Cornelius a Lapide, S.J.
Mga Pasiuna
Talaan sa mga Sulod
MGA KOMENTARYO SA BALAANG KASULATAN Ni Reverendo Padre Cornelius a Lapide, sa Katilingban ni Jesus, kanhi propesor sa Balaang Kasulatan sa Louvain, ug unya sa Roma, Girebisa pag-ayo ug gihatagan ug mga nota ni Augustinus Crampon, Pari sa Diyosesis sa Amiens. TOMO UNO Naglangkob sa Literal ug Moral nga Pagpasabot sa Pentateuco ni Moises, Genesis ug Exodo PARIS Gimantala ni Ludwig Vives, tigbaligya ug tigmantala sa libro, 13, Dalan nga gitawag og Delambre, 13. 1891
SA LABING REVERENDO UG LABING BANTOG NGA GINOO
HENRY FRANCISCO VAN DER BURCH,
ARSOBISPO UG DUKE SA CAMBRAI,
PRINSIPE SA BALAANG IMPERYO ROMANO, CONDE SA CAMBRAI.
Nahitabo nga tukma sa panahon, pinaagi sa matagnaon nga kahikayan sa Dios, Labing Bantog nga Ginoo, nga sa mismong panahon nga ikaw gipahiluna ingon nga Arsobispo ug Prinsipe sa Balaang Imperyo Romano sa Cambrai, kining akong Moises — giandam na alang kanimo sukad pa sa una niyang pagkahimugso ug utangan kanimo sa daghang hinungdan — gidala sa kahayag.
Nahibalo ang tanan unsa ka hugot ang panaghiusa sa among mga kalag sulod sa daghang katuigan, usa ka bugkos nga ang simpatiya sa kinaiyahan, managsamang pagbati, ug parehas nga pagtuon maoy nagsugod, nga gipatubo sa panaghigalaay, ug gipalig-on ug gihingpit sa grasya sa Dios diha sa hapit managsama nga padron sa among duha ka kinabuhi. Tungod niini, gitawag mo ako gikan sa Mechlin ngadto sa Simbahang Metropolitan diin ikaw nagdumala ingon nga Dean — ingon nga konpesor alang sa mas solemne nga mga piyesta sa tuig — migamit ako sa imong pagkamaabiabihon ug lamesa sa managsama nga katuigan, hangtod nga ang among Katilingban nagtukod sa usa ka Novitiado ug usa ka Kolehiyo nianang siyudara.
Apan ang gisulti ni San Juan Bautista mahitungod kang Kristo — "Siya kinahanglan modako, apan ako kinahanglan mogamay" — kini dugay ko nang nasinati mahitungod sa imong Labing Bantog nga Pagkaginoo ug sa akong kaugalingon, bisan dili ako propeta; ug nakita sa tanan nga natuman kini, ug nagmaya kita.
Kay sa tinuod, kang kinsa ba mas angay kining akong Moises kay sa imong Labing Bantog nga Pagkaginoo, nga nagdumala sa katawhan sa Dios ingon nga Duke sa Simbahan ug usab sa kalibutan, ingon nga Obispo ug usab Prinsipe — sama nga si Moises nagporma, nagmando, ug nagdumala sa Simbahan sa mga Hebreohanon dili ubos kay sa ilang Republika, ug migiya kanila gikan sa Ehipto latas sa mga dili maagianan nga mga kamingawan ug latas sa dili maihap nga mga kaaway, walay kadaot ug sa tinuod nagmadaugon, ngadto sa yuta nga gisaad. Kay iyang gitukod ug gimandoan ang Simbahan pinaagi sa mga seremonyal, ang Republika pinaagi sa mga judisyal, ug ang duha pinaagi sa mga moral nga mga sugo sa Dekalogo nga gidawat gikan sa Dios. Diha busa ni Moises, sama kang Melquisedec, Abraham, Isaac, Jacob, ug sa uban pang karaang mga patriarka, ang duha ka kinatas-ang gahum — sa prinsipe ug sa sacerdote — nagkahiusa, aron ingon nga usa ka prinsipe nagdumala siya sa mga sibil nga butang, ug ingon nga usa ka sacerdote, pontipise, ug hierarka nagdumala sa mga sagrado nga butang; hangtod iyang gibalhin ang usa ka katungdanan, nga mao ang pagkasacerdote, ngadto sa iyang igsoong lalaki nga si Aaron, ug gikonsgrar siya ingon nga Labawng Sacerdote. Si Moises busa usa ka magbalantay — una sa mga karnero, unya sa mga tawo, nga iyang giluwas gikan kang Paraon pinaagi sa iyang sungkod nga pastohanon, himan sa daghan kaayong mga milagro, ug gimandoan pinaagi sa labing balaan nga mga balaod sa simbahan ug sa sibil; kay ang hari ug prinsipe dili ubos kay sa sacerdote ug pontipise kinahanglan usab nga magbalantay.
Gitawag ni Homero ang hari nga magbalantay sa mga katawhan, tungod kay angay niyang pakan-on sila, sama sa magbalantay nga nagpakaon sa mga karnero, ug dili sila panitan.
Busa, Labing Bantog nga Ginoo, mahimo kang among Moises sa mga Ubos nga Nasod; tan-awa kining among Moises, ug, sumala sa imong gihimo na, ipakita siya sa imong kinabuhi ug batasan labaw pa — sa ingon imong giyahan ang katawhan sa Dios dili ngadto sa yuta sa mga Canaanhon nga gisaad sa mga Judio, kondili ngadto sa yuta sa mga buhi ug sa mga nagmadaugon sa langit; sa tinuod, imong dad-on sila hangtod didto, nga si Moises mismo wala makahimo.
Si San Basilio mao ang Moises sa iyang panahon, sumala sa iyang kaparis nga si Bulahang Gregorio Nazianzeno sa iyang Pakigpulong sa Pagdayeg kang San Basilio, ug gikan kang Moises nakat-on siya sa pagbuhat sama kang Moises. Gisugid kini ni San Basilio mismo sa sulat 140 kang Libanio ang Sopista: "Kami sa tinuod, miingon siya, O bantog nga tawo, nakig-estorya kang Moises ug Elias ug sa maong mga bulahan nga mga tawo, nga nagtudlo kanamo sa usa ka langyaw nga pinulongan; ug ang among nadungog gikan kanila among gisulti — tinuod sa kahulogan, bisan bagtok sa mga pulong." Unsa ka hugot gisusi ni San Basilio ang iyang Moises gipakita sa Hexaemeron lamang — kadtong mga buhat nga iyang gilangkuban pag-ayo ingon nga komentaryo sa Genesis ni Moises nga gihubad sila ni San Ambrosio, ug gihatag sa mga dalunggan sa Latin dili gayod ang iyang kaugalingong buhat kondili kang San Basilio, sa iyang tratado Mahitungod sa Buhat sa Unom ka mga Adlaw.
Nagpamatuod si Rufinus nga human makatuon si San Basilio ug San Gregorio Nazianzeno sa retorika ug pilosopiya sa Atenas, naghalad sila og napulog tulo ka tuig sa pagbasa ug pagpamalandong kang Moises ug sa Balaang Kasulatan. Nahibalo ang tanan, Labing Bantog nga Ginoo, unsa ka dako ang imong kalipay kang Moises ug sa Balaang Kasulatan, unsa ka makugihon, kon tugotan sa imong mga katungdanan, ang imong nabatasan sa pagbasa, pagsusi, ug pagsiksik niini. Nahinumdom ka unsa kadaghan ang among pag-estoryahanay mahitungod niini sa lamesa, sa dihang ako ang bisita sa imong pagkamaabiabihon; nahinumdom ka nga sa usa ka paniudto magbasa kita og napulo o napulog duha ka mga kapitulo sa Genesis, ug daghan ang lisod nga mga pangutana bahin niini nga imong gipangutana kanako, nga akong gitubag dayon sumala sa makaya sa akong panumdoman — apan niining buhat imong makita sila gikan sa sinugdanan, gisusi sa halapad, gipasabot sa hingpit, ug gituki sa padayong hilo.
Si Moises natawo sa halangdon nga kaliwatan sa mga Patriarka, ug usa ka apo sa tuhod ni Abraham. Kay si Abraham nanganak kang Isaac, si Isaac kang Jacob, si Jacob kang Levi, si Levi kang Caath, si Caath kang Amram, ug si Amram kang Moises.
Si San Basilio usab naggikan sa mga ginikanan nga bantog sa pagkadiosnon dili ubos kay sa kaliwatan — si Basilio ug Emmelia — ug ang iyang inahan misunod sa iyang anak bisan sa dihang mibiya siya ngadto sa kamingawan. Ang imong kaliwatan, Labing Bantog nga Ginoo, dayag sa hiyas dili ubos kay sa dugo, gitahod sa imong mga katagilungsod. Ang imong lolo mao ang Presidente sa Konseho sa Flandes, kinsa mituman nianang katungdanan uban ang dakong kadungganan alang sa iyang kaugalingon ug ang pasalamat sa Republika. Ang imong amahan, usa ka tawo nga labing taas sa panghukom ug katakos, una nahimong Presidente sa dakong Parlamento sa Mechlin, ug unya sa Pribadong Konseho; nagbarog siya nga lig-on ug dili matarog sa pagkamatinud-anon sa iyang Prinsipe taliwala sa mga katingalahan ug grabe nga mga kaguliyang ug mga unos niining mga Ubos nga Nasod, ug tungod niini gihigugma kaayo sa Katoliko nga Haring Felipe II, sa mahimayaong handumanan. Ug bisan mituman siya niining labing dakong mga kadungganan ug katungdanan sulod sa daghang katuigan, diin mahimo unta niya matigom ang dakong bahandi, wala niya padakoa ang katigayonan sa banay, kanunay nakaatubang sa kaayohan sa publiko, aron daw wala niya tagda ang iyang kaugalingong mga kalihokan.
Ang mao usab nahimo niadtong bantog nga Tsanselor sa Inglatera ug martir, si Bulahang Tomas More, kinsa human nagpuyo og singkuwenta ka tuig sa kinabuhing publiko ug naghupot sa labing taas nga mga katungdanan, wala mopadako sa iyang tinuig nga kita ngadto sa kapitoan ka bulawan. Sa kasukwahi, ang imong amahan miubos sa iyang kaugalingong katigayonan ug nag-antus og grabe nga kapildihan sa bahandi tungod gayod kay nagpabilin siya nga matinud-anon ug lig-on sa iyang pagkamaunongon sa iyang Prinsipe. Kay sa tuig 1572, sa dihang gisakop sa mga erehes ang Mechlin sa kalit, gisulod siya sa makauulaw nga bilanggoan, gipaantus sa daghang kalisdanan, ug nag-antus usab og grabe nga kapildihan sa bahandi; ug kon wala moabot sa kalit ang Duke sa Alba uban sa iyang kasundalohan, giandam na siya alang sa kamatayon. Unya sa tuig 1580, sa dihang ang maong siyudad gisakop na usab sa mga erehes, gikawat na usab ang iyang balay, ug gitangtang ang tanan niyang mga kabtangan, ug labaw pa niadto napugos siya sa pagbayad og daghang libong florins aron matubos ang iyang asawa, kinsa wala makahimo sa pagluwas sa iyang kaugalingon pinaagi sa pagkalagiw.
Si Moises wala dayon miambak ngadto sa gahum, kondili misaka ngadto sa pagdumala pinaagi sa mga lakang. Sa unang kap-atan ka tuig gipaedukar siya sa palasyo ni Paraon sa tanang kaalam sa mga Ehiptohanon, ug nakat-on sa pagpakig-angay sa mga dagkong mga tawo. Sa ikaduhang kap-atan ka tuig, nagbantay sa mga karnero, gihatag niya ang iyang kaugalingon sa pagpamalandong; ug unya, sa kawaloan na siya ka tuig, gidawat niya ang pagkapastor ug pagkapangulo sa katawhan. Mao usab ang gibuhat ni San Basilio, kang kinsa si San Gregorio Nazianzeno nag-ingon: "Human niya unang gibasa ang mga balaang libro ug nahimong tighubad niini, giordinahan siya nga presbitero ni Hermogenes, Obispo sa Cesarea," ug uban pa.
Sa samang paagi gidayeg ni San Cipriano si San Cornelio, Obispo sa Roma, sa libro IV, sulat 2 kang Antoniano: "Kining tawhana (Cornelio), miingon siya, wala moabot sa pagkaobispo sa kalit, kondili giuswag pinaagi sa tanang mga katungdanan sa Simbahan, ug sa makadaghan nakaangkon sa grasya sa Ginoo diha sa diosnong mga pag-alagad, misaka siya ngadto sa halangdon nga tumoy sa pagkasacerdote pinaagi sa matag lakang sa kinabuhing relihiyoso. Unya wala niya pangitaa ang pagkaobispo mismo, ni gitinguha, ni giagaw sama sa uban nga gipahambog sa kahubog sa ilang pagkamapahitas-on ug garbo; kondili hilom ug mapaubsanon, ug sama sa nabatasan niadtong gipili sa Dios alang niining dapit, tungod sa kaulaw sa iyang ulay nga konsiyensya, ug tungod sa pagkamapaubsanon sa kinaiyanhon niyang pagkatimtim nga giatiman pag-ayo, wala siya, sama sa uban, mipugos aron mahimong Obispo, kondili siya mismo ang napugos sa pagdawat sa pagkaobispo."
Dili ba niining mismong mga pulong nga iyang gipakita si Cornelio, gipakita usab ni San Cipriano ikaw, Labing Bantog nga Ginoo, ug ang imong putli nga kinaiya? Misaka ka sa matag lakang ngadto sa tumoy sa pagkasacerdote. Una imong gituman ang mga katungdanan sa kanonigo ug sacerdote — dili sa katapol ug kawalay-buhat, kondili pinaagi sa pagtudlo sa imong panimalay sa relihiyon, pinaagi sa pag-atiman sa pagpamati sa mga kumpisal, pinaagi sa pagpahinungod sa pagtuon, pinaagi sa walay-hunong nga pag-apil sa salmodiya, pinaagi sa pagtabang sa mga nanginahanglan uban sa tambag dili ubos kay sa limos, ug pinaagi sa pagpadayon sa mga buhat sa pagkamaabiabihon ug kalooy. Kining inosente ug putli nga kinabuhi, puno sa gugma ug kadasig sama sa hiyas, mao ang nagdani sa mga boto sa tanan, aron ikaw ilang gipili nga Dean sa Simbahang Metropolitan sa Mechlin — ug ang imong nahimo nianang katungdanan, ang koro ug klero sa Mechlin, nga mao ang salamin sa hiyas ug relihiyon alang sa tanang mga Ubos nga Nasod, nagpadayag pa gihapon bisan walay pulong gikan kanako. Wala madugay gitudlo ka nga Vikaryong Heneral sa Labing Bantog nga Arsobispo sa Mechlin; diin niining katungdanan imong gisusi ug gidumala ang tibuok praktika sa pagdumala sa Simbahan uban sa pagkamatinud-anon, kakugi, grasya, ug katakos nga bisan asa imong gipabalik, gipadako, ug gipalig-on ang disiplina sa Simbahan — usa ka disipulo nga takos sa ingon ka dako nga magtutudlo. Ug niini ilabi na nga katingalahan nga imong gituman ang duha ka katungdanan uban sa ingon ka hingpit nga ang koro wala gayoy nawala sa iyang Dean ni ang diyosesis sa iyang Vikaryo. Kanunay ka ang una sa koro, bisan sa kinahiladman sa tingtugnaw, sa labing pait nga katugnaw, bisan sa dihang mopauli ka nga gikapoy gikan sa pagbisita sa pastoranon sa gawas, walay pahulay nga gihatag sa imong lawas. Pinaagi niining lakang gitawag ka ngadto sa pagkaobispo sa Ghent sa among Labing Halangdon nga Artsiduke, kinsa sa pagpili sa mga Obispo nagpahinungod sa mabinantayon ug talagsaon nga paghukom, walay gihatag sa pabor o sa dugo, kondili ang tanan sa hiyas — diin niining katungdanan imong gipamatuod ang imong kaugalingon kaniya ug sa tanang mga Ubos nga Nasod nga karon dili ka lang gidapit sa pagka-arsobispo, kondili hapit na gipugos sa pagdawat niini.
Si Moises, gitawag sa Dios sa pagdawat sa pagdumala sa ikatulo ug ikaupat nga higayon, mibalibad, nangatarungan hangtod sa pagpasuko sa Dios, misalikway sa kadungganan ug sa luwan. Sa Exodo iv miingon siya: "Nagahangyo ako kanimo, Ginoo, dili ako maayong moestorya, ni sa nangagi, ni sukad nga nakigsulti ka sa imong sulugoon; kondili hinay ako sa pag-estorya ug sa dila: nagahangyo ako kanimo, Ginoo, ipadala ang buot nimong ipadala." Si San Basilio usab mikalagiw sa pagkaobispo sa Neocesarea, sumala sa iyang gisulat sa Sulat 164. Sa samang paagi, human niya matinud-anong giserbisyohan ang iyang higala nga si Eusebio, Obispo sa Cesarea, sa iyang sakit hangtod sa kamatayon, sa namatay si Eusebio si Basilio dayon nagtago sa iyang kaugalingon; sa dihang nadiskubrehan, nagpakaaron-ingnon siya nga masakiton; ug pinaagi lamang sa walay gana, uban ang dakong pagsupak, nahimo siyang obispo.
Sa dihang nagserbisyo ka ingon nga Vikaryo, buot nimong isalikway ang luwan, mobiya, ug magpuyo alang sa imong kaugalingon ug alang sa Dios; ug matuman mo unta kini sa tinuod, kon wala lang ang among Reverendo Padre Provincial — kanhi imong magtutudlo sa Pilosopiya — magpahilayo kanimo niining tinguha ug magdani kanimo sa pagyukbo pag-usab sa imong liog sa diosnong luwan.
Dugang pa, sa dihang ang Labing Halangdon nga Artsiduke naghunahuna sa pagbalhin kanimo gikan sa pagkaobispo sa Ghent ug nagnomninar kanimo ingon nga Arsobispo sa Cambrai, maayong Dios! unsa ka dako ang imong kasubo, unsa ka dugay ang imong pagsupak, pila ka mga pamaagi sa pagluwas ang imong gipangita — ug sa dihang giabog lamang ug gipugos sa mga walay-hunong nga mga pangamuyo sa daghan, ug pinaagi sa mga hulga ug hapit na puwersa, aron dili ka makita nga nagbabag sa Dios nga nagtawag kanimo pinaagi sa daghan kaayong mga timaan, sa kataposan sa walay gana gidawat mo ang katungdanan.
Ang mao usab gibuhat sa miaging siglo, sa katingala sa tibuok kalibutan, ni Juan Fisher, Obispo sa Rochester, ang bantog nga martir sa Inglatera, kinsa gibayaw ngadto sa pagkaobispo sa Rochester tungod sa iyang dili matupngan nga pagkamakinaadmanon ug kaputli sa kinabuhi. Ug sa dihang kining benepisyo daw ubos na kaayo alang sa mga gipangbuhat sa ingon ka dako nga tawo, ug buot ni Enrique VIII modako ang iyang katungdanan, dili gayod siya mapugos sa pagbiya sa iyang kaugalingong pangasaw-onon — mapaubsanon siya sa tinuod, apan una sa tawag sa Dios, ug giatiman kutob sa iyang mahimo pinaagi sa iyang kaugalingong kahago sa daghang katuigan — baylo sa bisan unsang mas adunahan nga katungdanan. Gidugang niya kini: "nga siya magaisip sa iyang kaugalingon nga labing bulahan kon makahatag lamang siya og husto nga husay sa Adlaw sa Ginoo alang niining gamay nga panon nga gisalig kaniya, ug alang sa dili ingon ka dako nga mga kita nga nadawat gikan niini; sanglit sa adlaw nga maabot mas hugot ang pagpangayo sa husay alang sa mga kalag nga giatiman pag-ayo ug alang sa salapi nga gigasto sa husto, kay sa kasagaran gihunahuna o gitabangan sa mga mortal."
Gihatag sa Balaang Kasulatan kining pagdayeg kang Moises: nga siya mao ang labing maaghop sa tanang mga mortal. Si San Basilio, ang Kristohanong Moises, mibuntog sa iyang mga kaaway pinaagi sa iyang hugot nga pagkamabuotan, sumala sa gisulat ni San Gregorio Nazianzeno mahitungod kaniya.
Ang imong pagkamatinahuron, Labing Bantog nga Ginoo, gikatingala sa tanan — ang pagkamatinahuron nga pinaagi niini gidawat mo ang tanan nga matinahuron, gipangkumusta sila nga dungganon, ug gipakita sa tanan ang usa ka malinawon nga nawong, andam nga pulong, ug manggihatagon nga espiritu. Pinaagi niini imong gidani ang mga kasingkasing sa katawhan sa Ghent ngadto sa paghigugma kanimo, gikuha ang mga eskandalo, gipabalik ang disiplina sa Simbahan, gitul-id o gikuha ang mga pari nga suwail sa kinabuhi, aron ang bag-ong kahayag — sa tinuod usa ka himaya — misidlak sa tibuok Belhika sama sa bag-ong kahayag gikan sa Simbahan sa Ghent. Kay sama nga ang Belhika mao ang alahas sa kalibutan, ang Ghent mao ang alahas sa Flandes ug Belhika, bantog dili lamang ingon nga natawhan ni Carlos V ang Dili Mabuntog nga Emperador. Busa kadtong mga hininay nga mga tingog sa mga tawo sa dihang moagi ka sa mga dalan: "Tan-awa, usa ka anghel ang moagi. Tan-awa, ang among anghel." Kadtong labing maalamon nga probidensya sa Dios nga sa langitnong paagi nagdumala sa tibuok kalibutan, sumala sa gipamatuod sa Maalamon, "miabot gikan sa tumoy ngadto sa tumoy sa gahum, ug naghan-ay sa tanang butang sa katam-is." Kini imong gisunod: pinaagi sa katam-is imong gipahumok ug gisulod ang mga kalisdanan, pinaagi sa kalig-on imong gibuntog sila. Ug busa bisan unsa ang imong katuyoan, malipayong imong nahimo ug gidala sa katumanan. Busa angay nga ang imong moto mao: Sa Katam-is ug sa Kalig-on.
Si Moises nagbaton og inahan nga gugma alang sa iyang gahig-ulo nga katawhan, ug hilabihan kadako ang iyang paghigugma kanila nga nag-ampo siya nga papason sa libro sa kinabuhi. Busa, sama sa usa ka iwa, gipakaon niya kadtong katawhan sulod sa kap-atan ka tuig sa kamingawan og tinapay gikan sa langit — sa ato pa, manna; ug labaw pa ang iyang paghago sa pagdilaab sa ilang mga kalag sa kahadlok ug gugma sa Dios, dayag kini sa tibuok Deuteronomio. Giasoy ni Rufinus ang kadasig ug mga kaayohan ni San Basilio alang sa iyang kaugalingong katawhan, Libro II, kapitulo ix: "Si Basilio, miingon siya, naglakaw sa mga siyudad ug kabanikanhan sa Ponto, nagsugod sa pag-aghat pinaagi sa iyang mga pulong sa mga tapolan nga mga hunahuna niadtong katawhan — gamay ra og kahingawa sa ilang umaabot nga paglaom — ug sa pagpasiga kanila pinaagi sa iyang pagwali, ug sa paghakop gikan kanila sa kubal sa dugay nga pagpasagad. Gidala niya sila, sa pagsalikway sa ilang walay-pulos ug kalibutanong mga kabalaka, sa pagkaila sa ilang kaugalingon, sa pagtapok ingon nga usa, sa pagtukod og mga monasteryo; gitudloan niya sila sa paghalad sa ilang kaugalingon sa mga salmo ug mga himno ug mga pag-ampo, sa pag-atiman sa mga kabos, sa pagtukod og mga balay-relihiyon alang sa mga birhen, ug sa paghimo sa putli ug limpyo nga kinabuhi nga hapit tinguhaon sa tanan. Busa sa mubo nga panahon nausab ang dagway sa tibuok lalawigan."
Samtang si San Basilio nagwali, nakita ni San Efren ang usa ka salampati nga naghunghong sa wali sa iyang dalunggan — usa ka salampati, miingon ako, nga mao ang timaan ug hieroglipiko sa Espiritu Santo, sumala sa gipamatuod ni Gregorio sa Nisa. Hunahunaa, busa, unsang matang sa wali ang iya, ug unsa ka madasigon ug mainit! Gipamatuod ni San Gregorio Nazianzeno nga ang dakong gutom gipagaan pinaagi sa paningkamot ni San Basilio: "Gipakaon niya ang tanan, miingon siya, apan sa unsang paagi? Paminaw. Pinaagi sa pag-abli sa mga bodega sa mga adunahan pinaagi sa iyang pulong ug pag-awhag, gibuhat niya ang gisulti sa Kasulatan: Gibuak niya ang tinapay alang sa gigutom, gibusog ang mga kabos sa tinapay, gipakaon sila sa gutom, ug gipuno ang gigutom nga mga kalag sa mga maayong butang. Apan sa unsang paagi gayod? Sa dihang gitigom niya ang mga gigutom ngadto sa usa ka dapit — ang uban hapit na lang mabug-atan og ginhawa — mga lalaki, mga babaye, mga gagmayng bata, mga tigulang, matag panuigon nga takos sa kaluoy: nagtigom sa matag matang sa pagkaon nga nabatasan sa pagpapahawa sa gutom, nagbutang sa ilang atubangan og mga kolon puno sa sabaw; ug unya, nagsunod sa pag-alagad ni Kristo, kinsa nagbakos sa iyang kaugalingon og panapton ug wala gayod magduha-duha sa paghugas sa mga tiil sa iyang mga tinun-an, samtang usab migamit sa pag-alagad sa iyang mga sulugoon o kauban nga mga sulugoon alang niining katuyoan, iyang giatiman ang mga lawas ug ang mga kalag sa mga kabos. Mao kini ang among bag-ong piniyalan ug ikaduhang Jose," ug uban pa. Apan ang kaugalingong igsoong lalaki ni Basilio nga si Gregorio sa Nisa midugang nga niadtong panahona si San Basilio mihatag usab sa iyang kaugalingong panulondon ngadto sa mga kabos.
Ang tanan nimong mga pastor, klero ug layko, nagpadayag sa imong gugma, kahingawa, kadasig, ug pag-alagad sa tanan. Daghan ang mga simbahan, mga kabtangan, ug mga pinuy-anan sa obispo nga imong gipabalik, ug niining mga butang ug sa mga susamang buhat sa gugma gigasto mo dili lamang ang kita sa Simbahan kondili usab ang imong kaugalingong panulondon. Ang tanang mga kabos, mga masulob-on, ug mga gisakit nagdayeg sa imong gugma; ang kinaiyahan nagdani kanimo niini ug ang grasya nagduso kanimo sa unahan; sa tinuod ikaw makaingon niadtong mga pulong ni San Job: "Gikan sa akong pagkabata ang kaluoy mitubo uban kanako, ug gikan sa tagoangkan sa akong inahan mikuyog kini kanako."
Giingnan mo ako sa makadaghan — ug nakaplagan ko nga tinuod pinaagi sa kasinatian — nga wala kay gibuhat nga mas kinabubut-on, wala kay mas makalipay, kay sa pagbisita sa mga ospital ug mga balay sa mga kabos ug mga alaot, sa paghupay kanila, sa pagtabang kanila og limos, ug sa pagpabuhi kanila sa matag buhat sa kalooy. Ang katawhan sa Hainaut ug sa Mons nakasinati niini karong tuiga. Kay sa dihang gisakit sila sa labing grabe nga peste, nga mipatay sa daghan kaayong libo kanila, ug wala nay tambal nga nahibilin aron mapugngan ang kadaot, gipadala mo kanila ang mga relikya — ang lawas ni San Macario, kanhi Arsobispo sa Antioquia sa Armenia — ug sa dihang gidala kini ngadto sa siyudad, ang peste, daw gisuklan gikan sa langit, nagsugod sa pag-atras ug pagkunhod, ug wala mohunong sa pagkunhod hangtod nahanaw sa hingpit. Ang tanang katawhan sa Mons nagmatuod niini ug nagdayeg niini sa dayag, ug sa pagpasalamat nagtukod sila og plata nga relikaryong kahon alang kang San Macario sa manggihatagon nga gasto.
Si Moises nagtukod sa mga Nazareo ug nagmando og mga balaod alang kanila sa Numeros v. Si San Basilio, ang Moises sa mga cenobita nga mga monghe, nagpatindog og mga monasteryo sa tibuok Sidlakan ug nagmando og mga konstitusyon sa mga monghe alang kanila. Gisaway siya sa mga erehes tungod niini, daw nahimo siyang usa ka tigmugna og mga kabag-ohan; kanila mitubag siya sa Sulat 63: "Gisumbong kami, miingon siya, niining matang sa kinabuhi usab, tungod kay aduna kamiy mga lalaki nga mga monghe nga gipahinungod sa pagkadiosnon, kinsa misalikway sa kalibutan ug sa tanang mga kabalaka niini, nga gitandi sa Ginoo sa mga tunok nga nagsanta sa pagkamabunga sa pulong; kining mga tawhana nagdala sa ilang mga lawas sa kamatayon ni Jesus, ug ang matag usa nagdawat sa iyang kaugalingong krus nagsunod sa Ginoo. Alang sa akong bahin igasto ko ang akong tibuok kinabuhi aron kining mga krimen isumbong batok kanako, ug aron maanaa ko ang mga tawo nga, uban kanako ingon nga ilang magtutudlo, hangtod karon midawat niining pagtuon sa pagkadiosnon," ug uban pa. Gidugang niya unya nga ang Ehipto, Palestina, ug Mesopotamia puno sa mga nagsunod niining Kristohanong Pilosopiya; ug nga bisan ang mga babaye, nagsunod sa samang tinguha, malipayong nakab-ot sa parehas nga sukdanan sa kinabuhi. Tungod kay kining halangdon nga paagi sa pagpuyo nagsugod na sa pagtubo sa iyang kaugalingong katawhan, iyang gipahayag ang tinguha nga modako kini kutob sa mahimo; ug ang pagkasina niining buhat, iyang gipadayag sa mga pulong nga misunod, walay lain kondili ang paglabaw sa yawa mismo sa pagkadaotan: "Kini akong gipahayag ug gipamatuod kaninyo: nga ang wala pa mangahas sa pagsulti sa amahan sa bakak, si Satanas, karon walay hunong ug sa bug-os nga kagawasan ginasulti sa mga walay-pagpugong nga mga kasingkasing, nga walay preno sa pagpugong." Gikan niining mga pulong hunahunaa unsa nga matang sa mga tawo ang kinahanglan isipon sa mga erehes ug mga hugaw nga mga Kristiyano nga mga kaaway sa mga Relihiyoso.
Ikaw, Labing Bantog nga Ginoo, dili usa ka Relihiyoso pinaagi sa pormal nga propesyon o pinaagi sa pag-ila sa usa ka balay-relihiyon; apan ang mas lisod pa, nagpuyo ka og relihiyosong kinabuhi dinhi sa kalibutan. Ang imong panimalay, ang imong pamilya gihan-ay pag-ayo, relihiyoso kaayo, nga daw usa ka monasteryo. Asa man kini gikan? Dayag tungod kay ang gisulti ni Gregorio Nazianzeno mahitungod ni San Basilio — "ang kinabuhi ni Basilio mao alang sa tanan ang sukdanan sa pagpuyo" — nahiangay usab kanimo. Higala ka sa among Katilingban ug sa tanang mga Relihiyoso nga tinuod nga mga Relihiyoso, ug ilabi na niadtong mga nagpuyo dili lamang alang sa ilang kaugalingon kondili usab alang sa uban, ug naghatag sa ilang paningkamot sa paggiya sa mga kalag ngadto sa kaluwasan.
Ang mga monasteryo sa mga babaye sa tibuok arkadiyosesis sa Mechlin kaniadto, ug karon sa diyosesis sa Ghent, kanunay nimong gibisitahan, gireporma, gitukod, ug gidirihir pinaagi sa balaang mga ordinansa, aron ang tanan nagtahod kanimo ingon nga usa ka amahan, nahigugma kanimo, ug nagsalig kanimo.
Si Moises misupak kang Paraon ug sa iyang mga Salamangkero uban ang katingalahang pagkamakanunayon; iyang gisugat, gibuntog, ug gidominar ang mga kaaway sa katawhan sa Dios sa tanang dapit. Si San Basilio mibuntog ug mipatay kang Juliano ang apostatang Emperador: kay mao ang gisulat ni Damasceno gikan kang Heladio, sa iyang unang Pakigpulong Mahitungod sa mga Imahen: "Si Basilio, miingon siya, ang diosnon, mibarog sa atubangan sa imahen sa Atong Ginang, diin gipintar usab ang dagway ni Mercurio ang bantog nga martir, ug mibarog siya didto sa pag-ampo nga ang dili diosnong apostatang si Juliano kuhaon. Ug gikan niadtong imahen sa tinuod iyang nakat-onan ang mahitabo. Kay iyang nakita ang martir sa sinugdanan nga nganngit ug dili klaro, apan wala madugay naghupot og usa ka bangkaw nga duguon."
Dugang pa, pagkatahom sa mga pakigbisog ni San Basilio batok kang Valente ug sa mga Ariano! Si Modesto, ang Prepekto ni Valente, sumala sa gipamatuod ni Gregorio Nazianzeno, miduso kang Basilio sa pagsunod sa relihiyon sa Emperador. Mibalibad siya. Unya miingon ang Prepekto: "Kami nga nagmando niini — unsa man ang among dagway alang kanimo sa kataposan?" "Walay bisan unsa," miingon si Basilio, "samtang nagmando kamo og ingon niana; kay ang pagka-Kristiyano mailhan dili sa ranggo sa mga tawo kondili sa kaligdong sa pagtuo." Unya ang Prepekto, nasunog sa kasuko ug mibarog: "Unsa," miingon siya, "wala ka ba mahadlok niining gahum?" — "Ug nganong mahadlok man ako?" miingon si Basilio; "unsa may mahitabo? unsa may akong antuson?" "Unsa may imong antuson?" mitubag ang Prepekto. "Usa ka butang sa daghan nga anaa sa akong gahum." — "Ug unsa man kana?" midugang si Basilio: "ipahibalo kanamo." — "Pagkumpiska sa kabtangan," miingon siya, "pagkadestiyero, pagsakit, kamatayon." Unya si Basilio: "Kon aduna ka pay lain, hulga ako niana; kay sa mga butang nga imong gihisgutan, wala kaniloy nakaapekto kanamo." "Giunsa man?" miingon ang Prepekto. "Tungod kay," miingon si Basilio, "ang tawo nga walay bisan unsa dili maabot sa pagkumpiska sa kabtangan — gawas kon kinahanglan nimo kining among gisi ug gulopon nga mga trapo, ug kining pipila ka mga libro, diin ang tanan kong bahandi ug katigayonan anaa. Mahitungod sa pagkadestiyero, wala ako makaila niini, kay wala akoy gikapugsan nga usa ka dapit; wala gani nako ilha kining yutaa nga akong gipuy-an karon nga akoa, ug bisan asa ako itambog, akong giisip nga akoa; o sa pagkatinuod, ang tibuok yuta iya sa Dios, diin ako usa ka langyaw ug usa ka peregrino." Paminawa ang mas dako pa ug ang mas dakong espiritu. "Mahitungod sa mga pagsakit, unsa may akong madawat, nga walay lawas? — gawas kon ang unang hampak imong ipasabot: kay niana lamang ang desisyon ug gahum anaa kanimo. Ang kamatayon usa ka kaayohan alang kanako: mas dali kini magpadala kanako ngadto sa Dios kang kinsa ako nagpuyo ug kang kinsa ako nagserbisyo, ug kang kinsa ako sa dakong bahin namatay na, ug ngadto kang kinsa dugay na akong nagdali. Ang kalayo ug espada, mga mananap nga ihalas, ug mga kuko nga nagkuniskunis sa unod, alang kanamo usa ka kalipay ug katam-is kay sa kalisang. Busa tagai kami og mga insulto, hulga, buhata ang imong gusto, paglingaw sa imong gahum; padungga usab ang Emperador niini — dili gayod nimo kami mabuntog, ni mapadayon nga mouyon kami sa dili diosnong doktrina, bisan og labaw pa ka grabe ang imong hulgaon."
Nalugmok niining kaisog, ang Prefekto miadto sa Emperador ug miingon: "Napildi kita sa Obispo niining Simbahan; labaw siya sa mga hulga, mas lig-on sa mga argumento, mas kusgan sa mga malambing nga pulong. Kinahanglan sulayon ang usa ka mas talawan nga tawo." Busa husto nga gibugalbugalan ni Cyrus Teodoro kining Prefekto — nga sa ulahi, sa dihang nagsakit, napugos sa pagpangayo sa tabang ni Basilio — niining mga bersikulo:
Prefekto ka sa tanang mga tawo, Modestus,
apan ubos ni Basilio nga Bantogan ang imong luna.
Bisan pa unsa ang imong kaibog sa pagmando, nagpasakop ka gihapon;
usa ka hulmigas ikaw, bisan nagngulob ka sama sa usa ka leon.
Si Teodoreto, Libro IV, kapitulo 17, midugang niini: Anaa usab, matod niya, usa ka tawo nga ginganlan og Demostenes, prefekto sa imperyal nga kusina, nga sa bug-os nga barbaro nga paagi gibadlong si Basilio, magtutudlo sa tibuok kalibutan. Apan si San Basilio, mipahiyom ug miingon: "Nakakita kita og usa ka walay-hibalo nga Demostenes." Ug sa dihang ang maong tawo, nagdilaab sa mas dakong kasuko, nagsugod sa paghulga, miingon si Basilio: "Ang imong trabaho mao ang pag-atiman sa timpla sa mga sabaw; kay tungod kay ang imong mga dalunggan napuno sa hugaw, dili ka makadungog sa balaang doktrina."
Ang imong pagkamakanunayon sa pagpanalipod sa pagtuo ug disiplina, Labing Halangdon nga Obispo, ginasaulog sa tanang dapit; kay makita sa tanan nga dili ka mohunong hangtud nga mapalig-on mo kini, ug malulot nga mabalik ang mga masinupakon ngadto sa yugo sa Ginoo, aron sila mismo mahibulong sa ilang pagpasakop ug sa ilang pagkausab. Ang uban nag-ingon nga ikaw adunay usa ka gamhanang kahimatngon sa pagdani ug pagbihag, tungod kay makadani ka kang bisan kinsa sa bisan unsang butang, ug dili ka mohunong hangtud madala mo ang bisan kinsa ngadto sa imong hunahuna — sa ato pa, balik sa hustong panghunahuna. Daghan ang lisod nga imong gilamoy niining buhata; mas lisod pa ang imong lamyon, apan ang Dios maanaa ug mohatag kanimo sa pagbuntog kanila.
Si Moises, sa iyang paglakaw ngadto sa iyang mga amahan, mibilin og usa ka hilabihan kadakong pangandoy sa iyang kaugalingon taliwala sa katawhan — "ug ang mga anak sa Israel nanghilak tungod kaniya sa mga kapatagan sa Moab sulod sa katloan ka adlaw."
Sa kamatayon ug lubong ni San Basilio, si San Gregorio Nazianzeno misulat nga hilabihan ka dako ang panon sa mga nagbangotan — lakip ang mga Judio ug mga pagano — nga pipila ang napigsik ug nangamatay sa kadaghan sa mga tawo.
Ang tibuok siyudad nagsulti kon unsa ang kasubo sa imong katawhan sa Ghent sa imong pagbiya, nagbangotan niini sama sa kamatayon sa usa ka amahan. Sa mga kadalanan nadungog kining mga tingog: "Alaut! dili kita takos sa ingon ka dakong tawo; ang among mga sala nag-agaw niining Obispo gikan kanamo. Giisip namo kini nga dakong hampak sa Dios. Ang among anghel mibiya — kinsa ang magbantay kanamo? kinsa ang magtultol kanamo?" Sa pikas bahin, sama ka dako sa pagbangotan sa mga taga-Ghent nga nawad-an kanimo, sama usab ka dako ang kalipay sa mga taga-Cambrai nga midawat kanimo; nagkalipay ang Mons, naghugyaw ang Valenciennes, misinggit sa kalipay ang Cambrai.
Usa ka dakong ani ang mitungha sa imong atubangan dinhi, nga pagaanihon uban sa dakong paghago: hapit walo ka gatos ka parokya ang pagadumalaon; pila ka libo ka mga matinumanon ang pagapasibsiban? pila ka libo ka mga kalag ang pagaluwason? Dinhi mahait ang imong kakugi, mapukaw ang imong gugma, modilaab ang imong kadasig — labi na samtang imong gipamalandong, ug karon gipamalandong, kadtong pulong ni San Gregorio Nazianzeno: "Si Basilio, pinaagi sa usa lamang ka Simbahan sa Cesarea, mihatag og kahayag sa tibuok kalibutan."
Makit-an mo sa mga Anales sa Simbahan sa Cambrai — nga labing karaan, ug usa sa nanguna sa Belgium — nga daghan kaayo sa iyang mga obispo ang nalista sa katalogo sa mga santos, ang matag usa nagdan-ag sa katingalahang pagkabalaan pinaagi sa iyang kaugalingong hiyas ug pagbansay.
Si San Vindiciano migasto og dakong bahandi ug paningkamot sa pagtukod og mga balaang dapit ug sa pag-andam niini alang sa panagtigom sa mga matinumanon: nagtukod siya labi na og mga monasteryo ug mga simbahan.
Si San Lietberto, "naglikay sa mga kadaot sa labing mabinantayon nga paagi," matod sa tagsulat sa iyang Kinabuhi, "midala niini sa labing mapailubon nga paagi, ug mitapos niini sa labing madali; mituo siya nga ang gugma sa salapi mao ang labing sigurado nga hilo sa tanan niyang paglaom; gigamit niya ang iyang mga higala aron mabalusan ang kaayo, ang iyang mga kaaway aron mabansay ang pailob, ug ang uban aron matukod ang maayong kabubut-on." Sa iyang pagbiya paingon sa Jerusalem, midala siya og tulo ka libo ka mga tawo, nga miuban kaniya sa panaw. Ang iyang pagkabalaan napadayag pinaagi sa usa ka milagro: kay ang iyang mga uban nga buhok human sa kamatayon mibalik sa kolor ug katahom sa batan-ong kusog.
Si Autherto midan-ag taliwala sa katawhan sa Cambrai ug Hainault uban sa katingalahang pagkamapainubsanon ug pagkabalaan. Ubos kaniya nagsugod sa paglambo ang Hainault sa Kristohanong pagtuo, uban sa daghang mga kauban nga gitawag sa pagtabang, sama nila ni San Landelino, San Ghislain, San Vicente Konde sa Hainault, ug Santa Waldetrudis, asawa ni Vicente. Tungod niini, si Haring Dagoberto sa mga Franko dili talagsa moanhi aron modawat sa tambag ni San Autherto. Nagdilaab siya sa ingon ka dakong kadasig sa pagkabig sa usa ka makasasala nga hapit siya nahurot sa mga luha ug mga pagpanikas. Gipatahom usab niya ang mga relikya sa mga santos sa labing angayan nga paagi.
Si San Gaugeriko, bisan sa pagkabata pa, hilabihan ka nahilig sa mga balaang butang: milagrosong giluwas niya ang daghan kaayo nga mga binilanggo gikan sa mga bilanggoan ug mga kadena, diin kining grasya labing naglabaw kaniya. Daghan ang mga simbahan nga iyang gitukod sulod sa katloan ug siyam ka tuig nga iyang gipangulohan sa iyang katungdanan.
Hapit sama kaniya si San Teodoriko, kansang mga hiyas gidayeg ni Hincmaro, Arsobispo sa Reims.
Ingon man usab si San Juan, ang iyang sumusunod, nga gidayeg sa mao rang Hincmaro.
Si San Odo, Obispo sa Cambrai, ingon ka lig-on ang pagtuo ug pagkamakanunayon ngadto sa Dios ug sa Simbahan nga, sa dihang gipapahawa siya sa iyang katungdanan sa Emperador Enrique IV tungod kay midumili siya sa pagdawat pag-usab isip gasa gikan kaniya sa tungkod ug singsing nga iyang nadawat gikan sa Simbahan sa iyang pagkonsagra, milabay siya sa nahabilin niyang kinabuhi sa pagkadestiyero sa Anchin ug namatay diha niadtong pagkadestiyero.
Kini ang mahimong imong mga panimalay nga salamin, kini ang mga udyong ngadto sa mahimayaong mga paghago nga gihimo alang niadtong mao rang Simbahan, ngadto sa mahimayaong mga pakigbisog nga maisugon nga giatubang alang kaniya. Padayon sumala sa imong pagsugod: dili makulang ang mga matinud-anon ug madasigon nga mga katabang; pilia sila nga maalamon, ug dapita ug kuyoga sila isip mga kauban niining balaang buhat. Sundoga si Moises sa tanang butang; ipakita si Basilio. Nag-ampo ako sa Diosnong kaayo, ug dili mohunong sa pag-ampo, nga iyang ibubo diha kanimo ang espiritu sa duha — madagayaon ug doble — aron imong pasibsiban ang liboan ka mga kalag nga gitugyan kanimo diha sa kahadlok, pagsimba, ug gugma sa Dios, ug aron sila imong dad-on ngadto sa bulahang kahangturan. Ang akong paghigugma kanimo ug ang akong pagkabalaka sa imong mga butang, nga imong nahibal-an, mao ang nagdasig kanako niini.
Sa mga oras nga gipalabay gikan sa ubang mga katungdanan, mahimo nimong basahon kining buhata sa hinay-hinay: gilaoman ko nga ang kabag-ohan ug katam-is sa mga kasaysayan, mga panig-ingnan, mga karaang ritwal ug mga seremonya makahatag kanimog kalipay, ug gikan niini, sa mas maayong pagkaila kang Moises, mas madasig ka sa pagsundog kaniya. Ang akong pamaagi dinhi mao ra ang sa mga komentaryo sa mga sulat ni San Pablo, gawas nga dinhi mas mubo ako sa mga pulong ug mas abunda sa sulod. Kay dinhi mas dako ang kabag-ohan ug gilapdon sa hilisgutan, ingon man ang kasayon ug katam-is niini — kay daghan ang historikal, ang uban tipikal, gipatahom sa matahom nga mga hulad ug mga simbolo — ug kining duha ka butang mipugos kanako sa pagtipig sa mga pulong, aron ang buhat dili modako og sobra; tungod sa mao rang hinungdan wala usab nako iapil ang mga kinulit sa Arka, sa mga Kerubin, sa altar, sa tabernaculo, ug sa uban pa.
Gisulat ko dinhi ang akong natigom sulod sa kawhaan ka tuig sa pagkomentaryo sa Pentateuco, ug sa pagtudlo sa mao rang mga hilisgutan sa ikaduha ug ikatulo nga higayon. Gihiusa ko sa tibuok ang lig-on ug makalingaw nga mga alegorya sa mga karaang seremonya, gitimpla sa mga pinili nga mga panultihon, mga panig-ingnan, ug mga apotegma sa mga karaang mga magsusulat. Gipalihok ako niadtong pulong sa Magbabalak:
Ang modaog sa tanang boto mao ang naghiusa sa mapuslanon uban sa matam-is.
Apan aron dili ako molapas sa sukod sa usa ka sulat, mas daghan pa ang akong isulti mahitungod kang Moises ug sa akong pamaagi diha sa prologo.
Dawata busa, Labing Halangdon nga Ginoo, kining timailhan ug saad sa gugma ug pagtahod nga gidala ko, sa Kolehiyo sa Louvain, ug sa tibuok namong Sosyedad nganha kanimo; ug tungod kay karon gitawag na ako ngadto sa ubang mga katungdanan, ug tingali dili na nako makita pag-usab ang Imong Labing Halangdon nga Pagkahalangdon dinhi niining kalibutan, hinauta nga kini mahimong walay-katapusang handumanan kanako diha sa imong kasingkasing, aron, bisan layo sa lawas sulod sa usa ka panahon apan kanunay duol sa espiritu, human niining mubo ug alaot nga kinabuhi mahiusa kita sa langitnong himaya diha kang Kristo nga atong Ginoo — kansang dungog ang tanang paghago nato nagsingot ug naghago — ug aron ang matag usa nato modawat, ikaw sa madagayaon, ako sa sukod lamang sa akong kahuyang, niadtong gisaad ni Daniel: 'Ang mga maalam modan-ag sama sa kahayag sa kalangitan, ug ang nagtudlo sa daghan ngadto sa pagkamatarong, sama sa mga bitoon hangtud sa kahangturan.' Amen.
MUTIUS VITELLESCHI.
HENERAL NGA SUPERYOR SA SOSYEDAD NI JESUS.
Tungod kay ang tulo ka mga teologo sa among Sosyedad, nga gitugyan niining buluhaton, nagsusi sa mga Komentaryo sa Pentateuco ni Padre Cornelius Cornelii a Lapide, teologo sa among Sosyedad, ug miuyon nga angay kini nga imantala: gihatag namo ang pagtugot nga kini ipadala sa imprenta, kon mao ang makita sa mga may labot niini. Sa pagpamatuod niini gihatag namo kining mga sulat nga gipirmahan sa among kaugalingong kamot ug gipatikan sa among selyo, sa Roma, 9 sa Enero 1616.
MUTIUS VITELLESCHI.
PAGTUGOT SA LABING TINAHOD NGA PADRE SUPERYOR PROBINSIYAL
SA PROBINSIYA SA FLANDRO-BELGICA.
Ako, si Charles Scribani, Superyor Probinsiyal sa Sosyedad ni Jesus sa probinsiya sa Flandro-Belgica, pinaagi sa awtoridad nga gihatag kanako alang niining katuyoan sa Labing Tinahod nga Padre Heneral Mutius Vitelleschi, naghatag sa mga manununod ni Martin Nutius ug kang Jan Moretus, mga tigimprenta sa Antwerp, og pagtugot sa pagpadala sa imprenta sa mga Komentaryo sa Pentateuco ni Moises, nga sinulat ni Padre Cornelius Cornelii a Lapide, teologo sa among Sosyedad. Sa pagpamatuod niini gihatag ko kining mga sulat nga gisulat sa akong kaugalingong kamot ug gipatikan sa selyo sa akong katungdanan, sa Antwerp, 23 sa Agosto, sa tuig 1616.
CHARLES SCRIBANI.
PAGSUSI SA SENSOR.
Kining Komentaryo sa Labing Tinahod nga Padre Cornelius Cornelii a Lapide, teologo sa Sosyedad ni Jesus, makinaadmanon ug diosnon, ug sa tanang paagi takos nga imantala, aron kini makatudlo sa tanang nagahandum sa kahibalo ug magpaabante kanila sa pagkadiosnon. Kini akong gipamatuod, 9 sa Mayo, sa tuig 1615.
EGBERT SPITHOLDIUS,
Lisensiado sa Sagradong Teolohiya, Kanonigo ug Kura Paroko sa Antwerp, Sensor sa mga Libro.
Mga anotasyon diin gilamdag ug gipadato ni Aug. Crampon, pari sa diyosesis sa Amiens, ang mga Komentaryo ni Padre Cornelius a Lapide sa Pentateuco.
Walay babag sa pagimprenta niini.
Gihatag sa Amiens, 2 sa Mayo sa tuig 1852.
JACOBUS ANTONIUS
Obispo sa Amiens.
ANG KINABUHI NI CORNELIUS A LAPIDE.
Si Cornelius Cornelii a Lapide, Belga sa nasyonalidad, lumad sa Bocholt sa rehiyon sa Eupen, natawo sa mga halangdon nga ginikanan, nagsugod sa pagsimba sa Dios diha sa pagtuo, paglaom, ug gugma gikan sa unang paggamit sa pangatarungan. Isip usa ka batan-on misulod siya sa Sosyedad ni Jesus niadtong 8 sa Hulyo sa tuig sa kaluwasan 1592; sulod niini, sa wala pa molabay ang iyang kabatan-on, gi-orden siya nga pari ug adlaw-adlaw naghalad sa balaang Hostia isip walay-hunong nga sakripisyo, hangtud gayod sa katapusan sa iyang kinabuhi. Nagtudlo siya sa Balaang Pinulongan ug sa Balaang Kasulatan sa publiko didto sa Louvain sulod sa kapin sa kawhaan ka tuig, ug unya gitawag sa Roma sa iyang mga superyor, diin iyang giasoy ang mao rang mga hilisgutan sulod sa daghang tuig uban sa labing bantog nga ngalan, hangtud, nagpasakop sa kakapoy niadtong buhat, gihalad niya ang iyang kaugalingon sa tibuok ngadto sa pribado nga pagsulat. Kon unsang matang sa kinabuhi ang iyang gitukod niadtong panahona, walay mga pulong nga mas angay kong magpatin-aw kay sa iyang kaugalingon; nagsulti siya sa Dios ug mao kini ang iyang gipadayag: "Kining mga paghago ko, ug ang ilang mga bunga, ang tanan kong pagtuon, ang tanan kong kahibalo, ang tanan kong komentaryo, akong gikonsagra sa Imong himaya, O labing balaang Trinidad ug tulo ka pilo nga Pagkausa, ug akong gitinguha nga ang tanan kong binuhatan, tanan kong pag-antos, ug ang tibuok kong kinabuhi walay lain kondili kanunay nga pagdayeg Kanimo. Gipadayag Mo ang Imong kaugalingon sa akong hunahuna sa dugay na nga panahon, aron Ikaw lamang ang akong tahuron ug pangitaon, ug ang tanang ubang butang akong isipon ug tamayon isip ubos, walay-pulos ug lumalabay. Busa milikay ako sa mga korte ug mga baybayon: nangita ako og kahilom ug kalinaw nga makalipay kanako ug dili walay kapuslanan sa uban, kauban ni San Basilio, San Gregorio, ug San Jeronimo, kansang balaang Betlehem, nga maikagon niyang gipangita sa Palestina, akong nakit-an dinhi sa Roma. Kaniadto sa akong kabatan-on nagbuhat ako og Marta; karon sa pag-us-os sa akong pangedaron mas gisundog ug gihigugma ko ang bahin ni Maria Magdalena, nahinumdom sa kamubo sa kinabuhi, nahinumdom sa Dios, nahinumdom sa nagkaduol nga kahangturan. Sa akong selda lamang — nga alang kanako mas matinud-anon ug mas bililhon kay sa tibuok kalibutan, ug daw usa ka langit sa yuta — ug sa kahilom lamang ako nagpuyo; usa ka tigpuyo sa akong selda, usa ka kanunay nga bisita sa akong balaang tulunghaan, naningkamot ako sa pagpuyo sa langit; gipangita ko ang pahulay, dili, ang buluhaton sa balaang pagpamalandong, pagbasa, ug pagsulat. Gitugyan ko ang akong kaugalingon sa Dios, usa ug tulo ka persona, aron modawat, magpamalandong, ug magsaulog sa Iyang mga orakulo ug mga inspirasyon; naglingkod ako sa tiilan ni Kristo, nagbitay sa Iyang mga ngabil aron mosuyop sa mga pulong sa kinabuhi, nga unya akong ibubo ngadto sa uban."
Kini ang iyang gibuhat isip usa ka tigulang, nabug-atan sa mga takos sa dugay nga pagkabalaan; kay gikan sa mismong higayon sa iyang pagsulod sa Sosyedad ni Jesus, pinaagi sa walay-hunong nga pagpamalandong sa bulahang kahangturan, napukaw siya pag-ayo sa pagtamay sa mga butang sa tawo ug sa tinguha sa mga butang sa langit, nga gikan niadtong panahona wala na siyay laing gipangita gawas sa malungtaron nga kabubut-on, pagdayeg, ug himaya ni Kristo, sa kinabuhi ug sa kamatayon, sa panahon ug sa kahangturan; naningkamot ug naghago siya sa pagsaulog ug pagpalambo niana lamang, uban sa tanan niyang mga panaad ug mga pagtuon, uban sa tanang gahom sa lawas ug kalag; wala siyay gipaabot gikan kang bisan kinsa nga mortal dinhi sa kalibutan, walay gitinguha; wala siya magtagad sa mga paghukom ug mga pagdayeg sa mga tawo; nagtinguha nga makapahimuot sa Dios lamang, ug nahadlok sa pagpasuko Kaniya, usa lamang kini ang iyang katuyoan, usa lamang kini ang iyang pangamuyo, niining usa ka katuyoan ang tanan niyang pagbasa ug pagsulat, ang tanan niyang paghago naghingos: nga ang Iyang balaang ngalan mabalaan, ug ang Iyang balaang kabubut-on matuman sama sa langit mao usab sa yuta. Ang labing nagdilaab nga tinguha sa pag-antos sa pagkamartir, nga sa Dios gihatag gikan pa sa iyang unang pagkatinun-an, iyang gihuptan kanunay nga ingon ka makanunayon nga walay-hunong niyang gipangayo kadtong korona alang sa iyang kaugalingon uban sa tanan niyang mga panaad. Hapit na gayod unta niya kini nakuptan sa iyang mga kamot niadtong tuig 1604, sa dihang nagpuyo siya duol sa santuwaryo sa Birhen sa Aspromont, bantog sa mga milagro, dili layo sa Louvain, ug nagtabang sa mga panon sa katawhan nga miadto alang sa relihiyosong katuyoan pinaagi sa mga kumpisal, mga sermon, ug ubang balaang mga buluhaton, usa ka tropa sa mga kabalyero nga Olandes ang kalit miatake sa dapit sa mismong pista sa Pagkatawo sa Mahal nga Birhen, naglaglag sa tanan pinaagi sa espada ug kalayo; gilibotan siya, ug hapit na madakpan ug mapatay. Apan pinaagi sa tabang sa Labing Balaang Eukaristiya, nga iyang gidala gawas sa simbahan aron dili mapasipalahan sa mga erehes, ug pinaagi sa tabang sa Mahal nga Birhen, nga iyang gitawag uban sa usa ka mainitong panaad, ang peligro nawala, dili nga walay timailhan sa usa ka milagro; siya mismo naluwas nga walay daot pinaagi sa usa ka katingalahang pagtagad sa Dios. Dugang pa, nga ang tinguha sa pagkamartir wala gayod mobiya kaniya igong ginapamatud-an niadtong mga pulong diin, human mahuman ang iyang Komentaryo sa upat ka mga Propeta, iyang gisultihan ang balaang upat ka mga Propeta sa ingon: "O mga Propeta sa Ginoo, gihimo ninyo ako nga mag-aambit sa inyong propesiya ug sa inyong doktoral nga korona; himoa usab ako, nangamuyo ako, nga mag-aambit sa pagkamartir, aron ako usab makapatik sa akong dugo sa kamatuoran nga akong gikuha gikan kaninyo, gitudlo sa uban, ug gisulat. Kay ang akong pagkadoktor dili mahingpit ug matuman gawas kon kini usab saputan niining selyo. Sulod sa hapit katloan ka tuig kinabubut-on ug gawasnon kong gidalit uban kaninyo ug alang kaninyo ang kanunay nga pagkamartir sa relihiyosong kinabuhi, ang pagkamartir sa mga sakit, ang pagkamartir sa mga pagtuon ug pagsulat: kuhaa alang kanako, nangaliyupo ako, isip usa ka koronang gasa ang ikaupat nga pagkamartir, ang sa dugo. Gihurot ko alang kaninyo ang akong mga kinabuhing espiritu ug hayop nga espiritu; akong ihurot usab ang akong dugo. Alang sa tanang paghago nga akong gigugol sulod niining tanang katuigan sa pagpatin-aw kaninyo pinaagi sa grasya sa Dios, sa paglamdag kaninyo, ug sa paghimo kaninyo nga mosulti ug managna sa bag-ong pinulongan, aron ako sa usa ka paagi nanagna uban kaninyo — kuhaa alang kanako, isip suweldo sa inyong propeta, ang pagkamartir, nagsulti ako, gikan sa Amahan sa mga kahayag, ingon man ang kaluoy." Diha-diha milingi siya ngadto sa Labing Bulahan nga Inahan sa Dios, kang kinsa iyang giutang ang iyang kaugalingon ug ang tanan niyang gipanag-iya, nga pinaagi kaniya gitawag siya, bisan dili siya takos, ngadto sa balaang Sosyedad sa Iyang Anak, diin siya gitudloan, gitabangan, ug gipanudloan sa katingalahang paagi, ug nangamuyo siya kaniya nga pinaagi kaniya makab-ot niya ang pagkamartir; unya mainitong nangamuyo siya sa Ginoong Jesus, ang iyang gugma, pinaagi sa mga takos sa Iyang Inahan ug sa mga Propeta, nga dili siya magpuyo sa tapolan nga kinabuhi ni mamatay sa tapolan nga kamatayon sa higdaanan, kondili sa kamatayon nga dala sa kahoy o puthaw. Nahiuyon niining mga tinguha ang mga dayandayan sa iyang ubang mga hiyas, nga taas ra kaayo ang paglutos dinhi. Walay mas malumo nga makita kay kaniya, walay mas mapainubsanon, walay mas templadong tawo. Ingon ka mapainubsanon ang iyang hunahuna sa iyang kaugalingon taliwala sa ingon ka halapad nga kahibalo ug ingon ka lawom nga kaalam sa tanang butang sa tawo ug sa Dios, nga iyang gipahayag: "Sa tinuod ug sa akong konsiyensya, ako ang labing buang sa mga tawo, ug ang kaalam sa mga tawo wala kanako; usa ako ka gamay nga bata nga wala mahibalo sa iyang paggawas o pagsulod." Sa laing dapit mipahayag usab siya: "Sulod na sa hapit kap-atan ka tuig naghago ako niining balaang pagtuon, sulod sa katloan ka tuig wala akoy laing gibuhat, ug wala usab mohunong sa pagtudlo sa Balaang Kasulatan, apan bisan pa niana gibati ko kon unsa ka gamay ang akong naabante niini." Ingon ka hugot niya gihuptan ang kaestrikto sa relihiyosong kinabuhi nga, aron walay madaot tungod kaniya, midumili siya nga may espesyal nga idalit kaniya sa mga pagkaon, bisan tuod ang iyang panglawas kanunay maluya, nabug-atan sa katigulangon, ug nagasto sa mga pagtuon nga makapahimulos sa Simbahan sa Dios, ug dili niya makaya ang pagkaon nga gisirbe sa uban. Ang pagkamasinugtanon kanunay mas bililhon kaniya kay sa kinabuhi, ug ang paghigugma sa kamatuoran. Giuna niya ang kamatuoran sa tanan niyang sinulat, ug ang pagkamasinugtanon mao ang nagtultol kaniya sa pagdala sa iyang mga sinulat ngadto sa kahayag sa publiko — mga sinulat nga iya untang gisilotan sa walay-katapusang kahilom. Nalunod niining mga paningkamot sa pagkabalaan, human siya milabay sa kapitoan ka tuig sa pangedaron, gibayaran niya sa katapusan ang utang sa kinaiyahan didto sa Balaang Siyudad, diin kanunay niyang gitinguha nga isagol ang iyang mga bukog sa mga bukog sa mga santos, niadtong 12 sa Marso sa tuig 1637. Ang iyang lawas, pinaagi sa awtoridad sa iyang mga superyor, gisulod sa kaugalingon niyang lungon aron maila sa umaabot, ug gilubong. Ang katalogo sa iyang mga buhat mao ang mosunod: Mga Komentaryo sa Pentateuco ni Moises, Antwerp 1616, usab sa 1623 sa folio; sa mga libro ni Josue, mga Maghuhukom, Ruth, mga Hari, ug mga Kronika, Antwerp 1642, sa folio; sa mga libro ni Esdras, Nehemias, Tobias, Judit, Ester, ug mga Macabeo, Antwerp 1644; sa mga Proverbio ni Solomon, Antwerp ug Paris, sa Cramoisy, 1635; sa Eclesiastes, Antwerp 1638, Paris 1639; sa Kaalam; sa Awit sa mga Awit; sa Eclesiastico; sa upat ka Dagkong mga Propeta; sa napulog-duha ka Gagmayng mga Propeta; sa upat ka mga Ebanghelyo ni Jesu-Kristo; sa mga Buhat sa mga Apostoles; sa tanang mga Sulat ni Apostol San Pablo; sa mga Sulat Katoliko; sa Pinadayag ni Apostol San Juan.
Gibiyaan niya nga wala mahuman ang iyang mga komentaryo sa mga libro ni Job ug sa mga Salmo.
MGA DEKRETO SA KONSILYO SA TRENTO
(SESYON IV).
BAHIN SA MGA CANONICAL NGA KASULATAN.
Ang labing balaan, ekumenikal ug kinatibuk-ang Konsilyo sa Trento, nga nahitipon sa Espiritu Santo sumala sa balaod, uban sa tulo ka mga legado sa Sede Apostolica nga nagdumala niini, nagpadayon sa pagpahimutang niini sa iyang mga mata: nga, ang mga kasaypanan gikuha, ang mismong kaputli sa Ebanghelyo matipigan diha sa Simbahan; kang kinsa nga Ebanghelyo, gisaad kanhi pinaagi sa mga propeta diha sa balaang Kasulatan, ang atong Ginoong Jesu-Kristo, ang Anak sa Dios, una Niyang gipahibalo pinaagi sa Iyang kaugalingong baba, ug dayon gimandoan nga iwali sa tanang binuhat pinaagi sa Iyang mga Apostoles ingon nga tuboran sa tanang makaluwas nga kamatuoran ug disiplina sa moralidad: nasabtan nga kining kamatuoran ug disiplina anaa sa sinulat nga mga libro ug sa dili sinulat nga mga tradisyon, nga, nadawat sa mga Apostoles gikan sa baba ni Kristo Mismo, o gikan sa mga Apostoles mismo, ang Espiritu Santo nagdikta, nanaog kanato, gipadala nga ingon og gikan sa kamot ngadto sa kamot: nagsunod sa mga panig-ingnan sa mga ortodoxo nga mga Amahan, midawat ug mipasidungog uban sa managsama nga pagbati sa pagkadiosnon ug pagtahod sa tanang mga libro sa Daan ug sa Bag-ong Tugon — kay usa ra ka Dios ang tag-iya sa duha — ingon man usab sa maong mga tradisyon, kadtong mahitungod sa pagtuo ug kadtong mahitungod sa moralidad, ingon nga gidikta sa pulong ni Kristo Mismo o sa Espiritu Santo, ug gitipigan diha sa Simbahang Katolika pinaagi sa walay hunong nga pagpadayon.
Giisip niini nga angay iapil sa kini nga dekreto ang usa ka lista sa mga balaang libro, aron walay pagduha-duha nga motungha sa bisan kinsa mahitungod sa kon unsang mga libro ang gidawat niining Sinodo. Mao kini sila ang mosunod:
Sa Daang Tugon: ang lima ka mga libro ni Moises, nga mao ang Genesis, Exodo, Levitico, Numeros, Deuteronomio; Josue, Mga Maghuhukom, Ruth; upat ka mga libro sa Mga Hari; duha sa Paralipomenon; ang una ug ikaduha sa Esdras, ang ulahi gitawag og Nehemias; Tobias, Judit, Ester, Job, ang Salterio ni David sa usa ka gatos ug kalim-an ka mga Salmo; ang Mga Proverbio, Ecclesiastes, ang Awit sa mga Awit, Kaalam, Ecclesiastico, Isaias, Jeremias uban ni Baruc, Ezequiel, Daniel; ang napulog-duha ka gagmayng mga Propeta, nga mao sila, Oseas, Joel, Amos, Abdias, Jonas, Miqueas, Nahum, Habacuc, Sofonias, Ageo, Zacarias, Malaquias; duha ka mga libro sa mga Macabeo, ang una ug ang ikaduha.
Sa Bag-ong Tugon: ang upat ka mga Ebanghelyo, sumala kang Mateo, Marcos, Lucas, ug Juan; ang Mga Buhat sa mga Apostoles nga gisulat ni Lucas nga Ebanghelista; napulog-upat ka mga Sulat ni Pablo nga Apostol: sa Mga Taga-Roma, duha sa Mga Taga-Corinto, sa Mga Taga-Galacia, sa Mga Taga-Efeso, sa Mga Taga-Filipos, sa Mga Taga-Colosas, duha sa Mga Taga-Tesalonica, duha kang Timoteo, kang Tito, kang Filemon, sa Mga Hebreohanon; duha ni Pedro nga Apostol; tulo ni Juan nga Apostol; usa ni Santiago nga Apostol; usa ni Judas nga Apostol; ug ang Pinadayag ni Juan nga Apostol.
Apan kon adunay dili modawat sa maong mga libro nga tibuok uban sa tanan nilang mga bahin, sumala sa naandan pagbasahon sa Simbahang Katolika ug sumala sa ilang pagkaanaa sa daang Vulgata nga edisyong Latin, ug kon tinuyo ug sa kaugalingong kabubut-on magtamay sa mga tradisyon nga gihisgutan, patungloha siya.
II.
BAHIN SA EDISYON UG PAGGAMIT SA MGA BALAANG LIBRO.
Dugang pa, ang mao gihapon nga labing balaan ug balaang Sinodo, naghunahuna nga dili gamay nga kapuslanan ang mahimong ikahatag sa Simbahan sa Dios kon mahibaloan kon hain sa tanang mga edisyong Latin sa mga balaang libro nga karon naglibot-libot ang angay isipon nga tinuod, nagmando ug nagpahayag nga ang maong daan ug Vulgata nga edisyon, nga, pinaagi sa dugayng paggamit sa daghang mga siglo, giuyonan diha sa Simbahan mismo, isipon nga tinuod diha sa mga pagbasa sa publiko, mga lantugi, mga wali ug mga pagpatin-aw; ug nga wala gayoy mangahas o mangahimutang sa pagsalikway niini sa bisan unsa nga pasangil.
Dugang pa, aron sa pagpugong sa mga hayahay nga espiritu, nagmando kini nga walay usa, nga nagsalig sa iyang kaugalingong kaalam, sa mga butang sa pagtuo ug moralidad nga may kalabotan sa pagpalig-on sa Kristohanong doktrina, nga nagpiko sa balaang Kasulatan sa iyang kaugalingong mga kahulogan, mangahas sa paghubad sa balaang Kasulatan nga supak nianang kahulogan nga gihuptan ug ginahuptan sa balaan nga inahan nga Simbahan — kansang katungod ang paghukom sa tinuod nga kahulogan ug paghubad sa balaang Kasulatan — o bisan supak sa hiniusang pag-uyon sa mga Amahan; bisan pa kon ang maong mga paghubad dili gayod tuyo nga dad-on sa kahayag. Kadtong mosupak ipahibalo sa mga ordinario ug silotan sa mga silot nga gikatakda sa balaod.
Dugang pa, kay buot magpahamtang og angay nga utlanan sa mga mangi-imprinta niining bahina (nga karon walay bisan unsa nga utlanan — sa ato pa, naghunahuna nga bisan unsa nga makapahimuot kanila gitugotan — nag-imprinta sa mga balaang libro sa Kasulatan mismo ug mga anotasyon ug mga pagpatin-aw niana ni bisan kinsa, kasagaran nga walay gipahibalo nga imprenta, kasagaran bisan uban sa bakak nga imprenta, ug, unsa pay mas mabug-at, walay ngalan sa awtor; ug usab walay pagpugong nagbaligya sa maong mga libro nga giimprinta sa laing dapit), nagmando ug nagtukod kini nga sukad karon ang balaang Kasulatan, ug labi na gyod kining daan ug Vulgata nga edisyon, imprintahon sa labing husto kutob sa mahimo; ug nga dili tugotan si bisan kinsa nga mag-imprinta o magpahumot og pag-imprinta sa bisan unsang mga libro mahitungod sa balaang mga butang nga walay ngalan sa awtor; ni ibaligya kini sa umaabot o bisan tipigan kaniya gawas kon nauna nang nasusi ug giuyonan sa ordinario, ubos sa silot sa pagkatunglo ug sa multa nga gibutang sa canon sa pinakaulahi nga Konsilyo sa Laterano. Ug kon sila mga regular, gawas nianang pagsusi ug pag-uyon, kinahanglan usab nilang kuhaon ang pagtugot gikan sa ilang mga superior, human masusi sa mga libro pinaagi kanila sumala sa porma sa ilang mga ordinansa. Kadtong nagpahibalo niini pinaagi sa sinulat o nagmantala niini nga wala pa masusi ug maaprubahan pagasakopon sa mao gihapon nga mga silot sama sa mga mangi-imprinta. Ug kadtong naghupot o nagbasa niini, gawas kon ibutyag nila ang mga awtor, isipon nga sila mismo ang mga awtor. Dugang pa, ang pag-uyon sa maong mga libro ihatag sa sinulat, ug busa kini makita sa tinuod nga paagi diha sa atubangan sa libro, sinulat man o giimprinta; ug ang tanan niini, sa ato pa, ang pag-uyon ug ang pagsusi, buhaton nga walay bayad, aron ang angay uyonan mauyonan ug ang dili angay isalikway.
Human niini, kay buot punggan ang pagkamapangahason diin ang mga pulong ug mga tudling sa balaang Kasulatan gibalhin ug gipiko ngadto sa mga kalibotanon nga katuyoan — nga mao ang mga malaw-ay, mga tinumo-tumo, mga kawang, mga pagdayeg, mga pagpanglibak, mga dili-diosnon ug yawan-on nga mga pagdiwata, mga pagpanagna, mga kapalaran, ug bisan sa mga libelo nga makapasipad-an — nagmando ug naghagit kini, aron sa pagkuha sa maong pagkawalay-pagtahod ug pagtamay, nga sukad karon walay usa nga mangahas sa paggamit sa mga pulong sa balaang Kasulatan alang niining mga katuyoan ug uban pa sa bisan unsang paagi, aron ang tanang mga tawo niining klaseha, mga mapangahasong mga malapason ug mga magpapasipala sa pulong sa Dios, pugngan sa mga obispo pinaagi sa mga silot sa balaod ug sa ilang kaugalingong paghukom.
PASIUNA ALANG SA MAGBABASA (1)
Taliwala sa daghan ug dagkong mga panalangin nga gihatag sa Dios sa Iyang Simbahan pinaagi sa balaang Sinodo sa Trento, kining usa labi na gyod nga angay isipon nga una: nga taliwala sa daghang mga edisyong Latin sa mga balaang Kasulatan Iyang gipahayag pinaagi sa usa ka labing solemne nga dekreto ang bugtong Daan ug Vulgata nga edisyon — nga giuyonan na sa dugayng paggamit sa daghang mga siglo diha sa Simbahan — ingon nga tinuod.
Kay (aron dili na lang hisgutan ang kamatuoran nga dili pipila sa mga bag-ong edisyon morag gituyo nga gipiko aron sa pagpalig-on sa mga erehiya niining panahona), ang maong dakong pagkalain-lain ug pagkasagol sa mga bersyon sa pagkatinuod makahimo unta og dakong kalibog diha sa Simbahan sa Dios. Kay karon tataw na nga sa atong kaugalingong panahon hapit ang mao gayod nga butang nahitabo nga gipamatuod ni San Jeronimo nga nahitabo sa iyang panahon: nga mao, adunay daghan kaayo nga mga kopya ingon sa gidaghanon sa mga manuskrito, kay ang matag usa nagdugang o nagkuha sumala sa iyang kaugalingong gusto.
Apan ang awtoridad niining Daan ug Vulgata nga edisyon kanunay ra gyod kadako, ug ang kahalangdon niini talagsaon kaayo, nga ang mga matarong nga mga maghuhukom dili gayod makaduha-duha nga angay kini ilabaw sa tanang ubang mga edisyong Latin. Kay ang mga libro nga anaa niini (sumala sa gihatag kanato hapit sama sa gikan sa kamot sa atong mga katigulangan) nadawat sa bahin gikan sa hubad o pag-ayo ni San Jeronimo, ug sa bahin gitipigan gikan sa usa ka labing karaan nga edisyong Latin nga gitawag ni San Jeronimo nga Kasagaran ug Vulgata, ni San Agustin nga Italica, ug ni San Gregorio nga Daan nga hubad.
Ug sa pagkatinuod, mahitungod sa kaputli ug kahalangdon niining Daan (o Italica) nga edisyon, anaa ang bantugang pagpamatuod ni San Agustin sa ikaduhang libro sa Bahin sa Kristohanong Doktrina, diin iyang gihukom nga, taliwala sa tanang mga edisyong Latin nga niadtong panahona naglibot-libot sa daghan kaayong gidaghanon, ang Italica angay ilabaw tungod kay kini — sumala sa iyang kaugalingong pulong — "mas hugot sa mga pulong samtang nagtipig sa katin-aw sa kahulogan."
Apan mahitungod kang San Jeronimo, adunay daghang talagsaong mga pagpamatuod gikan sa mga karaan nga mga Amahan: si San Agustin nagtawag kaniya nga usa ka labing maalamon nga tawo ug labing batid sa tulo ka mga pinulongan, ug nagpamatuod pinaagi sa pagpamatuod bisan sa mga Hebreohanon mismo nga ang iyang hubad tinuod. Ang mao gihapon nga San Gregorio nagdayeg kaniya pag-ayo nga nag-ingon siya nga ang iyang hubad (nga iyang gitawag nga bag-o) naghubad sa tanan nga mas tinuod gikan sa Hebreohanong pinulongan, ug busa labing takos nga bug-os nga pagsalig ibutang niini sa tanang mga butang. Si San Isidoro, usab, sa labaw pa sa usa ka dapit mas gipalabi ang Hieronimyanong bersyon kaysa tanang uban ug nagpamatuod nga kini kasagarang gidawat ug giuyonan sa mga Kristohanong simbahan tungod kay mas klaro kini sa mga pulong ug mas tinuod sa kahulogan. Si Sofronio usab, usa ka labing maalamon nga tawo, nakita nga ang hubad ni San Jeronimo gidawat pag-ayo dili lamang sa mga Latino kondili usab sa mga Grego, gipahalagahan niya kini pag-ayo nga gihubad niya ang Salterio ug ang mga Propeta gikan sa bersyon ni Jeronimo ngadto sa elegante nga Grego.
Dugang pa, ang labing maalamon nga mga tawo nga misunod — si Remigio, Beda, Rabano, Haymo, Anselmo, Pedro Damiano, Ricardo, Hugo, Bernardo, Ruperto, Pedro Lombardo, Alejandro, Alberto, Tomas, Buenaventura, ug ang tanan nga uban nga namukhad sa Simbahan sulod niining siyam ka gatos ka mga tuig — naggamit sa bersyon ni San Jeronimo sa ingon nga paagi nga ang ubang mga bersyon (nga hapit dili maihap) ingon og nahulog gikan sa mga kamot sa mga teologo ug nahimong bug-os nga wala nay gamit.
Busa ang Simbahang Katolika dili sa walay katarungan nagpasidungog kang San Jeronimo ingon nga labing dakong Doktor ug ingon nga usa nga gipatindog sa Dios alang sa paghubad sa mga balaang Kasulatan, mao nga dili na lisod karon ang pagkondenar sa paghukom niadtong tanan nga dili modawat sa mga kahago sa ingon ka halangdon nga Doktor o bisan nagsalig pa nga makabuhat sila og mas maayo — o kutob sa managsama.
Apan, aron ang ingon ka matinud-anon nga hubad, ug usa ka mapuslanon sa tanang bahin sa Simbahan, dili madaot sa bisan unsang bahin pinaagi sa kadaot sa panahon, o sa pagkawalay-pagtagad sa mga mangi-imprinta, o sa mapangahason nga pagkamaisogon niadtong nagpanul-id nga walay basehan, ang mao gihapon nga labing balaang Sinodo sa Trento sa maalamon nga paagi midugang pinaagi sa iyang dekreto nga kining mao nga Daan ug Vulgata nga edisyon imprintahon sa labing husto kutob sa mahimo, ug nga walay usa nga tugotan sa pag-imprinta niini nga walay pagtugot ug pag-uyon sa mga Superior. Pinaagi niining Dekreto gibutangan usab niya og utlanan ang pagkamapangahason ug kagawasan sa mga mangi-imprinta, ug gipukaw ang pagbantay ug pagkakugi sa mga Pastor sa Simbahan sa pagtipig ug pagpreserbar sa ingon kadako nga kaayohan uban sa labing dakong pagkamakugihon.
Ug bisan pa ang mga teologo sa bantugang mga Akademya naghago uban sa dakong kadungganan sa pagpahiuli sa Vulgata nga edisyon sa iyang una nga kasilaw, apan tungod kay sa ingon kadako nga butang walay pagkakugi nga sobra pa, ug tungod kay daghang mas karaan nga manuskritong mga kodise ang gipangita pinaagi sa sugo sa Labing Taas nga Pontipise ug gidala sa Siyudad, ug sa katapusan, tungod kay ang pagpatuman sa mga dekreto sa kinatibuk-ang mga konsilyo, ug ang mismong kaputli ug kahamili sa mga Kasulatan, nahibaloan nga labing ilabi na kabahin sa pag-atiman sa Sede Apostolica: busa si Pio IV, Labing Taas nga Pontipise, uban sa iyang dili matuohang pagbantay sa tanang bahin sa Simbahan, misalig nianang buluhaton sa pipila ka piniling mga Kardenal sa Balaang Simbahan sa Roma, ug sa ubang mga tawo nga labing batid sa balaang mga sulat ug sa nagkalain-laing mga pinulongan, aron ilang tul-iron sa labing husto ang Vulgata nga edisyong Latin, nga naggamit sa labing karaan nga manuskritong mga kodise, nagsusi usab sa Hebreohanon ug Grego nga mga tinubdan sa Bibliya, ug sa katapusan nagkonsulta sa mga komentaryo sa mga karaan nga mga Amahan.
Si Pio V usab mipadayon sa mao gihapon nga buluhaton. Apan ang maong panagtipon, nga dugay nang naundang tungod sa nagkalain-lain ug labing bug-at nga mga kabalaka sa Sede Apostolica, si Sixto V, nga gitawag sa balaang Probidensya ngadto sa labing taas nga pagka-Pontipise, mipabalik uban sa labing mainitong kadasig, ug sa katapusan nagmando nga ang nahuman na nga buluhaton ipaadto sa imprenta. Sa dihang nakahumot na kini og imprinta, ug ang mao gihapon nga Pontipise nag-atiman nga kini ipadala sa kahayag, nakita niya nga dili pipila ka mga butang misulod sa balaang Bibliya pinaagi sa sayop sa imprenta nga morag nanginahanglan og bag-ong pagkakugi, mihukom ug nagmando siya nga ang tibuok buluhaton ibalik ilalom sa martilyo. Apan kay napugngan siya sa kamatayon sa pagtuman niini, si Gregorio XIV, nga human sa napulog-duha ka adlaw nga pagka-Pontipise ni Urbano VII misunod kang Sixto, nagtuman sa iyang tuyo sa hunahuna, misugod sa paghuman niini, uban sa pipila ka labing halangdon nga mga Kardenal ug uban pang labing maalamon nga mga tawo nga gipiyal pag-usab alang niining katuyoan.
Apan sa dihang siya usab, ug ang misunod kaniya, si Inocencio IX, gikuha na gikan niining kahayag sa labing mubo nga panahon, sa katapusan sa sinugdanan sa pagka-Pontipise ni Clemente VIII, nga karon nagkupot sa timon sa tibuok Simbahan, ang buluhaton nga gitumong ni Sixto V, uban sa maayong tabang sa Dios, nahuman.
Dawata busa, Kristohanong magbabasa, uban sa pag-uyon sa mao gihapon nga Clemente, Labing Taas nga Pontipise, gikan sa Imprenta sa Vaticano, ang Daan ug Vulgata nga edisyon sa Balaang Kasulatan, nga gitul-id uban sa kadako nga pagkakugi kutob sa mahimo: nga sa pagkatinuod, ingon nga lisod ipamatud-an nga kini hingpit sa tanang bahin, tungod sa tawhanong kaluyahon, ingon usab nga dili gayod pagduha-duhaon nga kini mas natul-id ug mas putli kaysa tanang uban nga migula hangtod niining adlawa.
Ug bisan pa sa pagkatinuod nga sa kini nga pagpahibalik sa Bibliya dili gamay nga kadasig ang gigamit sa pagtandi sa manuskritong mga kodise, Hebreohanon ug Grego nga mga tinubdan, ug sa mismong mga komentaryo sa mga karaan nga mga Amahan: apan niining kaylap nga edisyon, ingon nga ang pipila ka mga butang tinuyo nga giusab, ingon usab ang uban, nga morag nanginahanglan og pagbag-o, tinuyo nga gibilin nga wala mausab: tungod kay si San Jeronimo sa labaw pa sa usa ka higayon nagpasidaan nga kini ang angay buhaton, aron sa paglikay sa pagpasakit sa katawhan; ug tungod kay angay tuohan nga ang atong mga katigulangan, nga naghubad og Latin gikan sa Hebreohanon ug Grego, adunay suplay sa mas maayo ug mas husto nga mga libro kaysa kadtong miabot kanato human sa ilang panahon (nga tingali, pinaagi sa pagkakopya og balik-balik sulod sa ingon kadugay nga panahon, nahimong dili na kaayo putli ug tibuok); ug sa katapusan, tungod kay dili tuyo sa balaang kongregasyon sa labing halangdon nga mga Kardenal ug uban pang labing maalamon nga mga tawo nga gipili sa Sede Apostolica alang niining buluhaton ang paghimo og bag-ong edisyon, o ang pagtul-id o pag-ayo sa karaang maghuhubad sa bisan unsang bahin; kondili ang pagpahiuli sa mismong Daan ug Vulgata nga edisyong Latin — nga nalimpyohan na sa mga sayop sa mga karaang tigsulat ug sa mga sayop sa daotang mga pag-ayo — sa iyang orihinal nga kaputli ug kahamili kutob sa mahimo, ug human mapahiuli, ang pagpaningkamot sa tanang kusog aron kini ma-imprinta sa labing husto kutob sa mahimo sumala sa dekreto sa Ekumenikal nga Konsilyo.
Dugang pa, niining edisyon giisip nga maayo ang pagwalay idugang nga dili canonical, walay tinumo-tumo, walay gawas. Ug kini ang rason ngano nga ang mga libro nga gimarkahan og III ug IV nga Esdras (nga wala iapil sa balaang Sinodo sa Trento sa mga canonical nga mga libro), ug usab ang Pag-ampo ni Haring Manases (nga wala anaa sa Hebreohanon ni sa Grego, wala usab makaplagan sa mga mas karaan nga mga manuskrito, ug dili bahin sa bisan unsang canonical nga libro) gibutang sa gawas sa han-ay sa canonical nga Kasulatan. Ug walay mga concordancia (nga dili gidili nga idugang sa ulahi), walay mga nota, walay nagkalain-laing mga pagbasa, walay bisan unsang mga pasiuna, ug walay mga argumento sa sinugdanan sa mga libro ang makita sa mga kilid.
Apan ingon nga ang Sede Apostolica wala magkondenar sa pagkakugi niadtong nag-andam og mga concordancia sa mga tudling, nagkalain-laing mga pagbasa, mga pasiuna ni San Jeronimo ug uban pang ingon niana diha sa ubang mga edisyon: ingon usab wala kini magdili nga, sa laing estilo sa imprenta niining mao gihapon nga edisyon sa Vaticano, mga tabang niining matanga ikadugang sa umaabot alang sa kasayon ug kaayohan sa mga estudyante, basta lamang ang nagkalain-laing mga pagbasa dili iapil sa kilid sa mismong Teksto.
PAPA CLEMENTE VIII.
ALANG SA WALAY KATAPUSANG HANDUMANAN SA BUTANG.
Sanglit ang teksto sa Vulgata nga edisyon sa balaang Bibliya, nga gipahiuli uban sa labing dakong mga kahago ug pagbantay ug labing husto nga nalimpyohan sa mga sayop, pinaagi sa panalangin sa Ginoo, migula gikan sa atong Imprenta sa Vaticano ngadto sa kahayag: Kami, nga nagtinguha sa pag-andam sa angay nga paagi aron ang mao gihapon nga teksto matipigan nga dili madaot, sumala sa angay, pinaagi sa awtoridad Apostolica, pinaagi sa sulod niining mga presente nga sulat hugot nga nagdili nga sulod sa napulo ka tuig nga pagaihapan gikan sa petsa niining mga presente, bisan niining kilid sa mga bukid o sa pikas, kini ma-imprinta ni bisan kinsa sa bisan asa gawas sa atong Imprenta sa Vaticano. Human sa maong napulo ka tuig makalabay, Kami nagmando nga kining pag-amping pagabantayan: nga walay usa nga mangahimutang sa pag-imprinta niining edisyon sa Balaang Kasulatan gawas kon nakuha na una niya ang usa ka kopya nga giimprinta sa Imprenta sa Vaticano, ug nga ang porma niining kopya dili gayod pagalapason nga walay pagbag-o, pagdugang, o pagkuha bisan sa labing gamay nga bahin sa teksto, gawas kon adunay motungha nga klaro gayod nga isipon ingon nga sayop sa imprenta.
Kon adunay bisan unsang mangi-imprinta sa bisan unsang mga gingharian, mga siyudad, mga probinsya, ug mga dapit, bisan sakop sa temporal nga hurisdiksiyon sa atong Balaang Simbahan sa Roma o dili, mangahimutang sa bisan unsang paagi sa pag-imprinta, pagbaligya, pagtanyag og baligya, o sa ubang paagi pagmantala o pagpakaylap niining mao gihapon nga edisyon sa Balaang Kasulatan sulod sa maong napulo ka tuig, o human sa napulo ka tuig makalabay, sa bisan unsang paagi nga lahi sa sumala sa maong kopya nga gihisgutan sa ibabaw; o kon adunay bisan unsang tigbaligya og libro mangahimutang, human sa petsa niining mga presente, sa pagbaligya, pagtanyag og baligya, o pagpakaylap sa giimprinta nga mga libro niining edisyon, o mga libro nga pagaimprintahon, nga lahi sa bisan unsang paagi gikan sa maong gipahiuli ug gitul-id nga Teksto, o giimprinta ni bisan kinsa gawas sa mangi-imprinta sa Vaticano sulod sa napulo ka tuig, mosangpot siya, gawas sa pagkawala sa tanang mga libro ug uban pang temporal nga mga silot nga igapatuman sumala sa Atong paghukom, usab sa sentensya sa dakong excommunion diha-diha dayon; gikan niini dili siya makapaabsolba gawas sa Romano nga Pontipise, gawas kon anaa sa kakuyaw sa kamatayon.
Busa nagmando Kami sa tanan ug sa matag usa sa mga Patriarka, mga Arsobispo, mga Obispo, ug uban pang mga Prelado sa mga simbahan ug mga dapit, bisan mga regular, nga ilang atimanon ug sigurohon nga kining mga presente nga mga sulat pagabantayan nga dili gayod malapas ug sa walay katapusan sa tanan sa ilang tagsa-tagsa ka mga simbahan ug mga hurisdiksiyon. Ilang pugngan ang mga mosupak pinaagi sa mga sansyon sa simbahan ug uban pang angay nga mga solusyon sa balaod ug buhat, nga giwagtang ang pag-apelar, ug gitawag usab, kon kinahanglan, ang tabang sa sekular nga gahom, bisan pa sa mga konstitusyon ug mga ordinansa sa mga Apostoles, ug sa mga balaod ug mga batasan sa kinatibuk-an, probinsyal, o sinodal nga mga konsilyo, bisan kinatibuk-an o espesyal, ug sa bisan unsang mga simbahan, mga orden, mga kongregasyon, mga kolehiyo, ug mga unibersidad, bisan sa mga kinatibuk-ang pagtuon, nga gipalig-on pinaagi sa panumpa, pag-uyon sa mga Apostoles, o bisan unsang ubang kalig-on, ug mga pribilehiyo, mga paghatag, ug mga sulat sa mga Apostoles nga gimantala o pagamantalaon pa nga supak sa bisan unsang paagi: tanan niini Kami nagkuha sa labing halapad alang niining epekto ug nagmando nga gikuha.
Buot usab Namo nga ang mga kopya niining mga presente, bisan kon giimprinta diha sa mismong mga tomo, hatagan sa mao gihapon nga pagsalig sa tanang dapit sa korte ug sa gawas, ingon sa igahatag sa mismong mga presente kon kini gipakita o gitudlo.
Gihatag sa Roma, sa San Pedro, ubos sa Singsing sa Mangingisda, sa ika-9 nga adlaw sa Nobyembre 1592, sa una nga tuig sa Atong Pagka-Pontipise.
M. VESTRIUS BARBIANUS.