Cornelius a Lapide, S.J.

Preliminares

Àwọn Ọ̀rọ̀ Ìṣáájú

Àkójọ Àwọn Kókó Ọ̀rọ̀

ÀWỌN ÀLÀYÉ LÓRÍ ÌWÉ MÍMỌ́ Látọwọ́ Bàbá Àlùfáà Olùbùkún Corneliu a Lapide, ti Ẹgbẹ́ Jésù, tẹ́lẹ̀ rí jẹ́ olùkọ́ Ìwé Mímọ́ ní Lovéènì, lẹ́yìn náà ní Róòmù, tí Augustinu Krampon, Àlùfáà ti Ẹkùn Ìjọ Amiens, ṣe àtúnṣe rẹ̀ ní pẹ̀lẹ́pẹ̀lẹ́ tí ó sì ṣe àlàyé rẹ̀ pẹ̀lú àwọn àkíyèsí. ÌWÉ KÌÍNÍ tí ó ní Àlàyé Gẹ́gẹ́bí Lẹ́tà àti ti Ìwà lórí Pẹntatúkù Mose, Gẹnẹsisi àti Ẹksodu PÁRÍSÌ Tí Ludwig Vivès, olùtà ìwé àti aláàtẹ̀jáde, tẹ̀ jáde, ní Nọ́mbà 13, Ọ̀nà tí wọ́n ń pè ní Delambre, 13. 1891

FÚN OLÚWA TÍ Ó GA JÙLỌ TÍ Ó SÌ ṢÒGO JÙLỌ
HENRY FRANCIS VAN DER BURCH,
BÍṢỌ́Ọ̀PÙ ÀGBÀ ÀTI DÚKÌ TI CAMBRAI,
ỌMỌ-ALÁDÉ TI ILẸ̀ ỌBA RÓÒMÙ MÍMỌ́, KÁWÙNTÌ TI CAMBRAI.

Ó ṣẹlẹ̀ ní ìgbà tí ó yẹ, nípasẹ̀ ètò àìríkúsọrọ̀ Ọlọ́run, Olúwa Olókìkí Jùlọ, pé ní àkókò kan náà tí wọ́n ń fi ọ́ joyè gẹ́gẹ́ bí Bíṣọ́ọ̀pù Àgbà àti Ọmọ-aládé ti Ilẹ̀ Ọba Róòmù Mímọ́ ní Cambrai, Mose mi yìí — tí a ti yàn fún ọ láti ìgbà tí a kọ́kọ́ gbèrò rẹ̀, tí ó sì jẹ gbèsè rẹ fún ọ lọ́pọ̀ ìdí — ni a mú jáde sí ìmọ́lẹ̀.

Gbogbo èèyàn mọ̀ bí ìsọ̀kan ọkàn wa ti pọ̀ tó fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọdún, àjọṣe kan tí ìbáradọ́gba ẹ̀dá, ìfẹ́ kan náà, àti ẹ̀kọ́ irú kan náà kọ́kọ́ mú wá, tí ìmọ̀ràn pọ̀ sí i, tí oore-ọfẹ́ Ọlọ́run sì fi dí ìdúró tí ó sì mú pé nínú ọ̀nà ìgbésí ayé wa méjèèjì tí ó fẹ́rẹ̀ jọra. Nítorí ìdí yìí, nígbà tí o pè mí láti Mechlin wá sí Ìjọ Olóyè Ńlá tí ìwọ jẹ́ Dííní rẹ̀ — gẹ́gẹ́ bí àlùfáà oníjẹ́wọ́ fún àwọn àjọ̀dún pàtàkì jùlọ ti ọdún — mo lo ìgbàlejò àti ìbáradùnjẹ rẹ ní ayọ̀ àti ní ìgbàradé fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọdún, títí tí Ẹgbẹ́ wa fi dá Ilé Ìkọ́ Àwọn Tuntun àti Kọ́lẹ́ẹ̀jì kan kalẹ̀ ní ìlú yẹn.

Ṣùgbọ́n ohun tí Johanu Onítẹ̀bọmi Mímọ́ sọ nípa Kristi — "Ó yẹ kí Òun máa tóbi sí i, ṣùgbọ́n kí èmi máa dín kù" — èyí ni mo ti rí tẹ́lẹ̀ nípa Olúwa Olókìkí Jùlọ rẹ àti èmi fúnra mi, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé èmi kì í ṣe wòlíì; àwa gbogbo sì rí pé ó ti ṣẹ, a sì ń yọ̀.

Nítòótọ́, ta ni Mose mi yìí yẹ fún ju Olúwa Olókìkí Jùlọ rẹ lọ, ìwọ tí ó ṣe olórí àwọn ènìyàn Ọlọ́run gẹ́gẹ́ bí Dúkì ti Ìjọ àti ti ayé, gẹ́gẹ́ bí Bíṣọ́ọ̀pù àti Ọmọ-aládé — gẹ́gẹ́ bí Mose ti dá, ṣe aláàṣẹ, tí ó sì darí Ìjọ àwọn Hébérù kò dín ju Orílẹ̀-èdè wọn lọ, tí ó sì mú wọn jáde ní Ijipti, kọjá ọ̀pọ̀lọpọ̀ aṣálẹ̀ tí kò ní ọ̀nà àti ọ̀pọ̀ ọ̀tá, láìfarapá, tí wọ́n pàápàá ṣẹ́gun, sí ilẹ̀ ìlérí. Nítorí pé ó fi àwọn òfin àṣà ìjọsìn ti Ófin Mẹ́wàá tí ó gba lọ́wọ́ Ọlọ́run dá Ìjọ kalẹ̀, fi àwọn òfin ìdájọ́ dá Orílẹ̀-èdè kalẹ̀, ó sì fi àwọn òfin ìwà ṣàkóso méjèèjì. Nínú Mose nítorí náà, gẹ́gẹ́ bí nínú Melkisedeki, Abrahamu, Isaaki, Jakọbu, àti àwọn bàbá ńlá àtijọ́ mìíràn, àwọn agbára gíga méjèèjì — èyí ni ti ọmọ-aládé àti ti àlùfáà — ni wọ́n dì papọ̀, kí ó lè máa ṣàkóso àwọn ọ̀ràn ìlú gẹ́gẹ́ bí irú ọmọ-aládé kan, àti àwọn ọ̀ràn mímọ́ gẹ́gẹ́ bí irú àlùfáà, olórí àlùfáà, àti aṣáájú ìjọsìn; títí tí ó fi fi ipò kan, èyí ni ti oyè àlùfáà, lé arákùnrin rẹ̀ Aaroni lọ́wọ́, tí ó sì yàn án gẹ́gẹ́ bí Olórí Àlùfáà. Mose nítorí náà jẹ́ olùṣọ́-àgùntàn — àkọ́kọ́ ti àwọn àgùntàn, lẹ́yìn náà ti àwọn ènìyàn, tí ó fi ọ̀pá olùṣọ́-àgùntàn rẹ̀, ohun èlò ọ̀pọ̀ iṣẹ́ ìyanu bẹ́ẹ̀, gba wọ́n lọ́wọ́ Fáráò, tí ó sì fi àwọn òfin mímọ́ jùlọ ti ẹ̀ka ìjọ àti ti ìlú ṣàkóso wọn; nítorí ọba àti ọmọ-aládé kò dín ju àlùfáà àti olórí àlùfáà lọ, ó yẹ kí ó jẹ́ olùṣọ́-àgùntàn.

Hómérù pè ọba ní olùṣọ́-àgùntàn àwọn ènìyàn, nítorí pé ó yẹ kí ó máa bọ́ wọn, gẹ́gẹ́ bí olùṣọ́-àgùntàn ti ń bọ́ àwọn àgùntàn, kì í ṣe láti fà wọn.

Nítorí náà, Olúwa Olókìkí Jùlọ, jẹ́ Mose wa ti Ilẹ̀ Ìsàlẹ̀; wò Mose wa yìí, kí o sì, gẹ́gẹ́ bí o ti ń ṣe tẹ́lẹ̀, máa fi ìgbésí ayé àti ìwà rẹ hàn ní síwájú síi — bẹ́ẹ̀ ni ìwọ yóò darí àwọn ènìyàn Ọlọ́run kì í ṣe sí ilẹ̀ àwọn ará Kenaani tí a ṣèlérí fún àwọn Júù, ṣùgbọ́n sí ilẹ̀ àwọn alààyè àti ti àwọn tí ń ṣẹ́gun ní ọ̀run; nítòótọ́ ìwọ yóò mú wọn dé ibẹ̀ pátápátá, ohun tí Mose fúnra rẹ̀ kò lè ṣe.

Basili Mímọ́ jẹ́ Mose ti àkókò rẹ̀, ni Gregori ti Nasiansọsi Olùbùkún, ẹlẹ́gbẹ́ rẹ̀, sọ nínú Ọ̀rọ̀ Ìyìn ti Basili Mímọ́, ó sì kọ́ láti ṣe bí Mose láti ọ̀dọ̀ Mose fúnra rẹ̀. Basili Mímọ́ fúnra rẹ̀ jẹ́wọ́ èyí nínú lẹ́tà 140 sí Libaniu Onímọ̀-ọ̀rọ̀: "Àwa nítòótọ́, ni ó sọ, ẹni ọlá, a bá Mose àti Elájà àti irú àwọn ẹni àláàánú bẹ́ẹ̀ sọ̀rọ̀, àwọn tí ń kọ́ wa ní èdè àjèjì; ohun tí a sì ti gbọ́ lọ́dọ̀ wọn ni a ń sọ — òtítọ́ nínú ìtumọ̀, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé àìdára nínú ọ̀rọ̀." Bí Basili Mímọ́ ṣe lo Mose rẹ̀ tán, àwọn ìwé Hexaemeron nìkan ló fi hàn — àwọn iṣẹ́ wọ̀nyẹn tí ó fi ìṣiṣẹ́ lílé kọ gẹ́gẹ́ bí àlàyé lórí Gẹnẹsisi ti Mose pé Ambrosu Mímọ́ túmọ̀ wọ́n, ó sì fi fún etí àwọn ará Látìnì kì í ṣe iṣẹ́ tirẹ̀ gan-an ṣùgbọ́n iṣẹ́ Basili Mímọ́, nínú ìwé rẹ̀ Nípa Iṣẹ́ Ọjọ́ Mẹ́fà.

Rufinu jẹ́rìí sí i pé lẹ́yìn tí Basili Mímọ́ àti Gregori ti Nasiansọsi Mímọ́ ti kàwé ọgbọ́n ọ̀rọ̀ àti ìmọ̀ ọgbọ́n ní Athens, wọ́n fi ọdún mẹ́tàlá sílẹ̀ fún kíkà àti àṣàrò lórí Mose àti Ìwé Mímọ́. Gbogbo ènìyàn mọ̀, Olúwa Olókìkí Jùlọ, bí o ṣe ń gbádùn Mose àti Ìwé Mímọ́, bí o ṣe ń fi ìtara, nígbà tí ojúṣe rẹ bá yọ̀ọ́ dà, kà á, yí i padà, kí o sì ṣe ìwádìí rẹ̀. O rántí bí ọ̀pọ̀ ọ̀rọ̀ wa lórí ìtàbílẹ̀, nígbà tí mo jẹ́ àlejò ìgbàlejò rẹ, ṣe máa wà lórí rẹ̀; o rántí pé ní oúnjẹ kan ṣoṣo a máa kà orí mẹ́wàá tàbí méjìlá ti Gẹnẹsisi papọ̀, o sì bèrè ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìbéèrè líle lọ́wọ́ mi nípa wọn, tí mo sì dáhùn lójú àyè gẹ́gẹ́ bí ìrántí mi ti yọ̀ọ́ dà — ṣùgbọ́n nínú iṣẹ́ yìí ìwọ yóò rí wọn tí a ti yọ jáde láti ìpilẹ̀ṣẹ̀ gan-an, tí a ṣe àyẹ̀wò wọn ní pípẹ́, tí a ṣàlàyé wọn ní kíkún, tí a sì ṣe ìtọ́jú wọn lórí ọ̀rọ̀ tí ó bá ara rẹ̀ mu.

Mose ni a bí láti inú ìdílé ọlá ti àwọn Bàbá Ńlá, ó sì jẹ́ ọmọ ọmọ ọmọ Abrahamu. Nítorí Abrahamu bí Isaaki, Isaaki bí Jakọbu, Jakọbu bí Lefi, Lefi bí Kaati, Kaati bí Amramu, Amramu sì bí Mose.

Basili Mímọ́ pẹ̀lú jẹ́ ọmọ àwọn òbí tí ó gbajúmọ̀ fún ìwà-bí-Ọlọ́run kò dín ju ti ìdílé lọ — Basili àti Emmelia — ìyá rẹ̀ sì tẹ̀lé ọmọ rẹ̀ pàápàá nígbà tí ó yẹ̀ sí aginjù. Ìdílé rẹ, Olúwa Olókìkí Jùlọ, tí ó ṣògo fún ìwà rere kò dín ju ti ẹ̀jẹ̀ lọ, àwọn ará ìlú rẹ gbà á ní ọ̀wọ̀. Bàbà bàbá rẹ jẹ́ Ààrẹ Ìgbìmọ̀ Flándásì, ẹni tí ó ṣe oyè yẹn ní ìyìn ńlá fún ara rẹ̀ àti ní ọpẹ́ lọ́dọ̀ Orílẹ̀-èdè. Bàbá rẹ, ọkùnrin tí ó ní ìdájọ́ gíga jùlọ àti ọgbọ́n, kọ́kọ́ jẹ́ Ààrẹ Pálámẹ́ntì Ńlá ti Mechlin, lẹ́yìn náà ti Ìgbìmọ̀ Àdáni; ó dúró ṣinṣin àti láìyípadà nínú ìṣòtítọ́ sí Ọmọ-aládé rẹ̀ láàárín àwọn ìyípadà ìyanu àti ìjà ńlá wọ̀nyẹn ti Ilẹ̀ Ìsàlẹ̀ yìí, nítorí ìdí yìí ni ó sì ṣe jẹ́ olùfẹ́ jùlọ fún Ọba Kátólíìkì Filipu Kejì, ti ìrántí ọlá. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ó ṣe àwọn oyè ńlá àti iṣẹ́ wọ̀nyẹn fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọdún, nínú èyí tí ó lè ti kó ọrọ̀ ńlá jọ, kò fi kun ohun ìní ìdílé rẹ̀, nítorí pé ó máa ń wà ní ìtara fún anfààní gbogbo ènìyàn, tó bẹ́ẹ̀ tí ó dà bíi pé ó kọ àwọn ọ̀ràn tirẹ̀ sílẹ̀.

Ohun kan náà ni Olùdájọ́ Àgbà olókìkí ti England àti ajẹ́rìíkú, Tomasi More Olùbùkún, ṣe, ẹni tí, lẹ́yìn tí ó ti lo ọdún àádọ́ta nínú iṣẹ́ ìjọba tí ó sì di àwọn oyè gíga jùlọ mú, kò fi kun owó-odè-ọdún rẹ̀ sí àádọ́rin owó wúrà. Ní ilòdì sí èyí, bàbá rẹ dín ohun ìní tirẹ̀ kù ó sì jìyà àdánù ọrọ̀ ńlá nítorí pé ó jẹ́ olóòtítọ́ àti olùdúró ṣinṣin nínú ìṣòtítọ́ sí Ọmọ-aládé rẹ̀. Nítorí pé ní ọdún 1572, nígbà tí àwọn aládàámọ̀ gba Mechlin lójijì, a jù ú sínú ẹ̀wọ̀n ìtìjú, a sì fi ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìṣòro bá a, ó sì jìyà àdánù ohun ìní ńlá; tí kì í bá ṣe pé Dúkì Alba dé lójijì pẹ̀lú ogun rẹ̀, a ti yàn án fún ikú tẹ́lẹ̀. Lẹ́yìn náà ní ọdún 1580, nígbà tí àwọn aládàámọ̀ kan náà tún gba ìlú náà, a tún kó ilé rẹ̀, a sì jà gbogbo ohun ìní rẹ̀, ju bẹ́ẹ̀ lọ a fi agbára mú un san ẹgbẹ̀rún ọ̀pọ̀lọpọ̀ floríìnì láti rà ìyàwó rẹ̀ padà, ẹni tí kò lè sá àsálà.

Mose kò fò sí ipò lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀, ṣùgbọ́n ó gun àtẹ̀gùn sí ipò aṣáájú. Ní ogójì ọdún àkọ́kọ́ a tọ́ ọ dàgbà ní ilé Fáráò nínú gbogbo ọgbọ́n àwọn ará Ijipti, ó sì kọ́ láti bá àwọn ènìyàn pàtàkì ṣe. Ní ogójì ọdún kejì, tí ó ń ṣọ́ àwọn àgùntàn, ó fi ara rẹ̀ fún àṣàrò; lẹ́yìn náà, nígbà tí ó pé ọdún ọgọ́rin, ó gba iṣẹ́ olùṣọ́-àgùntàn àti aṣáájú àwọn ènìyàn. Basili Mímọ́ ṣe bẹ́ẹ̀ náà, ẹni tí Gregori ti Nasiansọsi Mímọ́ sọ nípa rẹ̀ pé: "Lẹ́yìn tí ó ti kọ́kọ́ kà àwọn ìwé mímọ́ tí ó sì di alátumọ̀ wọn, ni a yàn án gẹ́gẹ́ bí àlùfáà látọwọ́ Hermogene, Bíṣọ́ọ̀pù Kaesarea," àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ.

Bí irú bẹ́ẹ̀ náà ni Sipriani Mímọ́ ṣe yìn Korneliusi Mímọ́, Bíṣọ́ọ̀pù Róòmù, nínú ìwé 4, lẹ́tà 2 sí Antonianu: "Ọkùnrin yìí (Korneliusi), ni ó sọ, kò wá sí ipò Bíṣọ́ọ̀pù ní ìgbà kan ṣoṣo, ṣùgbọ́n nígbà tí a ti gbé e ga nípasẹ̀ gbogbo ojúṣe Ìjọ, tí ó sì ti ṣe rere fún Olúwa nínú àwọn iṣẹ́ àtọ̀runwá ní ọ̀pọ̀ ìgbà, ó gun àtẹ̀gùn gíga ti oyè àlùfáà nípasẹ̀ gbogbo ìpele ìgbésí ayé ẹ̀sìn. Lẹ́yìn náà kò béèrè oyè Bíṣọ́ọ̀pù fúnra rẹ̀, kò sì fẹ́ ẹ, kò sì gba á lágbára bí àwọn mìíràn tí ìgbéraga àti àṣejù wọn kó; ṣùgbọ́n ó dakẹ́ tí ó sì nírẹ̀lẹ̀, irú bí àwọn tí Ọlọ́run ti yàn fún ipò yìí ṣe máa ń rí, nítorí ìtìjú ẹ̀rí-ọkàn rẹ̀ tí ó mọ́, àti nítorí ìrẹ̀lẹ̀ ìfáàrádà tí ó jẹ́ ẹ̀dá tirẹ̀ tí a sì pa dáadáa mọ́, kò ṣe bí àwọn kan, fi agbára ọ̀nà ṣe ara rẹ̀ ní Bíṣọ́ọ̀pù, ṣùgbọ́n òun fúnra rẹ̀ ni a fi agbára mú láti gba oyè Bíṣọ́ọ̀pù."

Ṣé kì í ṣe pẹ̀lú àwọn ọ̀rọ̀ wọ̀nyẹn kan náà tí ó fi yà àwòrán Korneliusi ni Sipriani Mímọ́ sì yà àwòrán rẹ, Olúwa Olókìkí Jùlọ, àti ìwà mímọ́ aláìlábàwọ́n rẹ? O gun àtẹ̀gùn sí ipò gíga ti oyè àlùfáà. Ní àkọ́kọ́ o ṣe ojúṣe kánọ́nì àti àlùfáà — kì í ṣe ní ọ̀lẹ àti ní àìníṣe, ṣùgbọ́n nípasẹ̀ fífi ẹ̀sìn kọ́ ilé rẹ, nípasẹ̀ fífi ara rẹ̀ fún gbígbọ́ ìjẹ́wọ́, nípasẹ̀ fífi ara rẹ̀ lé ẹ̀kọ́, nípasẹ̀ fífi ara mọ́ orin ìyìn láìdáwọ́dúró, nípasẹ̀ ṣíṣe ìrànlọ́wọ́ fún àwọn aláìní pẹ̀lú ìmọ̀ràn kò dín ju ẹ̀bùn àáànú lọ, àti nípasẹ̀ títẹ̀síwájú nínú àwọn iṣẹ́ ìgbàlejò àti àáànú. Ìgbésí ayé aláìlẹ́ṣẹ̀ àti mímọ́ yìí, tí ó kún fún ìfẹ́ àti ìtara bí ó ti kún fún ìwà rere, fa ìbò gbogbo ènìyàn, tí wọ́n fi yàn ọ́ gẹ́gẹ́ bí Dííní ti Ìjọ Olóyè Ńlá ti Mechlin — àti ohun tí o ṣe ní ipò yẹn, ẹgbẹ́ akọrin àti àwọn àlùfáà Mechlin, tí wọ́n jẹ́ dígí ìwà rere àti ẹ̀sìn fún gbogbo Ilẹ̀ Ìsàlẹ̀, ṣì ń sọ láìsí ọ̀rọ̀ kankan lọ́wọ́ mi. Láìpẹ́ a yàn ọ́ gẹ́gẹ́ bí Aṣojú Gbogbogbò látọwọ́ Bíṣọ́ọ̀pù Àgbà Olókìkí Jùlọ ti Mechlin; nínú ojúṣe yẹn o wo gbogbo iṣẹ́ àmúlò ti Ìjọ, o sì ṣàkóso rẹ̀ pẹ̀lú ìṣòtítọ́, ìtara, oore-ọfẹ́, àti ọgbọ́n bẹ́ẹ̀ pé o mú ìlànà Ìjọ padà sípò, o fi kún un, o sì fi dí ìdúró níbi gbogbo — akẹ́kọ̀ọ́ tí ó yẹ fún olùkọ́ ńlá bẹ́ẹ̀. Àti nínú èyí ó jẹ́ ohun ìyanu pàápàá pé o ṣe ojúṣe méjèèjì ní pípé bẹ́ẹ̀ pé ẹgbẹ́ akọrin kò pàdánù Dííní rẹ̀ rí, bẹ́ẹ̀ ni ẹkùn ìjọ kò pàdánù Aṣojú rẹ̀. O máa ń jẹ́ èní àkọ́kọ́ nínú ẹgbẹ́ akọrin, pàápàá ní àárín ìgbà òtútù, nínú òtútù tí ó le jùlọ, pàápàá nígbà tí o bá padà sí ilé ní àárẹ̀ láti àbẹ̀wò olùṣọ́-àgùntàn ní ilẹ̀ mìíràn, láìjẹ́ kí ara rẹ sìnmí rárá. Nípasẹ̀ ìpele yìí ni Dúkì Àgbà Olùṣàkóso wa tí ó ga jùlọ, ẹni tí ó ń fi ìdájọ́ gígùn àti àrà nínú yíyàn àwọn olórí àlùfáà, tí kò fi ohunkóhun fún ọ̀wọ̀ tàbí ẹ̀jẹ̀, ṣùgbọ́n ohun gbogbo fún ìwà rere, fi pè ọ́ wá sí ipò Bíṣọ́ọ̀pù Ghent — nínú ipò yẹn ni o ṣe fi ara rẹ hàn sí i àti sí gbogbo Ilẹ̀ Ìsàlẹ̀ pé kì í ṣe pé a ń pè ọ́ wá sí ipò Bíṣọ́ọ̀pù Àgbà nìkan, ṣùgbọ́n a fẹ́rẹ̀ fi agbára mú ọ láti gba á.

Mose, tí Ọlọ́run pè láti gba ipò aṣáájú ní ìgbà kẹta àti kẹrin, kọ̀, ó ṣe àwáwí dé ibi tí ó fi mú ìbínú Ọlọ́run, ó kọ oyè àti ẹrù náà. Nínú Ẹksodu 4 ó sọ pé: "Mo bẹ̀ ọ́, Olúwa, èmi kì í ṣe olùsọ̀rọ̀ dáadáa, kì í ṣe tẹ́lẹ̀ bẹ́ẹ̀ ni kì í ṣe láti ìgbà tí ìwọ ti bá ìránṣẹ́ rẹ sọ̀rọ̀; ṣùgbọ́n èmi lọ́ra ní ẹnu àti ní ahọ́n: mo bẹ̀ ọ́, Olúwa, rán ẹni tí ìwọ yóò rán." Basili Mímọ́ bẹ́ẹ̀ náà sá kúrò nínú ipò Bíṣọ́ọ̀pù Neokesarea, gẹ́gẹ́ bí ó ti kọ fúnra rẹ̀ nínú Lẹ́tà 164. Bí irú bẹ́ẹ̀, lẹ́yìn tí ó ti dúró pẹ̀lú ìṣòtítọ́ lẹ́gbẹ̀ẹ́ ọ̀rẹ́ rẹ̀ Yúsébíù, Bíṣọ́ọ̀pù Kaesarea, nínú àìsàn rẹ̀ títí ikú, nígbà tí Yúsébíù kú, Basili fi ara rẹ̀ pamọ́ lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀; nígbà tí wọ́n rí i, ó ṣe bí ẹni pé ó ṣàìsàn; a sì fi ìkánjú, pẹ̀lú àtakò ńlá, ṣe é ní Bíṣọ́ọ̀pù.

Nígbà tí o ń ṣe iṣẹ́ Aṣojú, o fẹ́ gba ẹrù náà kúrò, láti yẹ̀ sẹ́yìn, àti láti gbé fún ara rẹ àti fún Ọlọ́run; o sì bá ti ṣe é gan-an, tí kì í bá ṣe pé Bàbá Olórí Ẹkùn wa tí ó jẹ̀ olùkọ́ rẹ nínú Ìmọ̀ Ọgbọ́n — fa ọ́ padà kúrò nínú ètò yìí tí ó sì yí ọ lóyè láti tún fi ọrùn rẹ sábẹ́ ẹrù ọlọ́wọ̀ mímọ́ náà.

Ju bẹ́ẹ̀ lọ, nígbà tí Dúkì Àgbà Olùṣàkóso Alága Gíga Jùlọ ń ronú láti gbé ọ kúrò ní ipò Bíṣọ́ọ̀pù Ghent tí ó sì ti yàn ọ́ gẹ́gẹ́ bí Bíṣọ́ọ̀pù Àgbà Cambrai, Ọlọ́run dáadáa! bí o ṣe kẹ́dùn tó, bí o ṣe takò ní pípẹ́ tó, ọ̀pọ̀ ọ̀nà àsálà tí o wá — a sì fi ìkánjú ẹ̀bẹ̀ ọ̀pọ̀lọpọ̀ ènìyàn, àti àwọn ìhalẹ̀ àti fẹ́rẹ̀ agbára, mú ọ àti fi agbára rọ ọ́, kí o má bàa dà bí ẹni pé o ń takò Ọlọ́run tí ó ń pè ọ́ nípasẹ̀ àwọn àmì tó pọ̀ bẹ́ẹ̀, ní àìfẹ́ rẹ o ṣe gba ojúṣe náà.

Ohun kan náà ni a ṣe ní ọ̀rúndún tí ó ṣáájú, sí ìyanu gbogbo ayé, látọwọ́ Johanu Fisher, Bíṣọ́ọ̀pù Rochester, ajẹ́rìíkú olókìkí ti England, ẹni tí a gbé ga sí ipò Bíṣọ́ọ̀pù Rochester nítorí ẹ̀kọ́ rẹ̀ tí ò ní ẹlẹ́gbẹ́ àti àìlẹ́ṣẹ̀ ìgbésí ayé rẹ̀. Nígbà tí oyè yìí dà bíi pé ó kéré jù fún ẹ̀tọ́ ọkùnrin ńlá bẹ́ẹ̀ lẹ́yìn náà, tí Henry Kẹjọ sì fẹ́ gbé e ga sí ipò ńlá jùlọ, a kò lè yí ọkàn rẹ̀ padà láti fi ìyàwó tirẹ̀ sílẹ̀ — bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ó kéré nítòótọ́, ṣùgbọ́n àkọ́kọ́ nípasẹ̀ ìpè Ọlọ́run, tí ó sì ti tọ́jú rẹ̀ pẹ̀lú iṣẹ́ ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọdún — ní pàṣípàárọ̀ fún ipò ọlọ́rọ̀ èyíkéyìí. Ó fi èyí kún un pé: "pé òun yóò ka ara rẹ̀ sí aláàánú jùlọ tí ó bá lè dáhùn dáadáa ní Ọjọ́ Olúwa fún àgbò kékeré yìí tí a fi lé e lọ́wọ́, àti fún owó tí kò pọ̀ gan-an tí ó ti gba láti ọ̀dọ̀ rẹ̀; nítorí ìdájọ́ tí ó le jù ni a ó béèrè fún àwọn ọkàn tí a tọ́jú dáadáa àti fún owó tí a ná dáadáa, ju bí àwọn ènìyàn ṣe máa ń rò tàbí ṣe àníyàn sí lọ."

Ìwé Mímọ́ fi ìyìn yìí fún Mose: pé ó jẹ́ onírẹ̀lẹ̀ jùlọ nínú gbogbo àwọn ènìyàn. Basili Mímọ́, Mose Kristẹni, fi ìnùúrere rẹ̀ tí ó dúró ṣinṣin ṣẹ́gun àwọn ọ̀tá rẹ̀, gẹ́gẹ́ bí Gregori ti Nasiansọsi Mímọ́ ti kọ nípa rẹ̀.

Ìwàkíwà rẹ, Olúwa Olókìkí Jùlọ, ni gbogbo ènìyàn ń ṣe ìyanu fún — ìwàkíwà tí o fi ń gba gbogbo ènìyàn ní ìnùúrere, tí o fi ń kí wọn pẹ̀lú ọlá, tí o sì fi ojú ìdákẹ́jẹ́ẹ́, ọ̀rọ̀ àìṣiyèméjì, àti ọkàn oníláànú hàn fún gbogbo ènìyàn. Nípasẹ̀ ọ̀nà yìí ni o ṣe fa ọkàn àwọn ará Ghent sínú ìfẹ́ fún ọ, o mú ohun ìdojúkọ kúrò, o mú ìlànà Ìjọ padà sípò, o tún àwọn àlùfáà ìjọ tí ìgbésí ayé wọn bàjẹ́ ṣe tàbí o yọ wọ́n kúrò, bẹ́ẹ̀ ni ìmọ́lẹ̀ tuntun kan — nítòótọ́ ogo kan — tán jáde lórí gbogbo Belgium gẹ́gẹ́ bí ìtànsán tuntun láti ọ̀dọ̀ Ìjọ Ghent. Nítorí gẹ́gẹ́ bí Belgium ti jẹ́ iyùn ayé, bẹ́ẹ̀ ni Ghent jẹ́ iyùn Flándásì àti Belgium, tí ó gbajúmọ̀ kì í kéré jù gẹ́gẹ́ bí ibi tí Ọba Charles Karùn-ún Aláìlẹ́gbẹ́ ti bí. Láti ibẹ̀ ni àwọn ohùn fífí ti àwọn ará ìlú nígbà tí o bá ń kọjá ní ojú ọ̀nà: "Wò o, angẹli ń kọjá. Wò o, angẹli wa." Ìpèsè Ọlọ́run tí ó gbọ́n jùlọ yẹn tí ó ń ṣàkóso gbogbo ayé ní àtọ̀runwá, gẹ́gẹ́ bí Ọlọ́gbọ́n ti jẹ́rìí, "ó dé láti ìparí kan dé ìparí kejì ní agbára, ó sì ṣètò ohun gbogbo ní dídùn." Ìpèsè yìí ni o ń ṣàpẹẹrẹ: pẹ̀lú dídùn ni o fi ń dín àwọn ìṣòro kù tí o sì ń wọ inú wọn, pẹ̀lú agbára ni o fi ń borí wọn. Nítorí náà ohunkóhun tí o bá fi ọkàn rẹ sí, o ń ṣe é ní ayọ̀ tí o sì ń mú un wá sí ìparí. Nítorí náà jẹ́ kí àmì rẹ jẹ́: Ní Dídùn àti Ní Agbára.

Ìfẹ́ Mose sí àwọn ènìyàn olókùnrinlé rẹ̀ jẹ́ bí ìfẹ́ ìyá, ó sì fẹ́ wọn tó bẹ́ẹ̀ tí ó gbàdúrà pé kí a pa orúkọ rẹ̀ rẹ́ kúrò nínú ìwé ìyè. Nítorí náà, bí olùtọ́jú ọmọ, ó fi oúnjẹ ọ̀run — èyí ni mánà — bọ́ àwọn ènìyàn yẹn fún ogójì ọdún ní aginjù; ó sì ṣiṣẹ́ síi ju bẹ́ẹ̀ lọ láti tan ọkàn wọn sí ìbẹ̀rù àti ìfẹ́ Ọlọ́run, gẹ́gẹ́ bí ó ti hàn gbangba jákèjádò gbogbo Deuteronomi. Rufinu ròyìn ìtara àti oore Basili Mímọ́ sí àwọn ènìyàn tirẹ̀, Ìwé 2, orí 9: "Basili, ni ó sọ, tí ó ń rìn ká àwọn ìlú àti igbèríko Pọntusi, bẹ̀rẹ̀ sí í jí àwọn ọkàn ọ̀lẹ ti àwọn ènìyàn yẹn — tí wọ́n kò ṣàníyàn si nípa ìrètí ọjọ́ iwájú wọn — pẹ̀lú ọ̀rọ̀ rẹ̀, àti láti tan wọn pẹ̀lú ìwàásù rẹ̀, àti láti pa ìṣẹ̀ṣẹ̀ àìbìkítà pípẹ́ kúrò lára wọn. Ó mú wọn, tí wọ́n fi àníyàn asán àti ti ayé sílẹ̀, wá sí mímọ̀ ara wọn, wá sí ìsọ̀kan, wá kọ́ àwọn ilé ìmọ́lẹ̀; ó kọ́ wọn láti fi ara mọ́ orin ìyìn àti orin àti àdúrà, láti tọ́jú àwọn aláìní, láti dá àwọn ilé fún àwọn wúndíá, àti láti ṣe ìgbésí ayé mímọ́ àti aláìlábàwọ́n fẹ́rẹ̀ jẹ́ ohun tí gbogbo ènìyàn fẹ́. Bẹ́ẹ̀ ni ní àkókò díẹ̀ a yí ojú gbogbo ẹkùn náà padà."

Nígbà tí Basili Mímọ́ ń wàásù, Efremu Mímọ́ rí àdàbà kan tí ó ń sọ ìwàásù sí etí rẹ̀ — àdàbà, mo sọ, tí ó jẹ́ àmì àti àpèjúwe Ẹ̀mí Mímọ́, gẹ́gẹ́ bí Gregori ti Nissa ti jẹ́rìí. Ronú nítorí náà, irú ìwàásù wo ni tirẹ̀, àti bí ó ṣe kún fún ìtara àti iná! Gregori ti Nasiansọsi Mímọ́ jẹ́rìí pé ìyàn gbogbo ènìyàn ni Basili Mímọ́ dín kù nípasẹ̀ ìsapá rẹ̀: "Ó bọ́ gbogbo wọn, ni ó sọ, ṣùgbọ́n báwo? Gbọ́. Nípasẹ̀ ṣíṣí àwọn àká àwọn ọlọ́rọ̀ pẹ̀lú ọ̀rọ̀ rẹ̀ àti ìyànjú rẹ̀, ó ṣe ohun tí Ìwé Mímọ́ sọ: Ó bù oúnjẹ fún àwọn elébi, ó fi àkàrà tẹ́ àwọn aláìní lórí, ó bọ́ wọn nínú ìyàn, ó sì fi ohun rere kún ọkàn elébi. Ṣùgbọ́n báwo gan-an? Nígbà tí ó pé àwọn elébi jọ sí ibi kan — àwọn kan tí wọ́n ń mí dáradára ṣòro — àwọn ọkùnrin, àwọn obìnrin, àwọn ọmọ kékeré, àwọn àgbàlagbà, gbogbo ojú-ọjọ́ tí ó yẹ fún àáànú: ó ko gbogbo irú oúnjẹ tí ó máa ń lé ebi kúrò jọ, ó gbé àwọn ìkòkò tí ó kún fún ọbẹ̀ kalẹ̀; lẹ́yìn náà, tí ó ń ṣàpẹẹrẹ iṣẹ́ Kristi, ẹni tí ó fi aṣọ ọ̀gbọ̀ dì ara rẹ̀ tí kò sì kọ̀ láti fọ ẹsẹ̀ àwọn ọmọ-ẹ̀hìn rẹ̀ rárá, tí ó sì tún ń lo iṣẹ́ àwọn ọmọ rẹ̀ tàbí àwọn ẹlẹ́gbẹ́ ìránṣẹ́ rẹ̀ fún ìdí yìí, ó tọ́jú ara àti ọkàn àwọn aláìní. Irú ni aṣojú tuntun wa àti Josẹfu kejì," àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Ṣùgbọ́n arákùnrin Basili fúnra rẹ̀, Gregori ti Nissa, fi kún un pé ní àkókò yẹn Basili Mímọ́ tún fi ohun ìní tirẹ̀ fún àwọn aláìní.

Gbogbo àwọn olùṣọ́-àgùntàn rẹ, àwọn àlùfáà àti àwọn ènìyàn lásán bakanna, ń polongo ìfẹ́ rẹ, àníyàn rẹ, ìtara rẹ, àti iṣẹ́ rẹ fún gbogbo ènìyàn. O ti tún ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ìjọ, ohun ìní, àti àwọn ilé Bíṣọ́ọ̀pù ṣe, o sì ti ná kì í ṣe owó-wíwọlé Ìjọ nìkan ṣùgbọ́n àti ohun ìní tìrẹ àkọ́kọ́ fún àwọn iṣẹ́ wọ̀nyẹn àti àwọn tí ó jọ wọn. Gbogbo àwọn aláìní, àwọn aláàánú, àti àwọn tí wọ́n ń jìyà ń yọ ìfẹ́ rẹ; ẹ̀dá rẹ ń rọ ọ́ sí ibẹ̀ oore-ọfẹ́ sì ń lé ọ lọ; nítòótọ́ o lè sọ àwọn ọ̀rọ̀ Jobu mímọ́ wọ̀nyẹn: "Láti ìgbà ọmọdé mi àáànú dàgbà pẹ̀lú mi, láti inú ìyá mi ó sì jáde pẹ̀lú mi."

O ti sọ fún mi léraléra — mo sì ti rí nípasẹ̀ ìrírí pé ó jẹ́ bẹ́ẹ̀ — pé kò sí ohun tí o fẹ́ ṣe ju, kò sì sí ohun tí ó dùn mọ́ ọ ju, bí kí o máa ṣàbẹ̀wò àwọn ilé ìwòsàn àti ilé àwọn aláìní àti àwọn oníjìyà, láti tù wọ́n nínú, láti ṣèrànwọ́ fún wọn pẹ̀lú ẹ̀bùn àáànú, àti láti mú wọn lára dá pẹ̀lú gbogbo iṣẹ́ àáànú. Àwọn ará Hainaut àti Mons rí èyí ní ọdún yìí. Nítorí nígbà tí wọ́n ń jìyà àjàkálẹ̀-àrùn tí ó burú jùlọ, tí ó pa ẹgbẹ̀rún ọ̀pọ̀lọpọ̀ wọn, tí kò sì sí oogun kankan mọ́ láti dá àjàkálẹ̀ dúró, o rán àwọn ohun ìrántí mímọ́ — ara Makariọsi Mímọ́, tí ó jẹ́ Bíṣọ́ọ̀pù Àgbà Antioku nígbà kan rí ní Armenia — sí ọ̀dọ̀ wọn, kíákíá tí a gbé e wọ inú ìlú, àjàkálẹ̀ náà, bí ẹni pé ọ̀run ti lù ú padà, bẹ̀rẹ̀ sí í padà sẹ́yìn tí ó sì dín kù, kò sì dáwọ́ dúró títí tí ó fi parun pátápátá. Gbogbo àwọn ará Mons jẹ́wọ́ èyí wọ́n sì ń yọ rẹ̀ ní gbangba, nínú ìdúpẹ́ wọ́n sì kọ́ àpótí fàdákà fún Makariọsi Mímọ́ pẹ̀lú owó oníláànú.

Mose dá àwọn Nasareni kalẹ̀ ó sì kọ àwọn òfin fún wọn nínú Numeri v. Basili Mímọ́, Mose àwọn ajẹ́jọṣepọ̀, gbé àwọn ilé ìmọ́lẹ̀ dìde ní gbogbo Ìlà-Oòrùn ó sì kọ àwọn ìlànà ilé ìmọ́lẹ̀ fún wọn. Àwọn aládàámọ̀ fi ẹ̀sùn kàn án nítorí ìdí yìí, bí ẹni pé ó ti di ẹlẹ́dá ohun tuntun; ẹni tí ó dáhùn nínú Lẹ́tà 63: "A fi ẹ̀sùn kàn wá, ni ó sọ, nítorí ìgbésí ayé yìí pẹ̀lú, pé àwọn ọkùnrin wà lọ́dọ̀ wa tí wọ́n jẹ́ mọ́ọ̀kì oníwà-bí-Ọlọ́run, tí wọ́n fi ayé sílẹ̀ àti gbogbo àníyàn rẹ̀, èyí tí Olúwa fi wé ẹ̀gún tí ó ń dí eso ọ̀rọ̀ lọ́wọ́; irú àwọn ọkùnrin bẹ́ẹ̀ ń rù ikú Jesu lára wọn, olúkúlùkù sì gbé àgbélébù tirẹ̀ ń tẹ̀lé Olúwa. Fún ara mi mo bá ti ná gbogbo ìgbésí ayé mi kí àwọn ẹ̀sùn wọ̀nyẹn lè jẹ́ tèmi, kí èmi sì ní àwọn ọkùnrin pẹ̀lú mi tí, pẹ̀lú èmi gẹ́gẹ́ bí olùkọ́ wọn, ti gba ẹ̀kọ́ ìwà-bí-Ọlọ́run yìí títí di àsìkò yìí," àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Ó fi kún un lẹ́yìn náà pé Ijipti, Palẹstáìnì, àti Mesopotamia kún fún àwọn tí ó ń tẹ̀lé Ìmọ̀ Ọgbọ́n Kristẹni yìí; àti pé àwọn obìnrin pẹ̀lú, tí wọ́n ń fẹ̀ ẹ̀kọ́ kan náà, ti ní ìlànà ìgbésí ayé dọ́gba ní ayọ̀. Nígbà tí ọ̀nà ìgbésí ayé gíga yìí ti bẹ̀rẹ̀ sí í gba ìpìlẹ̀ láàárín àwọn ènìyàn tirẹ̀, ó sọ ìfẹ́ rẹ̀ pé kí ó tàn kálẹ̀ bí ó ti lè ṣe pọ̀ jùlọ; àti pé láti ṣe ìlara iṣẹ́ yìí, ni ó kéde nínú àwọn ọ̀rọ̀ tí ó tẹ̀lé, kì í ṣe ohun mìíràn ju láti ti borí Bìlísì fúnra rẹ̀ nínú ìwà búburú: "Èyí ni mo sọ fún yín mo sì jẹ́rìí sí: pé ohun tí bàbá irọ́, Sátánì, kò tíì gbójúlé láti sọ títí di àsìkò yìí, àwọn ọkàn aláìfọkàn-balẹ̀ ń sọ báyìí láìdáwọ́dúró, pẹ̀lú ìgbàlàáyè ní kíkún, tí kò sí ìkálẹ̀ ìdákẹ́jẹ́ẹ́ kankan tí ó dì wọ́n lọ́wọ́." Láti àwọn ọ̀rọ̀ wọ̀nyẹn ronú kí irú àwọn ènìyàn wo ni àwọn aládàámọ̀ àti àwọn Kristẹni aláìlèrè tí wọ́n jẹ́ ọ̀tá àwọn Ẹ̀sìn yẹ kí a mọ̀ wọ́n sí.

Ìwọ, Olúwa Olókìkí Jùlọ, kì í ṣe ẹlẹ́sìn nípasẹ̀ àdéhùn tàbí nípasẹ̀ wíwà nínú ilé ẹ̀sìn; ṣùgbọ́n ohun tí ó ṣòro jùlọ ni, o ń gbé ìgbésí ayé ẹ̀sìn ní ayé. Ilé rẹ, ìdílé rẹ ṣètò tó bẹ́ẹ̀, ó sì jẹ́ ẹlẹ́sìn tó bẹ́ẹ̀, tí ó dà bí ilé ìmọ́lẹ̀. Nínú kí ni ìdí rẹ̀? Nítòótọ́ nítorí pé ohun tí Gregori ti Nasiansọsi sọ nípa Basili Mímọ́ — "ìgbésí ayé Basili jẹ́ ìlànà ìgbésí ayé fún gbogbo ènìyàn" — bá ọ mu pẹ̀lú. Ìwọ jẹ́ ọ̀rẹ́ Ẹgbẹ́ wa àti gbogbo àwọn Ẹlẹ́sìn tí wọ́n jẹ́ Ẹlẹ́sìn tòótọ́, àti ní pàtàkì àwọn tí kò gbé fún ara wọn nìkan ṣùgbọ́n fún àwọn ẹlòmíì pẹ̀lú, tí wọ́n sì fi iṣẹ́ wọn sí lórí dídárí àwọn ọkàn sí ìgbàlà.

Àwọn ilé ìmọ́lẹ̀ àwọn obìnrin ní gbogbo ẹkùn Bíṣọ́ọ̀pù Àgbà Mechlin ní àtijọ́, àti ní ẹkùn Bíṣọ́ọ̀pù Ghent nísinsìnyí, ni ìwọ ti ṣàbẹ̀wò, tún ṣe, kọ́ sókè, tí o sì darí pẹ̀lú àwọn ìlànà mímọ́ ní ìgbà púpọ̀ bẹ́ẹ̀, pé gbogbo wọn kà ọ́ sí bàbá, wọ́n fẹ́ ọ, wọ́n sì gbẹ́kẹ̀lé rẹ.

Mose fi ìdúróṣinṣin ìyanu dojú kọ Fáráò àti àwọn oṣó rẹ̀; ó gbé, ṣẹ́gun, ó sì tẹ àwọn ọ̀tá àwọn ènìyàn Ọlọ́run ní gbogbo ibi. Basili Mímọ́ borí Julianu Olùdásẹ̀yìn Ọba apọ́stétì, ó sì pa á: nítorí bẹ́ẹ̀ ni Damaskinọsi kọ láti ọ̀dọ̀ Helladiu, nínú Ọ̀rọ̀ àkọ́kọ́ rẹ̀ Lórí Àwọn Àwòrán: "Basili, ni ó sọ, ẹni olùwà-bí-Ọlọ́run dúró níwájú àwòrán Olúwa wa, lórí èyí tí a sì ya àwòrán Mẹkuri ajẹ́rìíkú olókìkí, ó sì dúró níbẹ̀ ní àdúrà pé kí a mú Julianu apọ́stétì aláìlọ́lá kúrò. Láti ọ̀dọ̀ àwòrán yẹn gan-an ni ó kọ́ ohun tí yóò ṣẹlẹ̀. Nítorí ó rí ajẹ́rìíkú náà ní àkọ́kọ́ ní àìhàn àti ní ìṣokùnkùn, ṣùgbọ́n lẹ́yìn àkókò díẹ̀ tí ó mú ọ̀kọ̀ tí ẹ̀jẹ̀ bò."

Ju bẹ́ẹ̀ lọ, bí àwọn ìjà Basili Mímọ́ pẹ̀lú Valensi àti àwọn Ariani ti ṣe ní ogo! Modestusu, Balógun Valensi, gẹ́gẹ́ bí Gregori ti Nasiansọsi ti jẹ́rìí, fi agbára rọ Basili láti tẹ̀lé ẹ̀sìn Ọba. Ó kọ̀. Nígbà náà Balógun náà sọ pé: "Àwa tí ń pa àwọn àṣẹ wọ̀nyẹn — kí ni àwa rí bí fún ọ ní ìparí?" — "Ohunkóhun rárá, ni Basili sọ, nígbà tí ẹ̀yin bá ń pa irú àwọn nǹkan bẹ́ẹ̀ láṣẹ; nítorí kì í ṣe nípasẹ̀ ipò àwọn ènìyàn ni a fi mọ ẹ̀sìn Kristẹni ṣùgbọ́n nípasẹ̀ pípé ìgbàgbọ́." Nígbà náà Balógun, tí ìbínú jó, tí ó sì dìde: "Kí ni, ni ó sọ, ìwọ kò bẹ̀rù agbára yìí?" — "Kí ni ìdí tí èmi yóò fi bẹ̀rù? ni Basili sọ; kí ni yóò ṣẹlẹ̀? kí ni èmi yóò jìyà?" — "Kí ni ìwọ yóò jìyà? ni ó dáhùn. Ọ̀kan nínú ọ̀pọ̀lọpọ̀ tí ó wà nínú agbára mi." — "Kí ni àwọn wọ̀nyẹn? ni Basili fi kún un: ṣe kí a mọ̀." — "Gbígba ohun ìní, ni ó sọ, ìgbèkùn, ìdálóró, ikú." Nígbà náà Basili sọ pé: "Tí o bá ní nǹkan mìíràn, halẹ̀ mọ́ mi pẹ̀lú rẹ̀; nítorí àwọn ohun tí o ti sọ yìí, kò sí ọ̀kan tí ó kàn wá." — "Báwo?" ni ó sọ. "Nítorí pé, ni Basili sọ, ẹni tí kò ní ohunkóhun kò lè jìyà gbígba ohun ìní — àyàfi tí o bá nílò àwọn aṣọ wọ̀nyẹn tí ó fàyà tí wọ́n sì gbó yìí, àti àwọn ìwé díẹ̀ yìí, nínú èyí tí gbogbo ohun ìní mi àti àwọn ohun àmúṣe mi wà. Àmọ́ nítorí ìgbèkùn, èmi kò mọ̀ ọ́n, nítorí kò sí ibi kan tí mo so mọ́; èmi kò tilẹ̀ kà ilẹ̀ tí mo ń gbé yìí sí tèmi, àti ibikíbi tí a bá jù mí sí, mo kà á sí tèmi; tàbí, láti sọ̀rọ̀ ní tòótọ́ síi, mo mọ̀ pé gbogbo ilẹ̀ jẹ́ ti Ọlọ́run, ẹni tí èmi jẹ́ àlejò àti àrìnrìn-àjò rẹ̀." Gbọ́ ohun tí ó tóbi jùlọ àti ọkàn tí ó ga jùlọ. "Àmọ́ nítorí ìdálóró, kí ni mo lè rí gbà, nígbà tí èmi kò ní nǹkan ara? — àyàfi tí o bá túmọ̀ ẹsẹ̀ àkọ́kọ́: nítorí èyí nìkan ni ìpinnu àti agbára wà lọ́wọ́ rẹ. Ikú, síwájú síi, yóò jẹ́ oore fún mi: yóò rán mi lọ sí ọ̀dọ̀ Ọlọ́run ní kíákíá, ẹni tí mo ń gbé fún, tí mo sì ń ṣe ojúṣe mi fún, tí mo sì ti kú ní apá púpọ̀ tẹ́lẹ̀, tí mo sì ti ń yára lọ sí ọ̀dọ̀ rẹ̀ fún ìgbà pípẹ́. Iná àti idà, àwọn ẹranko igbó, àti àwọn ìka tí ó ń ya ẹran-ara, jẹ́ ayọ̀ àti ìdùnnú fún wa dípò ẹ̀rù. Nítorí náà fi wá sí ẹ̀gàn, halẹ̀ mọ́ wa, ṣe ohunkóhun tí o bá fẹ́, gbádùn agbára rẹ; jẹ́ kí Ọba pàápàá gbọ́ èyí — dájúdájú ìwọ kò ní ṣẹ́gun wa rárá, ìwọ kò sì ní mú un ṣẹ pé kí a gba ẹ̀kọ́ aláìlọ́lá, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ìwọ halẹ̀ mọ́ wa pẹ̀lú ohun tí ó burú ju àwọn wọ̀nyẹn lọ."

Ìgboyà yìí fọ́ Balógun, ó lọ sí ọ̀dọ̀ Ọba ó sì sọ pé: "Bíṣọ́ọ̀pù Ìjọ yìí ti ṣẹ́gun wa; ó ga ju àwọn ìhalẹ̀ lọ, ó le jùlọ nínú àríyànjiyàn, ó lagbára ju àwọn ọ̀rọ̀ dídùn lọ. Ẹlẹ́rù mìíràn ni kí a dán wò." Nítorí náà Sairusu Teodorusu fi àwọn ewì wọ̀nyẹn ṣe ẹlẹ́yà Balógun yìí — ẹni tí lẹ́yìn náà, nígbà tí ó ṣàìsàn, a fi agbára mú un láti tọrọ ìrànlọ́wọ́ Basili:

Balógun ni ìwọ lórí gbogbo ènìyàn mìíràn, Modestusu,
ṣùgbọ́n lábẹ́ Basili Ńlá ni o wà.
Bí o tilẹ̀ fẹ́ láti jẹ́ olórí tó, o tẹ̀rí ba;
èérá ni ìwọ, bí o tilẹ̀ kígbe bí kìnìún.

Teodoretusi, Ìwé 4, orí 17, fi èyí kún un: Ọkùnrin kan tí a ń pè ní Demosteni wà níbẹ̀ pẹ̀lú, ni ó sọ, olórí ilé oúnjẹ Ọba, ẹni tí ó fi ọ̀nà àìjẹ́ ọ̀làjú dáàmú Basili, olùkọ́ gbogbo ayé. Ṣùgbọ́n Basili Mímọ́, tí ó rẹ́rìn-ín músẹ́, sọ pé: "A ti rí Demosteni aláìlẹ́kọ̀ọ́." Nígbà tí ọkùnrin náà, tí ìbínú ńlá jùlọ jó, bẹ̀rẹ̀ sí í halẹ̀, Basili sọ pé: "Iṣẹ́ tìrẹ ni láti tọ́jú oúnjẹ dídùn nínú ọbẹ̀; nítorí nígbà tí etí rẹ kún fún ẹrẹ̀, ìwọ kò lè gbọ́ ẹ̀kọ́ mímọ́."

Ìdúróṣinṣin rẹ nínú ìgbèjà ìgbàgbọ́ àti ìlànà, Bíṣọ́ọ̀pù Olókìkí Jùlọ, ni gbogbo ibi ń gbé polongo; nítorí gbogbo ènìyàn rí pé ìwọ kò dáwọ́ dúró títí tí ìwọ yóò fi fi dí ìdúró, tí ìwọ yóò sì fi dídùn mú àwọn olùtakò padà sábẹ́ àjàgà Olúwa, tí àwọn fúnra wọn yóò sì máa ṣe ìyanu lẹ́yìn náà pé wọ́n fi ara wọn fún àti pé wọ́n yípadà bẹ́ẹ̀. Àwọn kan sọ pé ìwọ ní oògùn ìfàmọ́ra àti ìtàn-ọkàn kan, nítorí pé o lè yí ẹnikẹ́ni lóyè sí ohunkóhun, ìwọ kò sì dáwọ́ dúró títí tí o fi fa ẹnikẹ́ni wọ inú èrò rẹ — èyí ni padà sí ọkàn tí ó yè kooro. O ti gba ọ̀pọ̀lọpọ̀ ohun líle nínú iṣẹ́ yìí; àwọn tí ó le jùlọ ni ìwọ yóò ṣì gba, ṣùgbọ́n Ọlọ́run yóò wà, yóò sì fi ọ́ borí wọn.

Mose, tí ó ń lọ sí ọ̀dọ̀ àwọn bàbá rẹ̀, fi ìfẹ́ ńlá sílẹ̀ fún ara rẹ̀ láàárín àwọn ènìyàn — "àwọn ọmọ Israẹli sì sọkún fún un ní pápá Moabu fún ọgbọ̀n ọjọ́."

Nínú ikú àti ìsìnkú Basili Mímọ́, Gregori ti Nasiansọsi Mímọ́ kọ pé ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn aṣọ̀fọ̀ tó pọ̀ wà — pàápàá àwọn Júù àti àwọn kèfèrí — pé àwọn kan kú nínú ìkọ̀lù ọ̀pọ̀ ènìyàn.

Gbogbo ìlú ń sọ ìrora tí àwọn ará Ghent rẹ ń rí nítorí ìlọ rẹ, tí wọ́n ń ṣọ̀fọ̀ rẹ̀ bí ikú bàbá. Nípasẹ̀ àwọn ọ̀nà àbùjá àwọn ohùn wọ̀nyẹn ni a ń gbọ́: "Àá! a kò tó ọkùnrin ńlá bẹ́ẹ̀; ẹṣẹ̀ wa ni ó ń gba Bíṣọ́ọ̀pù yìí lọ́wọ́ wa. Ìyà ńlá Ọlọ́run ni a kà èyí sí. Angẹli wa ń lọ — ta ni yóò ṣọ́ wa? ta ni yóò darí wa?" Ní ìkejì, bí ìṣọ̀fọ̀ àwọn ará Ghent tí wọ́n ń pàdánù rẹ ṣe pọ̀ tó, bẹ́ẹ̀ ni ayọ̀ àwọn ará Cambrai tí wọ́n ń gba ọ́ pọ̀ tó; Mons ń yọ̀, Valenciennes ń rẹ́rìn-ín, Cambrai ń kígbe pẹ̀lú ayọ̀.

Ikórè ńlá dìde níwájú rẹ níbí, tí a óò fi iṣẹ́ ńlá ká: ó fẹ́rẹ̀ tó ẹgbẹ̀rin pàríṣì láti ṣàkóso; ẹgbẹ̀rún mélòó ni àwọn olóòtítọ́ tí a óò bọ́? ẹgbẹ̀rún mélòó ni àwọn ọkàn tí a óò gbà là? Níbí ni ìtara rẹ yóò múná, ìfẹ́ rẹ yóò jí, ìtara rẹ yóò jó — ní pàtàkì nígbà tí o bá ń ronú, bí o ṣe ń ronú nísinsìnyí, ọ̀rọ̀ Gregori ti Nasiansọsi Mímọ́ yẹn: "Basili, nípasẹ̀ Ìjọ Kaesarea kan ṣoṣo, tan ìmọ́lẹ̀ fún gbogbo ayé."

Ìwọ yóò rí nínú Àwọn Ìwé Ìtàn Ìjọ Cambrai — tí ó dàgbà jùlọ, tí ó sì wà láàárín àwọn àkọ́kọ́ ní Belgium — pé ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn Bíṣọ́ọ̀pù rẹ̀ ni a ti kọ sínú àkójọ àwọn ẹni mímọ́, olúkúlùkù tí ó tàn pẹ̀lú ìwà mímọ́ ìyanu nípasẹ̀ ìwà rere àti ìṣe tirẹ̀ pàtó.

Vindiciani Mímọ́ fi ọrọ̀ ńlá àti iṣẹ́ sí kíkọ́ àwọn ibi mímọ́ àti ṣíṣe wọn ní ìbámu fún àpéjọ àwọn olóòtítọ́: ó kọ́ àwọn ilé ìmọ́lẹ̀ àti àwọn ìjọ ju ohun gbogbo lọ.

Lietbertu Mímọ́, "yẹra fún ẹ̀gàn ní pẹ̀lẹ́pẹ̀lẹ́ jùlọ," ni onkọ̀wé Ìtàn Ìgbésí Ayé rẹ̀ sọ, "ó fara dà á ní ìdọ́gba jùlọ, ó sì mú un wá sí òpin ní kíákíá jùlọ; ó gbàgbọ́ pé ìfẹ́ owó jẹ́ oró tí ó dájú jùlọ ti gbogbo ìrètí rẹ̀; ó lo àwọn ọ̀rẹ́ rẹ̀ láti san oore padà, àwọn ọ̀tá rẹ̀ láti ní sùúrù, àti àwọn ìyókù láti gbìn ìfẹ́ dáadáa." Nígbà tí ó ń lọ sí Jerusalẹmu ó fa ẹgbẹ̀rún mẹ́ta ọkùnrin, àwọn tí wọ́n bá a lọ ní ìrìnàjò mímọ́. Ìwà mímọ́ rẹ̀ hàn nípa iṣẹ́ ìyanu: nítorí irun funfun rẹ̀ lẹ́yìn ikú padà sí àwọ̀ àti ẹwà àkókò ọ̀dọ́.

Auterti tàn láàárín àwọn ará Cambrai àti Hainaut pẹ̀lú ìrẹ̀lẹ̀ ìyanu àti ìwà mímọ́. Lábẹ́ rẹ̀ ni Hainaut bẹ̀rẹ̀ sí í gbilẹ̀ nínú ìgbàgbọ́ Kristẹni, pẹ̀lú ọ̀pọ̀lọpọ̀ ẹlẹ́gbẹ́ tí a pè wá láti ṣèrànwọ́, bí Landelini Mímọ́, Gislenì Mímọ́, Vincenti Mímọ́ Káwùntì Hainaut, àti Waldetrudi Mímọ́, ìyàwó Vincenti. Nítorí ìdí yìí Ọba Dagobertu ti àwọn ará Franki máa ń wá ní ìgbà gbogbo láti gbọ́ ìmọ̀ràn Auterti Mímọ́. Ó jó pẹ̀lú ìtara tó bẹ́ẹ̀ láti yí ẹlẹ́ṣẹ̀ kan padà pé ó fẹ́rẹ̀ pa ara rẹ̀ rẹ́ nínú omijé àti ìrònúpìwàdà. Ó tún ṣe ohun ọ̀ṣọ́ àwọn ohun ìrántí àwọn ẹni mímọ́ ní ọ̀nà tí ó dára jùlọ.

Gaugeriku Mímọ́, pàápàá nígbà tí ó jẹ́ ọmọdé, nífẹ̀ẹ́ sí àwọn ohun mímọ́ jùlọ: ó gbà ọ̀pọ̀lọpọ̀ ẹlẹ́wọ̀n lọ́wọ́ ní iṣẹ́ ìyanu láti inú ẹ̀wọ̀n àti ẹ̀wọ̀n, nínú oore-ọfẹ́ yìí ni ó tayọ jùlọ. Ó kọ́ ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìjọ ní ọdún mọ́kàndínlógójì tí ó jẹ́ olórí ìtẹ́ rẹ̀.

Teodorikì Mímọ́ fẹ́rẹ̀ dọ́gba pẹ̀lú rẹ̀, ẹni tí àwọn ìwà rere rẹ̀ ni Hinkimaru, Bíṣọ́ọ̀pù Àgbà Reims, polongo.

Bẹ́ẹ̀ náà ni Johanu Mímọ́, arọ́pò rẹ̀, tí Hinkimaru kan náà yìn.

Odo Mímọ́, Bíṣọ́ọ̀pù Cambrai, jẹ́ ẹni ìgbàgbọ́ àti ìdúróṣinṣin ńlá bẹ́ẹ̀ sí Ọlọ́run àti Ìjọ pé nígbà tí Ọba Henry Kẹrin lé e kúrò ní ìtẹ́ rẹ̀ nítorí pé ó kọ̀ láti tún gba ọ̀pá àti òrùka tí ó ti gba lọ́wọ́ Ìjọ nígbà ìyàsímímọ́ rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ẹ̀bùn ọba lẹ́ẹ̀kejì, ó lo ìyókù ìgbésí ayé rẹ̀ ní ìgbèkùn ní Anchin, ó sì kú nínú ìgbèkùn yẹn.

Àwọn wọ̀nyẹn ni yóò jẹ́ dígí ilé rẹ, àwọn ni yóò jẹ́ ìtara sí àwọn iṣẹ́ ọlá tí a ṣe fún Ìjọ kan náà yẹn, sí àwọn ogun ọlá tí a jà fún un pẹ̀lú ìgboyà. Tẹ̀síwájú gẹ́gẹ́ bí o ti bẹ̀rẹ̀: àwọn alábàáṣiṣẹ́pọ̀ olóòtítọ́ àti aláàárẹ̀ kò ní dín kù; yàn wọ́n ní ọgbọ́n, kí o sì pè wọ́n kí o sì kó wọn jọ gẹ́gẹ́ bí alábàáṣiṣẹ́pọ̀ nínú iṣẹ́ mímọ́ yìí. Ṣàpẹẹrẹ Mose ní ohun gbogbo; fi Basili hàn. Mo ń béèrè lọ́wọ́ Ọlọ́run Rere, èmi kò sì ní dáwọ́ dúró látị béèrè, pé kí ó da ẹ̀mí àwọn méjèèjì — lọ́pọ̀lọpọ̀ àti ní ìlọ́po méjì — sí orí rẹ, kí ìwọ lè bọ́ àwọn ẹgbẹ̀rún ọkàn tí a fi lé ọ lọ́wọ́ nínú ìbẹ̀rù, ìjọsìn, àti ìfẹ́ Ọlọ́run, kí o sì mú wọn dé ayérayé àláàánú. Ìfẹ́ mi fún ọ àti àníyàn mi fún àwọn ọ̀ràn rẹ, tí o mọ̀ dáadáa, ni ó ń rọ mí sí èyí.

Ní àwọn wákàtí tí o bá yà sọ́tọ̀ kúrò nínú àwọn ojúṣe mìíràn ìwọ yóò lè kà iṣẹ́ yìí ní fàájì: mo nírètí pé oríṣiríṣi àti ìdùnnú àwọn ìtàn, àwọn àpẹẹrẹ, àwọn àṣà àtijọ́ àti àwọn àṣà ìjọsìn yóò mú ọ dùn, àti pé láti inú rẹ̀, nígbà tí o bá mọ Mose síi, ìwọ yóò múná síi láti farawé rẹ̀. Ọ̀nà mi níbí jẹ́ ìkan náà bí ó ti wà nínú àwọn àlàyé Paulu, àyàfi pé níbí mo kúrú jùlọ nínú ọ̀rọ̀ mo sì pọ̀ jùlọ nínú ohun ọ̀rọ̀. Nítorí níbí oríṣiríṣi àti ibú ohun ọ̀rọ̀ tóbi jùlọ, bẹ́ẹ̀ náà ni ìrọrùn àti ìdùnnú rẹ̀ — nítorí ọ̀pọ̀lọpọ̀ rẹ̀ jẹ́ ìtàn, àwọn mìíràn jẹ́ àpẹẹrẹ àkànṣe, tí a fi àwọn àwòrán àti àmì dáradáa ṣe lóṣọ — àti àwọn méjì wọ̀nyẹn ni ó fi agbára mú mi láti ṣe ìtọ́jú ọ̀rọ̀, kí iṣẹ́ náà má bàa tóbi jù; nítorí ìdí kan náà ni mo sì fi fi ara mí pamọ́ kúrò nínú àwọn àwòrán Àpótí Majẹ̀mú, àwọn Kẹ́rúbù, pẹpẹ, àgọ́, àti àwọn mìíràn.

Mo ti kọ sísàlẹ̀ níbí ohun tí mo kó jọ ní ọdún ogún tí mo fi ń ṣàlàyé lórí Pẹntatúkù, àti tí mo kọ́ ohun kan náà lẹ́ẹ̀kejì àti lẹ́ẹ̀kẹta. Mo ti hu àwọn àfiwé tí ó dúró ṣinṣin àti tí ó dùn ti àwọn àṣà àtijọ́ sínú rẹ̀ ní ibi gbogbo, tí a fi àwọn ọ̀rọ̀, àpẹẹrẹ, àti àsọyé àwọn àgbà yíyàn dùn. Ohun tí ó rú mi ni ọ̀rọ̀ Akéwì yẹn:

Ẹni tí ó bá da ohun tí ó wúlò pọ̀ mọ́ ohun tí ó dùn ni ó borí ìbò gbogbo ènìyàn.

Ṣùgbọ́n kí èmi má bàa kọjá ìwọ̀n lẹ́tà, èmi yóò sọ̀rọ̀ síi nípa Mose àti ọ̀nà mi nínú ọ̀rọ̀ ìṣáájú.

Nítorí náà gba, Olúwa Olókìkí Jùlọ, àmì àti ẹ̀rí ìfẹ́ àti ọ̀wọ̀ tí èmi, Kọ́lẹ́ẹ̀jì Lovéènì, àti gbogbo Ẹgbẹ́ wa ní sí ọ; àti nítorí pé a ti pè mí kúrò níbí sí iṣẹ́ mìíràn, bóyá èmi kò ní rí Ọ̀wọ̀n Ọ̀wọ̀n Olúwa rẹ mọ́ ní ayé yìí, jẹ́ kí èyí jẹ́ ìrántí mi tí kò ní parẹ́ nínú ọkàn rẹ, pé, tí a kúrò ní ara fún ìgbà díẹ̀ ṣùgbọ́n tí a wà pẹ̀lú ní ẹ̀mí nígbà gbogbo, lẹ́yìn ìgbésí ayé kúkúrú àti oníjìyà yìí kí a lè dàpọ̀ ní ogo ọ̀run nínú Kristi Olúwa wa — fún ẹni tí gbogbo iṣẹ́ wa yìí fi oríṣe — kí olúkúlùkù wa sì gba, ìwọ ní ọ̀pọ̀lọpọ̀, èmi ní ìwọ̀n agbára kékeré mi nìkan, ohun tí Danieli ṣèlérí: "Àwọn tí wọ́n mọ̀ yóò tàn bí ìmọ́lẹ̀ ojú ọ̀run, àwọn tí wọ́n sì ń kọ́ ọ̀pọ̀lọpọ̀ ní ìdájọ́ òdodo, bí ìràwọ̀ fún ayérayé." Àmín.

MUTIUS VITELLESCHI.
ALÁGA ÀGBÀ ẸGBẸ́ JESU.
Nítorí pé àwọn onímọ̀ ẹ̀kọ́ Ọlọ́run mẹ́ta ti Ẹgbẹ́ wa, àwọn tí a fi iṣẹ́ yìí lé lọ́wọ́, ti ṣàyẹ̀wò Àwọn Àlàyé lórí Pẹntatúkù ti Bàbá Corneliu Cornelii a Lapide, onímọ̀ ẹ̀kọ́ Ọlọ́run ti Ẹgbẹ́ wa, tí wọ́n sì ti fọwọ́ sí i pé ó yẹ láti tẹ̀ jáde: a fún ni àṣẹ pé kí wọ́n fi ránṣẹ́ sí ilé ìtẹ̀wé, tí ó bá dà bí ohun rere lójú àwọn tí ọ̀ràn náà kàn. Gẹ́gẹ́ bí ẹ̀rí, a ti fi àwọn lẹ́tà wọ̀nyí tí a fi ọwọ́ wa fọwọ́ sí, tí a sì fi èdìdì wa dì, ní Romu, ọjọ́ kẹ̀sán-án oṣù Kínní ọdún 1616.
MUTIUS VITELLESCHI.

ÀṢẸ BÀBÁ OLÓYÈ ÀGBÀ OLÙDARÍ ẸKÙN
TI ẸKÙN FLANDRO-BELGICA.
Èmi, Charles Scribani, Olùdarí Ẹkùn ti Ẹgbẹ́ Jesu ní ẹkùn Flandro-Belgica, nípasẹ̀ àṣẹ tí Bàbá Olóyè Àgbà Olùdarí Gbogbogbò Mutius Vitelleschi fi fún mi fún ìdí èyí, fi àṣẹ fún àwọn ajogún Martin Nutius àti Jan Moretus, àwọn alátẹ̀wé ní Antwerp, pé kí wọ́n fi ránṣẹ́ sí ilé ìtẹ̀wé àwọn Àlàyé lórí Pẹntatúkù Mose, tí Bàbá Corneliu Cornelii a Lapide, onímọ̀ ẹ̀kọ́ Ọlọ́run ti Ẹgbẹ́ wa, kọ. Gẹ́gẹ́ bí ẹ̀rí, mo ti fi àwọn lẹ́tà wọ̀nyí tí mo fi ọwọ́ mi kọ, tí mo sì fi èdìdì iṣẹ́ mi dì, ní Antwerp, ọjọ́ kẹtàlélógún oṣù Kẹjọ, ní ọdún 1616.
CHARLES SCRIBANI.

ÌGBÉLÉWỌ̀N OLÙṢÀYẸ̀WÒ.
Àlàyé yìí ti Bàbá Olóyè Corneliu Cornelii a Lapide, onímọ̀ ẹ̀kọ́ Ọlọ́run ti Ẹgbẹ́ Jesu, jẹ́ ohun ọlọ́gbọ́n àti olùfọkànsìn, ó sì yẹ ní gbogbo ọ̀nà láti jáde sí gbangba, kí ó lè kọ́ gbogbo àwọn tí ó ń fẹ́ ìmọ̀, kí ó sì mú wọn tẹ̀síwájú nínú ìwà-bí-Ọlọ́run. Èyí ni mo jẹ́rí sí, ọjọ́ kẹ̀sán-án oṣù Karùn-ún, ní ọdún 1615.
EGBERT SPITHOLDIUS,
Akẹ́kọ̀ọ́ Gíga nínú Ẹ̀kọ́ Ọlọ́run Mímọ́, Kánónì àti Àlùfáà Ìjọ ní Antwerp, Olùṣàyẹ̀wò Àwọn Ìwé.

Àwọn àkọsílẹ̀ tí Aug. Crampon, àlùfáà ti ẹkùn ìjọ Amiens, fi ṣe àlàyé àti ọlọ́rọ̀ fún Àwọn Àlàyé Bàbá Corneliu a Lapide lórí Pẹntatúkù.
Kò sí ohun tí ó dí ìtẹ̀wé wọn lọ́wọ́.
Ni a fi fún ní Amiens, ọjọ́ kejì oṣù Karùn-ún ní ọdún 1852.
JACOBUS ANTONIUS
Bíṣọ́ọ̀pù Amiens.

ÌGBÉSÍ AYÉ CORNELIU A LAPIDE.

Corneliu Cornelii a Lapide, ará Belgium nípasẹ̀ orílẹ̀-èdè, ọmọ ìlú Bocholt ní àgbègbè Eupen, tí a bí láti ọ̀dọ̀ àwọn òbí onílàákàyè, bẹ̀rẹ̀ sí jọ́sìn fún Ọlọ́run nínú ìgbàgbọ́, ìrètí, àti ìfẹ́ láti ìgbà àkọ́kọ́ tí ó bẹ̀rẹ̀ sí lo ọgbọ́n. Gẹ́gẹ́ bí ọ̀dọ́ ó wọ Ẹgbẹ́ Jesu ní ọjọ́ kẹjọ oṣù Keje ní ọdún ìgbàlà 1592; nínú rẹ̀, kí ọjọ́ ọ̀dọ́ rẹ̀ tó kọjá, a yàn án sí ipò àlùfáà, ó sì ń rúbọ ìrúbọ mímọ́ lójoojúmọ́, títí dé ìparí ìgbésí ayé rẹ̀, gẹ́gẹ́ bí ẹbọ aláìdúró. Ó kọ́ èdè mímọ́ àti Ìwé Mímọ́ ní gbangba ní Louvain fún ọdún méjìlélógún ju, lẹ́yìn náà àwọn alábòójútó rẹ̀ pè é sí Romu, níbi tí ó ti ṣàlàyé àwọn kókó kan náà fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọdún pẹ̀lú orúkọ tí ó gbajúmọ̀ jù lọ, títí tí ó fi tẹ̀rí ba fún ìṣòro iṣẹ́ náà, ó sì yí ara rẹ̀ padà pátápátá sí ìkọ̀wé ìkọ̀kọ̀. Irú ìgbésí ayé wo ni ó ṣètò ní àkókò yẹn, mi ò lè ṣàlàyé rẹ̀ nínú ọ̀rọ̀ tí ó yẹ ju ti ara rẹ̀ lọ; nígbà tí ó ń bá Ọlọ́run sọ̀rọ̀, ó sọ báyìí: "Àwọn iṣẹ́ mi wọ̀nyí, àti èso wọn, gbogbo ìkẹ́kọ̀ọ́ mi, gbogbo ìmọ̀ mi, gbogbo àlàyé mi, mo ti yà á sí mímọ́ fún ògo Rẹ, Mẹ́talókan Mímọ́ jùlọ àti Ọ̀kan tí ó jẹ́ Mẹ́ta, mo sì ti fẹ́ pé gbogbo iṣe mi, gbogbo ìjìyà mi, àti gbogbo ìgbésí ayé mi kì í ṣe ohun mìíràn bí kò ṣe ìyìn Rẹ tí kò dúró. Ìwọ fi ara Rẹ hàn fún ọkàn mi láti ìgbà pípẹ́, pé kí n mọ ìyebíye Rẹ nìkan, kí n sì wá Ọ nìkan, kí n sì ka ohun gbogbo yòókù sí ohun kékeré, òfìfo, àti ohun tí ó ń ṣálọ. Nítorí náà mo sá kúrò ní àwọn ààfin àti àwọn etí okun: mo ń lépa àdákẹ́ àti ibi ìsádi tí ó dùn mí, tí kì í sì ṣe aláìní èrè fún àwọn ẹlòmíràn, ní àjọ pẹ̀lú Basili Mímọ́, Gregori, àti Hieronimu, ẹni tí Betilẹhẹmu mímọ́ rẹ̀, tí ó fi ìtara wá ní Palestine, èmi ti rí i níbí ní Romu. Nígbà kan rí ní ọjọ́ ọ̀dọ́ mi mo ṣe Mata; nísinsin yìí ní ìgbà tí ojú-ọjọ́ ọjọ́ orí ń rẹ̀, mo ń ṣe, mo sì nífẹ̀ẹ́ sí ipa Maria Magdalẹni jù, mo ń rántí pé ayé kúrú, mo ń rántí Ọlọ́run, mo ń rántí pé àìnípẹ̀kun ń sún mọ́lé. Yàrá mi nìkan — tí ó jẹ́ olóòótọ́ sí mi, tí ó sì ṣọ́wọ́n sí mi ju ilẹ̀ gbogbo lọ, tí ó sì dà bí ọ̀run lórí ilẹ̀ — àti àdákẹ́ nìkan ni mo ń gbé; olùgbé yàrá mi, olùtẹ̀lé ibi ìkẹ́kọ̀ọ́ mímọ́ mi, mo ń tiraka láti jẹ́ olùgbé ọ̀run; mo ń lépa ìsinmi, rárá, iṣẹ́ ìrònú mímọ́, ìkàwé, àti ìkọ̀wé. Mo fi ara mi fún Ọlọ́run, Ọ̀kan àti Mẹ́ta, láti gbà, láti ronú lé lórí, àti láti ṣe ayẹyẹ àwọn ọ̀rọ̀ rẹ̀ àti ìmísí rẹ̀; mo jókòó sí ẹsẹ̀ Kristi, mo ń so ara kọ́ mọ́ ètè rẹ̀ láti mu ọ̀rọ̀ ìyè, tí èmi yóò sì dà jáde lé àwọn ẹlòmíràn lórí."

Èyí ni ó ṣe nígbà tí ó ti dàgbà, tí ó kún fún ẹ̀san ìwà-mímọ́ pípẹ́; nítorí pé láti ìgbà tí ó wọ Ẹgbẹ́ Jesu gan-an, nípasẹ̀ ìrònú àìdúró lórí àìnípẹ̀kun àlàáfíà, ó rú sókè sí ẹ̀gàn ohun ayé àti ìfẹ́ ohun ọ̀run, tobẹ́ẹ̀ tí láti ìgbà yẹn ó kò rò ohun mìíràn bí kò ṣe ìfẹ́, ìyìn, àti ògo Kristi tí ó wà títí láé, nínú ìgbésí ayé àti nínú ikú, nínú àkókò àti nínú àìnípẹ̀kun; ó ń tiraka àti ṣiṣẹ́ láti ṣe ayẹyẹ àti láti gbé ìyẹn nìkan ga pẹ̀lú gbogbo ẹ̀jẹ́ àti ìkẹ́kọ̀ọ́ rẹ̀, pẹ̀lú gbogbo agbára ara àti ọkàn; kò retí ohunkóhun láti ọ̀dọ̀ ẹnìkan tí ó ṣe é kú nínú ayé yìí, kò fẹ́ ohunkóhun; kò dúró fún ìdájọ́ àti ìyìn àwọn ènìyàn; ó fẹ́ láti wù Ọlọ́run nìkan, ó sì ń bẹ̀rù láti bà á nínú, ó ní ojú-ìwòyí kan ṣoṣo, ìbéèrè kan ṣoṣo, sí ipìn kan ṣoṣo yìí ni gbogbo ìkàwé àti ìkọ̀wé rẹ̀, gbogbo iṣẹ́ rẹ̀ ṣiṣẹ́: pé kí orúkọ mímọ́ Rẹ̀ di mímọ́, kí ìfẹ́ mímọ́ Rẹ̀ sì máa ṣẹ bí ó ti rí ní ọ̀run bẹ́ẹ̀ ní ayé. Ìfẹ́ gbígbóná janjan láti jìyà ajẹ́rìíkú, tí Ọlọ́run gbìn sí ọkàn rẹ̀ láti ìgbà àkọ́kọ́ tí ó wọ ẹ̀kọ́ ọ̀dọ́, ó di mú ṣinṣin nígbà gbogbo tobẹ́ẹ̀ tí ó fi ń béèrè adé yẹn fún ara rẹ̀ pẹ̀lú gbogbo ẹ̀jẹ́ rẹ̀ láìdáwọ́dúró. Ó fẹ́rẹ̀ẹ́ ti di mú nínú ọwọ́ rẹ̀ ní ọdún 1604, nígbà tí ó ń gbé nítòsí ilé Ìjọ́sìn Ìyá Ọlọ́run ti Aspromont, tí ó gbajúmọ̀ fún iṣẹ́ ìyanu, tí kò jìnnà sí Louvain, tí ó sì ń ràn àwọn ènìyàn tí wọ́n ń wá ní ọ̀wọ̀ọ̀wọ̀ fún ìdí ẹ̀sìn lọ́wọ́ nípasẹ̀ ìjẹ́wọ́, ìwàásù, àti àwọn iṣẹ́ mímọ́ mìíràn, ẹgbẹ́ ẹlẹ́ṣin ọmọ ogun Dutch wọ ibi náà láìkìyèsí ní ọjọ́ àjọ̀dún Ìbí Ìyá Ọlọ́run gan-an, wọ́n ń pa ohun gbogbo run pẹ̀lú idà àti iná; wọ́n yí i ká, ó sì fẹ́rẹ̀ẹ́ di mú, tí wọ́n sì fẹ́rẹ̀ẹ́ pa á. Ṣùgbọ́n nípasẹ̀ ìrànlọ́wọ́ Eukárístì Mímọ́ Jùlọ, tí ó ń gbé jáde nínú ilé ìjọ́sìn kí àwọn aládàámọ̀ má ba à jẹ́, àti nípasẹ̀ ìrànlọ́wọ́ Ìyá Ọlọ́run, tí ó fi ẹ̀jẹ́ tí ó ṣe ní kíákíá pè, ewu náà tú ká, kì í sì ṣe láìsí ẹ̀rí iṣẹ́ ìyanu; a pa á mọ́ láìléwu nípasẹ̀ àbójútó ìyanu. Síwájú sí i, bí ìfẹ́ ajẹ́rìíkú kò ṣe kúrò lọ́dọ̀ rẹ̀ rí, àwọn ọ̀rọ̀ wọ̀nyí tí ó fi bá àwọn Wòlíì mímọ́ mẹ́rin sọ̀rọ̀, lẹ́yìn tí ó parí Àlàyé rẹ̀ lórí àsọtẹ́lẹ̀ wọn, fi hàn dáradára: "Ẹ̀yin Wòlíì Olúwa, ẹ ti ṣe mí ní alábápin nínú àsọtẹ́lẹ̀ yín àti adé olùkọ́ yín; ẹ ṣe mí, mo bẹ̀ yín, ní alábápin nínú ajẹ́rìíkú pẹ̀lú, kí èmi náà lè fi ẹ̀jẹ̀ mi dì òtítọ́ tí mo fa láti ọ̀dọ̀ yín, tí mo kọ́ àwọn ẹlòmíràn, tí mo sì kọ sílẹ̀. Nítorí pé ipò olùkọ́ mi kì yóò pé, kì yóò sì parí àyàfi tí a bá fi èdìdì yìí pa á pẹ̀lú. Fún nǹkan bí ọgbọ̀n ọdún mo ti jìyà pẹ̀lú yín àti fún yín, mo fẹ́, mo sì yàn, ajẹ́rìíkú aláìdúró ti ìgbésí ayé ẹ̀sìn, ajẹ́rìíkú àìsàn, ajẹ́rìíkú ìkẹ́kọ̀ọ́ àti ìkọ̀wé: ẹ gba fún mi, mo bẹ̀ yín, gẹ́gẹ́ bí adé ìparí, ajẹ́rìíkú ẹ̀jẹ̀ kẹrin náà. Mo ti ṣe àfọ́ ẹ̀mí ìyè àti ẹ̀mí ọkàn mi fún yín; èmi yóò ṣe àfọ́ ẹ̀jẹ̀ mi pẹ̀lú. Fún gbogbo iṣẹ́ tí mo ti ṣe ní gbogbo àwọn ọdún wọ̀nyí nínú ṣíṣàlàyé yín nípasẹ̀ oore-ọfẹ́ Ọlọ́run, mímú yín tán ìmọ́lẹ̀, àti mímú yín sọ̀rọ̀ àti sọ àsọtẹ́lẹ̀ ní èdè tuntun, tobẹ́ẹ̀ tí èmi bá kan sọ àsọtẹ́lẹ̀ pẹ̀lú yín — ẹ gba fún mi, gẹ́gẹ́ bí owó-iṣẹ́ wòlíì yín, ajẹ́rìíkú, mo wí, láti ọ̀dọ̀ Baba ìmọ́lẹ̀, gẹ́gẹ́ bí ẹ ti ń gba àánú." Lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀ ó yí padà sí Ìyá Ọlọ́run àláàánú jùlọ, ẹni tí ó jẹ́ gbèsè rẹ̀ fún ara rẹ̀ àti ohun gbogbo tí ó ní, ẹni tí ó ti pè é, bí ó tilẹ̀ jẹ́ aláìyẹ, sínú Ẹgbẹ́ mímọ́ ti Ọmọ rẹ̀, nínú èyí tí ó ti darí rẹ̀, ràn án lọ́wọ́, tí ó sì kọ́ ọ ní ọ̀nà ìyanu, ó ń béèrè lọ́dọ̀ rẹ̀ pé kí ó jẹ́ kí ajẹ́rìíkú dé ọ̀dọ̀ rẹ̀; lẹ́yìn náà ó fi ìtara béèrè lọ́dọ̀ Olúwa Jesu, ìfẹ́ rẹ̀, nípasẹ̀ ẹ̀san Ìyá Rẹ̀ àti ti àwọn Wòlíì, pé kí ó má ṣe gbé ìgbésí ayé aláìṣiṣẹ́, kí ó sì má kú ikú aláìṣiṣẹ́ lórí ibùsùn, ṣùgbọ́n ikú tí igi tàbíirin mú wá. Àwọn ohun tí ó bá àwọn ìfẹ́ wọ̀nyí mu ni àwọn ohun ọ̀ṣọ́ àwọn ìwà rere rẹ̀ yòókù, tí yóò pẹ́ jù láti lépa níbí. Kò sí ẹni tí ó lè dà bí ẹni tí ó rọ̀ jù ú lọ, kò sí ẹni tí ó ṣe ìtẹ́rísí jù ú lọ, kò sí ẹni tí ó ní ìwọ̀ntúnwọ̀nsí jù ú lọ. Irẹ̀lẹ̀ tó bẹ́ẹ̀ ni èrò rẹ̀ nípa ara rẹ̀ nínú ìmọ̀ ńlá tó bẹ́ẹ̀ àti ìbigbogbo ọgbọ́n ènìyàn àti ti Ọlọ́run, tobẹ́ẹ̀ tí ó fi sọ pé: "Lóòótọ́ àti nínú ẹ̀rí-ọkàn mi, èmi ni aṣiwèrè jùlọ nínú àwọn ọkùnrin, ọgbọ́n ènìyàn kò sì sí lọ́dọ̀ mi; ọmọdé kékeré ni mí tí kò mọ ìjáde àti ìwọlé rẹ̀." Ní ibòmíràn ó tún sọ pé: "Fún nǹkan bí ogójì ọdún báyìí mo ti fi ara mi fún ìkẹ́kọ̀ọ́ mímọ́ yìí, fún ọgbọ̀n ọdún mi ò ṣe ohun mìíràn, bẹ́ẹ̀ ni mi ò dáwọ́ dúró láti kọ́ Ìwé Mímọ́, síbẹ̀ mo mọ̀ bí ìtẹ̀síwájú mi ṣe kéré tó nínú rẹ̀." Ó di ìlànà ìgbésí ayé ẹ̀sìn líle mú ṣinṣin tobẹ́ẹ̀ tí, kí ó má ba à rí ìbàjẹ́ kankan nítorí rẹ̀, ó kọ̀ láti jẹ́ kí wọ́n gbé ohun tí ó yàtọ̀ kankan kalẹ̀ fún un ní oúnjẹ, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ìlera rẹ̀ máa ń jẹ́ aláìlera nígbà gbogbo, tí ọjọ́ orí dì í lọ́wọ́, tí ó sì ṣe àfọ́ rẹ̀ nínú àwọn ìkẹ́kọ̀ọ́ tí yóò ṣàǹfààní fún Ìjọ Ọlọ́run, ó sì kò lè jẹ oúnjẹ tí wọ́n gbé kalẹ̀ fún àwọn ẹlòmíràn. Ìtẹríba jẹ́ ọ̀wọ́n sí i ju ìyè rẹ̀ lọ nígbà gbogbo, àti ìfẹ́ òtítọ́. Ó fi òtítọ́ ṣáájú nínú gbogbo ìkọ̀wé rẹ̀, ìtẹríba sì ni ohun tí ó darí rẹ̀ láti mú àwọn ìkọ̀wé rẹ̀ jáde sí ìmọ́lẹ̀ gbangba — àwọn ìkọ̀wé tí ó bá ṣe bẹ́ẹ̀ yóò ti dá lẹ́bi sí àdákẹ́ àìnípẹ̀kun. Ó ń fi ara rẹ̀ bọ́ sínú àwọn ìlépa ìwà-mímọ́ wọ̀nyí, nígbà tí ó ti kọjá àádọ́rin ọdún ọjọ́ orí, ó san gbèsè ẹ̀dá nígbẹ̀yìn nínú Ìlú Mímọ́, níbi tí ó ti fẹ́ nígbà gbogbo láti dàpọ̀ egungun rẹ̀ mọ́ ti àwọn ẹni mímọ́, ní ọjọ́ kejìlá oṣù Kẹta ní ọdún 1637. A fi ara rẹ̀, nípasẹ̀ àṣẹ àwọn alábòójútó rẹ̀, sínú pósí tirẹ̀ kí wọ́n lè mọ̀ ọ́ ní ọjọ́ kan, a sì sin ín. Àkójọ àwọn iṣẹ́ rẹ̀ ni èyí: Àwọn Àlàyé lórí Pẹntatúkù Mose, Antwerp 1616, lẹ́ẹ̀kan sí i ní 1623 ní ìwé ńlá; lórí àwọn ìwé Josua, Àwọn Onídàjọ́, Rutu, Àwọn Ọba, àti Kronika, Antwerp 1642, ní ìwé ńlá; lórí àwọn ìwé Esra, Nehemaya, Tobiu, Juditi, Esteri, àti àwọn Makabeu, Antwerp 1644; lórí Ìwé Òwe Solomoni, Antwerp àti Paris, ní ilé Cramoisy, 1635; lórí Oníwàásù, Antwerp 1638, Paris 1639; lórí Ọgbọ́n; lórí Orin Solomoni; lórí Ìwé Siraki; lórí àwọn Wòlíì Ńlá mẹ́rin; lórí àwọn Wòlíì Kékeré méjìlá; lórí àwọn Ìhìnrere mẹ́rin ti Jesu Kristi; lórí Ìṣe Àwọn Àpóstélì; lórí gbogbo Àwọn Lẹ́tà Àpóstélì Paulu Mímọ́; lórí Àwọn Lẹ́tà Kanonikal; lórí Ìfihàn Àpóstélì Johanu Mímọ́.

Ó fi àwọn àlàyé rẹ̀ lórí àwọn ìwé Jobu àti Saamu sílẹ̀ láìparí.

ÀWỌN ÒFIN ÌGBÌMỌ̀ TRENT
(ÌJÓKÒÓ KẸRIN).

LÓRÍ ÀWỌN ÌWÉ MÍMỌ́ KANONIKAL.

Ìgbìmọ̀ Mímọ́ Jùlọ, Àgbáyé àti Gbogbogbò ti Trent, tí a pé jọ ní òfin nínú Ẹ̀mí Mímọ́, pẹ̀lú àwọn aṣojú mẹ́ta ti Ìtẹ́ Àpóstólíkì tí wọ́n ń darí rẹ̀, tí ó ń fi èyí sí iwájú ojú rẹ̀ títí láé: pé, nígbà tí a bá ti mú àwọn àṣìṣe kúrò, kí ìmọ́tótó Ìhìnrere fúnra rẹ̀ di mímọ́ nínú Ìjọ; Ìhìnrere yìí, tí a ti ṣe ìlérí rẹ̀ tẹ́lẹ̀ nípasẹ̀ àwọn wòlíì nínú Ìwé Mímọ́, Olúwa wa Jesu Kristi, Ọmọ Ọlọ́run, kọ́kọ́ kéde rẹ̀ pẹ̀lú ẹnu ara Rẹ̀, lẹ́yìn náà ó sì pàṣẹ pé kí àwọn Àpóstélì Rẹ̀ wàásù rẹ̀ fún ẹ̀dá gbogbo gẹ́gẹ́ bí orísun gbogbo òtítọ́ olùgbàlà àti ìlànà ìwà: nígbà tí ó rí pé òtítọ́ yìí àti ìlànà yìí wà nínú àwọn ìwé tí a kọ àti nínú àwọn àṣà tí a kò kọ sílẹ̀, èyí tí àwọn Àpóstélì gbà láti ẹnu Kristi fúnra Rẹ̀, tàbí láti ọ̀dọ̀ àwọn Àpóstélì fúnra wọn, tí Ẹ̀mí Mímọ́ ń sọ̀rọ̀, tí a ti fi ọwọ́ fún ọwọ́ fi dé ọ̀dọ̀ wa: tí ó ń tẹ̀lé àpẹẹrẹ àwọn Bàbá onítọ̀ọ́tọ̀ọ́, ó gbà àti ó bu ọlá fún gbogbo àwọn ìwé Majẹmú Láéláé àti Majẹmú Tuntun — nítorí pé Ọlọ́run kan ni olùdásílẹ̀ àwọn méjèèjì — àti àwọn àṣà tí a ti sọ náà pẹ̀lú, àwọn tí ó jẹ mọ́ ìgbàgbọ́ àti àwọn tí ó jẹ mọ́ ìwà, gẹ́gẹ́ bí ohun tí Kristi fúnra Rẹ̀ tàbí Ẹ̀mí Mímọ́ ti sọ, tí a sì pa mọ́ nínú Ìjọ Katoliki nípasẹ̀ ìtẹ̀léra àìdáwọ́dúró, pẹ̀lú ìfẹ́ ìwà-bí-Ọlọ́run kan náà àti ọ̀wọ̀ kan náà.

Ó rò pé ó yẹ kí a fi àkójọ àwọn ìwé mímọ́ sínú òfin yìí, kí àníyàn kankan má ba à dìde ní ọkàn ẹnikẹ́ni nípa àwọn ìwé wo ni Ìgbìmọ̀ yìí gbà. Wọ̀nyí ni wọ́n:

Ti Majẹmú Láéláé: àwọn ìwé Mose márùn-ún, ìyẹn ni, Gẹnẹsisi, Ẹksodu, Lefitiku, Numeri, Deuteronomi; Josua, Àwọn Onídàjọ́, Rutu; àwọn ìwé Ọba mẹ́rin; Kronika méjì; Esra àkọ́kọ́ àti kejì, tí a ń pè ní Nehemaya; Tobiu, Juditi, Esteri, Jobu, Saamu Dafidi ti 150 Saamu; Ìwé Òwe, Oníwàásù, Orin Solomoni, Ọgbọ́n, Ìwé Siraki, Aisaya, Jeremaya pẹ̀lú Baruku, Esekieli, Danieli; àwọn Wòlíì Kékeré méjìlá, ìyẹn ni, Hosea, Joẹli, Amosi, Obadaya, Jona, Mika, Nahumu, Habakuku, Sefanaya, Hagai, Sekaraya, Malaki; àwọn ìwé Makabeu méjì, àkọ́kọ́ àti kejì.

Ti Majẹmú Tuntun: àwọn Ìhìnrere mẹ́rin, gẹ́gẹ́ bí ti Matteu, Marku, Luku, àti Johanu; Ìṣe Àwọn Àpóstélì tí Luku Ajíhìnrere kọ; Lẹ́tà mẹ́rìnlá ti Paulu Àpóstélì: sí àwọn ará Romu, méjì sí àwọn ará Kọrinti, sí àwọn ará Galatia, sí àwọn ará Efẹsu, sí àwọn ará Filipi, sí àwọn ará Kolose, méjì sí àwọn ará Tẹsalonika, méjì sí Timoteu, sí Titu, sí Filemoni, sí àwọn ará Heberu; Lẹ́tà Peteru Àpóstélì méjì; Lẹ́tà Johanu Àpóstélì mẹ́ta; Lẹ́tà Jakọbu Àpóstélì kan; Lẹ́tà Juda Àpóstélì kan; àti Ìfihàn Johanu Àpóstélì.

Ṣùgbọ́n bí ẹnikẹ́ni kò bá gbà àwọn ìwé tí a sọ wọ̀nyí ní gbogbo pẹ̀lú gbogbo ẹ̀yà wọn, gẹ́gẹ́ bí a ti máa kà wọ́n nínú Ìjọ Katoliki, àti gẹ́gẹ́ bí wọ́n ṣe wà nínú ìtẹ̀jáde àtijọ́ Vulgate ti èdè Látìn, tí ó sì mọ̀ọ́mọ̀ àti dédé ṣẹ̀gàn àwọn àṣà tí a ti sọ tẹ́lẹ̀, ẹni bẹ́ẹ̀ jẹ́ anatema.

II.
LÓRÍ ÌTẸ̀JÁDE ÀTI LÍLÒ ÀWỌN ÌWÉ MÍMỌ́.

Síwájú sí i, Ìgbìmọ̀ mímọ́ àti kòṣeémáṣe kan náà yìí, nígbà tí ó ń rò pé àǹfààní tí kò kéré lè dé bá Ìjọ Ọlọ́run, bí a bá mú un di mímọ̀ pé èwo nínú gbogbo àwọn ìtẹ̀jáde Látìn àwọn ìwé mímọ́ tí ó ń kiri ni kí a kà sí ohun gidi, pàṣẹ àti kéde pé ìtẹ̀jáde àtijọ́ Vulgate yìí gan-an, tí a ti fi ìdánwò ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọ̀rúndún lílò dán wò nínú Ìjọ fúnra rẹ̀, ni kí a kà sí ohun gidi nínú ìkàwé gbangba, àríyànjiyàn, ìwàásù àti àwọn àlàyé; kí ẹnìkan má sì gbọ́dọ̀ kọ̀ ọ́ sílẹ̀ lábẹ́ àwárí kankan.

Síwájú sí i, láti dá àwọn ẹ̀mí onígberaga lẹ́kun, ó pàṣẹ pé kí ẹnìkan, tí ó gbáralé ọgbọ́n ara rẹ̀, nínú àwọn ọ̀ràn ìgbàgbọ́ àti ìwà tí ó jẹ mọ́ ìkọ́ ẹ̀kọ́ Kristẹni, má ṣe gbọ́dọ̀ yí Ìwé Mímọ́ padà sí ìtumọ̀ ara rẹ̀, lòdì sí ìtumọ̀ tí Ìjọ Ìyá Mímọ́ — ẹni tí ó jẹ́ tirẹ̀ láti dájọ́ lórí ìtumọ̀ tòótọ́ àti àlàyé Ìwé Mímọ́ — ti di mú àti tí ó ṣì ń di mú; tàbí àní lòdì sí àdéhùn àwọn Bàbá Ìjọ; bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé irú àwọn ìtumọ̀ bẹ́ẹ̀ kò ní láti jáde sí gbangba rí. Àwọn tí ó bá takò, kí àwọn alábòójútó agbègbè kéde wọn, kí a sì fi ìjìyà tí òfin pàṣẹ jẹ wọ́n.

Síwájú sí i, nígbà tí ó fẹ́ fi ìdíwọ́ tí ó yẹ lé àwọn alátẹ̀wé lórí nínú ọ̀ràn yìí (àwọn tí wọ́n ti ń ṣe báyìí láìní ìdíwọ́ kankan — ìyẹn ni, tí wọ́n rò pé ohunkóhun tí ó wù wọ́n yẹ — tí wọ́n ń tẹ àwọn ìwé Ìwé Mímọ́ fúnra wọn, àti àwọn àkọsílẹ̀ àti àwọn àlàyé lórí wọn láti ọ̀dọ̀ ẹnikẹ́ni, ní ọ̀pọ̀ ìgbà láìsọ orúkọ ilé ìtẹ̀wé, ní ọ̀pọ̀ ìgbà àní pẹ̀lú orúkọ ilé ìtẹ̀wé èké, àti, ohun tí ó burú jù, láìsí orúkọ olùkọ̀wé; wọ́n sì ń tà irú àwọn ìwé bẹ́ẹ̀ tí wọ́n tẹ̀ ní ibòmíràn láìròójú), ó pàṣẹ àti ṣètò pé láti ìsinsìnyí kí a tẹ̀ Ìwé Mímọ́, pàápàá jùlọ ìtẹ̀jáde àtijọ́ Vulgate yìí, ní pípé bí ó ti ṣe é ṣe; kí ẹnìkan má sì gbọ́dọ̀ tẹ̀wé kankan lórí àwọn ọ̀ràn mímọ́ láìsí orúkọ olùkọ̀wé; kí wọ́n má sì gbọ́dọ̀ tà wọ́n lọ́jọ́ iwájú, tàbí àní pa wọ́n mọ́ lọ́dọ̀ ara wọn àyàfi tí wọ́n bá ti ṣàyẹ̀wò wọn tí wọ́n sì fọwọ́ sí wọn nípasẹ̀ alábòójútó agbègbè, lábẹ́ ìjìyà anatema àti owó ìtanràn tí a ti ṣètò nínú òfin Ìgbìmọ̀ Lateran tí ó ṣẹ̀ṣẹ̀ ṣáájú. Àti pé, bí wọ́n bá jẹ́ ẹ̀ṣọ́ ìjọ́sìn, yàtọ̀ sí ìṣàyẹ̀wò àti ìfọwọ́sí bẹ́ẹ̀, kí wọ́n tún gba àṣẹ láti ọ̀dọ̀ àwọn alábòójútó wọn, lẹ́yìn tí wọ́n ti ṣàyẹ̀wò àwọn ìwé náà gẹ́gẹ́ bí ìlànà àwọn àṣẹ wọn. Àwọn tí ó bá fi ọwọ́ pín wọn tàbí tẹ̀ wọ́n jáde láìjẹ́ kí wọ́n kọ́kọ́ ṣàyẹ̀wò wọn tí wọ́n sì fọwọ́ sí wọn, kí wọ́n jìyà ìjìyà kan náà bí àwọn alátẹ̀wé. Àwọn tí wọ́n sì ní wọn tàbí kà wọ́n, àyàfi tí wọ́n bá fi orúkọ olùkọ̀wé hàn, kí a kà wọ́n fúnra wọn sí olùkọ̀wé. Ìfọwọ́sí irú àwọn ìwé bẹ́ẹ̀ ni kí a fi fún ní ìkọ̀wé, nítorí náà kí ó hàn ní ojú ìwé àkọ́kọ́ ìwé náà, bóyá a kọ ọ́ tàbí a tẹ̀ ẹ́; gbogbo èyí, ìyẹn ni, ìfọwọ́sí àti ìṣàyẹ̀wò, ni kí a ṣe lọ́fẹ̀ẹ́, kí ohun tí ó yẹ fún ìfọwọ́sí lè jẹ́ fífọwọ́sí, kí ohun tí kò yẹ sì jẹ́ títakò.

Lẹ́yìn èyí, nígbà tí ó fẹ́ tẹ àìbẹ̀rù yẹn mọ́lẹ̀ èyí tí a fi ń yí àwọn ọ̀rọ̀ àti gbólóhùn Ìwé Mímọ́ padà sí àwọn ohun ayé — ìyẹn ni sí àwọn ohun ẹ̀gàn, ìtàn àròsọ, ohun asán, ìyọ̀jú, ìsọ̀rọ̀-ẹ̀yìn, oògùn àìbọ́wọ̀fọ́lọ́run àti ti ẹ̀mí bìlísì, díídá-ìfẹ́, ìtẹ́-orí, àti àní àwọn ìwé ẹ̀gàn — ó pàṣẹ àti kìlọ̀ pé, láti mú irú àìbọ̀wọ̀ àti ẹ̀gàn yìí kúrò, láti ìsinsìnyí lọ kí ẹnìkan má ṣe gbọ́dọ̀ lo àwọn ọ̀rọ̀ Ìwé Mímọ́ fún àwọn ohun wọ̀nyí àti irúfẹ́ rẹ̀ ní ọ̀nà kankan, kí gbogbo irú àwọn ènìyàn bẹ́ẹ̀, àwọn tí ó ń bà Ọ̀rọ̀ Ọlọ́run jẹ́ tí wọ́n sì ń ṣẹ̀gàn rẹ̀, kí àwọn bíṣọ́ọ̀pù fi ìjìyà òfin àti ìpinnu wọn ṣèdájọ́ wọn.

Ọ̀RỌ̀ ÌṢÁÁJÚ SÍ OLÙKÀ (1)

Nínú àwọn àǹfààní púpọ̀ àti ńlá tí Ọlọ́run ti fi fún Ìjọ Rẹ̀ nípasẹ̀ Àpéjọ Mímọ́ ti Trẹnti, èyí kan ni ó yẹ ní pàtàkì láti kà sí àkọ́kọ́: pé láàrín ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn àtúnyẹ̀wò Látìn ti Ìwé Mímọ́ Ọlọ́run, Ó fi Òfin tí ó le jù lọ sọ pé àtúnyẹ̀wò Àtijọ́ àti Vúlgétì nìkan — èyí tí a ti fi ìdí múlẹ̀ nípasẹ̀ lílo ìgbà pípẹ́ ti ọ̀pọ̀ ọ̀rúndún nínú Ìjọ — ni ẹ̀yà tí ó jẹ́ ohun gidi.

Nítorí pé (láti fi ohun yẹn sílẹ̀ pé àwọn àtúnyẹ̀wò tuntun púpọ̀ dàbí ẹni pé a ti yí wọn padà lọ́nà àìtọ́ láti fi ìdí àwọn ẹ̀kọ́ ìsìnkú aṣìṣe ti àkókò yìí múlẹ̀), ohun gidi ni pé oríṣiríṣi àti ìyàtọ̀ ńlá tó bẹ́ẹ̀ ti àwọn ìtumọ̀ lè ti mú ìdàrúdàpọ̀ ńlá jáde nínú Ìjọ Ọlọ́run. Nítorí pé ó ti fi ìdí múlẹ̀ nísinsìnyí pé ní àkókò tiwa, ohun tí Hieronimu Mímọ́ jẹ́rìí pé ó ṣẹlẹ̀ ní àkókò tirẹ̀ fẹ́rẹ̀ẹ́ ṣẹlẹ̀: ìyẹn ni pé, àwọn ẹ̀dà tó wà pọ̀ bí àwọn ìwé àfọwọ́kọ, nítorí pé ẹnìkọ̀ọ̀kan fi ohun tí ó wù ú kún un tàbí ó yọ nínú rẹ̀.

Síbẹ̀síbẹ̀, àṣẹ àtúnyẹ̀wò Àtijọ́ àti Vúlgétì yìí ti tobi nígbà gbogbo, ọlá rẹ̀ sì ga tó bẹ́ẹ̀, pé àwọn onídàájọ́ tí kò ní ojúsàájú kò lè ṣiyèméjì pé ó yẹ kí a fi í ṣáájú gbogbo àwọn àtúnyẹ̀wò Látìn mìíràn lọ́pọ̀lọpọ̀. Nítorí pé àwọn ìwé tí ó wà nínú rẹ̀ (gẹ́gẹ́ bí a ti fi lé wa lọ́wọ́ fẹ́rẹ̀ẹ́ láti ọ̀dọ̀ àwọn bàbá wa àtijọ́) ni a gbà ní apá kan láti inú ìtumọ̀ tàbí àtúnṣe Hieronimu Mímọ́, ní apá kejì sì ni a pa mọ́ láti inú àtúnyẹ̀wò Látìn àtijọ́ kan tí Hieronimu Mímọ́ ń pè ní Àwùjọ àti Vúlgétì, Augustini Mímọ́ sì ń pè ní Itálíkà, Gregori Mímọ́ sì ń pè ní Ìtumọ̀ Àtijọ́.

Àti nípa mímọ́ àti ọlá àtúnyẹ̀wò Àtijọ́ yìí (tàbí Itálíkà), ẹ̀rí ọlọ́lá Augustini Mímọ́ wà nínú ìwé kejì ti Ìkọ́ni Kristẹni, níbi tí ó ṣe ìdájọ́ pé, láàrín gbogbo àwọn àtúnyẹ̀wò Látìn tí wọ́n ń pín kiri lọ́pọ̀lọpọ̀ nígbà náà, Itálíkà ni ó yẹ kí a fi ṣáájú nítorí pé ó jẹ́ — gẹ́gẹ́ bí ó ti sọ fúnrarẹ̀ — "olùdìímú ọ̀rọ̀ jù lọ nígbà tí ó ń pa ìmọ́lẹ̀ ìtumọ̀ mọ́."

Ṣùgbọ́n nípa Hieronimu Mímọ́, ọ̀pọ̀lọpọ̀ ẹ̀rí olókìkí wà láti ọ̀dọ̀ àwọn Bàbá Ìjọ àtijọ́: Augustini Mímọ́ pè é ní ọkùnrin olùkọ́ jù lọ àti alámòye nínú èdè mẹ́ta jù lọ, ó sì fi ẹ̀rí àwọn ará Hébérù fúnrarẹ̀ jẹ́rìí pé ìtumọ̀ rẹ̀ jẹ́ ohun tòótọ́. Gregori Mímọ́ kan náà yìn ín tó bẹ́ẹ̀ pé ó sọ pé ìtumọ̀ rẹ̀ (tí ó ń pè ní ìtumọ̀ tuntun) ti tú ohun gbogbo jáde ní tòótọ́ jù lọ láti inú èdè Hébérù, nítorí náà ó yẹ ní pípé jù lọ pé kí a gbà á gbọ́ ní gbogbo ohun. Isidoru Mímọ́, ní àwọn ibì ju ọ̀kan lọ, fi àtúnyẹ̀wò Hieronimu ṣáájú gbogbo àwọn mìíràn, ó sì jẹ́rìí pé àwọn ìjọ Kristẹni gba àti fi ìdí rẹ̀ múlẹ̀ ní ìwọ̀nba, nítorí pé ó mọ́lẹ̀ jù lọ nínú ọ̀rọ̀ àti tòótọ́ jù lọ nínú ìtumọ̀. Sofroniọsi pẹ̀lú, ọkùnrin alámòye jù lọ, tí ó ṣàkíyèsí pé ìtumọ̀ Hieronimu Mímọ́ ni a fọwọ́ sí lọ́pọ̀lọpọ̀ kì í ṣe láàrín àwọn ará Látìn nìkan ṣùgbọ́n láàrín àwọn ará Gíríìkì pẹ̀lú, ó bọ̀wọ̀ fún un tó bẹ́ẹ̀ pé ó tú Ìwé Saamu àti àwọn Wòlíì láti inú àtúnyẹ̀wò Hieronimu sí èdè Gíríìkì tí ó dára.

Ju bẹ́ẹ̀ lọ, àwọn ọkùnrin olùkọ́ jù lọ tí wọ́n tẹ̀lé — Remigiu, Bede, Rabanu, Haymo, Ansẹlmu, Peteru Damiani, Rikadu, Hugo, Bernadi, Rupẹti, Peteru Lombadi, Alẹksanda, Albẹti, Tomasi, Bonaventura, àti gbogbo àwọn yòókù tí wọ́n ti gbilẹ̀ nínú Ìjọ ní àwọn ọ̀rúndún mẹ́sàn-án wọ̀nyí — ti lo àtúnyẹ̀wò Hieronimu Mímọ́ lọ́nà tí àwọn àtúnyẹ̀wò mìíràn (tí wọ́n fẹ́rẹ̀ẹ́ jẹ́ àìlèkà) ti ṣubú kúrò lọ́wọ́ àwọn onímọ̀ ẹ̀kọ́ nípa Ọlọ́run, wọ́n sì ti di ohun àtijọ́ pátápátá.

Nítorí náà, Ìjọ Kátólíìkì kò ní àìtọ́ nínú ṣíṣe ayẹyẹ Hieronimu Mímọ́ gẹ́gẹ́ bí Olùkọ́ Ìjọ tí ó tóbi jù lọ àti gẹ́gẹ́ bí ẹnì kan tí Ọlọ́run gbé dìde fún ṣíṣe ìtumọ̀ Ìwé Mímọ́, tó bẹ́ẹ̀ pé kò ṣòro nísinsìnyí láti dá ìdájọ́ gbogbo àwọn tí wọ́n kò gbà iṣẹ́ Olùkọ́ olókìkí tó bẹ́ẹ̀ lẹ́bi, tàbí tí wọ́n tilẹ̀ gbà pé àwọn lè ṣe nǹkan tí ó dára jù — tàbí tí ó lè dọ́gba.

Síbẹ̀síbẹ̀, kí ìtumọ̀ olóòtítọ́ tó bẹ́ẹ̀, tí ó sì wúlò ní gbogbo ọ̀nà fún Ìjọ, má bàa jẹ́ ní apá kan nípasẹ̀ ìpalára àkókò, tàbí àìṣọ́ra àwọn olùtẹ̀wé, tàbí ìgboyà àìṣọ́ra àwọn tí wọ́n ń ṣàtúnṣe lọ́nà àìmọ̀kan, Àpéjọ Mímọ́ kan náà ti Trẹnti ní ọgbọ́n fi kún òfin rẹ̀ pé kí a tẹ̀ àtúnyẹ̀wò Àtijọ́ àti Vúlgétì kan náà yìí jáde ní títọ́ jù lọ bí ó bá ṣeéṣe, kí ẹnikẹ́ni má sì ní àṣẹ láti tẹ̀ ẹ́ jáde láìsí ìyọ̀ǹda àti ìfọwọ́sí àwọn Alábòójútó. Nípasẹ̀ Òfin yìí, ó tún fi ààlà sí àgídí àti àìgbọ́ràn àwọn olùtẹ̀wé, ó sì ru ìmọ́ra àti iṣẹ́kúṣe àwọn Olùṣọ́ Ìjọ sókè nínú dídìímú àti títọ́jú ohun rere ńlá tó bẹ́ẹ̀ pẹ̀lú ìmọ́ra tí ó tóbi jù lọ.

Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn onímọ̀ ẹ̀kọ́ nípa Ọlọ́run ti àwọn Ilé Ẹ̀kọ́ Gíga olókìkí ṣiṣẹ́ pẹ̀lú ìyìn ńlá nínú mímú àtúnyẹ̀wò Vúlgétì padà sí ọlá rẹ̀ àtijọ́, síbẹ̀síbẹ̀ nítorí pé nínú ọ̀ràn ńlá tó bẹ́ẹ̀ kò sí ìmọ́ra tí ó le pọ̀ jù, àti nítorí pé àwọn ìwé àfọwọ́kọ àtijọ́ púpọ̀ sí i ni a ti wá nípasẹ̀ àṣẹ Olórí Àlùfáà ti a sì gbé wá sí ìlú náà, àti nítorí pé, ṣíṣe àwọn òfin àwọn àpéjọ gbogbo-àgbáyé, àti mímọ́ fúnrarẹ̀ àti àìlábàwọ́n ti Ìwé Mímọ́, ni a mọ̀ pé ó jẹ́ ohun tí ó kan ìtọ́jú Ìtẹ́ Àpóstélì ní pàtàkì jù lọ: nítorí náà Piu Kẹrin, Póòpù, pẹ̀lú ìmọ́ra rẹ̀ tí a kò lè gbà gbọ́ lórí gbogbo apá Ìjọ, fi iṣẹ́ yẹn lé àwọn Kádínà aṣàyàn kan ti Ìjọ Mímọ́ ti Romu lọ́wọ́, àti àwọn ọkùnrin mìíràn alámòye jù lọ ní àwọn lẹ́tà mímọ́ àti nínú oríṣiríṣi èdè, pé kí wọ́n ṣàtúnṣe àtúnyẹ̀wò Vúlgétì Látìn ní títọ́ jù lọ, pẹ̀lú lílo àwọn ìwé àfọwọ́kọ àtijọ́ jù lọ, ṣíṣàyẹ̀wò àwọn orísun Hébérù àti Gíríìkì ti Bíbélì pẹ̀lú, àti ní ìparí bíbéèrè ọ̀rọ̀ àwọn àlàyé àwọn Bàbá Ìjọ àtijọ́.

Piu Karùn-ún tún gbé iṣẹ́ kan náà lọ síwájú. Ṣùgbọ́n àpéjọ yẹn, tí a ti dá dúró fún ìgbà pípẹ́ nítorí oríṣiríṣi ìṣe aṣeékú ti Ìtẹ́ Àpóstélì, Sikistu Karùn-ún, ẹni tí Ìpèsè Ọlọ́run pè sí ipò Àlùfáà Àgbà tí ó ga jù lọ, fi ìtara tí ó gbóná jù lọ pè é padà, ó sì ní kí a fi iṣẹ́ tí a ti parí ránṣẹ́ sí àtẹ̀wé. Nígbà tí a ti tẹ̀ ẹ́ jáde, Póòpù kan náà sì ń ṣe àkíyèsí pé ọ̀pọ̀ ohun tí kò tó nǹkan ti wọ̀ sínú Bíbélì Mímọ́ nípasẹ̀ àṣìṣe àtẹ̀wé tí ó dàbí ẹni pé ó nílò ìmọ́ra tuntun, ó ṣe ìdájọ́ ó sì pàṣẹ pé kí a mú gbogbo iṣẹ́ náà padà sí lábẹ́ òòlù. Ṣùgbọ́n nítorí pé ikú dí i lọ́wọ́ láti parí èyí, Grẹgọ́rì Kẹrìnlá, ẹni tí ó jẹ arọ́pò Sikistu lẹ́yìn ọjọ́ méjìlá Póòpù Urban Keje, ní mímúṣẹ èrò ọkàn rẹ̀, bẹ̀rẹ̀ sí i parí rẹ̀, pẹ̀lú àwọn Kádínà olókìkí kan àti àwọn ọkùnrin olùkọ́ jù lọ tí a tún yàn fún iṣẹ́ yìí.

Ṣùgbọ́n nígbà tí òun pẹ̀lú, àti ẹni tí ó jẹ arọ́pò rẹ̀, Inosẹnti Kẹsàn-án, ti kú kúrò ní ayé yìí ní àkókò kúkúrú jù lọ, ní ìparí, ní ìbẹ̀rẹ̀ Póòpù Klementi Kẹjọ, ẹni tí ó wà ní ìdarí Ìjọ àgbáyé nísinsìnyí, iṣẹ́ tí Sikistu Karùn-ún ti gbèrò ni, pẹ̀lú ìrànlọ́wọ́ rere Ọlọ́run, a parí rẹ̀.

Nítorí náà gba, ìwọ olùkà Kristẹni, pẹ̀lú ìfọwọ́sí Klementi kan náà, Olórí Àlùfáà, láti Ilé Àtẹ̀wé Fátíkánì, àtúnyẹ̀wò Àtijọ́ àti Vúlgétì ti Ìwé Mímọ́, tí a ṣàtúnṣe pẹ̀lú ìmọ́ra bí ó ti ṣeéṣe: èyí tí, gẹ́gẹ́ bí ó ti ṣòro nípasẹ̀ àìlera ènìyàn láti sọ pé ó pé ní gbogbo ọ̀nà, bẹ́ẹ̀ náà kò yẹ kí a ṣiyèméjì rárá pé ó ti ṣàtúnṣe ju àti mímọ́ ju gbogbo àwọn mìíràn tí wọ́n ti jáde títí di ọjọ́ yìí lọ.

Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé nínú àtúnyẹ̀wò Bíbélì yìí, a lo ìtara tí kò kéré nínú ṣíṣe àfiwéra àwọn ìwé àfọwọ́kọ, àwọn orísun Hébérù àti Gíríìkì, àti àwọn àlàyé fúnrarẹ̀ ti àwọn Bàbá Ìjọ àtijọ́: síbẹ̀síbẹ̀ nínú àtúnyẹ̀wò olókìkí yìí, gẹ́gẹ́ bí a ti yí àwọn nǹkan kan padà mọ̀ọ́mọ̀, bẹ́ẹ̀ náà ni a fi àwọn mìíràn tí ó dàbí ẹni pé wọ́n nílò ìyípadà sílẹ̀ mọ̀ọ́mọ̀ láìyípadà: nítorí pé Hieronimu Mímọ́ kìlọ̀ lẹ́ẹ̀kan sí i pé kí a ṣe bẹ́ẹ̀, láti yẹra fún ẹ̀gàn sí àwọn ènìyàn; àti nítorí pé ó yẹ kí a gbà pé àwọn bàbá wa àtijọ́, tí wọ́n ṣe àwọn ìtumọ̀ Látìn láti Hébérù àti Gíríìkì, ní àwọn ìwé tí ó dára jù àti tí ó ṣàtúnṣe jù lọ ju àwọn tí wọ́n dé ọ̀dọ̀ wa lẹ́yìn àkókò wọn (tí ó ṣeéṣe pé, nítorí dídákọ sí lẹ́ẹ̀kansí ní àkókò pípẹ́ tó bẹ́ẹ̀, wọ́n ti di àìmọ́ àti àìpé síi); àti ní ìparí, nítorí pé ète àjọ mímọ́ àwọn Kádínà olókìkí jù lọ àti àwọn ọkùnrin olùkọ́ jù lọ mìíràn tí Ìtẹ́ Àpóstélì yàn fún iṣẹ́ yìí kì í ṣe láti ṣe àtúnyẹ̀wò tuntun kan, tàbí láti ṣàtúnṣe tàbí túnṣe ẹni àtúmọ̀ àtijọ́ ní apá kan; ṣùgbọ́n láti mú àtúnyẹ̀wò Àtijọ́ àti Vúlgétì Látìn fúnrarẹ̀ padà — tí a ti wẹ̀ kúrò nínú àwọn àṣìṣe àwọn akọ̀wé àtijọ́ àti kúrò nínú àwọn àṣìṣe àwọn àtúnṣe burúkú — sí ìwà pípé àti mímọ́ rẹ̀ àkọ́kọ́ bí ó ti ṣeéṣe, àti nígbà tí a bá ti mú padà, láti fi gbogbo agbára ṣiṣẹ́ kí a tẹ̀ ẹ́ jáde ní títọ́ jù lọ gẹ́gẹ́ bí Òfin Àpéjọ Àgbáyé.

Ju bẹ́ẹ̀ lọ, nínú àtúnyẹ̀wò yìí ó dára kí a má fi ohunkóhun tí kì í ṣe ohun gidi, ohunkóhun tí a kò mọ̀, ohunkóhun tí kò yẹ sí. Èyí sì ni ìdí tí àwọn ìwé tí a kọ sí orúkọ Esra Kẹta àti Kẹrin (tí Àpéjọ Mímọ́ ti Trẹnti kò kà mọ́ àwọn ìwé gidi), àti Àdúrà Ọba Manase pẹ̀lú (tí kò sí ní Hébérù tàbí Gíríìkì, tí a kò rí nínú àwọn ìwé àfọwọ́kọ àtijọ́, tí kì í ṣe apá ìwé gidi kankan) ni a fi sí ẹ̀yìn àtòkùn Ìwé Mímọ́ gidi. Kò sì sí àwọn ìbáradé (tí a kò kọ̀ láti fi kún un nígbà mìíràn), kò sí àwọn àkọsílẹ̀, kò sí àwọn àtúnyẹ̀wò mìíràn, kò sí àwọn ọ̀rọ̀ ìṣáájú rárá, kò sì sí àwọn ìṣàpèjúwe ní ìbẹ̀rẹ̀ àwọn ìwé tí a rí ní etí ojú ìwé.

Ṣùgbọ́n gẹ́gẹ́ bí Ìtẹ́ Àpóstélì kò ti dá iṣẹ́kúṣe àwọn tí wọ́n pèsè àwọn ìbáradé, àwọn àtúnyẹ̀wò mìíràn, àwọn ọ̀rọ̀ ìṣáájú Hieronimu Mímọ́ àti àwọn ohun mìíràn irú bẹ́ẹ̀ nínú àwọn àtúnyẹ̀wò mìíràn lẹ́bi: bẹ́ẹ̀ náà kò kọ̀ pé, pẹ̀lú irú lẹ́tà mìíràn nínú àtúnyẹ̀wò Fátíkánì kan náà yìí, kí a fi àwọn ìrànlọ́wọ́ irú bẹ́ẹ̀ kún un nígbà mìíràn fún ìtùnú àti àǹfààní àwọn akẹ́kọ̀ọ́, àfi pé kí a má kọ àwọn àtúnyẹ̀wò mìíràn sí etí ojú ìwé Ọ̀rọ̀ fúnrarẹ̀.

PÓÒPÙ KLEMENTI KẸJỌ.
FÚN ÌRÁNTÍ ỌRỌ̀ NÁÀ TÍTÍ LÁÉ.

Nítorí pé Ọ̀rọ̀ àtúnyẹ̀wò Vúlgétì ti Bíbélì Mímọ́, tí a ti mú padà pẹ̀lú iṣẹ́ ńlá jù lọ àti ìmọ́ra, tí a sì ti wẹ̀ kúrò nínú àwọn àṣìṣe ní títọ́ jù lọ, pẹ̀lú ìbùkún Olúwa, ń jáde wá sí ìmọ́lẹ̀ láti Ilé Àtẹ̀wé Fátíkánì wa: Àwa, tí a fẹ́ pèsè ní àkókò tí ó tọ́ pé kí Ọ̀rọ̀ kan náà wà láìbàjẹ́ lẹ́yìn èyí, gẹ́gẹ́ bí ó ti yẹ, nípasẹ̀ àṣẹ Àpóstélì, nípasẹ̀ agbára àwọn lẹ́tà wọ̀nyí, kọ̀ ní líle pé fún ọdún mẹ́wàá tí a ó kà láti ọjọ́ àwọn lẹ́tà wọ̀nyí, ní ìhà yìí àti ní ìhà kejì àwọn òkè ńlá, kí ẹnikẹ́ni má tẹ̀ ẹ́ jáde ní ibòmíràn ju nínú Ilé Àtẹ̀wé Fátíkánì wa. Lẹ́yìn tí ọdún mẹ́wàá tí a sọ̀ ti kọjá, a pàṣẹ pé kí a ṣe ìṣọ́ra yìí: pé kí ẹnikẹ́ni má ṣe gbìyànjú láti fi àtúnyẹ̀wò Ìwé Mímọ́ yìí ránṣẹ́ sí àtẹ̀wé àfi tí ó bá ti gba ẹ̀dà kan tí a tẹ̀ jáde ní Ilé Àtẹ̀wé Fátíkánì: àpẹẹrẹ ẹ̀dà yìí ni a gbọ́dọ̀ tẹ̀lé láìyípadà, láìyí pàtàkì kékeré jù lọ ti ọ̀rọ̀ náà padà, fi kún un, tàbí yọ nínú rẹ̀, àfi tí ohun kan bá wáyé tí a lè fi sí ọ̀dọ̀ àṣìṣe àtẹ̀wé ní gbangba.

Tí olùtẹ̀wé kankan nínú ìjọba, ìlú, àgbègbè, tàbí ibikíbi, bóyá tí ó wà lábẹ́ àṣẹ ayé ti Ìjọ Mímọ́ Romu wa tàbí tí kò wà lábẹ̀ rẹ̀, bá gbìyànjú ní ọ̀nà kan láti tẹ̀ jáde, tà, fi hàn fún títà, tàbí ní ọ̀nà mìíràn ṣe àtẹ̀jáde tàbí pín àtúnyẹ̀wò Ìwé Mímọ́ kan náà yìí nínú ọdún mẹ́wàá tí a sọ̀, tàbí lẹ́yìn ọdún mẹ́wàá, ní ọ̀nà tí ó yàtọ̀ sí gẹ́gẹ́ bí irú ẹ̀dà bẹ́ẹ̀ tí a mẹ́nu kàn lókè; tàbí tí olùtà ìwé kankan bá gbìyànjú, lẹ́yìn ọjọ́ àwọn lẹ́tà wọ̀nyí, láti tà, fi hàn fún títà, tàbí pín àwọn ìwé àtúnyẹ̀wò yìí tí a tẹ̀ jáde, tàbí tí a ó tẹ̀ jáde, tí ó yàtọ̀ ní ọ̀nà kan sí Ọ̀rọ̀ tí a mú padà àti tí a ṣàtúnṣe, tàbí tí ẹnì kan mìíràn ju olùtẹ̀wé Fátíkánì tẹ̀ jáde nínú ọdún mẹ́wàá, yóò jẹ ìyà, yàtọ̀ sí pípàdánù gbogbo ìwé àti àwọn ìjìyà ayé mìíràn tí a ó fi lé e lọ́rùn gẹ́gẹ́ bí ìfẹ́ wa, yóò sì gba ìdájọ́ ìyapa ńlá lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀; láti èyí tí ẹnikẹ́ni kò lè gbà á ní ìdáríjì àfi Póòpù Romu, àyàfi nígbà tí ó bá wà ní ewu ikú.

Nítorí náà a pàṣẹ fún gbogbo àti ọ̀kọ̀ọ̀kan àwọn Bàbá Àgbà, Bíṣọ́ọ̀pù Àgbà, Bíṣọ́ọ̀pù, àti àwọn Alákòóso mìíràn ti àwọn ìjọ àti àwọn ibùdó àní pàápàá ti àwọn ẹgbẹ́ ẹ̀sìn, pé kí wọ́n ṣàkíyèsí kí wọ́n sì ṣe é ní ìdánilójú pé àwọn lẹ́tà wọ̀nyí ni gbogbo ènìyàn nínú àwọn ìjọ àti àwọn àgbègbè ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ wọn yóò pa mọ́ láìfọ̀ títí láé. Kí wọ́n fi àwọn ìbáwí ti Ìjọ àti àwọn àtùnṣe tí ó tọ́ mìíràn ti òfin àti iṣẹ́ dá àwọn alátakò lẹ́kun, tí a fi ẹ̀bẹ̀ sí ẹ̀yìn, kí wọ́n sì pè ìrànlọ́wọ́ apá ayé tí ó bá nílò, ní àìka àwọn ìlànà àti àṣẹ Àpóstélì sí, àti àwọn tí a ti ṣe ní àwọn àpéjọ gbogbo-àgbáyé, àgbègbè, tàbí àpéjọ mìíràn, bóyá gbogbogbòò tàbí pàtó, àti ti ìjọ kankan, ẹgbẹ́ ẹ̀sìn, àjọ, ilé ẹ̀kọ́, àti àwọn ilé ẹ̀kọ́ gíga, àní pàápàá ti àwọn ilé ẹ̀kọ́ gbogbogbòò, tí ìbúra, ìfọwọ́sí Àpóstélì tàbí agbára mìíràn kan ti fi ìdí wọn múlẹ̀, àti àwọn ẹ̀tọ́, àwọn àǹfààní, àti àwọn lẹ́tà Àpóstélì tí wọ́n ti jáde tàbí tí wọ́n ó jáde ní ìlòdì sí ní ọ̀nà kankan: gbogbo èyí tí a fà kúrò ní ọ̀nà tí ó gbòòrò jù lọ fún ète yìí, a sì pàṣẹ pé kí a fà wọ́n kúrò.

A sì fẹ́ pé kí àwọn ẹ̀dà àwọn lẹ́tà wọ̀nyí, àní pàápàá nígbà tí a bá tẹ̀ wọ́n sínú àwọn ìwé fúnrarẹ̀, kí a gbà wọ́n gbọ́ ní gbogbo ibi ní ilé ẹjọ́ àti ní ìta, gẹ́gẹ́ bí a bá ti gbà àwọn lẹ́tà fúnrarẹ̀ gbọ́ tí a bá fi wọ́n hàn tàbí tí a bá ṣàfihàn wọ́n.

A fi fún un ní Romu, ní Peteru Mímọ́, lábẹ́ Orùka Apẹja, ní ọjọ́ kẹsàn-án oṣù kọkànlá ọdún 1592, ní ọdún àkọ́kọ́ Póòpù wa.

M. VESTRIUS BARBIANUS.