San Jeronimo / P. H. D. Lacordaire, O.P.
Mga Pasiuna ni Jeronimo / Bahin sa Pagsimba kang Jesukristo diha sa mga Kasulatan
Talaan sa mga Sulod
ANG MGA PASIUNA NI SAN JERONIMO.
I. ANG PROLOGO NGA MAY HELMET.
Nga adunay kawhaan ug duha ka mga letra taliwala sa mga Hebreohanon gipamatuod usab sa pinulongan sa mga Siriano ug Caldeanhon, nga sa dakong bahin kaliwat sa Hebreohanon; kay sila usab adunay kawhaan ug duha ka mga elemento nga pareho og tunog apan lahi og mga karakter. Ang mga Samaritano nagsulat usab sa Pentateuko ni Moises sa mao gihapon ka gidaghanon sa mga letra, nga nagkalahi lamang sa mga dagway ug mga kudlit. Ug tinuod nga si Esdras, ang eskriba ug doktor sa Balaod, human sa pagkabihag sa Jerusalem ug sa pagpahiuli sa templo ubos ni Zorobabel, nakakaplag og laing mga letra nga karon atong gigamit, sanglit hangtod niadtong panahona managsama pa ang mga karakter sa mga Samaritano ug sa mga Hebreohanon. Sa libro usab sa mga Numeros, kini mismong pag-ihap gipakita sa misteryosong paagi ubos sa senso sa mga Levita ug mga Sacerdote. Ug ang tetragrammaton nga ngalan sa Ginoo, diha sa pipila ka mga manuskrito sa Grego, nakaplagan pa hangtod niining adlawa nga gisulat sa mga karoan nga mga letra. Dugang pa niini ang mga Salmo -- ang ikatulo ug katloan ug unom, ang ika-usa ka gatos ug napulo, ang ika-usa ka gatos ug napulog usa, ang ika-usa ka gatos ug napulog walo, ug ang ika-usa ka gatos ug kap-atan ug upat -- bisan tuod gisulat sila sa managlahi nga sukod, gihimo gihapon sila pinaagi sa alpabeto sa mao gihapon nga gidaghanon. Ug ang mga Pagbangotan ni Jeremias, ug ang iyang Pag-ampo, ug usab ang mga Proverbio ni Solomon sa katapusan, gikan sa dapit diin siya miingon, "Kinsa bay makakaplag og babaye nga maisugon?" giihap pinaagi sa mao gihapon nga mga alpabeto o mga pagbahin. Dugang pa, lima ka mga letra taliwala sa mga Hebreohanon ang gidoble: Caph, Mem, Nun, Pe, Sade; kay ang mga sinugdanan ug mga tungatunga sa mga pulong gisulat sa lahi nga paagi pinaagi niining mga letra kay sa ilang mga katapusan. Busa lima usab ka mga libro ang giisip sa kadaghanan nga doble: Samuel, Melachim, Dibre hajamim, Esdras, Jeremias uban sa Cinoth, sa ato pa, uban sa mga Pagbangotan niini. Busa, ingon nga adunay kawhaan ug duha ka mga elemento pinaagi sa atong pagsulat sa Hebreohanon sa tanan nga atong gipamulong, ug ang tingog sa tawo nasabtan pinaagi sa ilang mga sinugdanan nga dagway, mao usab nga kawhaan ug duha ka mga libro ang giihap, diin pinaagi niini, ingon sa mga letra ug mga sinugdanan, diha sa pagtudlo sa Dios, ang humok pa ug masuso nga pagkabata sa matarong nga tawo gitudloan.
Ang unang libro taliwala kanila gitawag og Bereshith, nga atong gitawag og Genesis.
Ang ikaduha, Veelle Semoth, nga gitawag og Exodo.
Ang ikatulo, Vaiicra, sa ato pa, Levitico.
Ang ikaupat, Vajedabber, nga atong gitawag og Numeros.
Ang ikalima, Elle Haddebarim, nga gitawag og Deuteronomio.
Mao kini ang lima ka mga libro ni Moises, nga ilang gitawag sa husto og Torah, sa ato pa, ang Balaod.
Ang ikaduhang han-ay ilang gihimo sa mga Propeta, ug nagsugod sila kang Josue nga anak ni Nave, nga taliwala kanila gitawag og Josue ben Nun.
Sunod ilang gidugtong ang Sophetim, sa ato pa, ang libro sa mga Maghuhukom. Ug niini usab ilang gihiusa ang Ruth, tungod kay ang iyang kasaysayan giasoy sa mga adlaw sa mga Maghuhukom.
Ikatulo misunod ang Samuel, nga atong gitawag og una ug ikaduha sa mga Hari.
Ikaupat, Melachim, sa ato pa, sa mga Hari, nga nalakip sa ikatulo ug ikaupat nga tomo sa mga Hari.
Ug mas maayo pa gayod ang pag-ingon og Melachim, sa ato pa, sa mga Hari, kay sa Mamlachot, sa ato pa, sa mga Gingharian. Kay wala kini maghulagway sa mga gingharian sa daghang mga nasod, kondili sa usa lamang ka katawhan nga Israelinhon, nga gilangkoban sa napulog duha ka mga tribo.
Ikalima mao si Isaias.
Ikaunom, si Jeremias.
Ikapito, si Ezequiel.
Ikawalo, ang libro sa Napulog Duha ka mga Propeta, nga taliwala kanila gitawag og There Asar.
Ang ikatulong han-ay naglangkob sa mga Hagiographa.
Ug ang unang libro nagsugod kang Job.
Ang ikaduha kang David, nga ilang gilangkob sa lima ka mga bahin ug usa ka tomo sa mga Salmo.
Ang ikatulo mao si Solomon, nga adunay tulo ka mga libro: Mga Proverbio, nga ilang gitawag og Misle, sa ato pa, mga Sambingay.
Ang ikaupat, Ecclesiastes, sa ato pa, Coheleth.
Ang ikalima, ang Awit sa mga Awit, nga ilang gihatagan sa titulo nga Sir Hassirim.
Ang ikaunom mao si Daniel.
Ang ikapito, Dibre Hajamim, sa ato pa, mga Pulong sa mga Adlaw, nga atong matawag sa mas tin-aw nga paagi og Kronika sa tibuok balaang kasaysayan; kini nga libro nahisulat sa atoa nga una ug ikaduhang Paralipomenon.
Ang ikawalo, Esdras, nga sa ingon usab taliwala sa mga Grego ug mga Latino gibahin sa duha ka mga libro.
Ang ikasiyam, Ester.
Ug sa ingon ang mga libro sa daang balaod managsama og kawhaan ug duha: sa ato pa, lima ni Moises, walo sa mga Propeta, ug siyam sa mga Hagiographa. Bisan tuod ang uban nagsulat sa Ruth ug Cinoth taliwala sa mga Hagiographa ug naghunahuna nga kining mga libroha kinahanglan ihapon sa ilang kaugalingong gidaghanon, ug nga sa ingon adunay kawhaan ug upat ka mga libro sa karaang balaod -- nga ubos sa gidaghanon sa kawhaan ug upat ka mga anciano, ang Pinadayag ni Juan nagpaila kanila nga nagsimba sa Kordero ug nagtanyag sa ilang mga korona uban sa mga nawong nga nayukbo, nga nagtindog atubangan sa upat ka mga buhing binuhat, nga adunay mga mata sa atubangan ug sa likod, sa ato pa, nagtan-aw sa nangagi ug sa umaabot, ug nagsinggit sa walay kakapoy nga tingog: Balaan, balaan, balaan, Ginoong Dios nga Labing Gamhanan, nga mao kaniadto, ug nga mao karon, ug nga moanhi pa.
Kining prologoha, ingon sa sinugdanan nga may helmet sa mga Kasulatan, mahimong magamit sa tanang mga libro nga atong gihubad gikan sa Hebreohanon ngadto sa Latin, aron atong masayran nga bisan unsa ang gawas niini kinahanglan ibutang taliwala sa mga apokripo. Busa ang Kaalam nga kasagaran gipahinungod kang Solomon, ug ang libro ni Jesus nga anak ni Sirac, ug si Judit, ug si Tobias, ug ang Pastor, wala sa canon. Ang unang libro sa mga Macabeo akong nakaplagan nga Hebreohanon. Ang ikaduha, Grego, nga mapamatud-an usab gikan sa iyang estilo mismo. Sanglit mao kini ang kahimtang sa mga butang, nagpakiluoy ako kanimo, magbabasa, nga dili isipa ang akong paghago nga usa ka pagsaway sa mga karaan. Sa templo sa Dios ang matag usa nagtanyag sa iyang mahimo: ang uban nagtanyag og bulawan, plata, ug mga bililhong bato; ang uban nagtanyag og lino ug purpura ug eskarlata ug hyacinto; maayo na alang kanamo kung makatanyag kami og mga panit ug mga balhibo sa kanding. Ug bisan pa niana ang Apostol naghukom nga ang atong mas ubos nga mga bahin mas gikinahanglan pa. Busa usab ang tibuok katahom sa tabernakulo, ug ang pagkalahi sa karon ug umaabot nga Simbahan pinaagi sa matag usa ka matang niini, gitabonan sa mga panit ug mga bisti nga balhibo, ug kadtong mga butang nga mas barato mao ang nagpanalipod sa kainit sa adlaw ug sa kadaot sa mga ulan. Busa basaha una ang akong Samuel ug ang akong Melachim -- akoa, ako moingon, akoa. Kay bisan unsa ang atong nakat-onan pinaagi sa mas subsob nga paghubad ug natigom pinaagi sa mas maampingon nga pag-usab mao ang atoa. Ug kon imong nasabtan ang wala nimo mahibaloi kaniadto, isipa ako nga usa ka maghuhubad, kon mapasalamaton ka; o usa ka parapraste, kon dili ka mapasalamaton -- bisan tuod wala gayod ko makamatngon nga nausab nako ang bisan unsa gikan sa kamatuoran sa Hebreohanon. Sa pagkatinuod, kon dili ka motuo, basaha ang mga codex sa Grego ug sa Latin, ug itandi sila niining gagmayng mga buhat nga bag-o namong giusab; ug bisan asa nimo makita nga nagkalahi sila sa usag usa, pangutan-a ang bisan kinsa nga Hebreohanon kon kinsa ang angay nimong tuohan; ug kon iyang gipamatud-an ang amoa, naghunahuna ako nga dili nimo siya isipon nga usa lamang ka magtutagna, nga daw ingon og nakatagna siya uban nako sa samang paagi diha sa samang dapit. Apan mangayo usab ako kaninyo, mga sulugoong babaye ni Kristo (nga nagdihog sa ulo sa Ginoo nga naglingkod sa lamesa sa labing bililhong mira sa pagtuo, nga wala gayod mangita sa Manluluwas didto sa lubnganan, kay alang kaninyo si Kristo mikayab na ngadto sa Amahan), nga batok sa mga iro nga nagkahol nga nangabuang batok kanako uban sa rabido nga baba ug naglibot-libot sa siyudad, ug naghunahuna sa ilang kaugalingon nga makinaadmanon niini, kon magpakadaot sila sa uban -- ipatunong batok kanila ang mga taming sa inyong mga pag-ampo. Ako, nga nasayod sa akong pagkamapainubsanon, kanunay mahinumdoman niadtong panultihon: Miingon ako, Bantayan ko ang akong mga dalan, aron dili ako makasala pinaagi sa akong dila. Nagbutang ako og bantay sa akong baba, samtang ang makasasala nagtindog batok kanako. Mihilom ako ug nagpaubos, ug naghilom bisan gikan sa maayong mga butang.
II. SI JERONIMO NGADTO KANG PAULINO.
Si Igsoon Ambrosio, nga nagdala sa imong gagmay nga mga gasa, mitunol usab sa labing matam-is nga mga sulat, nga gikan sa sinugdanan sa atong panaghigalaay nagpadayag sa pagkamatinud-anon sa usa na ka napamatud-an nga pagtuo ug sa usa ka karaan nga panaghigalaay. Kay kadto mao ang tinuod nga bugkos, gihiusa sa panakot ni Cristo, nga dili ang kaayohan sa kabtangan sa banay, ni ang yanong presensya sa mga lawas, ni ang malimbongon ug maulog-ulogon nga pag-ulog-ulog, kondili ang kahadlok sa Dios ug ang pagtuon sa balaang mga Kasulatan ang nagahiusa. Nagbasa kita sa karaang mga kasaysayan nga ang pipila ka mga tawo naglatas sa mga lalawigan, miduaw sa bag-o nga mga katawhan, ug mitabok sa mga dagat, aron makita sa ilang kaugalingon kadtong ilang nahibal-an gikan sa mga libro. Sa ingon si Pitagoras miduaw sa mga propeta sa Memphis; sa ingon si Platon sa labing lisod nga paagi misuroy sa Ehipto, ug ngadto kang Arquitas sa Tarento, ug niadtong baybayon sa Italia nga kaniadto gitawag nga Magna Graecia — aron siya nga magtutudlo sa Atenas, ug gamhanan, ug kansang pagtulon-an midahunog sa mga gymnasion sa Akademya, mahimong langyaw ug tinun-an, nga mas gipili ang pagkat-on nga mapainubsanon gikan sa uban kaysa ipilit ang iyang kaugalingong mga ideya sa walay kaulaw. Sa katapusan, samtang gigukod niya ang kahibalo nga daw nagkalagiw sa tibuok kalibutan, gidakop siya sa mga pirata ug gibaligya, ug mituman pa gani sa labing bangis nga tirano, usa ka binihag, ginapos ug ulipon; apan tungod kay usa siya ka pilosopo, mas dako siya kay sa usa nga mipalit kaniya. Nagbasa kita nga ang pipila ka mga halangdon miabot gikan sa labing layo nga mga utlanan sa Espanya ug Galya ngadto kang Tito Livio, nga nagdagayday sa gatasong tuboran sa kapasundayag; ug kadtong wala madani sa Roma sa pagtan-aw sa iyang kaugalingon, ang kabantog sa usa ka tawo nagdala didto. Kadtong panahona adunay katingalahan nga wala pa sukad madungog ug angay hinumdoman sa tanang mga siglo: nga ang mga tawo nga misulod sa ingon kadako nga siyudad nangita sa lain nga butang gawas sa siyudad. Si Apolonio, maski usa siya ka mago, sumala sa giingon sa katawhan, o usa ka pilosopo, sumala sa gihuptan sa mga Pitagoreano, misulod sa Persia, mitabok sa Caucaso, miagi sa mga Albano, Escita, ug Masageta, misulod sa labing adunahan nga mga gingharian sa India; ug sa katapusan, human mitabok sa labing halapad nga suba nga Fison, nakaabot siya sa mga Brahmana, aron madungog si Hiarcas nga naglingkod sa bulawang trono ug nag-inom gikan sa tuboran ni Tantalo, nagtudlo taliwala sa pipila ka mga tinun-an mahitungod sa kinaiyahan, sa mga kalihukan sa mga bituon, ug sa pagsubay-subay sa mga adlaw. Gikan didto, pinaagi sa mga Elaminhon, Babilonianhon, Caldeanhon, Medohanon, Asiriohanon, Partohanon, Siriohanon, Fenicianhon, Arabianhon, ug Palestinanhon, mibalik ngadto sa Alejandria, mipadayon siya sa Etiopia, aron makita ang mga gimnosopista ug ang labing bantogan nga Lamesa sa Adlaw diha sa balas. Kadtong tawhana nakakaplag bisan asa sa butang nga mahibal-an, ug kanunay nga nag-uswag, kanunay nahimong mas maayo kay sa iyang kaugalingon. Mahitungod niini misulat si Filostrato sa labing hingpit nga paagi sa walo ka mga tomo. Ngano ba nga maghisgot ako sa mga tawo sa kalibutan, kon si apostol Pablo, sudlanan sa pagpili ug magtutudlo sa mga nasod, nga namulong gikan sa kahibalo sa ingon kadako nga bisita sulod kaniya — "Nangita ba kamo og pamatuod kaniya nga nagsulti dinhi kanako, si Cristo?" — human miduaw sa Damasco ug Arabia, mitungas sa Jerusalem aron makigkita kang Pedro ug mipuyo uban kaniya sa napulog-lima ka adlaw? Kay pinaagi niining misteryo sa semana ug sa ikawalong adlaw, ang umaabot nga magwawali sa mga nasod kinahanglan nga matudloan. Ug sa pag-usab human sa napulog-upat ka tuig, gidala si Bernabe ug si Tito, gibutyag niya ang Ebanghelyo ngadto sa mga Apostoles, basin pa tingali nagdagan siya o nakadagan sa kawang. Kay ang buhi nga tingog adunay usa ka tinago nga gahom, ug gibubo gikan sa baba sa tagsulat ngadto sa mga dalunggan sa tinun-an, mas kusog kini nga midahunog. Busa usab si Esquines, sa didto siya sa destiyero sa Rodas ug gibasa kadtong pakigpulong ni Demostenes nga iyang gihatag batok kaniya, samtang ang tanan natingala ug nagdayeg, nanghupaw ug miingon: "Unsa pa kaha kon nadungog ninyo ang mananap nga mismo ang midasig sa iyang kaugalingong mga pulong?" Wala ako moingon niining mga butanga tungod kay adunay bisan unsa nga sama niana dinhi kanako nga imong gusto madungog gikan kanako o gusto makat-on, kondili tungod kay ang imong kadasig ug kakugi sa pagkat-on angay gayod nga dayegon sa iyang kaugalingon, bisan walay kami. Ang matudloan nga hunahuna dalayegon bisan walay magtutudlo. Wala kami magtan-aw kon unsa ang imong makit-an kondili kon unsa ang imong gipangita. Ang humok nga tira, sayon nga hulmaon, bisan kon ang mga kamot sa panday ug mag-uukit nagpahilom, pinaagi apan sa iyang kaugalingong hiyas mao ang tanan nga mahimo niyang mamahimo. Si apostol Pablo nagpasigarbo nga siya nakat-on sa balaod ni Moises ug sa mga Propeta sa tiilan ni Gamaliel, aron nga nasangkap sa espirituhanong mga hinagiban makaingon siya sa ulahi nga masaligon: "Ang mga hinagiban sa atong pagpakig-away dili kalibutanon, kondili gamhanan sa atubangan sa Dios alang sa paglaglag sa mga kota, nga nagalaglag sa mga laraw ug sa tanang pagkahataas nga nagbayaw sa iyang kaugalingon batok sa kahibalo sa Dios, ug nagabihag sa tanang hunahuna ngadto sa pagtuman kang Cristo, ug andam sa pagpailalom sa tanang pagkamasinupakon." Misulat siya kang Timoteo, nga gitudloan sukad sa pagkabata sa balaang mga letra, ug giawhag niya siya sa pagtuon sa pagbasa, aron dili niya pasagdan ang grasya nga gihatag kaniya pinaagi sa pagpandong sa mga kamot sa presbitero. Gisugo niya si Tito nga taliwala sa ubang mga hiyas sa obispo, nga iyang gihulagway sa mubo nga pakigpulong, pilion usab niya ang kahibalo sa mga Kasulatan: "Magpabilin, miingon siya, sa matinud-anon nga pulong nga sumala sa pagtulon-an, aron siya makahimo sa pag-awhag sa maayo nga doktrina ug sa pagbadlong sa mga mosupak." Kay sa pagkatinuod ang balaang kayano nagahatag og kaayohan sa iyang kaugalingon lamang, ug unsa kadako ang iyang gipatukod sa Simbahan ni Cristo pinaagi sa merito sa iyang kinabuhi, ingon usab kadako ang kadaot kon dili siya mosupak niadtong moguba. Ang propeta Malaquias, o hinuon ang Ginoo pinaagi kang Ageo, miingon: "Pangutan-a ang mga pari sa balaod." Ingon kadako ang katungdanan sa pari nga motubag kon pangutan-on mahitungod sa balaod. Ug sa Deuteronomio nagbasa kita: "Pangutan-a ang imong amahan ug sultihan ka niya; ang imong mga anciano, ug sila moingon kanimo." Sa usa ka gatos ug napulog-walo nga salmo usab: "Ang imong mga kasugoan mao ang akong awit sa dapit sa akong paglangyaw." Ug sa paghulagway sa matarong nga tawo, sa gitandi siya ni David sa kahoy sa kinabuhi nga anaa sa paraiso, taliwala sa ubang mga hiyas iyang gidugang kini: "Ang iyang kalipay anaa sa balaod sa Ginoo, ug sa iyang balaod magpamalandong siya adlaw ug gabii." Si Daniel sa katapusan sa labing balaang panan-awon miingon nga ang mga matarong mosidlak sama sa mga bituon, ug ang mga maalamon, sa ato pa, ang mga makinaadmanon, sama sa kalangitan. Nakita mo kon unsa kadako ang kalahian tali sa yanong pagkamatarong ug sa maalamon nga hustisya? Ang uban gitandi sa mga bituon, ang uban sa mga langit. Bisan tuod sumala sa Hebreohanon nga kamatuoran ang duha mahimong masabtan ingon nga nagtumong sa mga makinaadmanon. Kay mao kini ang atong mabasa diha kanila: "Apan kadtong mga makinaadmanon mosidlak sama sa kahayag sa kalangitan; ug kadtong nagtudlo sa daghan ngadto sa hustisya, sama sa mga bituon hangtod sa walay katapusan." Ngano ba gitawag si apostol Pablo nga sudlanan sa pagpili? Segurado tungod kay siya mao ang armasan sa balaod ug sa balaang mga Kasulatan. Natingala ang mga Pariseo sa pagtulon-an sa Ginoo; ug nahibulong sila kang Pedro ug kang Juan, kon giunsa nila pagkahibalo sa balaod samtang wala sila makakat-on sa mga letra. Kay bisan unsa ang naandan nga ihatag sa pagbansay ug adlaw-adlaw nga pagpamalandong sa balaod ngadto sa uban, kini gisugyot kanila sa Espiritu Santo, ug sila mao, sumala sa nahisulat, gitudloan sa Dios. Ang Manluluwas nakompleto na sa napulog-duha ka tuig, ug sa templo nangutana sa mga anciano mahitungod sa mga butang sa balaod, mas nagtudlo siya pinaagi sa maalamon nga pagpangutana. Gawas kon basin tawgon nato nga yanong tawo si Pedro, yanong tawo si Juan — nga bisan kinsa kanila makaingon: "Bisan kon dili batid sa pagsulti, apan dili sa kahibalo." Si Juan nga yanong tawo, usa ka mangingisda, walay tinun-an? Ug diin, mangutana ko, gikan kadtong mga pulong: "Sa sinugdanan mao ang Pulong, ug ang Pulong kauban sa Dios, ug ang Pulong mao ang Dios?" Kay ang Pulong (Logos) sa Griego daghang kahulogan: kini mao ang pulong, ug ang rason, ug ang pag-ihap, ug ang hinungdan sa matag butang pinaagi diin ang tanan nga naglungtad nagpabilin — nga kitang tanan hustong nasabtan diha kang Cristo. Kini wala mahibaloi sa maalamon nga si Platon; kini wala masayri sa dila-mapasundayag nga si Demostenes. "Laglagon ko, miingon siya, ang kaalam sa mga maalamon, ug ang kahibalo sa mga masinabuton akong isalikway." Ang tinuod nga kaalam molaglag sa bakak nga kaalam; ug bisan tuod ang kabuang sa pagwali sa krus anaa, si Pablo nagsulti sa kaalam taliwala sa mga hingpit — kaalam, apan, dili niining panahona, ni sa mga prinsipe niining panahona, nga pagalaglagon; kondili nagsulti siya sa kaalam sa Dios nga gitago sa misteryo, nga gitagana sa Dios sa wala pa ang mga panahon. Ang kaalam sa Dios mao si Cristo; kay si Cristo mao ang gahom sa Dios ug ang kaalam sa Dios. Kining kaalam gitago sa misteryo, mahitungod diin ang titulo sa ikasiyam nga salmo gisulat, "Alang sa mga tinagong mga butang sa Anak," diin ang tanang mga bahandi sa kaalam ug kahibalo sa Dios gitago. Ug siya nga gitago sa misteryo gitagana sa wala pa ang mga panahon; apan gitagana ug gisagol diha sa Balaod ug sa mga Propeta. Busa ang mga Propeta gitawag usab nga mga manalagna, tungod kay ilang nakita siya nga wala makita sa uban. Nakita ni Abraham ang iyang adlaw ug nalipay. Ang mga langit giablihan kang Ezequiel nga sirado sa makasasala nga katawhan. "Ablihi, miingon si David, ang akong mga mata, ug palandongon ko ang mga kahibulongan sa imong balaod." Kay ang balaod espirituhanon, ug kinahanglan ang pagpadayag aron kini masabtan, ug sa walay tabon nga nawong atong ginapalandong ang himaya sa Dios. Usa ka libro nga gisilyohan sa pito ka silyo gipakita sa Pinadayag; nga kon imong ihatag sa tawo nga nahibalo sa mga letra aron basahon, motubag siya kanimo: Dili ako makahimo, kay gisilyohan man kini. Pila karon ang naghunahuna nga nahibalo sila sa mga letra, naghupot sa sinilyohang libro, ug dili makaabre niini, gawas kon ablihan niya nga naghupot sa yawi ni David, nga moabre ug walay mosirado, nga mosirado ug walay moabre? Sa mga Buhat sa mga Apostoles, ang balaang Eunuko — o hinuon lalaki (kay mao kini ang gitawag kaniya sa Kasulatan) — sa nagbasa siya kang propeta Isaias, gipangutana ni Felipe: "Nagtuo ka ba nga nasabtan mo ang imong gibasa?" mitubag: "Unsaon ko man, gawas kon adunay motudlo kanako?" Ako (aron mosulti mahitungod sa akong kaugalingon sa makadiyot) dili mas balaan kay niining eunuko ni mas makugihon — nga gikan sa Etiopia, sa ato pa, gikan sa kinasuokang mga utlanan sa kalibutan, miadto sa templo, gibiyaan ang harianong korte, ug ingon kadako ang iyang paghigugma sa balaod ug balaang kahibalo nga gibasa pa niya ang balaang mga letra bisan diha sa iyang karwahe. Ug bisan pa niana, bisan naghupot siya sa libro, ug gilandugan niya sa iyang hunahuna ang mga pulong sa Ginoo, giliso sa iyang dila, ug gipatunog sa iyang mga ngabil, wala niya maila siya nga sa walay pagkahibalo iyang gisimba diha sa libro. Miabot si Felipe ug gipakita kaniya si Jesus, nga nagtago, gisirado sa sulod sa letra. O katingalahang gahom sa magtutudlo! Sa mao gihapong takna ang eunuko mituo, gibunyagan, nahimong matinumanon ug balaan; ug ang magtutudlo nakakaplag og labaw pa gikan sa tinun-an, labaw pa diha sa kamingawan nga tuboran sa Simbahan kaysa sa bulawang templo sa sinagoga. Kining mga butanga akong gihikap sa mubo (kay ang pig-ot nga gidak-on sa sulat wala motugot kanako sa paglakaw og layo pa), aron imong masabtan nga dili ka makasulod sa balaang mga Kasulatan kon walay giya nga magpakita sa dalan. Wala ako magsulti mahitungod sa mga gramatiko, retorikanhon, pilosopo, geometra, dialektikanhon, musikero, astronomo, astrologo, ug mga mananambal, kansang kahibalo labing mapuslanon sa mga tawo ug gibahin sa tulo ka bahin: teorya, pamaagi, ug praktika. Moanha ako sa mas gagmay nga mga arte, nga gidumala dili gayod pinaagi sa dila kondili pinaagi sa kamot. Mga mag-uuma, mga mason, mga pandayan sa metal, mga tigputol sa kahoy, ingon man ang mga tigbuhat sa balhibo sa hayop ug mga tiglaba ug ang uban nga naghimo sa nagkalainlaing mga gamit ug mapainubsanong mga buhat — kon walay magtutudlo dili sila mahimong unsa ang ilang gusto mamahimo. Ang iya sa mga mananambal, gisaad sa mga mananambal; ang mga panday nagdumala sa buhat sa mga panday. Ang arte sa mga Kasulatan lamang ang giangkon sa tanan bisan asa alang sa ilang kaugalingon. Nagsulat kami sa mga balak, makinaadmanon ug dili makinaadmanon, sa walay kalahian. Kini ang maistoryahang tigulang nga babaye, kini ang nabuang nga tigulang nga lalaki, kini ang dasigon nga sopista, kining tanan nagpakaaron-ingnon, nagkuniskunis, ug nagtudlo sa wala pa sila makakat-on. Ang uban, nga nagkiay sa ilang kilay, nagtimbang-timbang sa dagkong mga pulong, nagpilosopiya mahitungod sa balaang mga letra taliwala sa mga babayeng ignorante. Ang uban nakat-on (pagkakaulaw!) gikan sa mga babaye kon unsay ilang itudlo sa mga lalaki; ug ingon og dili pa igo kini, sa usa ka kadali sa mga pulong — o hinuon, sa kawalay-ulaw — ilang gisaysay sa uban ang wala nila masabti. Wala ako magsulti mahitungod sa mga sama kanako, nga kon tingali miabot sila sa balaang mga Kasulatan human sa sekular nga literatura, ug nakadani sa mga dalunggan sa katawhan pinaagi sa hinapsay nga pakigpulong, naghunahuna nga bisan unsa ang ilang gisulti mao na ang balaod sa Dios; ni gisarang nila paghibalo kon unsa ang gipasabot sa mga Propeta, kon unsa ang gipasabot sa mga Apostoles, kondili ilang gipahiangay ang dili haom nga mga pamatuod sa ilang kaugalingong kahulogan — ingon og usa kini ka dakong butang, ug dili ang labing daotang matang sa pagtulon-an, ang pagtuis sa mga pulong ug pagbira sa mosupak nga Kasulatan ngadto sa kaugalingong kagustohan. Ingon og wala nato mabasa ang mga Homerocentones ug Virgiliocentones, ug ingon og dili usab nato matawag nga Kristohanon si Virgilio bisan walay Cristo, tungod kay iyang gisulat:
"Karon mobalik na ang Birhen, mobalik na ang mga gingharian ni Saturno;
Karon bag-ong kaliwat gipadala gikan sa hataas nga langit."
Ug ang Amahan nga nagsulti sa Anak:
"Anak ko, akong kusog, akong dakong gahom nga ikaw lamang."
Ug human sa mga pulong sa Manluluwas sa krus:
"Mao kini ang iyang gipadayon sa paghinumdom, ug nagpabilin nga lig-on."
Kining mga butanga sa mga bata, sama sa mga dula sa mga charlatan — ang pagtudlo sa wala nimo mahibal-i; o hinuon, sa pagsulti uban sa kasuko, ang dili pagkahibalo nga wala ka man gani mahibalo.
Tingali klaro kaayo ang Genesis, diin ang paglalang sa kalibutan, ang sinugdanan sa kaliwatan sa tawo, ang pagbahin sa yuta, ang kalibog sa mga pinulongan ug mga nasod, gisulat hangtod sa paggikan sa mga Hebreo.
Bukas ang Exodo uban sa napulo ka mga hampak, sa Dekalogo, sa misteryoso ug balaang mga sugo.
Andam ang libro sa Levitico, diin ang matag sakripisyo, dili, hapit matag silaba, ug ang mga bisti ni Aaron, ug ang tibuok kahusay sa mga Levita nagaginhawa sa langitnong mga misteryo.
Ang Numeros ba wala maglangkob sa mga misteryo sa tibuok aritmetika, ug sa propesiya ni Balaam, ug sa kap-atan ug duha ka kampamento sa kamingawan?
Ang Deuteronomio usab, ang ikaduhang balaod ug paghulagway sa umaabot nga balaod sa Ebanghelyo — wala ba kini maglangkob sa mga butang nga una sa ingon nga paagi nga bag-o ang tanan gikan sa daan? Hangtod dinhi si Moises, hangtod dinhi ang Pentateuco, kansang lima ka mga pulong ang gipasigarbo sa Apostol nga iyang isulti sa Simbahan.
Si Job, ang huwaran sa pailob — unsa nga mga misteryo ang wala niya malangkob sa iyang pakigpulong? Nagsugod kini sa prosa, miagos ngadto sa berso, ug natapos sa yano nga pakigpulong; ug gihukom niini ang tanang mga balaod sa dialektika pinaagi sa proposisyon, asumpsyon, kompirmasyon, ug konklusyon. Ang matag pulong niini puno sa kahulogan. Ug (aron dili na isulti ang uban) gipanagna niini ang pagkabanhaw sa mga lawas sa ingon nga wala pay usa nga nagsulat mahitungod niini nga mas klaro o mas maalamon. "Nasayod ako, miingon siya, nga buhi ang akong manluluwas, ug sa katapusang adlaw mobangon ako gikan sa yuta; ug sa pag-usab panaptan ako sa akong panit, ug sa akong unod makita ko ang Dios, nga akong makita sa akong kaugalingon, ug ang akong mga mata molan-aw, ug dili ang uban. Kining akong paglaom gitagana sa akong dughan."
Moanha ako kang Josue anak ni Nave, nga nagdala sa hulagway sa Ginoo dili lamang sa iyang mga buhat kondili bisan sa iyang ngalan; mitabok siya sa Jordan, gibuntog ang mga gingharian sa mga kaaway, gibahin ang yuta alang sa madaugong katawhan, ug pinaagi sa matag siyudad, baryo, bukid, suba, sapa, ug mga utlanan, gihulagway niya ang espirituhanong mga gingharian sa Simbahan ug sa langitnong Jerusalem.
Sa libro sa mga Maghuhukom, pila ka mga prinsipe sa katawhan, mao usab kadaghan ang mga hulagway.
Si Ruth nga Moabinhon nagtuman sa propesiya ni Isaias, nga miingon: "Ipadala ang nating karnero, O Ginoo, ang magmamando sa yuta, gikan sa bato sa kamingawan ngadto sa bukid sa anak nga babaye sa Sion."
Si Samuel, sa kamatayon ni Eli ug sa pagpatay kang Saul, nagpakita nga ang daang balaod giwagtang. Dugang pa, diha kang Sadok ug kang David, nagpamatuod kini sa mga misteryo sa bag-ong pagkasacerdote ug bag-ong gingharian.
Ang Melachim, sa ato pa ang ikatulo ug ikaupat nga libro sa mga Hari, gikan kang Solomon hangtod kang Jeconias, ug gikan kang Jeroboam anak ni Nabat hangtod kang Oseas, nga gidala ngadto sa mga Asiriohanon, naghulagway sa gingharian sa Juda ug sa gingharian sa Israel. Kon tan-awon mo ang kasaysayan, yano ang mga pulong; kon susiyon mo ang tinagong kahulogan diha sa teksto, ang kagamay sa Simbahan ug ang mga gubat sa mga erehes batok sa Simbahan ang giasoy.
Ang napulog-duha ka mga propeta, nga gipilit sa pig-ot nga luna sa usa ka tomo, naghulagway sa daghan pa kaysa unsa ang mabati sa letra.
Si Oseas kanunay nagnganlan kang Efraim, Samaria, Jose, Jezrael, ug sa asawa nga mananapaw, ug sa mga anak sa pagpakighilawas, ug sa mananapaw nga babaye nga gisirado sa kwarto sa iyang bana, naglingkod nga balo sa dugay nga panahon, ug ubos sa bisti sa pagbangotan, naghulat sa pagbalik sa iyang bana ngadto kaniya.
Si Joel, anak ni Fatuel, naghulagway sa yuta sa napulog-duha ka mga tribo nga giut-ut sa ulod, sa dulon, sa apan-apan, ug sa malaglagong taya; ug human sa paglaglag sa unang katawhan, nga ang Espiritu Santo ibubo sa mga sulugoon ug mga binatonan sa Dios, sa ato pa, sa usa ka gatos ug kawhaan ka mga ngalan sa mga magtutuo, ug ibubo sa ibabaw nga lawak sa Sion. Kining usa ka gatos ug kawhaan, nga mitubo anam-anam gikan sa usa hangtod sa napulog-lima, nagbuhat sa numero sa napulog-lima ka mga ang-ang, nga sa misteryosong paagi gilangkob sa Salterio.
Si Amos, usa ka magbalantay ug yanong tawo, nga nagpupo sa mga prutas sa mga tunok, dili masaysay sa pipila ka mga pulong. Kay kinsa ba ang takos nga magpadayag sa tulo o upat ka mga sala sa Damasco, ug sa Gaza, ug sa Tiro, ug sa Edom, ug sa mga anak ni Ammon ug ni Moab, ug sa ikapito ug ikawalo nga ang-ang, sa Juda ug sa Israel? Siya nagsulti sa tambok nga mga baka nga anaa sa bukid sa Samaria, ug nagpamatuod nga ang mas dako ug mas gamay nga balay mapukan. Siya mismo nakakita sa naghimo sa mga dulon, ug sa Ginoo nga nagtindog ibabaw sa paril nga giplastahan o adamantino, ug sa taga sa prutas nga nagdala sa mga silot sa mga makasasala, ug sa gutom sa yuta — dili gutom sa pan, ni uhaw sa tubig, kondili sa pagpamati sa pulong sa Dios.
Si Abdias, kansang ngalan nagkahulogan og sulugoon sa Dios, nagdahunog batok kang Edom, ang dugoon ug yutan-ong tawo; ug gitigbas usab sa espirituhanong bangkaw ang usa nga kanunay nga kaaway sa iyang igsoon nga si Jacob.
Si Jonas, kadtong labing matahom nga salampati, nga nagsagol sa iyang kaugalingong pagkalunod sa paghulagway sa pag-antos sa Ginoo, nagtawag sa kalibutan ngadto sa paghinulsol, ug ubos sa ngalan sa Ninive, nagpahibalo sa kaluwasan ngadto sa mga nasod.
Si Miqueas sa Moreset, kauban-sa-panulondon ni Cristo, nagpahibalo sa pagkaguba sa anak nga babaye sa tulisan, ug nagbutang sa paglikop batok kaniya, tungod kay gisamaran niya ang aping sa maghuhukom sa Israel.
Si Nahum, ang maghuhupay sa kalibutan, nagbadlong sa siyudad sa dugo, ug human sa iyang pagkalaglag miingon: "Tan-awa ibabaw sa mga bukid ang mga tiil niya nga nagdala sa maayong balita ug nagpahibalo sa kalinaw."
Si Habacuc, ang lig-on ug dili mabuntog nga tigpakig-away, nagtindog ibabaw sa iyang bantayan ug gipabarog ang iyang tiil sa ibabaw sa kota, aron iyang palandongon si Cristo sa krus ug moingon: "Ang iyang himaya mitabon sa mga langit, ug ang yuta napuno sa iyang pagdayeg. Ang iyang kasidlak mahisama sa kahayag; mga sungay anaa sa iyang mga kamot: didto natago ang iyang kusog."
Si Sofonias, ang tigbantay ug mahibalo sa mga tinagong butang sa Dios, nakadungog sa singgit gikan sa Ganghaan sa Isda, ug sa pagminatay gikan sa Ikaduhang Bahin, ug sa pagkaguba gikan sa mga bungtod. Nagsugo usab siya sa pagbakho alang sa mga molupyo sa Almires, tungod kay ang tanang katawhan sa Canaan namingaw, ug ang tanan nga naputos sa plata nangamatay.
Si Ageo, ang mapistahanon ug malipayon, nga nagpugas sa mga luha aron mag-ani sa kalipay, nagtukod sa naguba nga templo, ug gipasulti ang Dios Amahan: "Sa dili pa madugay, akong linokon ang mga langit ug ang yuta, ang dagat ug ang mamala nga yuta, ug akong lihokon ang tanang mga nasod, ug moabot ang Ginapangandoy sa tanang mga nasod."
Si Zacarias, mahinumdomon sa iyang Ginoo, daghan og propesiya, nakakita kang Jesus nga sinul-oban sa hugaw nga mga bisti, ug sa bato sa pito ka mga mata, ug sa bulawang kandelero uban sa ingon kadaghan nga mga suga sa ingon kadaghan nga mga mata, ug usab duha ka kahoy nga olibo sa wala ug sa tuo sa lampara; aron human sa itom nga mga kabayo, pula, puti, ug sari-sari, ug sa nagkatag nga mga karwahe gikan sa Efraim, ug sa kabayo gikan sa Jerusalem, iyang matagna ug imantala ang usa ka kabos nga hari, nga naglingkod ibabaw sa nating asno nga anak sa asna nga giyugohan.
Si Malaquias, dayag kaayo, ug sa katapusan sa tanang mga Propeta, mahitungod sa pagsalikway sa Israel ug sa pagtawag sa mga nasod: "Wala akoy kahimuot kaninyo, miingon ang Ginoo sa mga panon, ug dili ako modawat sa halad gikan sa inyong kamot. Kay gikan sa pagsubang sa adlaw hangtod sa iyang pagsalop, dako ang akong ngalan taliwala sa mga nasod; ug sa tanang dapit insenso gihalad ug usa ka putli nga halad gihatag sa akong ngalan."
Si Isaias, si Jeremias, si Ezequiel, ug si Daniel — kinsa bay makasabot o makasaysay kanila? Ang una daw naghabol dili sa propesiya kondili sa Ebanghelyo.
Ang ikaduha nagsumpay sa sungkod nga almendras, ug sa kaldero nga nagbukal gikan sa nawong sa amihanan, ug sa leopardo nga gihuboan sa iyang mga kolor, ug sa upat ka pilo nga alpabeto sa nagkalainlaing metro.
Ang ikatulo adunay sinugdanan ug katapusan nga giputos sa ingon kadako nga kangitngit nga taliwala sa mga Hebreo kining mga bahin, uban sa sinugdanan sa Genesis, wala basaha sa wala pa ang katloan ka tuig.
Ang ikaupat gayod, ang katapusan sa upat ka mga propeta, nahibalo sa mga panahon ug sa bato sa tibuok kalibutan nga giputol gikan sa bukid nga walay mga kamot ug nagbuntog sa tanang mga gingharian, nagpahibalo sa klaro nga pakigpulong.
Si David, ang atong Simonides, ang atong Pindaro ug Alceo, ang atong Horacio usab, Catulo ug Sereno, nagpatunog kang Cristo sa lira, ug sa napulo ka kuwerdas nga salterio nagbangon sa nabanhaw gikan sa ilalom sa yuta.
Si Solomon, ang malinawon ug hinigugma sa Ginoo, nagtul-id sa mga batasan, nagtudlo sa kinaiyahan, nagtipon sa Simbahan ug kang Cristo, ug nag-awit sa matam-is nga awit sa kasal sa balaang kaminyoon.
Si Ester, sa hulagway sa Simbahan, nagluwas sa katawhan gikan sa kakuyaw; ug human patya si Aman, kansang ngalan nagkahulogan og kadaotan, gipadala niya ang mga bahin sa kombira ug ang bantog nga adlaw ngadto sa umaabot nga mga kaliwatan.
Ang libro sa Paralipomenon, sa ato pa, ang epitome sa Daang Tugon, ingon kadako ug ingon niana nga bisan kinsa ang buot moangkon sa kahibalo sa mga Kasulatan nga wala niini, magpakatawa sa iyang kaugalingon. Kay pinaagi sa matag ngalan ug mga sumpay sa mga pulong, gihikap ang mga kasaysayan nga wala maasoy sa mga libro sa mga Hari, ug gitin-aw ang dili maihap nga mga pangutana sa Ebanghelyo.
Si Esdras ug si Nehemias — sa ato pa, magtatabang ug maghuhupay gikan sa Ginoo — gipilit sa usa ka tomo; ilang gipatukod pag-usab ang templo, gipatindog ang mga paril sa siyudad; ug kadtong tanang panon sa katawhan nga mibalik sa ilang yutang natawhan, ug ang lista sa mga sacerdote, Levita, Israelinhon, ug mga proselito, ug ang mga buhat sa mga paril ug mga torre nga gibahin sa matag banay — nagpakita sa usa ka butang sa gawas ug naghupot sa lain sa sulod. Nakita mo nga ako, nadala sa gugma sa mga Kasulatan, milapas sa husto nga gidak-on sa sulat, ug bisan pa niana wala matuman ang akong gitinguha. Nadungog lamang nato kon unsa ang angay natong mahibaloan, kon unsa ang angay natong pangandoyon, aron kita usab makaingon: "Ang akong kalag nagtinguha sa pagpangandoy sa imong mga kasugoan sa tanang panahon." Sa nahibilin, kadtong panultihon ni Socrates natuman dinhi kanato: "Kini lamang ang akong nasayran, nga wala akoy nasayran."
Tugoti ako nga hikaphikapon usab sa mubo ang Bag-ong Tugon.
Si Mateo, si Marcos, si Lucas, ug si Juan — ang upat ka kabayo nga karwahe sa Ginoo ug ang tinuod nga Kerubin, nga gihubad nga "kadaghan sa kahibalo" — puno sa mga mata sa tibuok lawas; mga kilat nagpangidlap, mga liti nagpanglatagaw; sila adunay tul-id nga mga tiil nga nagpadulong sa itaas, mga likod nga pako ug naglupad sa tanang dapit; sila nagkupot sa usag-usa ug nagkasumpay sa usag-usa, ug sama sa ligid sulod sa ligid sila naglibog, ug mipadayon bisan asa sila dad-on sa gininhawa sa Espiritu Santo.
Si apostol Pablo misulat sa pito ka mga simbahan; kay ang ikawalo, ngadto sa mga Hebreohanon, gibutang sa kadaghanan gawas sa numero. Gitudloan niya si Timoteo ug si Tito, ug nagpakilooy kang Filemon alang sa usa ka layas nga sulugoon. Mahitungod niini mas maayo ang paghilom kaysa pagsulat og diyutay.
Ang mga Buhat sa mga Apostoles daw nagpatunog gayod sa lunsay nga kasaysayan ug naghabol sa pagkagamay sa bag-ong natawo nga Simbahan; apan kon mahibaloan nato nga ang ilang tagsulat, si Lucas, usa ka mananambal, kansang dungog anaa sa Ebanghelyo, atong matikdan nga ang tanan niyang mga pulong mao ang tambal sa masakiton nga kalag.
Si Santiago, si Pedro, si Juan, ug si Judas nagpatik sa pito ka mga Sulat, ingon ka misteryoso ug ingon ka mubo, ug dungan nga mubo ug taas — mubo sa mga pulong, taas sa kahulogan — mao nga talagsa ang tawo nga dili mangapkap sa kangitngit sa pagbasa kanila.
Ang Pinadayag ni Juan adunay ingon kadaghan nga mga misteryo sa ingon kadaghan nga mga pulong. Kulang ang akong gisulti: ang tanang pagdayeg kulang sa merito sa libro. Sa matag pulong, daghang mga kahulogan ang natago. Nag-ampo ako kanimo, minahal kaayo nga igsoon, nga magpuyo ka taliwala niining mga butanga, magpamalandong niini, walay lain nga mahibaloan, walay lain nga pangitaon. Dili ba daw alang kanimo dinhi na sa yuta usa ka puloy-anan sa langitnong gingharian? Dili ko buot nga masuko ka sa kayano, ug ingon og kabaraton, sa mga pulong sa balaang mga Kasulatan, nga gihimo pinaagi sa sayop sa mga maghuhubad o tinuyo, aron mas sayon nila matudloan ang yanong katilingban, ug aron sa usa ug mao gihapong pulong ang maalamon makadungog sa usa ka butang ug ang dili maalamon sa lain. Dili ako hilabihan ka pangahas ug dangol nga mosaad nga nahibalo ako niining mga butanga ug makakuha sa ilang mga bunga kansang mga gamot nakapahimutang sa langit; apan moangkon ako nga buot ko. Mas gipili ko ang akong kaugalingon kaysa usa nga naglingkod nga walay gibuhat; nagdumili nga mahimong magtutudlo, nagsaad ako nga mahimong kauban. Sa nagapangayo gihatagan; sa nagdukdok giablihan; ang nagapangita makakaplag. Magtuon kita dinhi sa yuta sa kahibalo nga magpabilin kanato sa langit. Dawaton ko ikaw sa bukas nga mga kamot, ug (aron mosulti sa usa ka buang nga butang, human sa pagpagarbo ni Hermagoras) bisan unsa ang imong pangitaon, akong sulayan nga mahibaloan uban kanimo. Ania dinhi ang imong labing mahigugmaong igsoon nga si Eusebio, nga midoble sa pabor sa imong sulat pinaagi sa pagsulti sa kaligdong sa imong kinaiya, sa imong pagtamay sa kalibutan, sa imong pagkamatinud-anon sa panaghigalaay, ug sa imong paghigugma kang Cristo. Kay ang imong kaalam ug ang grasya sa imong kapasundayag gipakita sa sulat mismo bisan wala siya. Pagdali, gihangyo ko ikaw, ug putla hinuon kaysa hubara ang pisi sa gamay nga barko nga nagbangga sa balod. Walay usa nga morenunsiyo sa kalibutan nga makabaligya nga maayo sa iyang gitamay aron ibaligya. Bisan unsa ang imong gigasto gikan sa imong kaugalingong kahinguhaan, isipa nga ganansya. Karaan na ang panultihon: Ang hakog kulang sa iyang anaa ingon man sa wala kaniya. Alang sa magtutuo, ang tibuok kalibutan bahandi; apan ang dili magtutuo nanginahanglan bisan sa usa ka obolo. Magkinabuhi kita ingon og walay anaa, apan nagpanag-iya sa tanan. Pagkaon ug sinina mao ang bahandi sa mga Kristohanon. Kon ang imong kabtangan anaa sa imong gahom, ibaligya kini; kon wala, isalikway kini. Sa nagkuha sa imong kuton, ang imong kupo usab kinahanglan nga ibilin. Segurado gawas kon ikaw, kanunay nga nagpalangan-langan ugma, ug nagbira sa adlaw-adlaw, sa maampingon ug anam-anam nagbaligya sa imong gagmay nga mga kabtangan, walay paagi si Cristo sa pagpakaon sa iyang mga kabos. Gihatag niya ang tanan sa Dios nga mitanyag sa iyang kaugalingon. Ang mga apostoles nagbiya lamang sa usa ka barko ug mga pukot. Ang biyuda misalod sa duha ka gamay nga salapi sa panudlanan sa templo, ug siya mas gipili kaysa sa bahandi ni Creso. Sayon nga tamayon ang tanang butang sa usa nga kanunay naghunahuna nga siya mamatay.
BAHIN SA PAGSIMBA KANG JESUKRISTO DIHA SA MGA KASULATAN.
Kining sulata, gikan sa sinulat nga gipanag-uluhan og Mga Sulat ngadto sa usa ka Batan-on bahin sa Kinabuhi nga Kristiyano, ni P. H. D. Lacordaire, Paris, 1858, gipatik ni Poussielgue-Rusand, gikuha pinaagi sa maloloy-ong pagtugot sa Tagsulat ug sa Magpapatik, aron sa pagpadato -- dili, sa pagpaanyag -- sa among edisyon; walay magbabasa nga dili magdawat niini nga mapasalamaton.
Ang unang dapit diin atong masugatan kadtong atong gihigugma mao ang ilang kasaysayan. Ang kasaysayan mao ang nangagi nga kinabuhi nga nagpadayon sa iyang kaugalingon diha sa usa ka nasulat nga handumanan. Walay mahimong panaghigalaay kon ang panumduman dili magbanhaw sa kalag ug magpabilin diha kadtong atong gihatag sa atong kasingkasing. Didto sila nagkinabuhi sa atong kaugalingong kinabuhi, didto nato sila makita uban kanato, didto ang ilang mga dagway ug mga buhat nagpabilin nga naimprinta ug natipigan diha sa usa ka pag-ukit nga nahimong bahin sa atong pagka-binuhat. Apan ang panumduman, bisan ang labing matinud-anon, mubo sa pipila ka bahin, ug kon buot niya nga ipasa ang iyang kaugalingon ngadto sa uban pinaagi sa pagtugyan kanila sa gihigugmang larawan, kinahanglan nga magbag-o siya ngadto sa kasaysayan ug magkulit sa iyang kaugalingon sa tumbaga nga nagbiaybiay sa panahon. Ang kasaysayan mao ang panumduman sa usa ka kapanahonan nga gihimong imortal. Pinaagi niini, ang mga kaliwatan nagkaduol sa usag usa, ug bisan unsa ka ginapilit sila sa ilang dagan ug sa ilang pagkawala, nagkuha sila gikan sa panudlanan sa handumanan sa panaghiusa nga naghimo sa ilang kalag ug sa ilang pagkabanay. Ang tawo nga walay kasaysayan anaa sa tibuok diha sa iyang lubnganan; ang katawhan nga wala magdiktar sa iyang kaugalingon wala pa matawo.
Gikan niini mosunod nga ang relihiyon, sanglit kini ang una sa tanang butang sa tawo, kinahanglan adunay kasaysayan nga una usab, ug nga si Jesukristo, sanglit siya ang sentro ug ang pundasyon sa relihiyon, kinahanglan magbaton sa mga anales sa kalibotan og usa ka dapit nga walay lain -- manlulupig, pilosopo, o magbabalaod -- ang makakab-ot. Mao kini, minahal kong Emmanuel. Bisan unsa pa kadugay ang pagkutkot sa karaang panahon o pagbalik sa bag-ong mga kapanahonan, walay bisan unsa ang nagpakita nga adunay kinaiya sa atong mga Kasulatan, ni bisan unsa ang adunay kahalangdon ni Jesukristo. Dili ako mohunong sa pagpakita niini kanimo; gibuhat ko na kini sa laing dapit, ug nasabtan na nga tali kanimo ug kanako dili ang pangutana sa apologetika ang nakapabalaka kanato, kondili ang pangutana sa kinabuhi -- sa ato pa, sa pag-ila ug paghigugma sa Dios pinaagi sa pag-ila ug paghigugma kang Jesukristo.
Karon, aron sa pag-ila o sa paghigugma, kinahanglan moduol sa butang nga nakabihag sa mga pagbati sa atong kasingkasing, tan-awon kini, tun-an kini, balikon kini nga walay bisan unsang kakapoy nga mobalda niining kadasig sa pagpangita ug pagpanag-iya; ug kon ang kamatayon o ang pagkawala nagkuha niini gikan sa atong mga mata, kon ang mga siglo nagbutang og taas nga mga agwat tali niini ug kanato, sa iyang kasaysayan kini atong pangitaon pag-usab. Wala ba nimo matikdi, sa dagan sa imong mga klase nga pagtuon, ang dili masabtan ug diosnong salamangka sa kasaysayan? Nganong ang Gresya alang kanato sama sa usa ka yutang natawhan nga dili mamatay? Nganong ang Roma, uban sa iyang tribuna ug sa iyang mga gubat, nagpadayon pa sa pag-agpas kanato sa iyang dili mapildi nga larawan, ug nagdominar sa iyang napalong mga kahalangdon sa usa ka kaliwatan nga dili iyang kaugalingon? Nganong kining mga ngalan ni Milciades ug ni Temistocles, nganong kining mga kapatagan sa Marathon ug sa Salamina, imbis nga mahimong hikalimtang mga lubnganan, mga butang man sa atong kapanahonan, mga korona nga gisalapid gahapon, mga singgit sa paghimaya nga naglanog ug nagdikit sa atong kaugalingong mga kasingkasing aron sa paguyog niini? Dili ako makaikyas, bisan unsa akong buhaton, sa ilang gahom; Atenyense ako, Romano; nagpuyo ako sa tiilan sa Parthenon, ug namati ako sa kahilom sa ubos sa Bato nga Tarpeyo kang Ciceron nga nagsulti ug nagpalihok kanako. Mao kini ang gibuhat sa kasaysayan. Usa ka panid nga gisulat duha ka libo ka tuig na ang milabay nakadaog niadtong duha ka libo ka tuig; makadaog kini og duha ka libo pa, ug hangtod sa hangtod hangtod nga ang kahangturan mopuli sa panahon, ug ang Dios, nga mao ang tanang umaabot, mamahimo usab alang kanato ang tanang nangagi. Apan nasabtan nimo -- bisan kining pagdominar sa panumduman sa mga tawo dili iya sa bisan unsang panid nga gisulat sa bisan unsang escriba bahin sa bisan unsang mga buhat sa iyang mga kauban sa panahon. Dili, ang kasaysayan usa ka pribilehiyo, usa ka gasa nga gihatag sa henyo alang sa bantogan nga mga katawhan ug sa bantogan nga mga butang. Walay kasaysayan sa Ubos nga Imperyo sa Roma, ug dili gayod maaduna; ang Roma maoy naghimo kang Livio sa wala pa siya mamatay, ug ang Roma usab maoy nagdasig kang Tacito, pinaagi sa pagdala balik kaniya ilalom ni Nero sa kalag sa iyang mga konsul.
Apan unsa man ang Roma o ang Gresya atubangan sa Kristiyanismo? Unsa man si Alejandro o si Cesar atubangan ni Jesukristo? Ang relihiyon dili kabalaka sa usa ka katawhan; kini iya sa tibuok katawhan; ang iyang kasaysayan dili kasaysayan sa usa ka tawo; kini ang kasaysayan sa Dios. Ug kon ang Dios naghatag og mga manalaysay ngadto sa pipila ka nasod tungod kay aduna silay mga hiyas, ug ngadto sa pipila ka tawo tungod kay aduna silay henyo, unsa pa kaha ang dili niya buhaton alang sa iyang bugtong Anak, nga gitakda sukad pa sa sinugdanan aron moanhi sa atong taliwala ug mopuno sa tanan nga panahon ug sa tanan nga dapit sa iyang presensya? Ang kasaysayan ni Jesukristo mao ang kasaysayan sa langit ug sa yuta. Didto makaplagan ang mga laraw sa Dios alang sa kalibotan, ang mga unang ug unibersal nga mga balaod, ang mga sinugdanan sa mga kaliwat, ang mosunod-sunod nga mga panghitabo nga nakaapekto sa kinatibuk-ang dagan sa mga kalihokan sa tawo, ang mga direksyon sa Probidensya, ang mga propesiya sa umaabot, ang pagpili sa mga katawhan ug sa mga siglo, ang himaya sa mga tawo nga gitakda alang sa walay kataposang mga katuyoan, ang pakig-away sa maayo batok sa daotan sa iyang labing lawom nga mga pagpadayag, ang tinuod nga pagmantala sa kamatuoran, ug sa kataposan, ibabaw sa tanan, gikan sa kinahitas-an hangtod sa kinaubsan, ang dagway ni Kristo nga nagdan-ag sa tanan pinaagi sa iyang kahayag ug sa iyang kaanyag. Nailhan nimo niining mga timaan ang atong Balaang Kasulatan; nahibaloan nimo nga kini gisulat ilalom sa pagdasig sa gininhawa sa Dios, nga nagpalihok sa kabubut-on sa mga magsusulat, nagpukaw ug naggiya sa ilang mga hunahuna, ug nga busa kini dili lamang usa ka katingalahang gambalay sa pagkakaraan, sa panaghiusa, ug sa pagkabalaan, kondili usa ka diosnong gambalay, ang substansyal nga buhat sa walay kinutobang kamatuoran, diin ang mga propeta wala magbutang kondili sa bisti sa ilang estilo ug sa tono sa ilang kalag, aron adunay tawhanon diha niini sama sa tanan nga butang, ug aron ang dili mausab nga pagka-diosnon sa unod labaw pang magpakita pinaagi sa nagkalainlaing mga aksidente sa elemento nga tawhanon. Buhat sa upat ka libo ka tuig, ang kamot sa daghan nagpakita diha niini, apan usa lamang ka intelihensya ang nagdumala niini, ug ang pagtagbo sa usa ug sa daghan sulod sa ingon kataas nga panahon mao ang unang milagro niining sublime nga komposisyon. Kon ablihan kini nga wala mahibaloi ang tinuod nga tagsulat, isip usa ka yano nga libro, dili makapugong ang tawo sa gahom sa iyang kinaiya, ug mailhan diha niini, sa labing gamay, ang labing katingalahang monumento sa kasaysayan, sa balaod, sa moralidad, ug sa eloquensya nga anaa ilalom sa langit. Apan alang kanato, nga nahibalo kon kinsa ang manalaysay, ang magbabalaod ug ang magbabalak, lahi kaayo nga pagbati ang mibuntog kanato: dili lang ang paghimaya lamang ni ang kahibulong; kini ang pagsimba sa pagtuo ug ang pagkurog sa usa ka labaw-sa-kinaiyanhong pasalamat. Didto, gikan sa unang linya, nangahulog sa atong tiilan ang sayop sa tawo sa iyang pagkabata ug ang sayop sa tawo nga nahiubos, uban sa mga tinumotumo sa pagsimba sa diosdios, nga nagtan-aw sa Dios sa tanang dapit, ug ang mga paglimud sa panteismo, nga wala makakita kaniya bisan asa. Sa sinugdanan, gilalang sa Dios ang langit ug ang yuta (1). Gikan niining unang pulong hangtod sa kataposan -- Ang grasya sa atong Ginoo maanaa kaninyo nga tanan (2) -- ang kahayag nagpadayon nga nagtubo, sama sa usa ka adlaw nga walay pagsalop, ug kansang padayon nga pagsaka nagdugang sa matag gutlo sa iyang kasidlak ug sa iyang kainit. Dili na kini usa ka sinulat; kini usa ka pulong. Dili na kini usa ka patay nga letra nga nagtago ilalom sa iyang mga pilo sa mga kamatuoran nga nadiskubre pinaagi sa pagpangatarongan ug pagpanag-obserbar; kini usa ka buhi nga pulong, ang walay kataposan nga pulong sa Dios.
Unsa nga pulong, Emmanuel -- ang pulong sa Dios! Walay mas matam-is pa kay sa pulong sa tawo kon kini mogawas gikan sa usa ka matarong nga hunahuna ug sa usa ka kasingkasing nga nahigugma kanato; kini molusot kanato, motandog kanato, mobihag kanato, mopakatulog sa atong mga kasakit ug mopataas sa atong mga kalipay; kini ang balsamo ug ang insenso sa atong kinabuhi. Unsa pa kaha ang pulong sa Dios alang sa usa nga nahibalo sa pag-ila ug sa pagpaminaw niini? Unsa pa kaha ang mahimo sa pag-ingon sa iyang kaugalingon: Ang Dios nagdasig niining hunahunaa; Siya ang nagsulti kanako pinaagi niini, kanako kini giingon, ako ang nakadungog niini? Ug kon makaadto na ang tawo, panid sa panid, ngadto sa pulong mismo ni Jesukristo, niadtong pulonga nga dili na usa ka yano nga pangsulod ug propetikanhong pagdasig kondili ang madamang gininhawa sa pagka-diosnon, ang mahikap nga pagpadayag sa Pulong sa Dios, nga nadungog sa mga panon sa katawhan ingon man sa mga tinun-an -- unsa pa ang mahibilin kondili ang paghilom sa tiilan sa magtutudlo, ug pagpasidungog sa iyang tingog nga naglanog sa atong kalag?
Ang Kasulatan mao sa usa ka higayon ang kasaysayan ni Jesukristo ug ang pulong sa Dios. Kini adunay gikan sa usa ka tumoy ngadto sa pikas niining doble nga kinaiya. Gikan sa unang panid, ilalom sa makapahinuklog nga mga landong sa yutan-ong paraiso, gipahibalo kini kanato sa pag-anhi sa Manluluwas sa mga tawo. Kining saad, nga gipasa ngadto sa mga patriyarka, nagkuha gikan sa libro ngadto sa libro og usa ka katin-awan nga mipuno sa tanang mga panghitabo ug nagduso niini paingon sa umaabot isip pagpangandam ug pagpakasama sa gipaabut. Ang katawhan sa Dios natukod sa pagkadestiyero ug sa pakig-away; ang Jerusalem natukod, ang Sion mibangon; ang kaliwat sa Mesiyas, nga nagbulag gikan sa unang ugat sa mga tribo sa mga patriyarka, namulak diha kang David, nga mibalhin gikan sa mga panon sa Betlehem ngadto sa trono sa Juda, ug gikan didto nagsud-ong ug nag-awit sa anak nga matawo kaniya gikan sa iyang kaliwatan aron mahimong hari sa usa ka gingharian nga walay kataposan (1). Ang mga Propeta mibawi ibabaw sa lubnganan ni David sa arpa sa mga adlaw nga wala pa moabot; misunod sila kang Juda sa iyang mga kaalaot, miuban kaniya sa iyang pagkabihag; nadungog sa Babilonya, sa daplin sa iyang mga suba, ang tingog sa mga santos nga wala niya mailhi, ug si Ciro, ang iyang mananaog, misulti kaniya sa Dios nga naghimo sa langit ug sa yuta ug nga nagsugo kaniya sa pagtukod pag-usab sa templo sa Jerusalem. Kadtong temploha natawo pag-usab. Nadungog niini ang mga pagbakho ug ang kadasig sa kataposan nga mga propeta, ug, human sa usa ka agwat, human matugob sa mga nasod ug maputli sa mga Macabeo, nakita niini ang Anak sa Dios nga miabot sa mga bukton sa usa ka Birhen, ug, gikan sa iyang mga portiko ngadto sa santuwaryo, gikan sa santuwaryo ngadto sa Santong Dapit sa mga Balaan, gisubli niini sa iyang kaugalingon ang kinatas-ang pulong sa tigulang nga si Simeon: Karon, Ginoo, pasagdi nga ang imong sulugoon mobiya sa kalinaw, sumala sa imong saad, tungod kay nakita sa akong mga mata ang imong kaluwasan, ang kaluwasan nga imong giandam sa atubangan sa tanang mga katawhan, aron mahimong kahayag sa pagpadayag kanila ug himaya sa imong katawhan nga Israel (2). Si Jesukristo miabot na. Ang Ebanghelyo mipuli sa balaod ug sa mga propesiya, ug ang kamatuoran, nga nagtuman sa larawan, misidlak ibabaw sa nangagi, nga gipatin-aw niini human makadawat sa iyang pagpamatuod. Ang tanang panahon nagtagbo diha kang Kristo, ug ang kasaysayan midawat ilalom sa iyang mga lakang sa iyang walay kataposang panaghiusa. Siya mao ang tanan sukad karon; ngadto kaniya ang tanan nalambigit, gikan kaniya ang tanan naggikan; gilalang niya ang tanang butang, ug hukman niya ang tanang butang. Gidawat siya sa Jordan sa iyang mga tubig ilalom sa kamot sa tigpauna nga nagbunyag kaniya; nakita siya sa mga bukid nga nagsaka sa ilang mga banghilig nga gisundan sa tibuok katawhan, ug nadungog nila gikan sa iyang baba kadtong pulonga nga wala pa sukad malitok: Bulahan ang mga kabos, bulahan kadtong nanagbakho. Ang mga lanaw nagpahulam sa ilang mga baybayon alang sa iyang mga wali ug sa ilang mga balod alang sa iyang mga milagro. Ang mapainubsanong mga mangingisda mipilo sa ilang mga pukot sa pagkakita kaniya ug misunod kaniya aron mahimong ilalom kaniya mga mangingisda sa mga tawo. Ang mga maalamon nagkonsulta kaniya sa landong sa gabii; ang mga babaye miuban kaniya ug mialagad kaniya sa kahayag sa adlaw. Ang matag kaalaot miadto sa pagpangita kaniya, ang matag samad milaom kaniya, ug ang kamatayon mipauli kaniya sa mga bata nga nabakho na, aron iuli sila sa ilang mga inahan. Gihigugma niya si San Juan, ang batan-on, ug si Lazaro, ang hamtong. Misulti siya sa babayeng Samaritana ug mipanalangin sa babayeng langyaw. Usa ka makasasala nga babaye midihog sa iyang ulo ug mihalok sa iyang mga tiil; usa ka mananapaw nakakaplag og grasya sa iyang atubangan. Gilibog niya ang kawang nga kaalam sa mga doktor ug giabog gikan sa templo kadtong naghimo og dapit sa negosyo sa dapit sa pag-ampo. Mitalikod siya sa panon sa katawhan nga buot magproklamar kaniya nga hari, ug sa pagsulod niya sa Jerusalem nga giuna sa mga hosanna nga nagdayeg kaniya isip anak ni David ug manlulukat sa kalibotan, misulod siya sakay sa usa ka asno nga gitabonan sa mga sinina sa iyang mga tinun-an. Ang Sinagoga mihukom kaniya, ang Pagkahari mitamay kaniya, ang Roma misilot kaniya; namatay siya sa krus samtang nagpanalangin sa kalibotan, ug ang senturyon nga nakakita kaniya nga namatay taliwala sa mga insulto sa panon sa katawhan ug sa mga pagpasipala sa mga kadagkoan, miila, samtang gidagpi ang iyang dughan, nga Siya mao ang Anak sa Dios. Usa ka lubnganan midawat kaniya gikan sa mga kamot sa kamatayon; apan sa ikatulo ka adlaw, kining lubnganan, nga gibantayan sa kasilag, miabli sa iyang kaugalingon ug gipaagi sa kadaogan ang ginoo sa kinabuhi. Nakita siya pag-usab sa iyang mga tinun-an; ang ilang mga kamot mihikap kaniya ug misimba kaniya, ang ilang mga baba misaksi kaniya; midawat sila gikan kaniya sa iyang kataposan nga mga instruksyon, ug, ang tanan nga kinahanglang makita natuman na alang sa tawo, ang Anak sa Dios ug ang anak sa tawo midala sa usa ka panganod sa dalan paingon sa langit, nga gibilin sa iyang mga apostol ang kalibotan nga buntogon. Sa dili madugay si Pedro, ang mangingisda, nga gilamdag sa kalihokan sa Espiritu Santo, milugsong sa mga pultahan sa senakulo ug misulti sa panon sa katawhan, nga nahibulong sa pagkadungog kaniya bisan sa kalainlain sa ilang mga gigikanan ug sa ilang mga pinulongan. Si Pablo, ang maglulutos, wala madugay sa pagpakita sa iyang kiliran; gidala niya ang ngalan ni Jesus ngadto sa mga nasod, diin siya mao ang apostol; giangkon siya sa Antioquia, namati kaniya ang Atenas, gidawat siya sa Corinto, giabog siya sa Efeso ug gipanalanginan, ug sa kataposan gihikap sa Roma ang iyang mga kadena ug giinom ang iyang dugo ibabaw sa iyang mahimayaong abog. Si Juan, ang labing suod sa mga tinun-an ni Kristo, ang balaang dinapit sa iyang dughan, nagtindog sa mga baybayon sa Patmos, ug, ang kataposan sa mga propeta, nagpahibalo sa Simbahan sa iyang mga pagkausab sa kasakit ug sa himaya hangtod sa kataposan sa mga kapanahonan.
Ang kasaysayan ni Jesukristo nabahin sa tulo ka mga panahon nga giapod-apod sa upat ka libo ka tuig: ang mga panahon sa propesiya, ang mga panahon sa ebanghelyo, ug ang mga panahon sa apostol. Sa una, si Jesukristo gipaabut ug giandam; sa ikaduha, nagpakita siya, nagkinabuhi, ug namatay sa atong taliwala; sa ikatulo, gitukod niya ang iyang Simbahan pinaagi sa mga apostol, nga nagkinabuhi uban kaniya, nga nakadawat sa iyang mga pagtulon-an ug nakapanunod sa iyang mga gahom. Kining hablona wala maputol ug nagdala sa iyang kaugalingon, pinaagi sa iyang kaugalingon, sa pagpamatuod sa iyang kamatuoran. Apan lahi ang pagbati sa kamatuoran sa usa ka pagpamatuod, ug lahi ang pagpakaon sa kaugalingon sa kamatuoran nga nabati. Ingon nga adunay duha ka mga gutlo sa panaghigalaay -- kadtong diin ang tawo masiguro nga gihigugma siya, ug kadtong diin malipay siya sa kalipay sa gihigugma -- mao usab sa labaw-sa-kinaiyanhon nga kinabuhi sa Kristiyanismo adunay duha ka lahi nga gutlo: kadtong diin mailhan si Jesukristo sa pagka-diosnon sa iyang kasaysayan, ug kadtong diin motugyan ang tawo sa iyang kaugalingon sa dili matukib nga katam-is niadtong napamatud-ang kasaysayan. Niining ikaduhang gutlo, ang mga pagduhaduha nangalagiw, ang kasiguroan mao ang naggahom; dili na mangita, dili na magsusi, dili na masuko ang tawo: ang kasaysayan nahimong pulong, ang pulong mismo sa Dios, ug kadtong pulonga midagayday sa kalag sama sa usa ka suba sa kahayag ug sa pagdihog. Misulod kini hangtod sa kataposang mga hibla sa atong labing layong mga gahom, ingon nga ang dugo nga naghatag og kinabuhi sa atong mga ugat nakaagi hangtod sa mga tumoy sa atong labing tinagong mga organo; kini naghatag kanato og pagkasubo sa tanang laing espirituhanong pagkaon, o ang tanan hinuon nga atong gibasa ug ang tanan natong gihunahuna nausab pinaagi sa pagdapat niining baha sa grasya ug kamatuoran nga nagagikan kanato gikan sa Kasulatan, ug, pinaagi sa Kasulatan, gikan sa espiritu mismo sa Dios.
Sa akong unang pagbasa sa Kasulatan, wala pa akoy pagtuo: busa dili ang pagbati sa usa ka magtutuo ang akong nasinati, kondili kadto sa usa ka tawo nga adunay maayong kabubut-on. Gihunahuna ko nga akong gikuptan sa akong mga kamot ang usa ka libro nga nagkalainlain kaayo, nga gisulat sa taas nga mga agwat sa nagkalainlaing mga tawo, apan nga kining tanang mga tipik nga gitigom naghimo og usa ka lawas sa dakong kaanyag. Bisan pa, lisod alang kanako sa pag-asoy sa akong gibati, tungod kay ang handumanan niadtong unang pagbasa nalamoy na sa pagbati nga akong nadawat gikan niini sukad niadto. Karon, human sa katloan ka tuig sa pagtuo, tinuod nga nailhan ko na ang Kasulatan, sa labing menos hangtod sa ang-ang diin ang kasagarang mga kalag makaabot. Ang Genesis, Exodo, Levitico, Numeros, ug Deuteronomio mao, uban sa mga libro nga makasaysayanon nga nagsunod niini, usa ka halapad nga asoy sa mga sinugdanan sa kalibotan, sa katawhan, sa katawhan sa Dios, sa ilang pagsimba ug sa ilang balaod, sa ilang mga gubat ug sa ilang mga pagkausab: walay ikatandi nga makaplagan sa bisan unsang sekular nga literatura, ug ang labaw-sa-kinaiyanhong kinaiya sa asoy nagtulbok bisan asa sa mga mata sa katarongan ingon man sa mga mata sa pagtuo. Ang emosyon gamay lamang og luna niini; dili kini usa ka drama diin ang kasingkasing matay-og sama sa pinaagi sa musika, ug diin ang mga luha midagayday nga walay pagpugong atubangan sa asoy: kini ang kasaysayan sa usa ka katawhan nga bata pa, seryoso, yano, monumental, gilamdag sa kamot sa Dios sa halapad nga mga linya sa iyang mga panghitabo, gitabonan sa tabil sa karaang panahon ug mga naandan, ug diin ang tawo sa atong adlaw nagpabilin nga estranghero sa tanan niyang lumalabay ug personal. Madungog, niadtong layong hangin, ang tingog sa Dios nga naglalang, ang pagkahulog sa tawo nga nahulog, ang kasaba sa kalibotan nga nagkadunot ug gisilotan sa kamatayon, ang pagbakho sa diosnong hustisya batok sa masalaypon nga mga siyudad, ug ang saad sa usa ka manluluwas nga nagkalig-on ug nagkatin-aw samtang nagpadayon ang tawo nianang halapad ug dili masukod nga kahabogon. Ang tanan niini kalmado, solemne, ug walay pagdali; walay bisan unsang lanog sa kaibog nga nakadisturbo sa kalinaw sa mga butang ug sa pinulongan; ang balaang manalaysay wala maghunahuna kondili sa Dios, sa katawhan sa Dios, ug sa kaluwasan sa kalibotan. Gikan sa kahitas-an niining hunahunaa, gitan-aw niya ang mga siglo ug mga kaliwatan nga milabay nga wala mabalaka sa laing butang gawas sa diosnong himaya ug sa diosnong kaluoy. Maghunahuna ka nga anaa ka sa usa ka kamingawan uban sa adlaw isip kauban, ingon kadako ang kalig-on, kahayag, ug kamala niining mga libro sa usa ka higayon. Dili gayod ang huyang ug mainit nga bahin sa atong pagkatawo makakaplag sa iyang pagkaon niini. Hapit dili matikdan kon dili sa usa o duha ka dapit, diha sa pipila ka tipik sa usa ka kasaysayan nga mas duol kanato, atong mabati ang hangin sa pagkatawo nga naghapuhap. Si Jose nga nakaplagan pag-usab sa iyang mga igsoon nga mibaligya kaniya kaniadto, si Tobias nga migakos sa iyang tigulang nga amahan human sa taas nga pagkawala ug mas taas pa nga mga kabalaka, ang mga Macabeo nga nagluwas sa ilang yutang natawhan gikan sa yugo sa langyaw: kining mga talan-awon ug ang pipila ka uban nagdala kanato balik sa panudlanan sa atong kinaiyahan, apan panagsa ra ug uban sa usa ka matang sa diosnong pagkatipid. Sa pagbasa ko niadtong bantog nga Awit sa mga Awit, nga gitawag ni Voltaire uban sa maong pagtagad og usa ka kanta sa kuwartel, nahibulong ako nga nagpabilin ako nga bugnaw atubangan sa ingon kadako ug ingon ka-Orienteng pagka-hubo sa pagpadayag; nangutana ako sa akong kaugalingon nganong, sa paghunahuna ko nga nakit-an na nako ang bugtong bahin sa Bibliya nga usa ka uma alang sa mainit nga mga emosyon, wala akoy gibati kondili kalinaw ug kaputli. Tungod kay ang Kasulatan, sa tibuok gidasig sa Dios, wala maghatag og bisan unsa kondili kon unsa ang iya sa Dios. Bisan kon naggamit kini sa pinulongan sa kaibog, ang Dios ang nagsulti niini, ug ang tawhanong kasingkasing nga nagpakita niini nagpabati lamang sa diosnong bahin -- kadtong walay kataposan nga pundasyon ug dili madunot nga kaanyag. Mao nga ang unang pagbasa sa Kasulatan dili makapalihok; kinahanglan mobalik ang tawo niini nga mapailobon ug sa taas nga panahon; kinahanglan mag-ehersisyo ang tawo niini ug magpakaon niini aron masabtan ang iyang lami; kinahanglan buntogon ang espiritu sa unod, ingon sa gisulti sa apostol nga si San Pablo, sa wala pa mahibaloan ug mabati ang espiritu sa Dios, ug ang kinabuhi dili igo katagal alang niining inisyasyon. Ang mag-uuma naghulat nga ang yuta mobalik kaniya sa bunga sa iyang gipugas; ang minero dili mohunong sa ibabaw sa yuta -- mikutkot siya, milugsong siya, misusi sa yuta pinaagi sa iyang nagdugo nga mga kamot, ug sa ilalom lamang sa atabay mipakita kaniya ang bahandi. Ang Kasulatan usa ka atabay nga gikalot sa kamot sa Dios: adtoa ang ilalom, ug ang bahandi maimo.
Kawang lamang busa nga hangyoon ko ang magbabasa sa pag-lingkod sa unang higayon atubangan sa Bibliya uban sa pagbati sa kasayon ug sa personal nga kalipay. Ang dugos wala midagayday sa iyang mga panid; walay bisan unsa nga iya sa tawo ang gipahimut-an niini. Ang tanang interes sa ordinaryong pagkamausisaon nga nagbugkos kanato sa mga komposisyon sa tawo wala niining unang pag-atubang sa balaang libro, ug kon ang magbabasa dili mogunit niini pinaagi sa maisogon nga pakigbisog, kon dili siya Kristiyano o pilosopo -- buot ipasabot, giawasan sa pagtuo o sa pagtahod -- matintal siya sa pagsira sa libro o sa pag-abli lamang niini pinaagi sa walay-pagtagad nga gugma sa kahibalo. Giawhag ko siya sa pagbuhat niini, bisan pa, ug mao kini ang hinungdan.
Adunay sa mga libro ni Moises ug sa mga libro nga makasaysayanon sa Daang Tugon, nga gikuha sa ilang kaugalingon, usa ka labaw nga merito sa pagka-orihinal, sa pagkadako, ug sa asoy, nga nagbutang niini sa una nga ranggo taliwala sa mga sinulat sa samang matang. Dili igo ang pag-ingon nga ang mga sibilisasyon sa karaang panahon walay mga anales nga ingon kabililhon sa ilang petsa ug sa ilang kinaiya, sanglit ang labing karaan nga mga libro nga nahibilin kanato, human sa mga libro ni Moises, mao ang mga balak ni Homero, nga ulahi sa Pentateuko og labing menos lima ka siglo: dili igo ang pag-ingon niini, kay ang mga libro ni Moises dili lamang naglampos pinaagi sa pagka-karaan sa ilang komposisyon, kondili pinaagi sa kayano sa asoy, sa pagkawala sa tanan nga tinumotumo nga fiksiyon, pinaagi sa usa ka dili matukib nga tono sa pagka-amahan nga naglangkob sa amahan, sa hari, ug sa propeta. Ang tawo mahimong matigulang kutob sa iyang gusto; dili gayod siya mawad-an sa handumanan sa usa ka kamot nga gibutang uban sa awtoridad ug kalumo ibabaw sa iyang unang mga tuig, ug nahigugma siya sa pagbati niini sa iyang panumduman, bisan kon wala kini magbilin didto og mga timaan sa hiyas. Labi pa gayod, kon usa ka amahan matarong, maalamon, bayani, ug gidasig sa Dios, kon nagtukod siya sa kamingawan, nga nag-away ug namatay, og usa ka nasod nga molungtad og upat ka libo ka tuig -- ang anak niadtong tawhana, bisan unsa kalayo gikan kaniya sa panahon, moila kanunay kaniya og usa ka gahom sa dugo ug sa henyo nga walay katupong sa bisan unsang katawhan ug sa bisan unsang kapanahonan. Kon ang mga Hebreohanon usa ka katawhan sama sa lain, dugay na unta nilang nawala bisan ang handumanan sa ilang ngalan, nga nalamoy sa unibersal nga kadaogan sa Kristohanong sibilisasyon. Ang dugo ni Moises maoy nagpreserbar kanila, ingon nga ang dugo ni Kristo maoy magpreserbar kanila.
Basaha busa ang mga libro ni Moises ug ang mga libro nga makasaysayanon sa Daang Tugon; basaha sila sa imong kagustuhan, nga walay pagdali, nga mahinumdoman nga nagbasa ka sa labing karaan sa mga monumento sa tawhanong hunahuna. Hunong kon ang asoy nakapakapoy kanimo; balik kon ang pagpamalandong ug ang pahulay nakapabag-o sa imong kalag. Inom og diyutay, apan kanunay. Hunahunaa nga ang kalibotan migawas gikan niining mga panid ug nga ang imong labing nag-uswag nga sibilisasyon dili gayod mahimong bisan unsa kondili usa ka komentaryo sa Dekalogo ug sa mga propesiya.
Bisan pa niana, kon moabot ka sa mga Salmo ni David ug sa mga Propeta, usa ka bag-ong kalibotan ang moabli sa imong atubangan. Ang prosa mohatag og luna sa balak, ang asoy sa kadasig, ug ang tawo sa Dios, nga puno sa gininhawa nga nagdasig ug nagpataas, mohikap sa yuta lamang sa tagsa-tagsa ka higayon. Adto ang dakong balak sa Bibliya, ang awit sa mga awit, ang lira nga nailhan sa tanan bisan wala madungog. Niining puntoha sa Kasulatan, ang kasingkasing nga hapit wala na mobunal maabtan niini, ug, kon makahimo kini sa pag-abli sa iyang kaugalingon, motugyan kini sa usa ka mainit nga paghimaya nga wala pa niya masinati gawas sa pagbasa kang Homero o Virgilio. Apan sa pagbasa kang Homero ug Virgilio, gibati sa tawo nga ang tawo sa henyo usa ka kinatumyan sa atong kinaiyahan, usa ka matang sa musika nga gikuha gikan sa atong kaugalingong mga kahiladman aron sa pagbihag sa atong mga kaugalingon. Dinhi labaw pa kaayo: dili na ang tawo ang nag-awit sa iyang kaugalingong mga kasakit ug sa iyang kaugalingong mga kalipay; kini usa ka binuhat nga gibalhin sa gawas sa iyang kaugalingon pinaagi sa panan-awon sa Dios. Nakita niya ang Dios, ug ang iyang gipadayag pinaagi sa mga salin sa tawhanong tingog nga nabali niining presensya, walay laing tingog ang makaingon. Mao kini ang langit nga nagsulti sa yuta, dili uban sa kalinaw sa makagagahom sa tanan, kondili uban sa walay kinutobang kalumo nga ang pagkadunot sa yuta nag-usab ngadto sa kasubo. Kini usa ka Dios nga nagtawag sa dili matinud-anon ug hinigugmang katawhan; kini usa ka amahan nga nagpakiluoy, nanghulga, nanghilak, nag-agulo; kini usa ka propeta nga nagtan-aw sa mga siglo nga milabay sa iyang atubangan ug nagsaksi sa talan-awon sa gilalang nga nabag-o diha sa hustisya; kini usa ka makasasalang hari nga naghinulsol ug misugid sa iyang mga kasal-anan ug nangayo og kaluoy; kini usa ka matarong nga gibiyaan nga walay lain kondili ang Dios alang sa higala; kini usa ka magbalantay nga nagbantay ug naglaom; kini usa ka kasingkasing nga nagawas sa gugma, sa mga bakho, ug sa mga panalangin. Ang tibuok Kasulatan matahom, apan ang mga Salmo ug ang mga Propeta mao ang iyang kinahitas-an sa himaya, ug didto si David ug si Isaias, naglingkod sa kahayag nga nagdala kanila, naghulat sa Kristohanong manlalakbay aron paghatag kaniya sa kataposan nga bunyag sa pagtuo ug sa gugma.
Diin man gikan, moingon ka kanako, kining gahom sa mga salmo ug sa mga propesiya? Mahimo bang ipatin-aw kini? Oo, minahal kong Emmanuel, mahimo kining ipatin-aw, ug ang tinubdan niining eloquensya anaa sa kalambigitan niini kang Jesukristo. Gikonsiderar diha sa mga libro ni Moises ug sa kasaysayan sa katawhan nga Hebreohanon, si Jesukristo nagtago ilalom sa mga panghitabo; Siya mao ang ilang kalag ug ang ilang katuyoan, apan sa tinago nga paagi nga nagpakita lamang pinaagi sa pagpadayag sa mga panahon ug sa mga kamatuoran. Kinahanglan lusloson ang tabon aron makaadto kaniya, ug kon makaadto na kaniya ilalom niadtong baga nga hablona sa mga buhat, sa mga ritwal ug sa mga balaod nga nagtabon kaniya, ang silak sa iyang nawong usa pa lamang ka sinag nga gihulam sa layong ug misteriyosong mga pagpakita. Apan diha sa mga salmo ug sa mga propesiya, nahulog ang tabil, natin-aw ang misteryo, natukod ang persona ni Jesukristo; nakit-an siya nga natawo sa usa ka birhen, nasundan ang iyang mga lakang ug ang iyang mga pag-antos, nasaksi ang iyang kamatayon, nakita siya nga midaog sa ikatulo ka adlaw, ug, naglingkod sa tuo sa iyang amahan, nagdumala gikan didto sa Simbahan ug sa kalibotan hangtod sa kataposan sa mga kapanahonan. Apan dili kining katin-awan lamang ang naghatag sa mga salmo ug sa mga propesiya sa emosyon nga ilang gihatag kanato; kini ang gugma nga misulod pinaagi sa kahayag. Dili igo ang pagtan-aw sa mga butang; kinahanglan silang higugmaon. Ang pagtan-aw nila naglamdag; ang paghigugma nila nagdala sa kalag sa unahan, ug wala gayoy nagdala kanato lapas sa atong mga kaugalingon sama sa talan-awon sa usa ka tawo nga gisunog sa Dios samtang miyukbo sa bata-bata ug sa krus ni Jesukristo. Adunay niining gugmaha og usa ka kusog nga walay katupong, bisan sa gugma sa inahan ug sa pangasaw-onon, tungod kay ang iyang tumong walay kinutob, ug ang kinaiyahan dili makabuhat og bisan unsa nga ikatandi sa gibuhat sa grasya. Ang tanan nga gihimo sa henyo sa iyang labing dako sa pag-alagad sa kinaiyahan; ang mga awit ni Homero sa kasuko ni Aquiles, kadto ni Virgilio sa mga kaalaot ni Eneas, ang mga pagbakho sa Phaedra ni Racine; si Romeo ug Julieta ni Shakespeare; ang Lanaw ni Lamartine, uban sa iyang mga tubig, sa iyang mga baybayon ug sa iyang hinigugma; kining tanan walay bili tupad sa Miserere ni David, sa mga Pagbakho ni Jeremias ug sa ikalimag-tulo ka kapitulo ni Isaias. Asa man ang katarongan niining kalainan, kon dili sa tumong sa gugma nga nagdasig niining duha ka matang sa balak? Sa dihang mihilak si Aquiles alang sa iyang higala nga namatay sa gubat, sa dihang nawad-an si Eneas sa mga baybayon sa iyang yutang natawhan, sa dihang gisugid ni Phaedra sa iyang kaugalingon ang kahadlok sa iyang kaibog, sa dihang natulog si Romeo ug Julieta sa pagkatulog sa ilang gugma, ug sa dihang gilingi sa hinigugma ni Lamartine ang iyang mga mata sa kataposan nga higayon sa mga tubig nga nagtabyog sa iyang mga pagsalig -- ang musa sa tawo nahuman na. Gihurot niya ang tanan niyang mabungahon ug malumo; mibalik siya nga nalaya sa daplin niadtong mga lubnganan nga iyang gibihag sa usa ka gutlo, ug wala nay nahibilin kaniya, sa walay kataposan nga pagkabalo, kondili ang handumanan sa iyang kaugalingong tingog. Apan sa dihang mihilak si David tungod sa iyang sala, sa dihang mihilak si Jeremias ibabaw sa Jerusalem, sa dihang nakita ni Isaias gikan sa halayo ang passion sa iyang Manluluwas, ang ilang kalag wala makunhod sa tanan nilang gihatag; ang tuboran diin sila misag-ob miuswag sulod nila uban sa mga baha sa ilang pulong, ug, labaw pang bulahan kay sa mga magbabalak sa tawo, wala nila itugyan sa mga lubnganan ang pagbantay sa ilang handumanan kondili ngadto sa mga altar. Niining mga altar, nga gibarog sa tibuok Kristohanong kalibotan, naglingkod ang usa ka tawo ug nagtindog ang usa ka katawhan: ang tawo mao ang pari; ang katawhan mao kitang tanan. Dili kining tawhana ni kining katawhan mga arkeolohista nga nag-atiman og mga guba; kini sila mga magtutuo, mga nagsisimba, mga nangaliyupo, nga matag adlaw nagsubli sa mga salmo ni David sa samang mga dapit ug uban sa samang pagtuo sa mga Levita sa Jerusalem, sa agwat sa tulo ka libo ka tuig, ug nag-ampo sa Dios, ang Amahan ni Jesukristo, uban sa samang mga tono diin ang mga propeta nag-ampo sa Amahan sa Mesiyas, ilang Manluluwas ug ato.
Ang mga salmo ug ang mga propesiya mao ang dakong pagbasa sa Kristiyano. Walay literatura ang molabaw niana; wala gayoy makapakaon sa kalag ug makahatag niini sa tinapay sa langit sulod sa tinapay sa yuta sa samang sukod. Apan ang kapital nga gutlo sa Kasulatan wala didto; anaa kini sa Ebanghelyo, buot ipasabot, sa buhi ug personal nga asoy sa kinabuhi ni Kristo. Hangtod karon si Jesukristo nagpakita lamang kanato sa propesiya; nagsulti siya lamang pinaagi sa baba sa iyang mga sinugo; nagpadayag siya lamang ngadto sa mga pinili, ug sulod niadtong mga pinili ngadto lamang sa usa ka bahin sa ilang kalag. Apan karon ang tabil nahulog na hangtod sa kahangturan, ug ang natago sa laraw sa Dios, nga gibanabanang nakit-an sa katarongan, tin-aw nga nasabtan sa mga propeta, nagpadayag sa iyang kaugalingon ngadto sa kalibotan sa iyang tinuod ug madamang dagway. Usa ka tawo ang mipakita -- ang Dios mismo -- ug atong madungog siya.
Bahin sa Ebanghelyo, dili na kini nagkinahanglan og ingon niana nga mga pag-amping. Mahimong batan-on ka, mainit og pagbati, puno sa kalibotan ug sa imong kaugalingon, ug ang Ebanghelyo mahibalo gayod sa pagsulti sa iyang pulong kanato: dili nga ang atong unang lihok mao ang pagsabot ug paghigugma niini; apan, bisan unsa kalayo ang tawo gikan kang Kristo sa pagtuo o sa pamatasan, dili gayod mahimo nga dili mobati atubangan niadtong mahayag ug maluluy-ong dagway og usa sa labing dakong mga hampak nga naigo sa pultahan sa tawhanong kalag. Nahibalo ako og usa lamang ka butang nga ikatandi: ang unang pagkakita sa mga Alpino sa usa niadtong mga gutlo diin ang niyebe, ang langit, ang adlaw, ang kalunhaw, ug ang mga landong naghatag sa usag usa og hingpit nga panaguyonon. Mohunong ka, ug moikas ang usa ka singgit. Mao usab sa Ebanghelyo; gipahunong ka niini ug gipasinggit.
Karon, unsa man ang Ebanghelyo? Kini ang kasaysayan sa usa ka tawo nga ang yuta wala pa sukad makakita ug dili na gayod makakita pag-usab. Wala na akoy idugang pa. Kini usa ka tawo nga natawo nga kabos, nga nagkinabuhi nga kabos, ug namatay nga kabos; nga sa iyang kaugalingong kakabos, wala maghimo og tungtunganan alang sa bisan unsang kadako; nga wala gayod makasulat og usa ka linya, wala makahatag og usa ka wali atubangan sa dakong katigumon, wala makamando og usa ka gubat, wala makadumala og usa ka katawhan, wala mag-ehersisyo sa bisan unsa sa mga arte nga naghimo sa kadungganan, ug bisan pa niana mipuno sa kalibotan sa iyang ngalan ug sa iyang presensya, uban sa kalapdon ug sa kadugayon nga walay gibilin nga luna sa luyo nila alang sa bisan unsang tawhanon. Ang tanan nga mga bantogan nga tawo naghimo og usa ka gutlo sa kahayag, unya mibalik sa kangitngit sa ilang lubnganan. Siya lamang ang nahimong lig-on ug nagtubo nga bituon; ug kon ang kalibotang padayon sa pagpadayon human sa duha ka libo ka tuig sa Kristiyanismo, kini lamang aron sa paghuman sa pagpadan-ag sa iyang kaugalingon pinaagi sa sulo sa usa ka kinabuhi kansang kahayag ug kainit walay nakasama sukad.
Apan ablihan nato ang Ebanghelyo; mosulti kini og mas maayo kay kanako.
Paminawa ang unang mga pulong nga anaa didto: si Jesukristo ang nagsulti sa iyang tigpauna nga si San Juan Bautista, nga buot mopugong kaniya sa pagdawat sa bunyag sa paghinulsol: Pasagdi kini sa karon, kay angay nga atong tumanon sa ingon ang tanang pagkamatarong (1).
Mao kana ang usa ka pulong. Dili ko kini ipatin-aw kanimo, dili ko kini dayandayanan; masabtan mo kini kon makahimo ka. Sa unahan pa, human sa kap-atan ka adlaw sa pagpuasa sa kamingawan, gitintal sa yawa nga miingon kaniya: Kon ikaw ang Anak sa Dios, sugoa kining mga bato nga mahimong mga tinapay, mitubag siya: Ang tawo dili mabuhi sa tinapay lamang, kondili sa matag pulong nga mogawas sa baba sa Dios (2).
Sa mas unahan pa, gikan sa tumoy sa usa ka bukid sa Galilea, nga nagsulti sa panon sa katawhan nga misunod kaniya, miingon siya sa usa ka tingog nga wala pa sukad madungog: Bulahan ang mga kabos sa espiritu, kay ila ang gingharian sa langit. Bulahan ang mga maaghop, kay manag-iya sila sa yuta. Bulahan ang nagabakho, kay pagalipayon sila. Bulahan ang mga gigutom ug giuhaw sa hustisya, kay pagatagbawon sila. Bulahan ang mga maluluy-on, kay pagakaluy-an sila. Bulahan ang mga putli og kasingkasing, kay makakita sila sa Dios. Bulahan ang mga makigdaiton, kay pagatawgon silang mga anak sa Dios. Bulahan ang nagaantos sa paglutos tungod sa hustisya, kay ila ang gingharian sa langit (3).
Ikiha ko ba ang tibuok Ebanghelyo? Kon buot ko nga kuhaon gikan niini ang tanan nga takos ipakita sa gawas sa bayanan diin kini gibutang, ikiha ko kini sa tibuok. Apan dili ko masulti ang tanan, ni makahimo og pagpili: mao kana ang pag-ila nga si Jesukristo nagsulti og mas maayo kay sa uban, nga ingon kadaot ang paghunahuna ingon sa paghukom. Magtagbaw ako sa pipila ka mga pulong nga gisabwag sa sulagma, gikan sa mga bahin nga may kalambigitan sa nagkalainlaing mga okasyon.
Bisan unsa ang buot ninyo nga buhaton sa mga tawo kaninyo, buhata kini kanila (4).
Pagmahingpit, ingon nga ang inyong Amahan sa langit hingpit (5).
Higugmaa ang inyong mga kaaway (6).
Kon dunay mosagpa kanimo sa tuo mong aping, itahan kaniya ang pikas (7).
Kadtong walay sala kaninyo maoy mouna sa paglabay kaniya og bato (8).
Kinsa kaninyo ang makapamatuod kanako og sala (9)?
Umari kanako, kamong tanan nga gikapoy ug gibug-atan, ug hatagan ko kamo og pahulay (10).
Kadtong buot mahimong una kaninyo mahimong inyong sulugoon, ingon nga ang Anak sa Tawo wala moanhi aron pag-alagaron, kondili aron sa pag-alagad ug sa paghatag sa iyang kinabuhi isip lukat alang sa daghan (11).
(1) Mat. 3:15. -- (2) Mat. 4:4. -- (3) Mat. 5. -- (4) Mat. 7:12. -- (5) Mat. 5:48. -- (6) Mat. 5:44. -- (7) Mat. 5:39. -- (8) Juan 8:7. -- (9) Juan 8:46. -- (10) Mat. 11:28. -- (11) Mat. 20:27.
Kadtong magpaubos sa iyang kaugalingon igabayaw (1).
Pakan-a ang akong mga karnero (2).
Ayaw pagsamoka ang inyong kasingkasing. Nagatuo kamo sa Dios, tuo usab kanako. Sa balay sa akong Amahan daghan ang mga puloy-anan. Moadto ako aron sa pag-andam og luna alang kaninyo, ug human ako makaadto ug makaandam og luna alang kaninyo, mobalik ako ug kuhaon ko kamo uban kanako, aron nga diin ako atua usab kamo (3).
Amahan, miabot na ang takna; himayaa ang imong Anak, aron ang imong Anak maghimaya kanimo (4).
Amahan, kon mahimo, ipalayo kining kalis gikan kanako; apan matuman ang imong kabubut-on, dili ang akoa (5).
Amahan ko, pasayloa sila, kay wala sila masayod sa ilang gibuhat (6).
Wala na akoy idugang.
Buot ba nimo nga ipakita ko kanimo ang usa ka panid sa laing matang, ug tingali mas matahom pa? Paminawa ang sambingay sa Anak nga Mausikon:
Usa ka tawo adunay duha ka anak nga lalaki, kansang kamanghuran miingon sa iyang amahan: Amahan, ihatag kanako ang akong bahin sa kabtangan. Ug gibahin sa amahan ang iyang kabtangan tali nila. Pipila ka adlaw human niadto, ang kamanghuran niining duha ka anak, nga natigom na ang tanan niyang nabatonan, miadto sa usa ka layong nasod, diin iyang giusik ang tanan niyang kabtangan sa sobra ug sa kaulag. Human niya mapagasto ang tanan, miabot ang dakong gutom niadtong nasora, ug nagsugod siya sa pagkakulang. Busa miadto siya ug mikuyog sa usa sa mga molupyo niadtong nasora, nga nagpadala kaniya sa iyang uma aron sa pagpasibsib sa mga baboy. Ug didto buot unta niya nga pun-on ang iyang kaugalingon sa mga bunga sa kahoy nga gikaon sa mga baboy; apan walay mihatag kaniya. Sa kataposan, sa pagbalik sa iyang kaugalingon, miingon siya: Pila man ka mga sinuholan sa balay sa akong amahan ang adunay tinapay nga madagayaon, ug ania ako dinhi nga nagpakamatay sa gutom! Kinahanglan mobangon ako ug moadto sa akong amahan, ug moingon kaniya: Amahan, nakasala ako batok sa langit ug sa imong atubangan; dili na ako takos nga tawgon nga imong anak; isipa ako nga usa sa imong mga sinuholan. Mibangon busa siya, ug miadto sa iyang amahan. Samtang layo pa siya, nakita na siya sa iyang amahan ug natandog sa kaluoy, ug midagan ngadto kaniya, migakos sa iyang liog ug mihalok kaniya. Ug ang iyang anak miingon kaniya: Amahan, nakasala ako batok sa langit ug sa imong atubangan; dili na ako takos nga tawgon nga imong anak. Unya ang amahan miingon sa iyang mga sulugoon: Dad-a dayon ang labing maayong sinina ug isul-ob kaniya; butangi siya og singsing sa iyang tudlo ug mga sapatos sa iyang mga tiil. Dad-a usab ang tambok nga nating baka ug ihawa; mangaon kita ug magkalipay, tungod kay kining akong anak patay ug nabuhi pag-usab; nawala siya ug nakaplagan. Ug nagsugod sila sa pagkalipay.
Karon ang kamagulangang anak didto sa kaumahan, ug sa pagpauli niya ug sa pagkaduol sa balay, nadungog niya ang musika ug ang sayaw. Ug gitawag niya ang usa sa mga sulugoon ug nangutana kon unsa kini. Ang sulugoon miingon kaniya: Ang imong igsoon mibalik, ug giihaw sa imong amahan ang tambok nga nating baka tungod kay nadawat niya siya nga luwas. Apan nasuko siya ug dili buot mosulod. Ang iyang amahan busa migawas ug miagda kaniya sa pagsulod. Apan mitubag siya sa iyang amahan: Tan-awa, kining daghang katuigan nag-alagad ako kanimo, ug wala gayod ako mosupak sa bisan usa sa imong mga sugo, apan wala ka gayod mohatag kanako og usa ka nating kanding aron maglipay ako uban sa akong mga higala. Apan sa pag-abot niining imong anak, nga milamoy sa imong kabtangan uban sa mga babayeng daot, giihaw mo alang kaniya ang tambok nga nating baka. Apan ang amahan miingon kaniya: Anak, ikaw kanunay uban kanako, ug ang tanan ko imoha. Apan angay nga magpista kita ug maglipay, tungod kay kining imong igsoon patay ug nabuhi; nawala siya ug nakaplagan (7).
(1) Mat. 23:12. -- (2) Juan 21:17. -- (3) Juan 14:1-3. -- (4) Juan 17:1. -- (5) Mat. 26:39. -- (6) Luc. 23:34. -- (7) Luc. 15:11.
Niining panid mahimong idugang ang usa ka libo pa nga dili momenos ka matahom, ug kini sila mismo ang wala nako ikiha, tungod kay wala sila sa samang matang sa kaanyag. Apan kini igo na kanako. Unsa pay kinahanglanon? Ang henyo lamang dili makasugo og ingon niana nga mga butang, ug ang langit, nga nagsugo niini, dili na gayod magpadayag sa iyang kaugalingon sa usa ka tono nga labaw pa sa pinulongan. Gikan sa yuta, wala gayoy moabot sa Dios kondili ang pag-agulo ug ang pagbakho; gikan sa langit, wala gayoy molugsong ngari kanato kondili ang kalumo ug ang pagpasaylo: ang sambingay sa Anak nga Mausikon mao ang pagpadayag niadtong pagpasaylo diha sa usa ka asoy nga dili gayod matupngan, tungod kay dili gayod kini malabwan sa iyang prinsipyo.
Mahimong ikiha ang daghan pang mga bahin sa Ebanghelyo, ug kini ang una nga kalipay nga gibilin nato sa magbabasa.
Apan human sa asoy sa publikong kinabuhi ni Kristo moabot ang asoy sa iyang passion ug kamatayon. Ang Ebanghelyo, ingon kadako hangtod niadtong puntoha, misaka didto ngadto sa kinatas-ang tono sa kasaysayan ug sa balak -- buot ipasabot, sa labing tinuod ug sa labing matahom nga gipanag-iya sa tawo. Nagpanuko ako sa paghikap niini pinaagi sa mga pulong, ug mosulti ako niini sa labing diyutay nga mahimo nako. Sa dihang nahuman ni Jesukristo ang pagtudlo sa iyang mga apostol pinaagi sa wali nga giasoy sa mga kapitulo 13, 14, 15, 16, ug 17 sa Ebanghelyo ni San Juan (ang magbabasa, sa ngalan sa Dios, kinahanglan dili mopakyas sa pagbasa niini); sa dihang miadto siya sa usa ka tanaman sa unahan sa suba sa Cedron, ang iyang mga kaaway miadto kaniya, uban sa mga sundalo sa guwardiya sa templo, ug si Judas, usa sa iyang mga tinun-an, mibudhig kaniya pinaagi sa usa ka halok. Nahibalo na ka sa nahabilin, ug hapit ang tanan nahibalo niini. Gidakop siya, gihukman, gisilutan, gigapos, gilatos, gikoronahan og tunokon, gipas-an sa iyang krus, ug namatay siya tali sa duha ka kriminal. Kining asoya, nga gisulti sa yano kaayo sa mga Ebanghelista, milahos sa kalibotan: ang kalibotan nabahin tali sa mga nagtuo niini ug sa wala, ug ang mga dili magtutuo ingon man sa mga matinud-anon wala gayod makadungog niining kasaysayan nga wala mabati. Giunsa man kini pagkamahimo? Giunsa man kining pagkahitabo? Giunsa man kining tawhana, nga namatay sa usa ka krus tali sa langit ug sa yuta, sa pagbaton sa unibersal nga paghimaya, ug giunsa man sa asoy sa iyang kataposan, labaw pa kay sa bisan kinsang lain, sa pagkaplag sa dalan paingon sa matag kasingkasing? Usa ra ka katarongan ang akong makita. Mao kini nga ang tawo nga namatay sa krus usa ka matarong, ug dili ordinaryong matarong, kondili usa ka matarong nga walay ikasulti batok kaniya. Ang tanan niini putli; ang mata dili makakita og landong. Usa ka kinabuhi nga walay buling, usa ka kahibalo nga walay sayop, usa ka gugma nga walay utlanan, usa ka kaisog nga walay kahuyang, ang tibuok sakripisyo sa kaugalingon: mao kini ang makita didto, ug igo kini aron sa pagpatin-aw sa diosnong simpatiya nga ang kamatayon ni Kristo nakuha gikan sa iyang mga kaubanan sa panahon ug sa kaliwatan. Ang matarong kanunay makapalihok, bisan unsa ang kapalaran nga gihatag sa Dios kaniya, ingon nga ang daotan, bisan sa tumoy sa iyang kapalaran, magbilin sa iyang luyo og usa ka dili matukib nga kasubo. Apan ang usa ka inosente nga matarong nga namatay sa labing taas nga silot nga wala niya madawat ang takos maabot sa kinahitas-an sa makapahinuklog, ug kon nagkinabuhi siya ug nagsulti sama ni Kristo, ang tibuok kalibotan dili na mahimong bisan unsa kondili usa ka luya nga lanog sa iyang kasaysayan.
Ang iyang kaugalingong baba ang mosulti kanimo sa iyang hunahuna, ang iyang mga mata ang mosulti kanimo sa iyang gugma, ang iyang kamot ang mopugos sa imoha aron sa pagdasig kanimo samtang nagpanalangin kanimo. Makita nimo siya nga natawo sa kahilom sa usa ka gabii, ibabaw sa dagami sa usa ka pasungan, ug imong dad-on ngadto kaniya, uban sa mapainubsanong mga magbalantay, ang mga unang bunga sa pagsimba sa katawhan. Ang Sidlakan, karaang yuta sa mga handumanan, magpadala og mga bisita sa iyang duyan, ug gikan pa sa kini nga pagmata sa usa ka himaya nga magpuno sa kalibotan, ang dugo sa mga inosente modagayday aron paglupig niini. Usa ka mahugaw nga yuta ang modawat sa pagkadestiyero sa bata nga magputli sa tanan ug maghimo sa kalibotang usa ka yutang natawhan. Mobalik ka uban kaniya sa atop sa iyang mga katigulangan -- dili na ang palasyo ni David, kansang siya ang kataposang anak, kondili ang ngitngit nga balay sa usa ka artesano nga nagkinabuhi sa iyang mga kamot -- ug didto imong himayaon ang katloan ka tuig sa kahilom ug sa kalinaw. Walay makasamok niining taas nga pagpangandam, hangtod sa adlaw nga ang usa ka tingog malanog sa kamingawan: Andama ang dalan sa Ginoo ug tul-ira ang iyang mga alagianan (1). Si Jesukristo motuman niining singgit sa usa ka propeta; mogawas siya sa Nazaret ug molugsong sa mga daplin sa Jordan, diin ang panon sa katawhan, nga gidani sa tawo sa mga kahanawan, midutdot sa iyang palibot nga nangayo sa bunyag sa paghinulsol. Motuslob siya niini sama nila, ug sa pagbangon niya ibabaw sa mga tubig, moabli ang langit ibabaw sa iyang ulo ug madungog kining tingog: Kini mao ang akong hinigugmang Anak, kang kansang naka-amongg ang akong kahimuot (2). Mailhan nimo ang Anak sa Dios; mosunod ka sa mga lakang sa iyang mga apostol; moapil ka sa dakong panon sa katawhan nga miuban kaniya sa mga kapatagan sa Galilea, ug madungog nimo ang pulong sa kaluwasan nga nahulog gikan sa iyang balaang mga ngabil. Mahimo ka sa mga dinapit sa kombira sa Cana ug sa lima ka libo ka lalaki nga natagbaw sa lima ka tinapay nga sebada sa kamingawan. Makita nimo ang mga luha sa iyang panaghigalaay nga midagayday alang kang Lazaro, ug ikaw mismo mohilak sa kasakit ug sa kalipay sa asoy sa kataposan nga semana sa iyang kinabuhi. Nagsugod kini sa Jerusalem, palmira sa kamot, taliwala sa mga Hosanna sa kadaogan; matapos kini sa usa ka bitayan, taliwala sa mga singgit sa kasilag. Ang mga misteryo nga wala mailhi sa tawo matuman sa kataposan nga talan-awon sa iyang kataposan nga panihapon; si Pedro mohilak alang kaniya, si Judas mobudhig kaniya, ang tanan molayas, ug sa mga kamot ni Juan, ni Maria, ug ni Magdalena makit-an niya ang kataposan nga panamilit sa yuta. Mosaka siya sa langit human mahatag ang iyang kinatas-ang mga instruksyon; ang Espiritu Santo mokunsad aron sa paghuman sa gambalay sa Simbahan, ug ang mga buhat niadtong milagroso nga pagtukod isugilon kanimo pinaagi sa pluma sa usa sa mga kauban ni San Pablo.
(1) Mat. 3:3. -- (2) Mat. 3:17.
Human sa Ebanghelyo, morag wala nay ikahatag pa ang Kasulatan kanato. Dili kini bug-os nga tinuod, bisan pa niana, ug diha sa mga Sulat ni San Pablo ang kalag sa Kristiyano makakaplag pa og pagkaon ug kalipay. Si San Pablo walay katupong; walay katumbas kaniya sa bisan unsang sekular nga literatura, ni sa bisan unsang balaang literatura. Nag-inusara siya, ug sa usa ka kahitas-an nga makapalibog, gikan pa sa unang mga panid, sa matag binuhat nga naghari sa iyang kaugalingon. Ang uban nakakita kang Jesukristo nga natawo sa usa ka pasungan, nagsulti sa Judea, namatay sa usa ka krus, ug misaka sa langit: si Pablo nakakita lamang kaniya sa usa ka silak nga mikanaog gikan sa itaas, nga milusot kaniya sama sa sulab sa espada; nakigsulti lamang siya kaniya sa ekstasis, nadungog lamang niya ang iyang tingog gikan sa sabakan sa usa ka panganod, ug sa pagkadala niya ngadto sa ikatulo ka langit, wala siya masayod sa iyang kaugalingon kon diha ba sa iyang lawas o sa gawas sa iyang lawas nga nalingaw siya sa pagtan-aw sa iyang Dios. Busa, sa iyang pagsulay sa pagpaabot kanato sa iyang nakita, nadungog, natilawan, nahikap sa Pulong sa kinabuhi, nagdala siya sa pagpadayag sa iyang pagka-apostol og usa ka butang nga mao ang una ug kataposan nga tono sa Kristohanong pagtuo. Si David nagtagna, si Isaias nanagna, si Jeremias nihilak, si Daniel nag-ihap sa takna sa saad; ang mga Ebanghelista miasoy, ang mga apostol misaksi: si Pablo, sa iyang bahin, mituo, ug gisulti niya kanimo ang pagkuyog sa iyang pagtuo uban sa kusog diin walay bisan unsa sa arte, walay bisan unsa sa siyensya sa wali, apan diin ang kabus-og sa tawo miawas pinaagi sa tanan nga agianan sa pulong. Dili mahibaloan kon ang iyang dayalektika o ang iyang emosyon ang himayaon; siya sa usa ka higayon mas estrikto kay kang Aristoteles ug mas mainit kay kang Platon; naghimo siya og mga entimema nga naglangkat sa mga kasingkasing, mga deduksyon nga nakapahilak, ug kon kalit siyang mibuto sa usa ka pulong nga wala na niya isumpay sa laing pulong, morag ang langit naabli sa aksidente, ug ang kilat nga migawas niini dili iya sa yuta ni sa langit mismo, kondili sa pagkadali-dalion sa henyo sa Dios nga nangita og pamaagi sa pagsulod sa usa ka tawo.
Si Pablo adunay pinulongan nga iya lamang, usa ka matang sa Griyego nga tuslob sa Hebreohanismo, mga pagliso nga kalit, maisogon, mubo, usa ka butang nga morag pagbiaybiay sa katin-awan sa estilo, tungod kay ang labaw nga katin-awan miawas sa iyang hunahuna ug daw igo na kaniya aron makita ang iyang kaugalingon. Walay pagtagad sa eloquensya sama sa kahayag, gisalikway niya sa sinugdanan ang kalag nga moduol sa iyang mga tiil; apan kon nabatonan na ang yawe sa iyang pinulongan, ug kon, pinaagi sa kanunay nga pagbasa kaniya, misaka na ang tawo sa hinayhinay aron masabtan siya, mahulog ang tawo sa kahubog sa paghimaya. Ang matag hampak sa iyang dalugdog naguyog ug nagbuntog; wala nay bisan unsa ibabaw kaniya, bisan si David, ang magbabalak ni Jehova, bisan si San Juan, ang agila sa Dios; kon wala kaniya ang lira sa una ni ang lupad sa ikaduha, anaa sa iyang ilalom ang tibuok dagat sa kamatuoran ug kadtong kalinaw sa mga balod nga nagpakahilom. Nakita ni David si Jesukristo gikan sa kahitas-an sa Bukid sa Sion, mipahulay si San Juan sa iyang dughan sa usa ka kombira; alang kang San Pablo, sa kabayo, ang lawas nanimuot, ang mata nag-anam, ang kasingkasing puno sa mga kasilag sa paglutos, nga iyang nakita ang Manluluwas sa kalibotan, ug, natumba sa yuta ilalom sa espuelas sa iyang grasya, miingon kaniya niining pulong sa kalinaw: Ginoo, unsa ang buot mo nga akong buhaton!
Kon natun-an ug nalami na si San Pablo, minahal kong Emmanuel, ang Kasulatan imoha na. Ablihan mo kini sa unang panid, ug basahon mo kini sa imong kagustuhan sa han-ay diin gibutang sa tradisyon sa Simbahan ang mga libro. Moabot ka sa ingon sa Apokalipsis ni San Juan, nga mao ang propesiya sa Bag-ong Tugon ug sa tibuok umaabot sa Simbahan dinhi sa yuta. Wala akoy isulti kanimo bahin niini. Si San Juan, niining bantog nga panan-awon, nakakita sa pagkahulog sa pagano nga Roma, ang mga monarkiyang Kristiyano natukod gikan sa mga guba sa Imperyo sa Roma, usa ka gahom nga supak sa paghari ni Kristo nagpatindog sa iyang kaugalingon sa kalibotan, mga pagkahulog ug mga sayop misunod-sunod, ug sa kataposan naabli sa kataposan sa mga panahon ang kataposan ug labing makalilisang sa mga paglutos, diin ang Simbahan modaog pinaagi sa ikaduhang pag-anhi ni Kristo. Gikuha sa tibuok, kining propesiya hilabihan katin-aw; apan sa iyang mga detalye, mikawas kini sa mga paningkamot nga mosunod niini lakang sa lakang ug moaplikar sa iyang mga talan-awon ngadto sa mga panghitabo nga natuman na. Kining trabaho nga dili kaayo mapuslanon molampos lamang sa kataposan nga mga adlaw, kon ang kapalaran sa Simbahan moabot na sa iyang kataposan, ang mata sa atong mga kaliwat mosubay balik gikan sa kapanahonan ngadto sa kapanahonan sa dagan sa tanan natong mga kaalaot ug sa tanan natong mga hiyas. Hangtod niadto ang kangitngit mobabag sa kahayag, ug kini dili angay mahimong usa ka pagbasol alang sa mga nagkinabuhi sama kanato tali sa nangagi ug sa umaabot sa pagtuo, ilalom sa kahayag sa duha ka Tugon.