Nsọ Hieronimọs / Fadaa H. D. Lacordaire, O.P.
Okwu Mmalite Hieronimọs / Banyere Ofufe Jizọs Kraịst na Akwụkwọ Nsọ
Ndepụta Isiokwu
OKWU MMALITE NSỌ HIERONIMỌS.
I. OKWU MMALITE NKE E YIKWASỊRỊ OKPU AGHA.
Na mkpụrụedemede iri abụọ na abụọ dị n'etiti ndị Hibru, asụsụ ndị Sịrịa na ndị Kaldịa na-agbakwa akaebe, bụ asụsụ nke yiri asụsụ Hibru nke ukwuu; n'ihi na ha onwe ha nwekwara mkpụrụedemede iri abụọ na abụọ nke nwere otu ụda mana ụdị akara dị iche iche. Ndị Samarịa na-edekwa Pentateuk nke Mosis site n'otu ọnụọgụgụ mkpụrụedemede ahụ, na-adị iche naanị n'ụdị oyiyi na ntụpọ ha. Ọ dọkwa anya na Ẹzra onye ode akwụkwọ na onye nkụzi iwu, mgbe a dọtara Jerusalem n'agha ma wughachi ụlọnsọ n'okpuru Zerụbabel, chọtara mkpụrụedemede ọzọ nke anyị na-eji ugbu a, ebe ọ bụ na ruo oge ahụ, akara ndị Samarịa na ndị Hibru bụ otu. N'akwụkwọ Nọmba kwa, otu ọgụgụ a ka e gosipụtara n'ụzọ nzuzo n'okpuru ọgụgụ ọnụ ndị Livaịt na ndị Ụkọchukwu. Aha tetragramatọn nke Onyenweanyị, n'ụfọdụ akwụkwọ Grik, ka a na-ahụ ka e ji mkpụrụedemede ochie dee ya ruo taa. Ọzọkwa, Abụ Ọma -- nke iri atọ na isii, nke narị na iri, nke narị na iri na otu, nke narị na iri na asatọ, na nke narị na iri anọ na anọ -- ọ bụ ezie na e dere ha n'ụdị egwu dị iche iche, ma e ji alfabet nke otu ọnụọgụgụ ahụ kpaa ha ụdọ. Abu Akwa nke Jeremaya, na Ekpere ya, na Ilu Solomọn kwa n'ọgwụgwụ, site n'ebe ọ sịrị, "Onye ga-achọta nwanyị dị ike?" ka a na-agụ site n'otu alfabet ma ọ bụ nkewa ndị ahụ. Ọzọkwa, mkpụrụedemede ise n'etiti ndị Hibru bụ nke okpụkpụ abụọ: Kaf, Mem, Nun, Pe, Sade; n'ihi na e ji mkpụrụedemede ndị a ede mmalite na etiti okwu n'ụzọ dị iche na ọgwụgwụ ha. Ya mere ọtụtụ ndị na-ewere akwụkwọ ise dị ka nke okpụkpụ abụọ: Samuel, Melachim, Dibre hajamim, Ẹzra, Jeremaya na Cinoth, ya bụ, na Abu Akwa ya. Dị ka mkpụrụedemede iri abụọ na abụọ dị nke anyị ji ede n'asụsụ Hibru ihe niile anyị na-ekwu, na ụda olu mmadụ ka a na-achọpụta site n'ụdị mbidite ha, otu a ka e ji gụọ akwụkwọ iri abụọ na abụọ, nke e ji dị ka mkpụrụedemede na mbidite, na-azụ nwa ọhụrụ nke a na-enye ara nke onye ezi omume n'ozuzu nke Chineke.
Akwụkwọ mbụ n'etiti ha ka a na-akpọ Bereshith, nke anyị na-akpọ Jenesis.
Nke abụọ, Veelle Semoth, nke a na-akpọ Eksọdọs.
Nke atọ, Vaiicra, ya bụ, Levitikọs.
Nke anọ, Vajedabber, nke anyị na-akpọ Nọmba.
Nke ise, Elle Haddebarim, nke a na-akpọ Diuterọnọmi.
Ndị a bụ akwụkwọ ise nke Mosis, nke ha na-akpọ kpọmkwem Torah, ya bụ, Iwu.
Usoro nke abụọ ka ha na-enye ndị Amụma, ma ha na-amalite site na Jọshụa nwa Nave, onye a na-akpọ Josue ben Nun n'etiti ha.
Mgbe ahụ ha na-agbakwụnye Sophetim, ya bụ, akwụkwọ Ndị Ikpe. N'ime ya kwa ka ha na-etinye Rut, n'ihi na akụkọ ya ka e kọrọ n'oge ndị Ikpe.
Nke atọ na-esote bụ Samuel, nke anyị na-akpọ akwụkwọ mbụ na nke abụọ nke Ndị Eze.
Nke anọ, Melachim, ya bụ, nke Ndị Eze, nke e dere n'akwụkwọ nke atọ na nke anọ nke Ndị Eze.
Ọ dịkwa mma karịa ịsị Melachim, ya bụ, nke Ndị Eze, karịa Mamlachot, ya bụ, nke Alaeze dị iche iche. N'ihi na ọ naghị akọwa alaeze nke mba dị iche iche, kama nke otu ndị Izrel, nke ebo iri na abụọ na-emetụta.
Nke ise bụ Aịzaya.
Nke isii, Jeremaya.
Nke asaa, Izikịel.
Nke asatọ, akwụkwọ Ndị Amụma Iri na Abụọ, nke a na-akpọ There Asar n'etiti ha.
Usoro nke atọ nwere Akwụkwọ Nsọ Nsọ.
Akwụkwọ mbụ na-amalite na Job.
Nke abụọ na Devid, nke ha ji nkewa ise na otu akwụkwọ Abụ Ọma chịkọta.
Nke atọ bụ Solomọn, nke nwere akwụkwọ atọ: Ilu, nke ha na-akpọ Misle, ya bụ, Ilu Ọmụmaatụ.
Nke anọ, Ekliziastis, ya bụ, Coheleth.
Nke ise, Abụ Solomọn, nke ha ji aha Sir Hassirim mara.
Nke isii bụ Danịel.
Nke asaa, Dibre Hajamim, ya bụ, Okwu Ụbọchị, nke anyị nwere ike ịkpọ nke ọma bụ Akụkọ nke akụkọ Chineke niile; akwụkwọ a ka e dere n'etiti anyị dị ka akwụkwọ mbụ na nke abụọ nke Paralipomenon.
Nke asatọ, Ẹzra, nke a kewakwara n'etiti ndị Grik na ndị Latin n'akwụkwọ abụọ.
Nke itoolu, Ẹsta.
Ya mere akwụkwọ iwu ochie na-abụ iri abụọ na abụọ n'otu: ya bụ, ise nke Mosis, asatọ nke ndị Amụma, na itoolu nke Akwụkwọ Nsọ Nsọ. Ọ bụ ezie na ụfọdụ na-ede Rut na Cinoth n'etiti Akwụkwọ Nsọ Nsọ ma na-eche na a ga-agụ akwụkwọ ndị a n'ọnụọgụgụ nke ha, si otu a mee ka akwụkwọ iwu ochie bụrụ iri abụọ na anọ -- nke, n'okpuru ọnụọgụgụ iri abụọ na anọ ndị okenye, Mkpughe Jọn na-ewebata ha ka ha na-efe Nwa Atụrụ ma na-enye okpueze ha aja, na-ehuda ihu ha n'ala, na-eguzo n'ihu ihe anọ dị ndụ, ndị nwere anya n'ihu na n'azụ, ya bụ, ndị na-ele ihe gara aga na ihe na-abịa n'ihu, na-eti mkpu n'olu na-adịghị ike: Nsọ, nsọ, nsọ, Onyenweanyị Chineke Onye Pụrụ Ime Ihe Niile, onye dịịrị, onye dị, onye na-abịa.
Okwu mmalite a, dị ka mbido nke e yikwasịrị okpu agha nke Akwụkwọ Nsọ, nwere ike imetụta akwụkwọ niile anyị si n'asụsụ Hibru tụgharịa n'asụsụ Latin, ka anyị mara na ihe ọ bụla nke dị n'ezi nke a ka a ga-etinye n'etiti akwụkwọ apọkrifa. Ya mere Amamihe nke a na-ejikarị akpọ nke Solomọn, na akwụkwọ Jizọs nwa Sirak, na Judit, na Tobịt, na Onye Ọzụzụ Atụrụ, anọghị na kanọn. Akwụkwọ mbụ nke ndị Makabi ka m hụrụ na ọ bụ nke Hibru. Nke abụọ, bụ nke Grik, nke a pụrụ igosi site n'ụdị asụsụ ya. Ebe ihe ndị a dị otu a, arịọ m gị, onye na-agụ akwụkwọ, echela na ọrụ m bụ nkatọ nke ndị ochie. N'ụlọnsọ Chineke, onye ọ bụla na-enye ihe o nwere ike inye: ụfọdụ na-enye ọlaedo, ọlaọcha, na nkume dị oke ọnụahịa; ndị ọzọ na-enye akwa ọcha mara mma na ngwakọta acha odo odo na uhie na akwa acha anụnụ anụnụ; ọ na-agara anyị nke ọma ma anyị nye akpụkpọ anụ na ajị ewu. Ma Ọzịzọ na-ekpe ikpe na akụkụ anyị ndị a na-eleda anya karịa dị mkpa karịa. Ya mere ịma mma niile nke ụlọ ikwu ahụ, na ịdị iche nke Ụka ugbu a na nke na-abịa site n'akụkụ ya niile nke dị iche iche, ka akpụkpọ anụ na akwa ajị na-ekpuchi, na ihe ndị ahụ dị ọnụ ala karịa na-egbochi ọkụ anwụ na mbibi mmiri ozuzo. Ya mere gụọ mbụ Samuel m na Melachim m -- nke m, asị m, nke m. N'ihi na ihe ọ bụla anyị mụtara site n'ịtụgharị ugboro ugboro na idozi nke ọma bụ nke anyị. Ma mgbe ị ghọtara ihe ị na-amaghị na mbụ, ma gụọ m ka onye ntụgharị asụsụ, ma ị na-ekele; ma ọ bụ onye nkọwa, ma ị naghị ekele -- ọ bụ ezie na amaghị m n'onwe m na m gbanwere ihe ọ bụla site n'eziokwu Hibru. N'ezie, ma ị kwenyeghị, gụọ akwụkwọ ndị Grik na ndị Latin, jiri ha tụnyere obere ọrụ ndị a anyị doziri n'oge na-adịbeghị anya; ebe ọ bụla ị hụrụ na ha adịghị kwekọ, jụọ onye Hibru ọ bụla onye ị kwesịrị inye okwukwe karịa; ma ọ bụrụ na o kwado nke anyị, echeghị m na ị ga-agụ ya dị ka onye na-atụ ụzọ, dị ka a sị na o hụrụ ihe otu m na n'otu ebe ahụ. Mana arịọ m unu kwa, ndị ohu nwanyị Kraịst (ndị ji mmanụ ụda okwukwe dị oke ọnụahịa tee isi Onyenweanyị nke na-anọdụ ala n'oche nri, ndị na-achọghị Onye Nzọpụta n'ili n'ụzọ ọ bụla, n'ihi na Kraịst arigola gaa n'Ebe Nna ya nọ), na megide ndị nkịta na-abụ ụja ndị ji ọnụ ọrịa na-emegide m ma na-agagharị n'obodo, na-eche na ha mụtara ihe n'ebe a, ma ha na-ekwutọ ndị ọzọ -- weere ekpere unu dị ka ọta megide ha. Mụ onwe m, bụ onye maara ịdị umeala m, ga-echeta okwu ahụ mgbe niile: Asịrị m, Aga m echekwa ụzọ m, ka m ghara iji ire m mehie. Edebere m nche n'ọnụ m, mgbe onye mmehie guzoro megide m. Agbachiri m nkịtị ma wedara onwe m ala, gbachikwa nkịtị n'ihe ọma.
II. HIERONIMỌS NA-EDERE PAULINUS.
Nwanna Ambroz, bụ onye wetaara m obere onyinye gị, werekwa ozi letaa ndị na-atọ ụtọ karịsịa, bụ ndị sitere na mmalite enyi anyị gosipụta ikwesi ntụkwasị obi nke okwukwe a nwachara, na nke enyi ochie. N'ihi na ọ bụ njikọ eziokwu ahụ, nke agịrị Kraịst jikọtara, bụ nke ọ bụghị uru akụnụba ezinaụlọ, maọbụ naanị ịnọ nso nke anụ ahụ, maọbụ ire ụtọ aghụghọ na nke na-akwụ aka, kama egwu Chineke na ịmụ Akwụkwọ Nsọ Chineke na-akpakọta. Anyị gụrụ n'akụkọ ndị ochie na ụfọdụ ndị gara njem n'ala ndị ọzọ, gaa hụ ndị ọhụrụ anya, gafee oke osimiri, ka ha wee hụ n'onwe ha ndị ahụ ha sitere n'akwụkwọ mara. Otu a Pythagoras gara hụ ndị amụma Memfis; otu a Plato ji ike ya niile gaa Ijipt, na Archytas nke Tarentum, na ọnụ mmiri Italị ahụ a na-akpọ Magna Graecia n'oge ahụ — ka onye bụ nna nkuzi n'Atens, onye dị ike, onye nkuzi ya na-ada ụda n'ụlọ agụmakwụkwọ Akadimị, ghọọ onye ọbịa na onye na-amụ ihe, bụ onye ka ọ masịrị ịmụta ihe sitere n'aka ndị ọzọ n'umeala karịa ịmanye echiche nke ya n'enweghị ihere. N'ikpeazụ, mgbe ọ na-achụso ihe ọmụmụ dịka a sị na ọ na-agbapụ n'ụwa niile, ndị ohi jidere ya rere ya, ọ rubekwaara onye ọchịchị ọjọọ karịsịa isi, bụ onye a dọtara n'agha, e kere agbụ, bụrụ ohu; ma n'ihi na ọ bụ onye ọgụgụ isi, ọ dị ukwuu karịa onye zụrụ ya. Anyị gụrụ na ụfọdụ ndị a ma ama sitere n'oke ala Hispania na Gaul bịa hụ Titus Livius, onye okwu ya na-asọ dịka mmiri ara ehi nke okwu ọma; ndị ahụ bụ ndị Rom agbasaghị maka ịhụ ya, aha otu nwoke kpụtara ha ebe ahụ. Oge ahụ nwere ihe ịtụnanya a na-anụbeghị na ndị oge niile: na ndị banyere n'obodo ukwuu dị otú ahụ na-achọ ihe ọzọ n'azụ obodo ahụ. Apollonius, ma ọ bụ onye mgbaasị dịka ndị mmadụ na-asị, maọbụ onye ọgụgụ isi dịka ndị Pythagoras na-ekwu, banyere Peshịa, gafee Caucasus, gafee ndị Albani, ndị Sitịa, na ndị Massagetae, banye n'alaeze ndị kachasị bara ụba nke India; n'ikpeazụ, mgbe o gafechara osimiri Phison sara mbara, ọ ruru n'etiti ndị Brahman, ka ọ nụrụ Hiarchas nọ n'ocheeze ọlaedo na-aṅụ mmiri site n'isi mmiri Tantalus, na-akụziri ụfọdụ ụmụ akwụkwọ ole na ole banyere okike, banyere ngagharị kpakpando, na usoro ụbọchị. Site n'ebe ahụ, site n'etiti ndị Elam, ndị Babilọn, ndị Kaldịa, ndị Midịa, ndị Asịrịa, ndị Pat, ndị Sịrịa, ndị Fonishịa, ndị Arab, na ndị Palestịn, mgbe o laghachiri Alẹgzandrịa, ọ gara Etiopia, ka ọ hụ ndị gymnosophist na Tebụlụ Anyanwụ ahụ a ma ama nke dị n'aja. Nwoke ahụ chọtara n'ebe niile ihe ọ ga-amụta, na-aga n'ihu mgbe niile, na-adịkwa mma karịa onwe ya mgbe niile. Philostratus dere banyere nke a n'uju n'akwụkwọ asatọ. Gịnị ka m ga-ekwu banyere ndị ụwa, ebe ọ bụ na Pọl onye ozi, bụ ite a họpụtara na onye nkuzi mba ndị ọzọ, onye kwuru site n'amamihe nke oke ọbịa dị n'ime ya — "Ọ bụ ihe akaebe nke onye na-ekwu okwu n'ime m, bụ Kraịst, ka unu na-achọ?" — mgbe o gachara Damaskọs na Arebịa, rigooro Jerusalem ka ọ hụ Pita, nọnyekwa ya ụbọchị iri na ise? N'ihi na site n'ihe omimi nke izu na nke ụbọchị asatọ, onye ga-eburu ozi nye mba ndị ọzọ ga-amụrịrị ihe. Ọzọkwa, mgbe afọ iri na anọ gasịrị, mgbe o duuru Banabas na Taịtọs, o gosipụtaara ndị Ozi Oziọma, ka eleghị anya ọ nọ na-agba ọsọ n'efu, maọbụ gbala ya. N'ihi na olu dị ndụ nwere ike ụfọdụ zoro ezo, na mgbe e si n'ọnụ onye dere ya wụnye ya n'ntị onye na-amụ ihe, ọ na-ada ụda karịa. Ya mere Aeschines, mgbe ọ nọ n'mfe na Rọds, a gụkwaara okwu ahụ Demosthenes kwuru megide ya, mgbe ndị niile juru anya ma too ya, o gbukere ume sị: "Gịnị ma unu nụrụ anụ ọhịa ahụ n'onwe ya ka ọ na-ekwu okwu ya?" Anaghị m ekwu ihe ndị a n'ihi na enwere m ihe dị otú ahụ nke ị ga-achọ ịnụ site n'aka m maọbụ ịchọ ịmụta: kama na ọkụ gị na ịnụ ọkụ ịmụta ihe kwesịrị ka a gọzie ya n'onwe ya, ọ bụladị na-enweghị anyị. Uche dị amụma kwesịrị otuto ọ bụladị na-enweghị onye nkuzi. Anyị anaghị eche banyere ihe ị chọtara kama banyere ihe ị na-achọ. Wax dị nro, dị mfe ikpụ ụdị, ọ bụladị ma aka onye na-akpụ ihe na onye na-eme ihe na-ezu ike: n'agbanyeghị site n'ike ya ọ bụ ihe niile ọ nwere ike ịbụ. Pọl onye ozi nyara isi na ọ mụtara iwu Mosis na ndị Amụma n'ukwu Gamalịel, ka e ji ngwa ọgụ mmụọ chee ya, ka o wee kwuo n'obi siri ike mgbe e mesịrị: "Ngwa agha anyị abụghị nke anụ ahụ, kama ha dị ike n'ihu Chineke maka ịkwatu ebe e wusiri ike, na-akwatu atụmatụ na ihe ọbụla dị elu nke na-ebuli onwe ya elu megide ihe ọmụma Chineke, na-eduru echiche niile n'ịdọ aka ná ntị ka ha rubere Kraịst isi, ma jirikwa njikere ịdọgbu enweghị isi niile." Ọ dere Timọti, bụ onye e zụlitere site n'oge nwata n'akwụkwọ nsọ, na-agbakwa ya ume ka o mụọ ihe n'ọgụgụ akwụkwọ, ka o ghara ileghara amara nke e nyere ya site n'ịbịkwasị aka ndị okenye ụka. Ọ nyere Taịtọs iwu ka n'etiti ezi omume ndị ọzọ nke bishọp, nke o sere n'okwu nta, ọ họrọkwa n'ime ya amamihe Akwụkwọ Nsọ: "Ka o jide okwu kwụ ụkwụ nke kwekọrọ na nkuzi ahụ, ka o nwee ike ịgba ndị mmadụ ume n'ezi nkuzi ma kagbuo ndị na-ekwu okwu megide ya." N'ihi na eziokwu bụ na amaghị akwụkwọ dị nsọ na-enyere naanị onwe ya aka: dịka o si ewu Ụka Kraịst site n'ezi ndụ ya, otu ahụ ka ọ na-emerụ ma ọ bụrụ na ọ nagịdeghị ndị ga-akwatu ya. Onye amụma Malakị, maọbụ kama Onyenweanyị site na Hagaị, sịrị: "Jụọ ndị ụkọchukwu iwu." Ọ dị ukwuu ọrụ ụkọchukwu izaghachi mgbe a jụrụ ya banyere iwu. Na Diuterọnọmi anyị gụkwara: "Jụọ nna gị, ọ ga-agwa gị; ndị okenye gị, ha ga-agwa gị." N'Abụ Ọma nke narị na iri na itoolu kwa: "Iwu gị ndị nsọ bụ abụ m n'ebe ịgba njem m." Na nkọwa onye ezi omume, mgbe Devid tụnyeere ya na osisi ndụ dị na paradaịs, n'etiti ezi omume ndị ọzọ o tinyere nke a: "Ọchịchọ ya dị n'iwu Onyenweanyị, n'iwu ya ka ọ ga na-atụgharị uche ehihie na abalị." Danịel n'ọgwụgwụ ọhụ dịkarịsịrị nsọ ahụ kwuru na ndị ezi omume ga-enwu dịka kpakpando, ndị nwekwara nghọta, ya bụ ndị mụtara ihe, dịka mbara igwe. Ị na-ahụ otú amaghị akwụkwọ nke ezi omume na ezi omume nke mmụta si dị iche n'ụzọ dị ukwuu? A na-atụnyere ụfọdụ na kpakpando, ndị ọzọ na eluigwe. N'agbanyeghị na dịka eziokwu Hibru si dị, a pụrụ ịghọta ha abụọ maka ndị mụtara ihe. N'ihi na otu a ka anyị gụrụ n'etiti ha: "Ma ndị mụtara ihe ga-enwu dịka ìhè mbara igwe; ndị kụzikwaara ọtụtụ mmadụ ezi omume, dịka kpakpando ruo ebighị ebi." Gịnị mere e ji akpọ Pọl onye ozi ite a họpụtara? N'ezie n'ihi na ọ bụ ụlọ nchekwa ngwa agha nke iwu na Akwụkwọ Nsọ. Ndị Farisii juru anya n'nkuzi Onyenweanyị; ha na-eju anya na Pita na Jọn, otú ha si mara iwu ebe ha amụtaghị akwụkwọ. N'ihi na ihe niile nke ọzụzụ na itụgharị uche n'iwu kwa ụbọchị na-enye ndị ọzọ, nke a ka Mmụọ Nsọ nyere ha, ha bụkwa dịka e dere ya, ndị Chineke kụziri. Onye Nzọpụta mezuola afọ iri na abụọ, na-ajụ ndị okenye ajụjụ banyere iwu n'ụlọ nsọ, ọ na-akụzi karịa site n'amamihe ajụjụ ya. Ma eleghị anya anyị ga-akpọ Pita onye amaghị akwụkwọ, kpọọ Jọn onye amaghị akwụkwọ — onye ọbụla n'ime ha abụọ nwere ike sị: "Ọ bụ ezie na m bụ onye na-amaghị okwu ọnụ, ma ọ bụghị na mmụta." Jọn onye amaghị akwụkwọ, onye ọkụ azụ, onye amụtaghị ihe? Ma olee ebe okwu a si: "Na mmalite, Okwu ahụ dị, Okwu ahụ nọnyeere Chineke, Okwu ahụ bụkwa Chineke?" N'ihi na Okwu (Logos) n'asụsụ Griik pụtara ọtụtụ ihe: ọ bụ okwu, na echiche, na mgụkọ, na ihe kpatara ihe ọbụla e si ya mee ka ihe ọbụla dị adị nọgide — ihe ndị a niile anyị na-aghọta n'ụzọ ziri ezi na Kraịst. Nke a Plato onye mụtara ihe amaghị; nke a Demosthenes onye na-ekwu okwu ọma amaghị. "Aga m emebi, ka ọ sị, amamihe ndị maara ihe, echiche ndị nwere nghọta ka m ga-ajụ." Ezi amamihe ga-emebi amamihe ụgha; ọ bụ ezie na enweghị uche nke nkwusa obe dị, ma Pọl na-ekwu amamihe n'etiti ndị zuru oke — amamihe, n'agbanyeghị, ọ bụghị nke oge a, maọbụ nke ndị isi oge a, bụ nke a na-emebi; kama ọ na-ekwu amamihe Chineke zoro ezo n'ihe omimi, nke Chineke kpebiri tupu oge niile. Amamihe Chineke bụ Kraịst; n'ihi na Kraịst bụ ike Chineke na amamihe Chineke. Amamihe a zoro ezo n'ihe omimi, nke a dere aha abụ ọma nke itoolu banyere ya, "Maka ihe zoro ezo nke Ọkpara," nke e zoro ákụ niile nke amamihe na ihe ọmụma Chineke n'ime ya. Onye ahụ zoro ezo n'ihe omimi, a kpebiri ya tupu oge niile; ma a kpebikwara ya ma gosipụta ya na Iwu na ndị Amụma. Ya mere a na-akpọkwa ndị Amụma ndị ọhụ, n'ihi na ha hụrụ onye ndị ọzọ ahụghị. Ebreham hụrụ ụbọchị ya, ọ ṅụrịkwa ọṅụ. A meghere Izikịel eluigwe, nke e mechiri ndị mmadụ mmehie. "Meghe, ka Devid sị, anya m abụọ, ka m wee hụ ihe ịtụnanya nke iwu gị." N'ihi na iwu ahụ bụ nke mmụọ, a chọkwara mkpughe ka a ghọta ya, na-ejikwa ihu a kpụghere ekpuchi elele ebube Chineke. Akwụkwọ a kakpụrụ akara asaa e gosiri na Mkpughe; nke a ma ị nye onye maara akwụkwọ ka o gụọ, ọ ga-aza gị: Enweghị m ike, n'ihi na a kakpụrụ ya. Olee ndị taa chere na ha maara akwụkwọ, na-ejide akwụkwọ a kakpụrụ akara, ma enweghị ike imepe ya, ma ọ bụghị onye ahụ meghee ya, onye nwere mkpịsị ugodi Devid, onye na-emepe, ọ dịghịkwa onye na-emechi; onye na-emechi, ọ dịghịkwa onye na-emepe? N'Ọrụ Ndị Ozi, onye ịsa nsọ ahụ — maọbụ kama nwoke (n'ihi na otu a ka Akwụkwọ Nsọ kpọrọ ya) — mgbe ọ na-agụ onye amụma Aịzaya, a jụrụ ya site n'aka Filip: "Ị chere na ị na-aghọta ihe ị na-agụ? Ọ zaghachiri: Olee otú m ga-esi eme, ma ọ bụrụ na ọ dịghị onye kụziri m?" Mụ onwe m (ka m kwuo banyere onwe m nwa oge) abụghị onye nsọ karịa onye ịsa ahụ, maọbụ onye na-amụsịkwa ihe karịa — onye si Etiopia, ya bụ, site n'oke ụwa, bịa n'ụlọ nsọ, hapụ ụlọeze; ọ hụkwara iwu na ihe ọmụma Chineke n'anya nke ukwuu nke na ọ gụkwara akwụkwọ nsọ ọ bụladị n'ụgbọ ya. Ma n'agbanyeghị na o jidere akwụkwọ ahụ, na-eche banyere okwu Onyenweanyị n'echiche ya, na-atụgharị ha n'ire ya, na-ekwupụta ha n'egbugbere ọnụ ya, ọ maghị onye ahụ ọ na-asọpụrụ na-amaghị n'ime akwụkwọ ahụ. Filip bịara gosipụta ya Jizọs, onye zoro ezo, e mechiri n'akwụkwọ. O, ike ịtụnanya nke onye nkuzi! N'otu awa ahụ onye ịsa ahụ kwere, e mee ya baptizim, ọ ghọọ onye okwukwe na onye nsọ; onye nkuzi chọtakwara karịa site n'onye na-amụ ihe, karịa n'isi mmiri Ụka dị n'ọzara karịa n'ụlọ nsọ ọlaedo nke sinagọg. Ihe ndị a ka m metụrụ aka na nkenke (n'ihi na oke nta nke leta ekweghị m ịgagharị karịa), ka ị ghọta na ị nweghị ike ịbanye n'Akwụkwọ Nsọ na-enweghị onye ndu ga-egosi gị ụzọ. Anaghị m ekwu banyere ndị ọmụmụ asụsụ, ndị nkuzi okwu ọma, ndị ọgụgụ isi, ndị geometri, ndị mgbagha, ndị egwu, ndị kpakpando, ndị mbara igwe, na ndị dibia, ndị ihe ọmụma ha na-abara ndị mmadụ uru karịsịa ma e kewakwa ya ụzọ atọ: ụkpụrụ, usoro, na omume. Ka m bịa n'ọrụ ndị dị nta, ndị a na-ejighị ire karịa aka arụ. Ndị ọrụ ugbo, ndị na-arụ ụlọ, ndị ọkpụ igwe, ndị na-egbutu osisi, ndị na-akpa ajị anụ na ndị na-asacha akwa na ndị ọzọ na-emepụta ngwongwo dị iche iche na ọrụ dị ala — ha enweghị ike ịbụ ihe ha chọrọ na-enweghị onye nkuzi. Ihe ndị dibia kwesịrị ime, ndị dibia na-ekwe nkwa ya; ọrụ ndị ọkpụ, ndị ọkpụ na-arụ ya. Naanị nka nke Akwụkwọ Nsọ bụ nke onye ọbụla n'ebe niile na-arọrọ onwe ya. Anyị na-ede uri, ndị mụtara ihe na ndị amụtaghị ihe, na-enweghị nhọpụta. Nke a bụ ihe nwanyị agadi na-asụ ọtụtụ okwu, nke a bụ ihe nwoke agadi isi efu, nke a bụ ihe sofist okwu na-asụ na-eme, nke a bụ ihe ndị niile na-arọ, na-adọwa, na-akụzi tupu ha amụta. Ndị ọzọ, na-ebuli isi elu, na-atụ okwu ukwu, na-ekwu okwu banyere akwụkwọ nsọ n'etiti ụmụ nwanyị nzuzu. Ndị ọzọ na-amụta (ihere!) site n'aka ụmụ nwanyị ihe ha ga-akụziri ndị nwoke; dịka a sị na nke ahụ ezughị, site n'ịdị mfe okwu — e, agbamume — ha na-akọwapụtara ndị ọzọ ihe ha onwe ha aghọtaghị. Anaghị m ekwu banyere ndị dịka m, ndị ma eleghị anya bịara n'Akwụkwọ Nsọ mgbe ha gụchara akwụkwọ ụwa, ji okwu ọma tọọ ntị ndị mmadụ ụtọ, na-eche na ihe ọbụla ha kwuru bụ iwu Chineke; ha adịghịkwa elee anya ịmata ihe ndị Amụma, ihe ndị Ozi pụtara, kama ha na-akwado ihe akaebe na-ekwekọghị ekwekọ na nkọwa nke ha — dịka a sị na ọ bụ nnukwu ihe, ma ọ bụghị ụdị nkuzi kachasị njọ, imebi ahịrịokwu ma dọkpụrụ Akwụkwọ Nsọ na-eguzogide n'ọchịchọ onwe onye. Dịka a sị na anyị agụbeghị Homerocentones na Virgiliocentones, dịka a sị na anyị apụghịkwa ịkpọ Virgil onye Kristịan na-enweghị Kraịst, n'ihi na o dere:
"Ugbu a Nwaagbọghọ Nsọ na-alọghachi, alaeze Satọn na-alọghachi;"
"Ugbu a ụmụ ọhụrụ ka a na-ezite site n'eluigwe dị elu."
Na Nna na-agwa Ọkpara:
"Nwa m, ike m, nnukwu ike m naanị."
Na mgbe okwu Onye Nzọpụta n'elu obe:
"Ihe ndị dị otú a ka o chetara, nọgidekwa kwụ chịm."
Ihe ndị a bụ nke ụmụaka, yiri egwuregwu ndị aghụghọ — ịkụzi ihe ị maghị: maọbụ kama, ka m wee kwuo n'iwe, ọ bụladị ịmaghị na ị maghị ihe.
Ọ doro anya na Jenesis dị nkọ, nke e dere n'ime ya okike ụwa, mmalite agbụrụ mmadụ, nkewa ala, ọgba aghara asụsụ na mba ndị ọzọ, ruo oge ndị Hibru si pụọ.
Eksọdọs dị n'ihu na ntaramahụhụ iri ya, Iwu Iri ya, na iwu dị omimi na nke Chineke.
Akwụkwọ Levitikọs dị njikere, nke aja ọbụla n'ime ya, ọ bụladị ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ mkpụrụ okwu ọbụla, na uwe Erọn, na usoro Livaịt niile na-ekupụta ihe omimi nke eluigwe.
Akwụkwọ Nọmba ọ dịghị eguzo n'ihe omimi nke mgụkọ niile, na amụma Belam, na ebe izuike iri anọ na abụọ n'ọzara?
Diuterọnọmi kwa, iwu nke abụọ na ihe e sere n'ihu banyere iwu Oziọma — ọ dịghị ejide ihe ndị mbụ n'ụzọ nke ma ọ dị ihe ọhụrụ niile sitere n'ihe ochie? Ruo ebe a bụ Mosis, ruo ebe a bụ Pentateuk, bụ nke okwu ise ya ka onye Ozi nyara isi na ya ga-ekwu n'Ụka.
Job, ọmụmaatụ ndidi — olee ihe omimi ọ na-ejighị n'okwu ya? Ọ na-amalite n'okwu a na-edepụtaghị n'abụ, na-asọbanye n'abụ, na-eji okwu a na-edepụtaghị n'abụ kwụsị; ọ na-ekpebikwa iwu mgbagha niile site n'okwu mbido, ntinye, nkwenye, na nkwubi. Okwu ọbụla n'ime ya jupụtara n'isi okwu. Ma (ka m hapụ ndị ọzọ) ọ na-ebu amụma banyere mbilite n'ọnwụ nke ahụ n'ụzọ na ọ dịghị onye depụtara banyere ya n'ụzọ doro anya karịa maọbụ n'ụzọ dị nkọ karịa. "Amaara m, ka o sị, na Onye Mgbapụta m dị ndụ, na n'ụbọchị ikpeazụ m ga-esi n'ala bilie; a ga-eyikwasịkwa m akpụkpọ ahụ m ọzọ, n'anụ ahụ m ka m ga-ahụ Chineke, onye mụ onwe m ga-ahụ, anya m abụọ ga-ahụkwa ya, ọ bụghị onye ọzọ. Olileanya m a ka e debere m n'obi m."
Abịara m na Jọshụa nwa Nun, onye na-ebu oyiyi Onyenweanyị ọ bụghị naanị n'ọrụ ya kama ọ bụladị n'aha ya; ọ na-agafe Jọdan, na-akwatu alaeze ndị iro, na-ekewaara ndị mmadụ mmeri ala, site n'obodo ọbụla, obodo nta, ugwu, osimiri, iyi, na oke ala, ọ na-akọwa alaeze mmụọ nke Ụka na Jerusalem nke eluigwe.
N'akwụkwọ Ndị Ikpe, dịka ndị isi nke ndị mmadụ si dị ọtụtụ, otu ahụ ka ihe oyiyi ha dị.
Rut onye Moab na-emezu amụma Aịzaya, onye kwuru: "Zite nwa atụrụ, Onyenweanyị, onye na-achị ụwa, site n'nkume ọzara gaa n'ugwu nwa nwanyị Zaịọn."
Samuel, n'ọnwụ Elaị na ogbugbu Sọl, na-egosi na e kagburu iwu ochie. Ọzọkwa, na Zadọk na Devid, ọ na-agba akaebe ihe omimi nke ụkọchukwu ọhụrụ na alaeze ọhụrụ.
Melachim, ya bụ akwụkwọ nke atọ na nke anọ nke Ndị Eze, site na Solomọn ruo Jekonaya, na site na Jeroboam nwa Nebat ruo Hozịa, onye a kpọọrọ ndị Asịrịa, na-akọwa alaeze Juda na alaeze Izrel. Ọ bụrụ na ị lere akụkọ anya, okwu ndị ahụ dị mfe; ọ bụrụ na ị nyochaa isi okwu zoro ezo n'akwụkwọ, a na-akọ ụdị ole na ole nke Ụka, na agha ndị ụgha okwukwe megide Ụka.
Ndị amụma iri na abụọ, a chịkọtara n'oke nta nke otu akwụkwọ, na-egosi ihe karịrị nke ukwuu karịa ihe na-ada ụda n'akwụkwọ.
Hozịa na-akpọ aha Efrem, Samarịa, Josef, Jezrel, na nwunye na-akwa iko, na ụmụ ịkwa iko, na nwanyị na-akwa iko e mechiri n'ụlọ di ya, nọdụrụ ala ogologo oge dịka nwanyị di ya nwụrụ, na-eyikwa uwe iru ụjụ, na-echere nlọghachi di ya.
Joel, nwa Fatuel, na-akọwa ala ebo iri na abụọ nke igurube, na igwe ụkpana, na ụkpana, na ero nke na-ebibi richara; na mgbe e kwatụsịrị ndị mbụ, na a ga-awụsa Mmụọ Nsọ n'elu ndị odibo Chineke na ndị ohu nwanyị, ya bụ, n'elu aha narị na iri abụọ ndị kwere ekwe, a ga-awụsakwa ya n'elu ụlọ Zaịọn. Ndị narị na iri abụọ a, na-arị nwayọọ nwayọọ site n'otu ruo iri na ise, na-emepụta ọnụọgụgụ nzọ ụkwụ iri na ise, nke e ji ihe omimi chekwaa n'Abụ Ọma.
Emọs, onye ọzụzụ atụrụ na onye ọhịa, na-agbapụ mkpụrụ osisi n'ọhịa, apụghị ịkọwa ya n'okwu ole na ole. N'ihi na onye pụrụ ikwupụta nke kwesịrị ekwesi mmehie atọ maọbụ anọ nke Damaskọs, na Gaza, na Taịa, na Edọm, na ụmụ Amọn na Moab, na nke asaa na nke asatọ, nke Juda na Izrel? Ọ na-agwa ehi ndị mara abụba nke dị n'ugwu Samarịa, na-agbakwa akaebe na ụlọ ukwu na ụlọ nta ga-ada. Ya onwe ya na-ahụ onye na-emepụta igwe ụkpana, na Onyenweanyị na-eguzo n'elu mgbidi e tere mmanụ maọbụ nke siri ike dịka diamond, na nko mkpụrụ osisi na-adọkpụrụ ndị mmehie ntaramahụhụ, na ụnwụ n'ala ahụ — ọ bụghị ụnwụ achịcha, maọbụ akpịrị ịkwa mmiri, kama nke ịnụ okwu Chineke.
Ọbadaya, onye aha ya pụtara ohu Chineke, na-ada ụda megide Edọm, nwoke ọbara na nke ụwa; o jikwa ùbe mmụọ maa onye ahụ bụ onye asọ nwanne ya Jekọb mgbe niile.
Jona, nduru mara mma karịsịa, onye na-egosi ihe Onyenweanyị ga-ata ahụ site n'ịlọ ụgbọ mmiri ya, na-akpọ ụwa ka o chegharịa, na n'okpuru aha Nineve na-ekwusa nzọpụta nye mba ndị ọzọ.
Maịka nke Moresheth, onye nketa Kraịst, na-ekwusa mbibi nwa nwanyị onye ohi, na-anọchikwa ya gburugburu: n'ihi na o tiri onye ikpe Izrel ihe n'agba.
Nehọm, onye nkasiobi ụwa, na-abaara obodo ọbara mba, mgbe a kwatụsịrị ya na-ekwu: "Lee n'elu ugwu ụkwụ onye na-eweta oziọma na onye na-ekwusa udo."
Habakọk, onye ọgbọ siri ike na a pụghị ịgbagha agbagha, na-eguzo n'ebe nche ya na-atụkwasị ụkwụ ya n'elu ebe e wusiri ike, ka o wee lekwasị Kraịst anya n'elu obe ma sị: "Ebube ya kpuchiri eluigwe, otuto ya jupụtara n'ụwa. Ìhè ya ga-adị ka ìhè; mpi dị ya n'aka: ebe ahụ ka e zoro ike ya."
Zefanaya, onye nche na onye maara ihe nzuzo Chineke, na-anụ mkpu akwa site n'Ọnụ Ụzọ Azụ, na ịkwa akwa site n'Akụkụ Nke Abụọ, na mbibi site n'ugwu ndị ahụ. Ọ na-ekwusakwa iti mkpu maka ndị bi na Mgbọ, n'ihi na ndị Kenan niile agbaala nkịtị, ndị niile e kechiri ego a larịala.
Hagaị, onye emume na obi ụtọ, onye kụrụ mkpụrụ n'anya mmiri ka o wee ghọọ n'ọṅụ, na-ewu ụlọ nsọ ahụ a kwatụrụ, na-eweta Chineke Nna ka ọ kwuo okwu: "Nwa oge nta ọzọ, aga m ama eluigwe na ụwa, na oke osimiri na ala kpọrọ nkụ, aga m emekwa ka mba niile maa jijiji, Onye mba niile na-achọsị ike ga-abịa."
Zekaraya, onye na-echeta Onyenweanyị ya, bụ onye amụma dị iche iche, na-ahụ Jizọs yi uwe ruru unyi, na nkume nke anya asaa, na ihe ịdọba oriọna ọlaedo nke nwere ọkụ dịka anya si dị, na osisi oliv abụọ n'aka ekpe na aka nri nke oriọna; ka mgbe ịnyịnya ojii, ọbara ọbara, ọcha, na nke dị iche iche gasịrị, na ụgbọ agha e zipụsịrị site na Efrem, na ịnyịnya site na Jerusalem, o wee buo amụma ma kwupụta eze ogbenye, nọ n'elu nwa ịnyịnya, nwa nwanyị ịnyịnya nke dị n'okpuru yoku.
Malakị, n'ụzọ doro anya, na n'ọgwụgwụ ndị Amụma niile, banyere ịjụ Izrel na ịkpọ mba ndị ọzọ: "Enweghị m obi ụtọ n'ebe unu nọ, ka Onyenweanyị nke usuu ndị agha sịrị, agaghị m anara onyinye site n'aka unu. N'ihi na site n'ebe anyanwụ si awa ruo ebe ọ na-ada, aha m dị ukwuu n'etiti mba niile; n'ebe niile a na-achụ aja ihe nsure ọkụ na-esi isi ụtọ ma na-eche onyinye dị ọcha n'ihu aha m."
Aịzaya, Jeremaya, Izikịel, na Danịel — onye pụrụ ịghọta maọbụ kọwapụta ha? Onye mbụ n'echiche m adịghị ekwu amụma kama Oziọma.
Onye nke abụọ na-ekpokọta mkpara alụmọndi, na ite na-agbọ agbọ site n'ihu ugwu, na agụ gbara agịrịga e yapụrụ agba ya, na mkpụrụ okwu anọ n'ụdị abụ dị iche iche.
Onye nke atọ nwere mmalite na njedebe ya e kechiri n'ihe gbara ọchịchịrị dị ukwuu nke na n'etiti ndị Hibru, a naghị agụ akụkụ ndị a, ha na mmalite Jenesis, tupu afọ iri atọ.
Onye nke anọ n'ezie, onye ikpeazụ n'etiti ndị amụma anọ, bụ onye maara oge, na banyere nkume nke ụwa niile e sitere n'ugwu wepụta na-ejighị aka na-akwatu alaeze niile, na-ekwupụta n'okwu doro anya.
Devid, Simonides anyị, Pindarus na Alcaeus anyị, Horace anyị kwa, Catullus na Serenus, na-eji ụbọ akwara akpọ Kraịst, na-ejikwa ụbọ akwara iri buli onye sitere n'okpuru ala bilie.
Solomọn, onye udo na onye Onyenweanyị hụrụ n'anya, na-edozi omume, na-akụzi banyere okike, na-ejikọ Ụka na Kraịst, na-abụkwa abụ agbamakwụkwọ ụtọ nke alụmdi na nwunye nsọ.
Ẹsta, n'oyiyi Ụka, na-anapụta ndị mmadụ n'nsogbu; mgbe e gbuchara Haman — onye aha ya pụtara ajọ omume — o zigara ndị ga-esote oke oriri na ụbọchị emume a ma ama.
Akwụkwọ Ihe E Mere, ya bụ, nchịkọta Agba Ochie, dị ukwuu na dịkwa otú ahụ nke na onye ọbụla chọrọ ịrọrọ onwe ya ihe ọmụma Akwụkwọ Nsọ na-ejighị ya ga-eme ka a chịa ya ọchị. N'ihi na site n'aha ọbụla na njikọ okwu ọbụla, a na-emetụ akụkọ ndị e hapụrụ n'akwụkwọ Ndị Eze, a na-akọwapụtakwa ajụjụ Oziọma a na-agụghị agụ.
Ẹzra na Nehemaya — ya bụ, onye enyemaka na onye nkasiobi site n'Onyenweanyị — a chịkọtara ha n'otu akwụkwọ; ha na-ewughachi ụlọ nsọ, na-ewu mgbidi obodo; igwe ndị mmadụ ahụ niile na-alaghachi n'ala nna ha, na ndepụta ndị ụkọchukwu, ndị Livaịt, ndị Izrel, na ndị sonyeere ha, na ọrụ mgbidi na ụlọ elu e kenyere ezinaụlọ ndị ọzọ — ha na-egosipụta otu ihe n'elu ma na-ejide ihe ọzọ n'ime. Ị na-ahụ na mụ, ịhụnanya Akwụkwọ Nsọ dọkpụrụ m, agafeela oke nke leta, ma meghị ihe m chọrọ. Anyị nụla naanị ihe anyị kwesịrị ịmata, ihe anyị kwesịrị ịchọ, ka anyị kwa nwee ike ịsị: "Mkpụrụ obi m nwere ọchịchọ ịchọ iwu gị ndị nsọ mgbe niile." Maka ndị ọzọ, okwu Socrates ahụ na-emezu n'anyị: "Naanị nke a ka m maara, na amaghị m ihe ọbụla."
Ka m metụkwa Agba Ọhụrụ aka na nkenke.
Matiu, Mak, Luk, na Jọn — ụgbọ ịnyịnya anọ nke Onyenweanyị na Cherubim eziokwu, nke a na-akọwa dịka "ọtụtụ ihe ọmụma" — anya jupụtara ha n'ahụ niile; kpakpando ọkụ na-amụpụta, amụma na-agba ọsọ; ụkwụ ha kwụ ọtọ na-arịgo elu, azụ ha nwere nku na-efegharị ebe niile; ha na-ejide ibe ha ma jikọtakwa ibe ha, dịka wịịlụ n'ime wịịlụ ha na-atụgharị, na-aga ebe ọbụla iku ume Mmụọ Nsọ si akpọrọ ha.
Pọl Onye Ozi dere ozi nye ụka asaa; n'ihi na nke asatọ, nye ndị Hibru, ọtụtụ ndị tinyere ya n'azụ ọnụọgụgụ. Ọ kụziri Timọti na Taịtọs, rịọkwaara Failimọn arịrịọ n'isi ohu gbapụrụ ọsọ. Banyere nke a, echere m na ọ ka mma ịgba nkịtị karịa ide nta.
Ọrụ Ndị Ozi yiri ka ọ na-ada ụda akụkọ naanị ma na-ekwu banyere oge nwata nke Ụka a mụrụ ọhụrụ; ma ọ bụrụ na anyị mara na onye dere ya, Luk, bụ onye dibia, onye otuto ya dị n'Oziọma, anyị ga-ahụkwa n'otu oge na okwu ya niile bụ ọgwụ maka mkpụrụ obi na-arịa ọrịa.
Jemis, Pita, Jọn, na Jud bipụtara ozi asaa, ndị dị omimi dịka ha si dị nkenke, ndị dị nta ma dịkwa ogologo n'otu oge — nta n'okwu, ogologo n'isi okwu — nke na o nwere mmadụ ole na ole na-ahụghị ụzọ n'ọgụgụ ha.
Mkpughe Jọn nwere ihe omimi dịka okwu ya si dị ọtụtụ. Ekwubeghị m ihe zuru oke: otuto ọbụla na-adị nta karịa uru akwụkwọ ahụ. N'ime okwu ọbụla, ọtụtụ isi okwu zoro ezo. Ana m arịọ gị, nwanna m nke m hụrụ n'anya kachasị, biri n'etiti ihe ndị a, tụgharịa uche ha, amatakwala ihe ọzọ, achọkwala ihe ọzọ. Ọ dịghị yiri gị na ebe a n'ụwa bụ ebe obibi nke alaeze eluigwe? Achọghị m ka ịdị mfe na, dịka a ga-asị, ụdị ala ala nke okwu ndị dị n'Akwụkwọ Nsọ wee metụ gị: nke a pụtara maọbụ site na njehie ndị sụgharịrị ya maọbụ n'ụzọ a chọrọ, ka ha wee kụziere igwe ndị a na-amụtaghị ihe ihe ndị ahụ n'ụzọ dị mfe, ka n'otu ahịrịokwu ahụ onye mụtara ihe nụrụ otu ihe, onye amụtaghị ihe anụ ihe ọzọ. Abụghị m onye enweghị ihere na onye nzuzu nke ga-ekwe nkwa na amaara m ihe ndị a ma nwee ike ijide mkpụrụ ha, bụ ndị mgbọrọgwụ ha mara n'eluigwe; kama ana m ekwupụta na achọrọ m. Ana m ahọrọ onwe m karịa onye nọ na-anọdụ ala n'efu; na-ajụ ịbụ onye nkuzi, ana m ekwe nkwa ịbụ onye ibe. Onye rịọrọ, a na-enye ya; onye kụọ aka, a na-emeghere ya; onye chọọ, ọ na-achọta. Ka anyị mụta n'ụwa ihe ọmụma ahụ nke ga-anọgidere anyị n'eluigwe. Aga m eji aka ghere oghe nabata gị, ma (ka m kwuo ihe na-enweghị isi, dịka okwu isi elu Hermagoras) ihe ọbụla ị chọrọ, m ga-anwa ịmata ya n'otu gị. I nwere ebe a nwanna gị Eusebius nke hụrụ gị n'anya nke ukwuu, onye mekwuuru m amara leta gị site n'ịkọ ezi omume gị, nleda ụwa gị anya, ikwesi ntụkwasị obi n'enyi, na ịhụnanya Kraịst. N'ihi na amamihe gị na amara okwu ọma gị, leta ahụ n'onwe ya gosipụtara ya ọ bụladị na-enweghị ya. Mee ngwa, ana m arịọ gị, ma kama ịtọpụ ụdọ nke ụgbọ nta kwụsịrị n'ebe mmiri na-ada, bipụ ya. Ọ dịghị onye ga-ahapụ ụwa nwere ike iresi ihe o lere anya ala maka ire nke ọma. Ihe ọbụla i sitere n'akụ gị wepụta, gụọ ya dịka uru. Okwu ochie dị: onye ụkpa enweghị ihe o nwere dịka o si enweghị ihe o nweghị. Maka onye kwere ekwe, ụwa niile bụ akụnụba; ma onye na-ekweghị ekwe na-enwe ụkọ ọ bụladị obere ego. Ka anyị biri dịka ndị enweghị ihe, ma na-enwekwa ihe niile. Nri na uwe bụ akụnụba ndị Kristịan. Ọ bụrụ na ị nwere akụ gị n'aka gị, ree ya; ọ bụrụ na ị nweghị, tụfuo ya. Onye na-enapụ gị uwe ime, a ga-ahapụkwara ya uwe mwụda. N'ezie ma ọ bụghị na gị, onye na-ewetụ echi kwa ụbọchị na-adọkpụ ụbọchị site n'ụbọchị, jiri nlezianya na nwayọọ nwayọọ ree obere akụ gị, Kraịst enweghị ihe o ji azụ ndị ogbenye ya. Onye nyere Chineke ihe niile bụ onye wetara onwe ya. Ndị ozi hapụrụ naanị ụgbọ mmiri na ụgbụ. Nwanyị di ya nwụrụ tụnyere mkpụrụ ego ole na ole abụọ n'ụlọ akụ, a họọrakwa ya karịa akụnụba Croesus. Onye na-echeta mgbe niile na ọ ga-anwụ na-eleda ihe niile anya n'ụzọ dị mfe.
BANYERE OFUFE JIZỌS KRAỊST N'IME AKWỤKWỌ NSỌ.
Akwụkwọ ozi a, sitere n'ọrụ akpọrọ Akwụkwọ Ozi Nye Okorobịa Banyere Ndụ Kristịan, nke Fadaa H. D. Lacordaire dere, Paris, 1858, nke Poussielgue-Rusand bipụtara, e wepụtara site n'obi ọma nke Onye Odee na Onye Obipụta, iji mee ka mbipụta anyị baa ụba -- karịsịa, iji chọọ ya mma -- ọ dịghị onye na-agụ ya nke na-agaghị anara ya n'obi ekele.
Ebe mbụ anyị na-ezute ndị anyị hụrụ n'anya bụ akụkọ ha. Akụkọ bụ oge gara aga nke ndụ nke na-adịgide n'onwe ya n'ime ncheta e dere ede. Enweghị enyi ọ bụla ma ọ bụrụ na ncheta anaghị ekpọlite n'ime mkpụrụobi ma jide ndị anyị nyere obi anyị ka ha dịrị nso. Ọ bụ ebe ahụ ka ha bi ndụ nke anyị onwe anyị, ebe ahụ ka anyị na-ahụ ha na anyị, ebe ahụ ka oyiyi ha na ọrụ ha dịgidere n'ụdị nke bụ akụkụ nke ịdị anyị. Ma ncheta, ọ bụladị nke kacha kwesị ntụkwasị obi, dị mkpụmkpụ n'ụfọdụ ebe, ma ọ bụrụ na ọ chọọ inyefe onwe ya nye ndị ọzọ site n'ịhapụ ha oyiyi a hụrụ n'anya, ọ ga-agbanwe onwe ya ghọọ akụkọ ma dee onwe ya n'elu bronz nke na-eleda oge anya. Akụkọ bụ ncheta nke oge a mere ka ọ ghara ịnwụ anwụ. Site na ya, ọgbọ ndị mmadụ na-abịakwute ibe ha, ma, otu ọ bụla ha siri na-agba ọsọ n'ụzọ ha na mbibi ha, ha na-aṅụ site n'ọkụ ncheta otu nke na-emepụta mkpụrụobi ha na mmekọ ha. Nwoke onye enweghị akụkọ nọ kpamkpam n'ili ya; mba onye na-ekwupụtaghị nke ya ka amụtaghị.
Site na nke a, okpukpe, ebe ọ bụ nke mbụ n'etiti ihe niile nke mmadụ, ga-enwe akụkọ nke bụkwa nke mbụ, na Jizọs Kraịst, ebe ọ bụ isi na ntọala okpukpe, ga-ejide n'ime akụkọ ụwa ọnọdụ nke ọ dịghị onye ọzọ -- onye mmeri, onye nkà ihe ọmụma, maọbụ onye iwu -- nwere ike iru. Otu a ka ọ dị, Emmanuel m hụrụ n'anya. A gwunyekwa n'oge ochie maọbụ laghachikwa n'oge ọhụrụ, ọ dịghị ihe pụtara ìhè nwere àgwà Akwụkwọ Nsọ anyị, ma ọ dịghị ihe nwere ịdị ukwu nke Jizọs Kraịst. Anọghị m anya igosi gị nke a; emela m ya n'ebe ọzọ, a ghọtakwara na n'etiti gị na m ọ bụghị ajụjụ nke ngọpụ nke na-emetụ anyị, kama ajụjụ nke ndụ -- ya bụ, nke ịmata na ịhụ Chineke n'anya site na ịmata na ịhụ Jizọs Kraịst n'anya.
Ugbu a, ma ọ bụ ịmata maọbụ ịhụnanya, a ga-abịaru ihe ahụ meriri amara obi anyị nso, lee ya, mụọ ya, laghachikwa na ya na-enweghị ike ọ bụla ga-eme ka ọkụ nchọpụta na ịnweta nke a kwụsị; ma ọ bụrụ na ọnwụ maọbụ ọnọdụ n'ebe dị anya ewepụla ya n'anya anyị, ma ọ bụrụ na narị afọ ndị ahụ atụnyere ogologo oge n'etiti ya na anyị, ọ bụ n'akụkọ ya ka anyị ga-achọ ya ọzọ. Ị hụghị, n'oge ọmụmụ ihe klasik gị, nkà ịtụnanya na nke Chineke nke akụkọ? Ebee ka ọ si na Grịs bụ anyị dịka obodo nke na-adịghị anwụ anwụ? Ebee ka ọ si na Rom, ya na ebe okwu ya na agha ya, ka na-achụso anyị n'oyiyi ya a na-enweghị ike ịmeri, na-achị site n'ịdị ukwu ya nke kụrụ ọkụ ọgbọ nke abụghị nke ya? Gịnị mere aha ndị a nke Miltiades na Themistocles, gịnị mere ala agha ndị a nke Marathon na Salamis, kama ịbụ ili ndị echefuru echefu, ha bụ ihe nke oge anyị, okpụ e kpara ụnyaahụ, mkpu iti maka nke na-ada ụda na-arapara n'ahụ anyị ime ka ha maa jijiji? Enweghị m ike, ihe ọ bụla m mere, ịgbanarị ike ha; abụ m onye Atens, onye Rom; ebi m n'ụkwụ Parthenon, na-ege ntị n'ebe dị jụụ n'ala Nkume Tarpeian ebe Cicero na-agwa m okwu na-emetụ m n'obi. Ọ bụ akụkọ na-eme nke a. Otu peeji e dere puku afọ abụọ gara aga meriela puku afọ abụọ ndị ahụ; ọ ga-emerikwa puku afọ abụọ ọzọ, na otu a mgbe niile ruo mgbe ebighị ebi ga-anọchi oge, na Chineke, onye bụ oge niile na-abịa, ga-abụkwara anyị oge niile gara aga. Ma ị ghọtara nke ọma -- n'agbanyeghị na ọchịchị a n'elu ncheta ndị mmadụ abụghị nke peeji mbụ ọ bụla nke onye ode akwụkwọ mbụ ọ bụla dere banyere ihe ọ bụla ndị oge ha mere. Mba, akụkọ bụ ụdịrị, onyinye e nyere amamihe iche iche n'ihi mba dị ukwu na ihe ndị dị ukwu. Ọ dịghị akụkọ nke oge Ala-eze Rom Dara Ada, ọ gaghịkwa adị; ọ bụ Rom mere Livy tupu ọ nwụọ, ọ bụkwa Rom ka na-akpali Tacitus, site n'ịkpọghachitere ya n'okpuru Nero mkpụrụobi ndị kọnsụl ya.
Ma gịnị bụ Rom maọbụ Grịs n'ihu Kristịanịtị? Gịnị bụ Alexander maọbụ Caesar n'ihu Jizọs Kraịst? Okpukpe abụghị mmasị nke otu mba; ọ bụ nke mmadụ niile; akụkọ ya abụghị akụkọ otu nwoke; ọ bụ akụkọ Chineke. Ma ọ bụrụ na Chineke nyere ndị na-ede akụkọ ụfọdụ mba n'ihi na ha nwere ezi omume, na ụfọdụ ndị mmadụ n'ihi na ha nwere amamihe, gịnị ka Ọ gaghị eme maka Ọkpara Ya naanị, onye e kere aka ya site na mmalite ịbịa n'etiti anyị ma mejupụta oge niile na ebe niile n'ọnọdụ Ya? Akụkọ Jizọs Kraịst bụ akụkọ eluigwe na ụwa. Ebe ahụ ka a ga-achọta atụmatụ Chineke maka ụwa, iwu izizi na nke zuru ụwa ọnụ, mmalite agbụrụ ndị mmadụ, usoro ihe ndị mere nke rụrụ ọrụ n'ụzọ niile nke ihe mmadụ, nduzi nke Chineke, amụma nke ọdịnihu, nhọpụta mba na oge, otito ndị e kere aka ha maka atụmatụ ebighị ebi, ọgụ ezi ihe megide ajọ ihe n'ụdị kachasị omimi ya, nkwupụta eziokwu kwesịrị ntụkwasị obi, na n'ikpeazụ, karịsịa, site n'elu ruo ala, oyiyi Kraịst na-enye ìhè ihe niile site n'ìhè Ya na ịma mma Ya. Ị na-amata Akwụkwọ Nsọ anyị n'àgwà ndị a; ị maara na e dere ha n'okpuru nkasi ume nke iku ume Chineke, onye kpalịtere uche ndị dere ya, kpọlitere na duziere echiche ha, na otu a ha abụghị naanị ụlọ ọma nke oge ochie, nke otu, na nke ịdị nsọ, kama ụlọ Chineke, ọrụ bụ isi nke eziokwu na-enweghị njedebe, ebe ndị amụma tinyere naanị uwe ụdị ha na olu mkpụrụobi ha, ka ihe mmadụ dịrị na nke a dịka n'ihe niile, ka ịdị nsọ nke Chineke na-agbanweghị agbanwe nke isi pụtakwuo site na ngbanwe na-agbanwe nke mmadụ dịnụ n'ime ya. Ọrụ puku afọ anọ, aka ọtụtụ ndị pụtara na ya, ma otu amamihe na-achị ya, ọ bụkwa nzute nke otu na ọtụtụ n'ime oge dị otu a ogologo nke bụ ọrụ ebube mbụ nke ihe a e dere dị elu. Mgbe mmadụ meghere ya na-amaghị onye bụ eziokwu onye dere ya, dịka akwụkwọ nkịtị, ọ dịghị ike iguzogide ịdị ukwu nke àgwà ya, ma a na-amata na ya, n'oge ọ dị nta, ihe ncheta akụkọ, iwu, omume, na okwu ọnụ kachasị atụ n'anya dị n'okpuru eluigwe. Ma maka anyị, ndị maara onye bụ onye ode akụkọ ahụ, onye bụ onye iwu na onye abụ, mmetụta dị iche iche na-ejide anyị: ọ bụghị naanị ịtụnanya maọbụ ịjụ anya; ọ bụ ofufe okwukwe na ọmịmị nke ekele na-adịghị ede n'asụsụ mmadụ. Ebe ahụ, site na ahịrị nke mbụ, njehie nke mmadụ dịka nwata na njehie nke mmadụ dara ada na-adakwasị n'ụkwụ anyị, ya na akụkọ ifo nke ịkpọ arụsị, nke na-ahụ Chineke n'ebe niile, na njụ nke panteizim, nke na-ahụghị Ya n'ebe ọ bụla. Na mmalite, Chineke kere eluigwe na ụwa (1). Site n'okwu mbụ a ruo nke ikpeazụ -- Ka amara Onyenweanyị dịnyere unu niile (2) -- ìhè na-aga n'ihu na-etolite mgbe niile, yiri anyanwụ nke na-adaghị ada, nke ịrịgo ya na-aga n'ihu na-abawanye n'ọ bụla oge ìhè ya na okpomọkụ ya. Ọ bụghịzi ihe e dere ede; ọ bụ okwu. Ọ bụghịzi akwụkwọ nwụrụ anwụ nke na-ezo n'okpuru mpịaji ya eziokwu ndị a chọpụtara site n'ịtụle echiche na nlele; ọ bụ okwu dị ndụ, okwu ebighị ebi nke Chineke.
Lee okwu, Emmanuel -- okwu Chineke! Ọ dịghị ihe dị ụtọ karịa okwu mmadụ mgbe ọ si n'uche ziri ezi na obi nke hụrụ anyị n'anya; ọ na-abanye n'ime anyị, na-emetụ anyị, na-atọ anyị ụtọ, na-eme ka iru ụjụ anyị dị jụụ ma na-ebuli ọṅụ anyị elu; ọ bụ mmanụ na-agwọ ọrịa na ụda nsị nke ndụ anyị. Olee ihe okwu Chineke ga-abụ nye onye maara ịmata ya na ịnụ ya? Olee ihe ọ ga-abụ ịnwe ike ịsị n'onwe ya: Chineke kpalịtere echiche a; ọ bụ Ya na-agwa m okwu site na ya, ọ bụ m ka a na-agwa, ọ bụ m na-anụ ya? Ma mgbe mmadụ bịarutere, peeji peeji, n'okwu nke Jizọs Kraịst n'onwe Ya, n'okwu ahụ nke bụghịzi naanị nkasi ume nke ime na nke amụma kama iku ume a na-anụ anụ nke chi, okwu a pụtara ìhè nke Okwu Chineke, nke igwe mmadụ na ndị na-eso ụzọ Ya nụrụ -- gịnị ka fọdụrụ ma ọ bụghị ịnọ jụụ n'ụkwụ onye nkuzi, ka ụda olu Ya daa ụda n'ime mkpụrụobi anyị?
Akwụkwọ Nsọ bụ n'otu oge akụkọ Jizọs Kraịst na okwu Chineke. Ọ nwere site n'otu isi ruo nke ọzọ àgwà abụọ a. Site na peeji nke mbụ, n'okpuru ndo na-akpali mkpụrụobi nke paradaịs ụwa, ọ na-ekwusa maka anyị ọbịbịa Onye Nzọpụta ndị mmadụ. Nkwa a, nke e nyefere ndị nna ochie, na-enweta site n'akwụkwọ na akwụkwọ nghọta pụtara ìhè nke na-ejupụta ihe niile mere na-akwali ha gawa oge na-abịa dịka nkwadebe na ihe eserese nke ihe a na-atụ anya. Ndị Chineke na-etolite n'ọnọdụ mbịara na ọgụ; Jerusalem e wuru ewu, Zaịọn na-ebili; agbụrụ Onye a na-atụ anya ya, na-ekewapụ onwe ya site na ntọala izizi nke ebo ndị nna ochie, na-agbasa na Devid, onye si n'igwe atụrụ Betlehem gaa n'ocheeze Juda, site n'ebe ahụ na-ele anya na na-abụ abụ banyere nwa ahụ ga-amụtara ya site n'ọgbọ ya ka ọ bụrụ eze nke alaeze na-enweghị njedebe (1). Ndị Amụma na-ebuli ọzọ n'elu ili Devid ụbọ akwara nke ụbọchị ndị na-abịabeghị; ha na-eso Juda n'ọnọdụ ọjọọ ya, ha na-eso ya n'ọnọdụ ndọgbu n'iru ya; Babilọn nụrụ, n'akụkụ mmiri ya ndị ahụ, olu ndị nsọ ọ na-amaghị, na Saịrọs, onye meriri ya, gwara ya banyere Chineke nke kere eluigwe na ụwa na nyere ya iwu ka o wughachi ụlọnsọ Jerusalem. Ụlọnsọ ahụ abịaghachila. Ọ na-anụ akwa arịrịọ na ọkụ nke ndị amụma ikpeazụ, ma, mgbe oge gara, mgbe mba ndị ọzọ merụchara ya na ndị Makabiis sachara ya, ọ hụrụ Nwa Chineke ka ọ na-abịa n'aka Nne Marịa Dị Nsọ, site n'oghere ya ruo n'ebe nsọ, site n'ebe nsọ ruo Nsọ Kachasị Nsọ, na-akpọghachite n'onwe ya okwu ikpeazụ nke agadi nwoke Simeon: Ugbu a, Onyenweanyị, Ị ga-ahapụ ohu Gị laa n'udo, dịka nkwa Gị si dị, n'ihi na anya m abụọ ahụla nzọpụta Gị, nzọpụta ahụ I kwadoro n'ihu mba niile, ịbụ ìhè nke mkpughe nye ha na otito nke ndị Gị bụ Izrel (2). Jizọs Kraịst abịala. Oziọma na-anọchi iwu na amụma, eziokwu, na-emejupụta ihe eserese, na-enwu n'elu oge gara aga, nke ọ na-akọwa mgbe ọ natara akaebe ya. Oge niile na-ezukọ na Kraịst, akụkọ na-enweta n'okpuru nzọ ụkwụ Ya otu ya ebighị ebi. Ọ bụ Ya bụ ihe niile ugbu a; ọ bụ Ya ka ihe niile na-esonye, site na Ya ka ihe niile si apụta; Ọ kere ihe niile, Ọ ga-ekpekwa ihe niile ikpe. Jọdan na-anara Ya n'ime mmiri ya n'okpuru aka onye na-ebu ụzọ ya nke na-eme Ya baptizim; ugwu ndị ahụ hụrụ Ya ka Ọ na-arị ha ndị mmadụ niile na-eso Ya, ha nụrụ site n'ọnụ Ya okwu ahụ ọ dịghị onye ọzọ kwurụ mbụ: Ndị a gọzịrị agọzi bụ ndị ogbenye, ndị a gọzịrị agọzi bụ ndị na-ebe akwa. Ọdọ mmiri na-enye akụkụ ha nye okwu Ya, na ebili mmiri ha nye ọrụ ebube Ya. Ndị ọkụ azụ dị umeala na-apịa ụgbụ ha mgbe ha hụrụ Ya ma na-eso Ya ka ha ghọọ n'okpuru Ya ndị na-ejide mmadụ. Ndị amamihe na-ajụta Ya n'ọchịchịrị abalị; ụmụ nwanyị na-eso Ya na-ejere Ya ozi n'ìhè ehihie. Ịdọ anya ọ bụla na-abịakwute Ya, ọnya ọ bụla na-atụ anya na Ya, ọnwụ na-ewere Ya ụmụaka e bela akwa, iji nyeghachi ha ndị nne ha. Ọ hụrụ Nsọ Jọn n'anya, okorobịa ahụ, na Lazarọs, nwoke toro eto. Ọ gwara nwanyị Samarịa okwu ma gọziere nwanyị mba ọzọ. Otu nwanyị mmehie tere mmanụ n'isi Ya ma sutu ụkwụ Ya ọnụ; otu nwanyị ụgha zuru oke hụrụ amara n'ihu Ya. Ọ mere ka amamihe efu nke ndị nkuzi ghọọ ihere ma chụpụ ndị na-azụ ahịa n'ụlọnsọ. Ọ zoro onwe Ya n'ebe igwe mmadụ chọrọ ịkpọ Ya eze, ma mgbe Ọ banyere Jerusalem nke ndị hosana na-ebu Ya ụzọ na-ekele Ya dịka nwa Devid na onye mgbapụta ụwa, ọ banyere n'elu nwanyị ịnyịnya e ji uwe ndị na-eso ụzọ Ya kpuchie. Sinagọg ekpebiri Ya ikpe, Ọchịchị achịla Ya, Rom mara Ya ikpe; Ọ nwụrụ n'elu obe na-agọzi ụwa, onye ọchịagha ahụ hụrụ Ya ka Ọ na-anwụ n'etiti mkparị igwe mmadụ na nkwulu ndị ukwu, mara, na-akụ aka n'obi ya, na Ọ bụ Nwa Chineke. Ili natara Ya site n'aka ọnwụ; ma n'ụbọchị nke atọ, ili ahụ, nke ịkpọ asị na-eche, meghere onwe ya hapụ Onye Nwe ndụ gafee n'mmeri. Ndị na-eso ụzọ Ya hụkwara Ya ọzọ; aka ha metụrụ Ya ma fee Ya, ọnụ ha kwupụtara Ya; ha natara n'aka Ya nkuzi ikpeazụ Ya, ihe niile nke a ga-ahụ anya emechara maka mmadụ, Nwa Chineke na nwa mmadụ werere igwe ojii ụzọ eluigwe, hapụrụ ndị ozi Ya ụwa ịga meri. N'oge na-adịghị anya Pita, onye ọkụ azụ, nke ìhè Mmụọ Nsọ jupụtara na ya, rịdatara n'ọnụ ụzọ ụlọ elu ahụ ma gwa igwe mmadụ okwu, ndị ọ tụrụ n'anya n'agbanyeghị ịdị iche iche nke mbido ha na asụsụ ha. Pọl, onye mkpagbu, esighị aka ya pụta n'akụkụ ya; o buru aha Jizọs nye mba niile, nke ọ bụ onye ozi ha; Antiọk jidere ya, Atens gere ya ntị, Kọrint nabatara ya, Efesọs chụpụrụ ya ma gọziekwa ya, Rom n'ikpeazụ metụrụ agbụ ya ma ṅụọkwa ọbara ya n'elu aja otito ya. Jọn, onye kacha nso n'ime ndị na-eso ụzọ Kraịst, onye ọbịa nsọ nke obi Ya, guzoro n'ala mmiri Patmọs, onye ikpeazụ n'ime ndị amụma, o kwusaara Ụka mgbanwe ya n'ime iru ụjụ na otito ruo njedebe oge ndị a.
Akụkọ Jizọs Kraịst kere onwe ya otu a n'oge atọ nke e kesara n'ime puku afọ anọ: oge amụma, oge oziọma, na oge ndị ozi. N'oge nke mbụ, a na-atụ anya Jizọs Kraịst ma na-akwadokwa maka Ya; n'oge nke abụọ, Ọ na-egosipụta onwe Ya, na-ebi ndụ, na-anwụkwa n'etiti anyị; n'oge nke atọ, Ọ na-arụ Ụka Ya site n'aka ndị ozi, ndị biri ya na Ya, ndị natara nkuzi Ya ma ketakwa ike Ya. Akwa a anaghị akwụsị ọ bụla oge ma na-ebu n'ime ya, site n'onwe ya, ngosi nke eziokwu ya. Ma ọ bụ otu ihe ịnụ eziokwu ihe akaebe, ma ọ bụkwa ihe ọzọ ịzụ onwe gị na eziokwu ahụ a nụrụ. Dịka e nwere oge abụọ n'enyi -- nke a na-ejide n'aka na a hụrụ onye ahụ n'anya, na nke a na-enwe obi ụtọ na a hụrụ ya n'anya -- otu a n'ime ndụ mmụọ nke Kristịanịtị e nwere oge abụọ dị iche: nke a na-amata Jizọs Kraịst n'ịdị Chineke nke akụkọ Ya, na nke a na-ahapụ onwe ya n'ụtọ a na-enweghị ike ikwu nke akụkọ ahụ e nyochara. N'oge nke abụọ a, obi abụọ agbanarịla, nkwenye bụ onye nwe; a naghịzi achọ, a naghịzi enyocha, a naghịzi eweso iwe: akụkọ na-aghọ okwu, okwu nke Chineke n'onwe Ya, okwu ahụ na-asọbanye n'ime mkpụrụobi dịka osimiri ìhè na mmanụ ite. Ọ na-abanye ruo ebe ikpeazụ nke ike anyị ndị kachasị nọ anya, dịka ọbara na-enye ndụ na-esi n'akwara anyị rute n'isi ọnụ akụkụ ahụ anyị nke kachasị amaghị ama; ọ na-eme ka anyị kpọọ nri mmụọ ọzọ ọ bụla asị, maọbụ kama ihe niile anyị gụrụ na ihe niile anyị chere na-agbanwe site na imetụ mmiri ozi a nke amara na eziokwu na-abịakwute anyị site n'Akwụkwọ Nsọ, na site n'Akwụkwọ Nsọ, site na mmụọ nke Chineke n'onwe Ya.
Mgbe m gụrụ Akwụkwọ Nsọ nke mbụ, enweghị m okwukwe: ya mere ọ bụghị mmetụta onye kwere ekwe ka m nwetara, kama nke nwoke nwere obi ọma. Ọ yiri m dịka m jidere n'aka m akwụkwọ dị iche iche, nke e dere n'oge dị iche iche site n'aka ndị mmadụ dị iche iche, ma na iberibe ndị a niile e chịkọtara ọnụ mepụtara otu ahụ nke ịma mma dị ukwu. Otú ọ dị, ọ sịrị m ike ikwupụta ihe m nwetara, n'ihi na ncheta nke ọgụgụ mbụ ahụ ka ọ na-eloda n'ime mmetụta m natara ya kemgbe. Ọ bụ taa, mgbe afọ iri atọ nke okwukwe gachara, ka Akwụkwọ Nsọ bụ eziokwu m matara, n'ogo ahụ nke mkpụrụobi nkịtị nwere ike iru. Jenesis, Eksọdọs, Levitikọs, Nọmba, na Diuterọnọmi bụ, ya na akwụkwọ akụkọ ndị sochiri ha, akụkọ sara mbara nke mmalite ụwa, nke mmadụ, nke ndị Chineke, nke ofufe ha na iwu ha, nke agha ha na mgbanwe ha: ọ dịghị ihe yiri ya a na-ahụ n'akwụkwọ ọ bụla nke ụwa, àgwà na-adịghị ede n'asụsụ mmadụ nke akụkọ ahụ na-apụta n'ebe niile n'anya uche na n'anya okwukwe. Mmetụta obi na-ejide naanị obere ebe na ya; ọ bụghị ihe nlere anya nke na-eme ka obi maa jijiji dịka egwu, nke anya mmiri na-asọpụ n'ihu akụkọ: ọ bụ akụkọ mmadụ nke ka nọ na nwata, dị oke mwute, dị mfe, dị ukwu, nke aka Chineke na-enye ìhè n'ahịrị sara mbara nke ihe ndị mere, nke akpụkpọ oge ochie na omenaala ochie kpuchiri, nke nwoke oge anyị bụ onye ọbịa na ya site n'ihe niile dị n'ime ya nke na-adịghị adị ogologo na nke onwe ya. A na-anụ, n'ikuku ahụ dị anya, olu Chineke na-eke ihe, ọdịda nke mmadụ na-ada, mkpọtụ nke ụwa na-emerụ onwe ya nke a na-ata ahụhụ site n'ọnwụ, akwa arịrịọ ikpe ziri ezi nke Chineke megide obodo ndị ikpe mara, na nkwa onye ọgbụgbọ nke na-esi ike na-apụta ìhè mgbe a na-aga n'ihu n'ime oke ala ahụ sara mbara nke a na-enweghị ike ịhụ isi ya. Ihe niile dị jụụ, dị oke mwute, na-enweghị ngwa ngwa na ya; ọ dịghị akara mmasị na-emebi udo nke ihe na asụsụ; onye ode akwụkwọ nsọ ahụ na-eche naanị banyere Chineke, banyere ndị Chineke, na banyere nzọpụta ụwa. Site n'elu echiche a, ọ na-ahụ narị afọ na ọgbọ ka ha na-agafe na-enweghị ihe ọzọ na-emetụ ya ma ọ bụghị otito Chineke na ebere Chineke. A ga-eche na ọ nọ n'ọzara ya na anyanwụ dịka enyi, otu ahụ ka isi okwu akwụkwọ ndị a dị, na-adịghị agbanwe, na-enye ìhè, ma na-akọ nkụ n'otu oge. Akụkụ anyị na-adịghị ike na na-agbọ ọkụ anaghị achọta nri ya na ya. Ọ bụ naanị mgbe mgbe, ebe a na ebe a, n'ime ufodo akụkọ nke nọ anyị nso, ka anyị na-enwe mmetụta ikuku nwayọọ nke mmadụ. Josef na-achọtakwa ụmụnne ya ndị rere ya, Tobịas na-amakụ nna ya ochie mgbe ọnọdụ n'ebe dị anya ogologo na nchegbu ogologo gasịrị, ndị Makabiis na-enyere obodo ha aka site n'okpuru ịnyịnya mba ọzọ: ihe ndị a na ụfọdụ ndị ọzọ na-akpọghachi anyị n'ọkụ nke àgwà anyị, ma ọ bụ mgbe ole na ole na n'ụdị iji aka Chineke. Mgbe m gụrụ Abụ Solomọn ahụ a ma ama, nke Voltaire kpọrọ n'ụdị ọma dịka abụ ndị agha, ọ tụrụ m n'anya ịnọ oyi otu ahụ n'ihu otu oke na otu nke Ọwụwa Anyanwụ nke okwu ọnụ; m jụrụ onwe m gịnị mere, na-eche na m chọtala naanị akụkụ nke Baịbụlụ nke bụ ala maka mmetụta mmasị, anụghị m ihe ọ bụla ma ọ bụghị udo na ịdị ọcha. Ọ bụ n'ihi na Akwụkwọ Nsọ, ebe ọ bụ nke Chineke kpalịtere kpamkpam, anaghị ekwusa ihe ọ bụla ma ọ bụghị nke Chineke. Ọ bụladị mgbe ọ na-eji asụsụ mmasị, ọ bụ Chineke na-ekwu okwu na ya, obi mmadụ nke na-egosipụta onwe ya na ya na-ahapụ ka a hụ naanị akụkụ Chineke -- nke bụ ntọala ya ebighị ebi na ịma mma ya na-adịghị emebi. Ya mere ọgụgụ mbụ nke Akwụkwọ Nsọ anaghị emetụ obi; a ga-alaghachikwa na ya n'udo ma ogologo oge; a ga-eme mmụta na ya ma zụọ onwe anyị na ya iji nweta ụtọ ya; a ga-emeri mmụọ anụ ahụ, dịka onyeozi Nsọ Pọl si kwuo, tupu anyị amata ma nwee mmetụta mmụọ Chineke, ndụ adịghịkwa ogologo maka mmalite a. Onye ọrụ ubi na-echere ala ka o nye ya mkpụrụ ihe o kụrụ; onye na-egwu n'ime ala anaghị akwụsị n'elu ala -- ọ na-egwu, ọ na-arịda, ọ na-achọ ala ahụ n'aka ya gbara ọbara, ọ bụ naanị n'ala olulu ka akụ na-apụtara ya. Akwụkwọ Nsọ bụ olulu nke aka Chineke gwuru: gaa n'ala ya, akụ ahụ ga-abụ nke gị.
Ọ bụ ya mere na ọ ga-abụ n'efu ka m ga-arịọ onye na-agụ ka o bịa nọdụ ala n'ihu Baịbụlụ nke mbụ na mmetụta nke udo na obi ụtọ nke onwe ya. Mmanụ aṅụ anaghị asọ n'elu peeji ya; ọ dịghị ihe nke metụtara mmadụ a na-asọpụrụ na ya. Mmasị niile nke ọchịchọ ịmata nkịtị nke na-ejide anyị n'ihe mmadụ dere adịghị na nzute mbụ a na akwụkwọ nsọ, ma ọ bụrụ na onye na-agụ anaghị ejide ya site n'ike ọgụ, ma ọ bụrụ na ọ bụghị onye Kristịan maọbụ onye nkà ihe ọmụma -- m na-ekwu onye okwukwe maọbụ nsọpụrụ jupụtara -- a ga-anwa ya ka o mechie akwụkwọ ahụ maọbụ meghee ya naanị site n'ịhụnanya ịmata nke na-adịghị anya. M na-agba ya ume ka o mee ya, nke a bụ ihe mere.
E nwere n'ime akwụkwọ Mosis na n'ime akwụkwọ akụkọ nke Ọgbụgba Ndụ Ochie, a were ha n'onwe ha, uru kachasị nke ọhụrụ, nke ịdị ukwu, na nke akụkọ, nke na-etinye ha n'ọkwa mbụ n'etiti ihe e dere n'ụdị ahụ. Ọ bụghị ihe zuuru ekwu na mmepe oge ochie enweghị akụkọ dị oke mwute n'ụbọchị ha na àgwà ha, ebe akwụkwọ ndị kachasị ochie fọdụrụ anyị, mgbe akwụkwọ Mosis gasịrị, bụ uri Homer, nke mesịrị Pentateuch narị afọ ise n'oge ọ dị nta: ọ bụghị ihe zuuru ekwu, n'ihi na akwụkwọ Mosis anaghị emeri naanị site n'oge ochie nke e dere ha, kama site na mfe nke akụkọ ahụ, ọnọdụ na-enweghị akụkọ ifo ọ bụla, site na ụda olu a na-amaghị aha nke nna nke na-ejikọta nna, eze, na onye amụma n'otu oge. Mmadụ nwere ike ịka nka dịka ọ chọrọ; ọ naghị echefu ncheta aka e ji ikike na nwayọọ tinye n'elu afọ mbụ ya, ọ na-ahụkwa mmasị ịnụ ya na ncheta ya, ọ bụladị mgbe ọ hapụghị ebe ahụ akara ezi omume. Karịsịa, mgbe otu nna bụrụ onye ezi omume, onye nwere uche, onye dike, na onye Chineke kpalịtere, mgbe o wuru n'ọzara, na-alụ ọgụ na-anwụ, otu mba nke ga-adịgide puku afọ anọ -- nwa nwoke ahụ, otu ọ bụla oge si dị anya n'etiti ya na ya, na-amata mgbe niile n'ime ya ike nke ọbara na amamihe nke enweghị otu ya n'otu mba ọ bụla maọbụ otu oge ọ bụla. A sị na ndị Hibru bụ mba dịka mba ọzọ, ha gaara etufuola ọ bụladị ncheta aha ha, nke mmepe Kristịan nke zuru ụwa ọnụ loda. Ọ bụ ọbara Mosis chekwara ha, dịka ọ bụ ọbara Kraịst ga-echekwa ha.
Gụọ akwụkwọ Mosis na akwụkwọ akụkọ nke Ọgbụgba Ndụ Ochie; gụọ ha n'udo, na-enweghị ngwa ngwa ọ bụla, na-echeta na ị na-agụ ihe ncheta kachasị ochie nke uche mmadụ. Kwụsị mgbe akụkọ ahụ na-agwụ gị ike; laghachi mgbe ntụgharị uche na izuike emezigharịla mkpụrụobi gị. Ṅụọ nwantịntị, ma ṅụọ mgbe mgbe. Cheta na ụwa si na peeji ndị a pụta na na mmepe gị kachasị elu agaghị abụ ihe ọ bụla ma ọ bụghị nkọwa Iwu Iri na amụma ndị ahụ.
Otú ọ dị, mgbe ị bịaruru n'Abụ Ọma Devid na ndị Amụma, ụwa ọhụrụ ga-emeghee n'ihu gị. Asụsụ nkịtị ga-ahapụ ebe nye uri, akụkọ ga-ahapụ ebe nye ọkụ mmụọ, nwoke Chineke, nke iku ume na-akpali na na-ebuli jupụtara na ya, ga-emetụ ala naanị mgbe ole na ole. Ebe ahụ ka uri ukwu nke Baịbụlụ dị, abụ nke abụ, ụbọ akwara nke onye ọ bụla maara ọ bụladị na-anụbeghị ya. N'ebe a nke Akwụkwọ Nsọ, obi nke na-akụ nwantịntị ka o jidere, ma, ọ bụrụ na o nwere ike imeghee onwe ya, ọ na-ewere onwe ya nye oke ịtụnanya nke ọ mabeghị ma ọ bụghị mgbe ọ na-agụ Homer maọbụ Virgil. Ma na ịgụ Homer na Virgil, a na-anụ na nwoke amamihe bụ nsọtụ nke àgwà anyị, ụdị egwu e si n'ime anyị dọpụta iji tọọ anyị ụtọ. N'ebe a, ọ karịrị nke ahụ nke ukwuu: ọ bụghịzi mmadụ na-abụ abụ maka ahụhụ ya na obi ụtọ ya; ọ bụ mmadụ a bụrụ n'ezi ya site n'ọhụ Chineke. Ọ na-ahụ Chineke, ihe ọ na-ekwupụta na nke fọdụrụ n'olu mmadụ nke ọnọdụ ahụ tipịara, ọ dịghị olu ọzọ nwere ike ikwu ya. Ọ bụ eluigwe na-agwa ụwa okwu, ọ bụghị n'udo nke ike niile, kama n'ịhụnanya na-enweghị njedebe nke mmebi ụwa gbanwere ghọọ iru ụjụ. Ọ bụ Chineke na-akpọ ndị na-ekweghị ekwe ma hụrụ n'anya; ọ bụ nna na-arịọ, na-egwu ọkụ, na-ebe akwa, na-asụ ude; ọ bụ onye amụma na-ahụ narị afọ ka ha na-agafe n'ihu ya na-ahụ ihe nlere anya nke okike a mụgharịrị n'ezi omume; ọ bụ eze mehiere na chegharịrị na-ekwupụta njehie ya na-arịọ ebere; ọ bụ onye ezi omume a hapụrụ nke nwere naanị Chineke dịka enyi; ọ bụ onye ọzụzụ atụrụ na-eche nche na-atụ anya; ọ bụ obi na-asọ n'ịhụnanya, n'akwa arịrịọ, na n'ngọzị. Akwụkwọ Nsọ niile mara mma, ma Abụ Ọma na ndị Amụma bụ isi otito ya, ọ bụkwa ebe ahụ ka Devid na Aịzaya, nọdụ ala n'ìhè na-eburu ha, na-echere onye njem Kristịan iji nye ya baptizim ikpeazụ nke okwukwe na ịhụnanya.
Ebee ka ike abụ ọma na amụma ndị a si, ị ga-ajụ m? A pụrụ ịkọwa ya? Ee, Emmanuel m hụrụ n'anya, a pụrụ ịkọwa ya, isi iyi nke okwu ọnụ a dị n'otu ọ na-eso Jizọs Kraịst. A lere Jizọs Kraịst anya n'ime akwụkwọ Mosis na akụkọ ndị Hibru, Jizọs Kraịst na-ezo onwe Ya n'okpuru ihe ndị mere; Ọ bụ mkpụrụobi ha na ebumnuche ha, ma n'ụzọ ezoro ezo nke na-apụta naanị site na mkpughe nke oge na ihe ndị mere. A ga-agbawa akpụkpọ ahụ iji rute Ya, ma mgbe a rutere Ya n'okpuru akwa ahụ siri ike nke ọrụ, usoro, na iwu kpuchiri Ya, ìhè ihu Ya bụ naanị nwantịntị ìhè sitere na ntụgharị anya dị anya na nke amaghị ama. Ma n'abụ ọma na amụma ndị ahụ, akpụkpọ ahụ na-ada, ihe omimi na-apụta ìhè, onye Jizọs Kraịst na-apụta; a na-ahụ Ya ka A mụrụ Ya site na nwanyị na-amaghị nwoke, a na-eso ntụpọ Ya na ahụhụ Ya, a na-ahụ ọnwụ Ya, a na-ahụ Ya ka Ọ meriri n'ụbọchị nke atọ, nọdụ ala n'aka nri nna Ya, na-achị site n'ebe ahụ Ụka na ụwa ruo ọgwụgwụ oge ndị a. Ma ọ bụghị naanị nghọta a na-enye abụ ọma na amụma ndị ahụ mmetụta ha na-enye anyị; ọ bụ ịhụnanya na-apụta site n'ìhè. Ọ bụghị ihe zuru ịhụ ihe; a ga-ahụkwa ha n'anya. Ịhụ ha na-enye ìhè; ịhụ ha n'anya na-eburu. Ọ dịghị ihe na-eburu anyị karịa onwe anyị dịka ihe nlere anya nke nwoke nke ọkụ Chineke na-enwu mgbe ọ na-ehulata n'elu akwà na obe Jizọs Kraịst. E nwere n'ịhụnanya a ike nke enweghị otu ya, ọ bụladị n'ịhụnanya nne na nwunye, n'ihi na ihe a hụrụ n'anya enweghị njedebe, àgwà apụghị ime ihe yiri ihe amara na-eme. Ihe niile amamihe mere n'ọrụ ya kachasị ukwu n'ihi àgwà -- abụ Homer banyere iwe Achilles, nke Virgil banyere ọnọdụ ọjọọ Aeneas, akwa arịrịọ Phaedra nke Racine, Romeo na Juliet nke Shakespeare, Ọdọ Mmiri Lamartine ya na mmiri ya, akụkụ ya, na nwanyị ọ hụrụ n'anya -- ihe ndị a niile abụghị ihe n'akụkụ Miserere nke Devid, Abu Akwa Jeremaya, na isi nke iri ise na atọ nke Aịzaya. Ebee nke a ka ihe kpatara ịdị iche a dị, ma ọ bụghị n'ihe a hụrụ n'anya nke kpalịtere usoro abụ abụọ ndị a? Mgbe Achilles bere onye enyi ya nwụrụ n'agha, mgbe Aeneas tufuru ala nna ya, mgbe Phaedra kwupụtara n'onwe ya ihe ịsọ oyi nke mmasị ya, mgbe Romeo na Juliet rahụrụ n'ụra ịhụnanya ha, na mgbe nwanyị Lamartine hụrụ n'anya tụgharịrị anya ya ugboro ikpeazụ n'elu mmiri ndị ahụ kpara asịrịkwa ya -- mụọz nke mmadụ agwụla ike. Ọ mebiela ihe niile dị n'ime ya nke na-amị mkpụrụ na nke dị nro; ọ dara n'akụkụ ili ndị ahụ o toro mma nwa oge, ọ fọdụrụ ya, n'ọnọdụ ndị nwụrụ anwụ ebighị ebi, naanị ncheta nke olu ya. Ma mgbe Devid bere mmehie ya akwa, mgbe Jeremaya bere akwa n'elu Jerusalem, mgbe Aịzaya si ebe dị anya hụ ahụhụ Onye Nzọpụta ya, mkpụrụobi ha adịghị ebelata site n'ihe niile ha nyere; isi iyi ebe ha ṅụrụ wuo n'ime ha na mmiri okwu ha, na, ndị ka nụrụ ụrụ karịa ndị abụ nke mmadụ, ha ahapụghị ncheta ha n'aka ili kama n'aka ebe ịchụaja. N'ebe ịchụaja ndị a, nke e wuru n'ụwa Kristịan niile, otu nwoke nọ ala ma otu ndị mmadụ guzoro: nwoke ahụ bụ ụkọchukwu; ndị mmadụ ahụ bụ anyị niile. Ma nwoke a ma ndị mmadụ a abụghị ndị na-enyocha ihe ochie na-arụ ọrụ banyere mkpọmkpọ ebe; ha bụ ndị kwere ekwe, ndị ofufe, ndị arịrịọ, ndị na-ekwughachi abụ ọma Devid kwa ụbọchị n'otu ebe na n'otu okwukwe dịka ndị Livaịt nke Jerusalem, n'ogologo puku afọ atọ, na-ekpe Chineke ekpere, Nna Jizọs Kraịst, n'otu olu nke ndị amụma ji kpee Nna Onye a na-atụ anya Ya ekpere, Onye Nzọpụta ha na nke anyị.
Abụ ọma na amụma ndị ahụ bụ ọgụgụ ukwu nke onye Kristịan. Ọ dịghị akwụkwọ karịrị nke ahụ; ọ dịghị nke nwere ike ịzụ mkpụrụobi otu a ma nye ya achịcha eluigwe n'achịcha ụwa. Ma oge kachasị mkpa nke Akwụkwọ Nsọ adịghị ebe ahụ; ọ dị n'Oziọma, ya bụ, n'akụkọ dị ndụ nke onwe ya nke ndụ Kraịst. Ruo ugbu a Jizọs Kraịst apụtabeghị anyị ma ọ bụghị n'amụma; Ọ kwubeghị okwu ma ọ bụghị site n'ọnụ ndị o zitere; Ọ kpughebeghị onwe Ya ma ọ bụghị nye ndị a họpụtara, na n'ime ndị a họpụtara naanị akụkụ mkpụrụobi ha. Ma ugbu a akpụkpọ ahụ adala ruo mgbe ebighị ebi, ihe ezoro ezo n'atụmatụ Chineke, nke uche hụrụ n'ụzọ na-ezighị ezi, nke ndị amụma ghọtara nke ọma, na-apụta n'ụwa n'ụdị ya eziokwu nke a pụrụ ịhụ. Otu nwoke apụtala -- Chineke n'onwe Ya -- anyị ga-anụ Ya.
Banyere Oziọma, ọ chọghị ụdị nkwadebe ndị a. Mmadụ nwere ike ịbụ okorobịa, onye na-agbọ ọkụ, onye ụwa na onwe ya jupụtara, Oziọma ga-amata otu esi agwa anyị okwu ya: ọ bụghị na mmegharị mbụ anyị bụ ịghọta ya ma hụ ya n'anya; ma, otu ọ bụla mmadụ si nọ anya na Kraịst site n'okwukwe maọbụ omume, o nweghị ike ịhụ n'ihu oyiyi ahụ na-enye ìhè na na-eme ebere otu n'ime oke ikuku kachasị ukwu nke akụkwala n'ọnụ ụzọ mkpụrụobi mmadụ. Amaara m naanị otu ihe a ga-etinye n'akụkụ ya: oge mbụ a hụrụ Ugwu Alps n'otu oge ahụ mgbe snow, eluigwe, anyanwụ, ahịhịa ndụ, na ndo nyekọrịtara otu zuru oke. A na-akwụsị, otu mkpu na-apụ. Otu ahụ ka Oziọma dị; ọ na-akwụsị gị ma mee ka i tie mkpu.
Ugbu a, gịnị bụ Oziọma? Ọ bụ akụkọ nwoke nke ụwa ahụbeghị ma agaghị ahụkwa ọzọ. Agaghị m ekwu ihe ọzọ. Ọ bụ nwoke a mụrụ n'ogbenye, biri n'ogbenye, nwụọkwa n'ogbenye; onye, site n'ogbenye ya n'onwe ya, emeghị ya ntọala maka ịdị ukwu ọ bụla; onye na-edebeghị otu ahịrị, na-ekwubeghị otu okwu n'ihu nnukwu ọgbakọ, na-enyebeghị iwu n'otu agha, na-achịbeghị otu mba, na-emebeghị otu n'ime nkà ndị na-eme ka aha mmadụ daa ụda, ma mekwara ka aha ya na ọnọdụ ya jupụta ụwa, n'oke sara mbara na oge dị ogologo nke na-ahapụghị ebe ọ bụla maka ihe ọ bụla nke mmadụ. Ndị ukwu niile na-eme otu oge ìhè, ma na-adakwa azụ n'ọchịchịrị ili ha. Ya naanị bụ kpakpando kwụ chịm na-etolite; ma ọ bụrụ na ụwa na-aga n'ihu mgbe puku afọ abụọ Kristịanịtị gasịrị, ọ bụ naanị iji mechaa ịnye onwe ya ìhè site n'ọkụ ndụ nke ọ dịghị ihe hanyere ma ìhè ya ma okpomọkụ ya.
Ma ka anyị meghee Oziọma; ọ ga-ekwu okwu ka mma karịa m.
Gee ntị n'okwu mbụ a chọtara ebe ahụ: ọ bụ Jizọs Kraịst na-agwa onye na-ebu Ya ụzọ Nsọ Jọn Onye Na-eme Baptizim, onye chọrọ ịkwagide Ya ka Ọ ghara ịnata baptizim nke nchegharị: Hapụ ka ọ dị otu a ugbu a, n'ihi na o kwesịrị ka anyị mejupụta ezi omume niile otu a (1).
Lee okwu. Anaghị m akọwara gị ya, anaghị m eji ihe ọ bụla chọọ ya mma; ị ga-aghọta ya ma ị nwere ike. N'ihu, mgbe obubu ọnụ ụbọchị iri anọ n'ọzara gasịrị, ekwensu nke na-anwa Ya sị ya: Ọ bụrụ na Ị bụ Nwa Chineke, nye iwu ka nkume ndị a ghọọ ogbe achịcha, Ọ zara: Ọ bụghị naanị achịcha ka mmadụ ji ebi ndụ, kama okwu ọ bụla nke si n'ọnụ Chineke (2).
N'ebe ka dị anya, site n'elu ugwu n'ime Galili, na-agwa igwe mmadụ na-eso Ya okwu, Ọ kwuru n'olu nke ọ dịghị onye nụbụ: Ndị a gọzịrị agọzi bụ ndị ogbenye n'ime mmụọ, n'ihi na alaeze eluigwe bụ nke ha. Ndị a gọzịrị agọzi bụ ndị dị nwayọọ, n'ihi na ha ga-enweta ụwa. Ndị a gọzịrị agọzi bụ ndị na-ebe akwa, n'ihi na a ga-akasị ha obi. Ndị a gọzịrị agọzi bụ ndị agụụ na akpịrị ịkwa ezi omume na-agụ, n'ihi na a ga-enyeju ha afọ. Ndị a gọzịrị agọzi bụ ndị obi ebere, n'ihi na ha ga-enweta ebere. Ndị a gọzịrị agọzi bụ ndị obi ha dị ọcha, n'ihi na ha ga-ahụ Chineke. Ndị a gọzịrị agọzi bụ ndị na-eme udo, n'ihi na a ga-akpọ ha ụmụ Chineke. Ndị a gọzịrị agọzi bụ ndị na-ahụ ahụhụ n'ihi ezi omume, n'ihi na alaeze eluigwe bụ nke ha (3).
M ga-ekwupụta Oziọma niile? A sị na m chọrọ iwepụta site na ya ihe niile kwesịrị ka e gosipụta n'ezi nke a tinyere ya, m gaara ekwupụta ya niile. Ma enweghị m ike ikwu ihe niile, enweghịkwa m ike ịhọpụta: nke ahụ ga-abụ ikwere na Jizọs Kraịst kwuru ihe ka mma karịa ihe ọzọ, nke ga-abụ iche echiche ọjọọ na ikpe ọjọọ. M ga-anọ naanị n'okwu ole na ole a ghara n'ebe ọ bụla, site na ebe ndị metụtara oge dị iche iche.
Ihe ọ bụla unu chọrọ ka ndị mmadụ mee unu, meere ha ya (4).
Dịrịnụ zuru oke, dịka Nna unu nke eluigwe si zuru oke (5).
Hụnụ ndị iro unu n'anya (6).
Ọ bụrụ na onye ọ bụla akụọ gị n'agba aka nri, tụgharịa nke ọzọ nye ya (7).
Ka onye n'etiti unu nke na-enweghị mmehie buru ụzọ tụọ ya nkume (8).
Onye n'ime unu ga-ama m ikpe mmehie (9)?
Bịanụ n'ebe m nọ, unu niile ndị a gwụrụ ike ndị ibu arọ, m ga-enye unu izuike (10).
Onye ọ bụla chọrọ ịbụ onye mbụ n'etiti unu ga-abụ ohu unu, dịka Nwa nke Mmadụ abịaghị ka e jeere Ya ozi, kama ijere ozi na inye ndụ Ya dịka mgbapụta maka ọtụtụ ndị (11).
(1) Mat. 3:15. -- (2) Mat. 4:4. -- (3) Mat. 5. -- (4) Mat. 7:12. -- (5) Mat. 5:48. -- (6) Mat. 5:44. -- (7) Mat. 5:39. -- (8) Jọn 8:7. -- (9) Jọn 8:46. -- (10) Mat. 11:28. -- (11) Mat. 20:27.
Onye ọ bụla wedara onwe ya ala ka a ga-ebuli elu (1).
Zụọ atụrụ m (2).
Ka obi unu ghara ịda mba. Unu kwere na Chineke, kwerekwanụ na m. N'ụlọ Nna m e nwere ọtụtụ ebe obibi. Ana m aga ikwadooro unu ebe, mgbe m gachara gakwa kwadooro unu ebe, m ga-abịa ọzọ kpọrọ unu n'ebe m nọ, ka ebe m nọ, unu nọkwa ebe ahụ (3).
Nna, oge ahụ eruola; nye Nwa Gị otito, ka Nwa Gị nye Gị otito (4).
Nna, ọ bụrụ na o kwere omume, ka iko a gafe m; ma ka uche Gị mee, ọ bụghị nke m (5).
Nna m, gbaghara ha, n'ihi na ha amaghị ihe ha na-eme (6).
Atinyeghị m ihe ọ bụla.
Ị chọrọ ka m gosi gị otu peeji nke ụdị ọzọ, ma eleghị anya nke mara mma karịa? Gee ntị na ilu nke Nwa Nkịrị Lara N'iyi:
Otu nwoke nwere ụmụ nwoke abụọ, onye nke ọ bụ nwantakịrị n'ime ha sịrị nna ya: Nna m, nye m oke nke akụ nke dabara m. Nna ahụ kere ha akụ ya. Ụbọchị ole na ole ka o mesịrị, nke ọ bụ nwantakịrị n'ime ụmụ nwoke abụọ ahụ chịkọtara ihe niile o nwere, pụọ gaa n'obodo dị anya, ebe o lara akụ ya niile n'iyi n'oke oriri na ọṅụ na-ezighị ezi. Mgbe o mebiechara ihe niile, oke ụnwụ dakwasịrị obodo ahụ, o bidoro ịda n'ụkọ. Ya mere o pụrụ gaa jee ozi nye otu onye bi n'obodo ahụ, onye zigara ya n'ubi ya izuzu ezi. Ọ gaara achọ ijupụta afọ ya na mkpụrụ nke ezi na-eri; ma ọ dịghị onye nyere ya. N'ikpeazụ, ọ bịara n'onwe ya, sị: Olee ọtụtụ ndị ọrụ n'ụlọ nna m nke nwere achịcha n'uju, ma ugbu a ana m anwụ n'ụnwụ! Ọ ga-adị m mkpa ibilite gaa n'ebe nna m nọ, sị ya: Nna m, emehiela m megide eluigwe na n'ihu gị; etosịghị m ka a kpọ m nwa gị; mee m ka otu n'ime ndị ọrụ gị. Ya mere o biliri gaa n'ebe nna ya nọ. Mgbe ọ ka nọ ebe dị anya nke ukwuu, nna ya hụrụ ya ma obi ya wutere ya, ọ gbara ọsọ gakwuru ya, makụọ ya n'olu sutukwa ya ọnụ. Nwa ya sịrị ya: Nna m, emehiela m megide eluigwe na n'ihu gị; etosịghị m ka a kpọ m nwa gị. Mgbe ahụ nna ahụ gwara ndị ohu ya: Ngwa ngwa werenụ uwe kachasị mma yikwasị ya; tinye mgbaaka n'aka ya na akpụkpọ ụkwụ n'ụkwụ ya. Werenụ nwa ehi a gbara abụba gbukwanụ ya; ka anyị rie ma ṅụrịa ọṅụ, n'ihi na nwa m a nwụrụ anwụ ma laghachila n'ọnụ; o furu efu ma a chọtala ya. Ha bidoro iṅụrị ọṅụ.
Ma ọ bụ nwa nke mbụ nọ n'ubi, mgbe ọ lọtara bịa nso n'ụlọ, ọ nụrụ egwu na ịgba egwu. Ọ kpọrọ otu n'ime ndị ohu ma jụọ ya ihe nke a pụtara. Ohu ahụ sịrị ya: Nwanne gị nwoke alọghachila, nna gị egbuola nwa ehi a gbara abụba n'ihi na o nwetaghachiri ya n'ahụ ike. Ma iwe were ya, ọ jụrụ ịbanye. Nna ya pụtara bịa rịọọ ya ka o banye. Ma ọ zara nna ya: Lee, ọtụtụ afọ ndị a ka m na-ejere gị ozi, a kpọghịkwa m isi n'iwu gị ọ bụla, ma i nyebeghị m otu nwa ewu ka m ṅụrịa ọṅụ ya na ndị enyi m. Ma ozugbo nwa gị a nke lara akụ gị n'iyi n'aka ndị nwanyị na-azụ ahịa lọghachiri, i gbuuru ya nwa ehi a gbara abụba. Ma nna ya sịrị ya: Nwa m, ị na m nọ mgbe niile, ihe niile m nwere bụ nke gị. Ma o kwesịrị ka anyị kwadoo oriri ma ṅụrịa ọṅụ, n'ihi na nwanne gị nwoke nwụrụ anwụ ma laghachila n'ọnụ; o furu efu ma a chọtala ya (7).
(1) Mat. 23:12. -- (2) Jọn 21:17. -- (3) Jọn 14:1-3. -- (4) Jọn 17:1. -- (5) Mat. 26:39. -- (6) Luk 23:34. -- (7) Luk 15:11.
N'elu peeji a, a gaara etinye peeji puku ndị ọzọ nke mara mma otu ahụ, nke a bụkwa ihe niile m na-ekwupụtaghị, n'ihi na ha enweghị otu ụdị ịma mma. Ma nke a ezuola m. Gịnị ọzọ ka a chọrọ? Amamihe naanị anaghị ede ihe ndị dị otu a, eluigwe nke dere ha agaghị egosipụta onwe ya n'olu na-akarị asụsụ. Site n'ụwa, ọ dịghị ihe na-erute Chineke ma ọ bụghị ịsụ ude na akwa arịrịọ; site n'eluigwe, ọ dịghị ihe na-arịdata anyị ma ọ bụghị ịhụnanya nwayọọ na mgbaghara: ilu nke Nwa Nkịrị Lara N'iyi bụ okwu nke mgbaghara ahụ n'akụkọ nke a gaghị enyekọ, n'ihi na a gaghị akarịkwa ya n'isi iyi ya.
A gaara ekwupụta ọtụtụ ebe ọzọ nke Oziọma, nke a bụkwa ụtọ mbụ anyị hapụrụ onye na-agụ.
Ma mgbe akụkọ ndụ ọha nke Kraịst gasịrị, ọ bụ nke ahụhụ Ya na ọnwụ Ya. Oziọma, nke dị ukwu ruo ebe ahụ, na-arị n'ebe ahụ ruo olu kachasị elu nke akụkọ na uri -- ya bụ, nke ihe mmadụ nwere nke bụ ihe eziokwu kachasị na ihe mara mma kachasị n'otu oge. M na-atụ egwu imetụ ya n'okwu, m ga-ekwu banyere ya dịka m nwere ike ịdị nta. Mgbe Jizọs Kraịst mechara nkuzi ndị ozi Ya site n'okwu e dekọrọ n'isi nke 13, 14, 15, 16, na 17 nke Oziọma dịka Nsọ Jọn si dee ya (onye na-agụ, n'ihi Chineke, akwụsịla ịgụ ya); mgbe Ọ gara n'ubi osisi dị n'ofe mmiri Kedrọn, ndị iro Ya bịakwutere Ya, ya na ndị agha nke ndị nche ụlọnsọ, na Judas, otu n'ime ndị na-eso ụzọ Ya, rara Ya nye site n'ịsụ ọnụ. Ị maara ihe fọdụrụ, onye fọsịnụ nke ọ bụla niile maara ya. A jidere Ya, a kpere Ya ikpe, a mara Ya ikpe, a kere Ya agbụ, a pịara Ya ihe, a kpụrụ Ya okpueze ogwu, a bokwasịrị Ya obe Ya, Ọ nwụrụ n'etiti ndị omempụ abụọ. Akụkọ a, nke ndị ode Oziọma ji mfe kwuo, agafela ụwa: ụwa kere onwe ya n'etiti ndị kwere na ya na ndị na-ekweghị, ndị na-ekweghị ekwe yana ndị kwesịrị ntụkwasị obi na-anụbeghị akụkọ a na-enweghị mmetụta obi. Otu o si kwee? Otu ihe dị otu a si mee? Otu nwoke a, na-anwụ n'elu obe n'etiti eluigwe na ụwa, si were oke ịtụnanya nke ụwa niile, otu akụkọ ọgwụgwụ ya si, karịa nke onye ọ bụla ọzọ, chọta ụzọ ịbanye obi niile? M na-ahụ naanị otu ihe kpatara ya. Ọ bụ na nwoke nwụrụ n'elu obe ahụ bụ onye ezi omume, ọ bụghị onye ezi omume nkịtị, kama onye ezi omume nke na-ahapụghị ihe ọ bụla a ga-eche megide ya. Ihe niile dị ebe ahụ dị ọcha; anya achọtaghị onyinyo ọ bụla. Ndụ na-enweghị ntụpọ, ịmata ihe na-enweghị njehie, ịhụnanya na-enweghị njedebe, obi siri ike na-enweghị adịghị ike, ịchụ onwe ya aja kpamkpam: nke a bụ ihe a na-ahụ ebe ahụ, nke ahụ zuru iji kọwaa otu ọnwụ Kraịst siri nweta ịhụnanya Chineke ahụ site n'aka ndị oge Ya na ndị ọgbọ nke sochiiri. Onye ezi omume na-emetụ anyị mgbe niile, otu ọ bụla ọnọdụ Chineke nyere ya si dị, dịka onye ajọ omume, ọ bụladị n'isi ọdịmma ya, na-ahapụ n'azụ ya ihe a na-amaghị ama nke na-ewute. Ma onye ezi omume na-enweghị ikpe nke nwụrụ site n'ahụhụ ikpeazụ na-amaghị ihe mere ọ ji kwesị ya na-arute n'isi nke ihe na-akpali mmetụta, ma ọ bụrụ na o biri ndụ ma kwuo okwu dịka Kraịst mere, ụwa niile agaghị abụ ihe ọ bụla ma ọ bụghị nwantịntị ụda olu nke akụkọ ya.
Ọ bụ ọnụ Ya n'onwe Ya ga-agwa gị echiche Ya, anya Ya abụọ ga-agwa gị ịhụnanya Ya, aka Ya ga-apịa nke gị iji gbaa gị ume mgbe Ọ na-agọzi gị. Ị ga-ahụ Ya ka A mụrụ Ya n'oge dị jụụ n'abalị, n'elu ahịhịa ụlọ anụmanụ, ị ga-ewetara Ya, ya na ndị ọzụzụ atụrụ dị umeala, mkpụrụ mbụ nke ofufe nke mmadụ. Ọwụwa Anyanwụ, ala ochie nke ncheta, ga-eziga ndị nleta n'akwà Ya, site n'ọbụbụ ụzọ a nke otito nke ga-ejupụta ụwa, ọbara ndị na-enweghị ikpe ga-asọpụ iji mekpọsịa ya. Ala na-adịghị ọcha ga-anara n'ọnọdụ mbịara nwata ahụ ga-eme ka ihe niile dị ọcha ma mee ụwa niile ghọọ otu obodo. Ị ga-eso Ya laghachi n'ụlọ nna nna Ya -- ọ bụghịzi ụlọeze Devid, onye Ọ bụ nwa ikpeazụ, kama ụlọ gbara ọchịchịrị nke onye ọrụ aka na-eji aka ya eri -- ebe ahụ ị ga-atụ n'anya afọ iri atọ nke ịnọ jụụ na udo. Ọ dịghị ihe ga-emebi nkwadebe ogologo a, ruo ụbọchị ahụ otu olu ga-ada ụda n'ọzara: Kwadoonụ ụzọ Onyenweanyị meekwanụ okporoụzọ Ya ka o zie ezi (1). Jizọs Kraịst ga-erube isi n'iti mkpu a nke onye amụma; Ọ ga-apụ na Nazaret rịdata n'akụkụ Jọdan, ebe igwe mmadụ, nke onye nke ọzara dọtara, na-anọ gburugburu ya na-arịọ baptizim nke nchegharị. Ọ ga-amịbanye n'ime ya dịka ha, ma mgbe Ọ siri n'elu mmiri pụta, eluigwe ga-emeghee n'elu isi Ya a ga-anụkwa olu a: Onye a bụ Nwa M Ọ Hụrụ N'anya, onye obi m na-adị mma n'ime Ya (2). Ị ga-amata Nwa Chineke; ị ga-eso nzọ ụkwụ ndị ozi Ya; ị ga-esonye n'igwe mmadụ dị ukwu nke sochiri Ya n'ala ugwu nke Galili, ị ga-anụ okwu nzọpụta ka ọ na-ada site n'egbugbere ọnụ Ya dị nsọ. Ị ga-anọ n'etiti ndị ọbịa nke oriri Kena na n'etiti puku ndị iri ise nke ogbe achịcha ise nke balị zuru afọ n'ọzara. Ị ga-ahụ anya mmiri enyi Ya ka ọ na-eruda n'elu Lazarọs, ị ga-ebekwa akwa n'ahụhụ na obi ụtọ n'akụkọ nke izu ikpeazụ nke ndụ Ya. Ọ malitere na Jerusalem, nkwụ osisi n'aka, n'etiti Hosana nke mmeri; ọ ga-agwụ n'elu ihe ntachi, n'etiti mkpu nke ịkpọ asị. Ihe omimi nke mmadụ na-amaghị ga-emezupụta n'ihe nlere anya ikpeazụ nke oriri ikpeazụ Ya; Pita ga-ebe akwa maka Ya, Judas ga-arara Ya nye, ha niile ga-agbapụ, ọ ga-abụ n'aka Jọn, na Marịa, na Magdalin ka Ọ ga-achọta ọla azụ ikpeazụ nke ụwa. Ọ ga-arịgo eluigwe mgbe Ọ nyechara nkuzi ikpeazụ Ya; Mmụọ Nsọ ga-arịdata iji rụchaa ụlọ Ụka, ọrụ nke ntọala ọrụ ebube ahụ ka a ga-agwa gị site n'ịde nke otu n'ime ndị so Nsọ Pọl.
(1) Mat. 3:3. -- (2) Mat. 3:17.
Mgbe Oziọma gasịrị, o yiri na Akwụkwọ Nsọ enweghịkwa ike inye anyị ihe ọzọ. Otú ọ dị, ọ bụghị kpamkpam otu ahụ, na n'Akwụkwọ Ozi Nsọ Pọl mkpụrụobi onye Kristịan ka na-achọta nri na obi ụtọ. Nsọ Pọl adịghị yiri ihe ọ bụla; ọ dịghị ihe yiri ya n'akwụkwọ ụwa ọ bụla, ma n'akwụkwọ nsọ ọ bụla. Ọ nọ naanị ya, na n'elu dị ukwu nke na-eme ka obi mmadụ nke nọ n'onwe ya maa jijiji, site na peeji mbụ ndị ahụ. Ndị ọzọ hụrụ Jizọs Kraịst ka A mụrụ Ya n'ụlọ anụmanụ, ka Ọ na-ekwu okwu na Judịa, ka Ọ na-anwụ n'elu obe, ka Ọ na-arịgo eluigwe: Pọl hụrụ Ya naanị n'ìhè sitere n'elu nke mapuru ya dịka mma agha; ọ gwara Ya okwu naanị n'ọhụ, ọ nụrụ olu Ya naanị site n'etiti igwe ojii, ma mgbe a kpọọliri ya n'eluigwe nke atọ, ọ maghị n'onwe ya ma ọ bụ n'ahụ ya ka ọ na-enwe ụtọ ịhụ Chineke Ya. Ya mere, mgbe ọ na-anwa igosipụta anyị ihe ọ hụrụ, nụrụ, detụrụ, metụrụ aka nke Okwu nke ndụ, ọ na-eweta n'okwu ọrụ ozi ya ihe nke bụ olu mbụ na ikpeazụ nke okwukwe Kristịan. Devid buru amụma, Aịzaya buru amụma, Jeremaya bere akwa, Danịel gbakọrọ oge nkwa ahụ; ndị ode Oziọma kọrọ akụkọ, ndị ozi gbara akaebe: Pọl, n'aka nke ya, kweere, ọ na-agwa gị mwute nke okwukwe ya na ike nke ọ dịghị nkà dị na ya, ọ dịghị amamihe okwu, kama ebe ojupụta nke mmadụ na-asọpụta site n'ụzọ niile nke okwu. A maghị ma ị na-atụ anya ụzọ ya nke ịrụ ụka ka mmetụta ya; ọ bụ n'otu oge siri ike karịa Aristotle ma na-agbọ ọkụ karịa Plato; ọ na-eme mkpebi nke na-adọpụ ahụ ime, nkwupụta nke na-eme ka mmadụ bee akwa, ma mgbe ọ na-agbawa mberede n'otu okwu nke o jikọtaghịzi n'okwu ọzọ, a ga-asị na eluigwe emegheela n'amaghị ama, amụma nke si na ya gbapụ abụghị nke ụwa ma ọ bụghịkwa nke eluigwe n'onwe ya, kama nke ọchịchọ nke amamihe Chineke na-achọ ịpụta n'ime mmadụ.
Pọl nwere asụsụ nke ya, ụdị Grik nke ọmụmụ Hibru batara n'ime ya kpamkpam, ntụgharị dị ngwa ngwa, siri ike, dị mkpụmkpụ, ihe nke yiri nleda anya nke nghọta nke ụdị, n'ihi na ìhè ka elu na-ejupụta echiche ya ma yiri ya dịka ọ zuuru igosipụta onwe ya. Na-adịghị eche banyere okwu ọnụ ọma maọbụ ìhè, ọ na-achụpụ mbụ mkpụrụobi nke na-abịa nọdụ n'ụkwụ ya; ma mgbe e nwetere igodo asụsụ ya, ma, site n'ịgụ ya ọzọ na ọzọ, mmadụ eriela nwayọọ nwayọọ ịghọta ya, a na-adaba n'oke ịtụnanya. Mpi egbe eluigwe ya niile na-ama jijiji ma na-ejide; ọ dịghịzi ihe dị n'elu ya, ọ bụladị Devid, onye abụ nke Jehova, ọ bụladị Nsọ Jọn, ugo Chineke; ọ bụrụ na o nweghị ụbọ akwara nke nke mbụ maọbụ nku ugo nke nke abụọ, o nwere n'okpuru ya oke osimiri eziokwu niile na udo ahụ nke ebili mmiri na-anọ jụụ. Devid hụrụ Jizọs Kraịst site n'elu Ugwu Zaịọn, Nsọ Jọn dabere n'obi Ya n'oriri; maka Nsọ Pọl, ọ bụ n'elu ịnyịnya, ahụ ya jupụtara n'ọsụsọ, anya ya na-enwu ọkụ, obi ya jupụtara n'ịkpọ asị nke mkpagbu, ka ọ hụrụ Onye Nzọpụta ụwa, na, ịdapụ n'ala n'okpuru nkwali amara Ya, o kwuru okwu udo a nye Ya: Onyenweanyị, gịnị ka Ị chọrọ ka m mee!
Mgbe a mụchara ma detu Nsọ Pọl ụtọ, Emmanuel m hụrụ n'anya, Akwụkwọ Nsọ bụ nke gị. Ị ga-emeghee ha na peeji nke mbụ, ị ga-agụkwa ha n'udo gị n'usoro nke omenala Ụka si debe akwụkwọ ndị ahụ. Ị ga-esi otu a bịarute na Mkpughe Nsọ Jọn, nke bụ amụma nke Ọgbụgba Ndụ Ọhụrụ na ọdịnihu niile nke Ụka n'elu ụwa. Agaghị m agwa gị ihe ọ bụla banyere ya. Nsọ Jọn, n'ọhụ ahụ a ma ama, hụrụ Rom nke ịkpọ arụsị ka ọ na-ada, alaeze Kristịan ka ha na-etolite site na mkpọmkpọ ebe nke alaeze Rom, ike nke na-emegide ọchịchị Kraịst ka o guzobere n'ụwa, ọdịda na njehie ka ha na-esochiri ibe ha, na n'ikpeazụ, n'oge ikpeazụ, mkpagbu ikpeazụ na nke kachasị egwu ka o meghere, nke Ụka ga-emeri site n'ọbịbịa nke abụọ nke Kraịst. A were ya n'otu ya, amụma a dị oke nghọta; ma n'ụkpụrụ ya, ọ na-agbanarị mbọ ndị ga-eso ya nzọ nzọ ma tinye ihe nlere anya ya n'ihe ndị emezuola. Ọrụ a nke na-adịghị agụ mma ka ga-enwe ọganiihu naanị n'ụbọchị ikpeazụ, mgbe ọnọdụ Ụka na-abịaru njedebe ya, anya ndị ọgbọ anyị ga-eji laghachi site n'oge ruo n'oge n'ụzọ ahụhụ anyị niile na ezi omume anyị niile. Ruo mgbe ahụ, onyinyo ga-egbochi ìhè, nke a ekwesịghị ịbụ ihe mwute maka ndị bi dịka anyị n'etiti oge gara aga na ọdịnihu nke okwukwe, n'okpuru ìhè nke Ọgbụgba Ndụ abụọ ahụ.