Mutagatifu Jeromi / Padiri H. D. Lacordaire, O.P.
Amagambo y'Ibanze ya Jeromi / Ku Gusenga Yezu Kristu mu Byanditswe
Ibirimo
AMAGAMBO Y'IBANZE YA MUTAGATIFU JEROMI.
I. PROLOGUS GALEATUS (IJAMBO RY'IBANZE RITWIKIRIWE INGOFERO).
Ko mu Baheburayo hari inyuguti makumyabiri n'ebyiri bihamywa n'ururimi rw'Abasiriya n'Abakaludayo, ururimi ruhuza cyane n'Igiheburayo; kuko na bo bafite ibintu makumyabiri n'ibiri by'inyuguti bifite amajwi amwe ariko imiterere itandukanye. Abasamariya na bo bandika Amategeko atanu ya Mose n'inyuguti zingana, batandukanye gusa mu miterere n'imikondo. Kandi birazwi neza ko Ezira, umwanditsi n'umuhanga w'Amategeko, nyuma y'igarurwa rya Yeruzalemu no gusubizwaho kw'urusengero mu gihe cya Zerubabeli, yabonetse izindi nyuguti dukorera ubu, kuko kugeza icyo gihe imiterere y'inyuguti z'Abasamariya n'iz'Abaheburayo yari imwe. No mu gitabo cy'Ibarura, ubu bwisazure nyabwo bwerekanywa mu buryo bw'amayobera mu ibarurwa ry'Abalevi n'Abaherezankuka. N'izina ry'Uhoraho ry'inyuguti enye, mu bimwe mu bitabo bikuru by'Ikigiriki, biracyabonetse byanditswe mu nyuguti za kera kugeza n'uyu munsi. Ikindi kandi, Zaburi -- iya mirongo itatu n'esheshatu, iya ijana na cumi, iya ijana na cumi n'imwe, iya ijana na cumi n'umunani, n'iya ijana na mirongo ine n'enye -- nubwo zanditswe mu ndirimbo zitandukanye, ariko zatunganyijwe hashingiwe ku nyandiko ngenganyuguti y'umubare umwe. N'Amanganya ya Yeremiya, n'Isengesho rye, ndetse n'Imigani ya Salomo ku iherezo, kuva aho avuga ati: «Ni nde uzabona umugore w'intwari?» zibarurwa n'izi nyandiko ngenganyuguti cyangwa ibiciye kimwe. Ikindi kandi, inyuguti eshanu mu Baheburayo zidohorwa: Caph, Mem, Nun, Pe, Sade; kuko ibyo mpuzanure n'ibice by'imiyoborwa byandikwa mu buryo butandukanye n'ibisoza byayo binyuze muri izo nyuguti. Ni yo mpamvu kandi ibitabo bitanu bigereranwa na benshi nk'ibidohorwa: Samweli, Melachim, Dibre hajamim, Ezira, Yeremiya hamwe na Cinoth, ni ukuvuga hamwe n'Amanganya ye. Nk'uko rero hari ibintu makumyabiri n'ibiri by'inyuguti tubonamo mu Giheburayo ibyo duvuga byose, kandi amajwi y'abantu agategekwa n'imiterere yabyo y'ibanze, ni ko n'ibitabo makumyabiri n'ibiri bibarurwa, bikaba ari nk'inyuguti n'intangiriro zikoresha mu kwigisha uw'intungane akiri muto kandi akinyonya mu inyigisho y'Imana.
Igitabo cya mbere muri bo cyitwa Bereshith, icyo dukwita Intangiriro.
Icya kabiri, Veelle Semoth, cyitwa Iyimukamisiri.
Icya gatatu, Vaiicra, ni ukuvuga Abalevi.
Icya kane, Vajedabber, icyo dukwita Ibarura.
Icya gatanu, Elle Haddebarim, kigenewe izina rya Ivugururamategeko.
Ibi ni ibitabo bitanu bya Mose, babita Torah mu buryo nyabwo, ni ukuvuga Amategeko.
Umutwe wa kabiri bawukora ku Bahanuzi, kandi batangira na Yozuwe mwene Nuni, uwitwa muri bo Josue ben Nun.
Hanyuma bashyiramo Sophetim, ni ukuvuga igitabo cy'Abacamanza. Kandi muri cyo nyine bashyiramo na Ruti, kuko amateka ye aganirwa mu minsi y'Abacamanza.
Icya gatatu ni Samweli, icyo dukwita igitabo cya mbere n'icya kabiri cy'Abami.
Icya kane, Melachim, ni ukuvuga icy'Abami, kiri mu gitabo cya gatatu n'icya kane cy'Abami.
Kandi birakwiriye cyane kuvuga Melachim, ni ukuvuga icy'Abami, aho kuvuga Mamlachot, ni ukuvuga icy'Ubwami. Kuko kitavuga ubwami bw'amahanga menshi, ahubwo ari ubw'ubwoko bumwe bw'Abisiraheli, bugizwe n'imiryango cumi n'ibiri.
Icya gatanu ni Ezayi.
Icya gatandatu, Yeremiya.
Icya karindwi, Ezekiyeli.
Icya munani, igitabo cy'Abahanuzi Cumi na Babiri, cyitwa muri bo There Asar.
Umutwe wa gatatu ugize Ibyanditswe Bitagatifu (Agiografa).
Igitabo cya mbere gitangira na Yobu.
Icya kabiri ni icya Dawidi, bagiteraniriza mu bice bitanu n'igitabo kimwe cya Zaburi.
Icya gatatu ni icya Salomo, gifite ibitabo bitatu: Imigani, ababita Misle, ni ukuvuga Imigani.
Icya kane, Umubwiriza, ni ukuvuga Coheleth.
Icya gatanu, Indirimbo Ihebuje, babita mu izina Sir Hassirim.
Icya gatandatu ni Daniyeli.
Icya karindwi, Dibre Hajamim, ni ukuvuga Amagambo y'Iminsi, icyo dushobora kwita mu buryo busobanutse Amateka y'amateka yose y'Imana; iki gitabo cyanditswe muri twe nk'igitabo cya mbere n'icya kabiri cya Paralipomeni.
Icya munani, Ezira, nacyo kigabanywa mu Bagiriki n'Abalatini mu bitabo bibiri.
Icya cyenda, Esitera.
Bityo rero ibitabo by'amategeko ya kera bigera kimwe kuri makumyabiri na bibiri: ni ukuvuga bitanu bya Mose, umunani by'Abahanuzi, n'icyenda by'Agiografa. Nubwo bamwe bandika Ruti na Cinoth mu Byanditswe Bitagatifu kandi bakeka ko ibi bitabo bigomba kubarurwa mu mubare wabyo bwite, kandi bityo hakaba hari ibitabo makumyabiri na bine by'amategeko ya kera -- ibyo, ku mubare w'abakuru makumyabiri na bane, Ihishurirwa rya Yohani rishyira imbere basenga Intama kandi batanga amashapure yabo birambiwe amaso, bahagaze imbere y'ibinyabuzima bine, bifite amaso imbere n'inyuma, ni ukuvuga bireba mu bihe byashize no mu bizaza, kandi birangurura n'ijwi ridacogora: Mutagatifu, mutagatifu, mutagatifu, Nyagasani Imana Ishobora byose, uwariho, uriho, kandi uzaza.
Aya magambo y'ibanze, nk'intangiriro itwikiriwe ingofero y'Ibyanditswe, ashobora gukoreshwa ku bitabo byose twahinduye tubyimura mu Giheburayo mu Gilatini, kugira ngo tumenye ko icyo ari cyo cyose kiri hanze y'ibi gikwiriye gushyirwa mu bitagira ububasha (apokrifa). Nuko rero Ubuhanga busanzwe buhabwa Salomo, n'igitabo cya Yezu mwene Siraki, na Yudita, na Tobi, n'Umushumba, ntibiri mu bitabo by'amategeko bihamijwe (kanoni). Igitabo cya mbere cy'Abamakabe nagibonetse mu Giheburayo. Icya kabiri ni icy'Ikigiriki, ibishobora kwemerwa no mu buryo bwacyo nyabwo bw'imvugo. Ibintu bimeze bityo, ndakwinginze, musomyi, ntukeke ko akazi kanjye ari igihano cy'aba kera. Mu rusengero rw'Imana buri wese atanga ibyo ashoboye: bamwe batanga zahabu, ifeza, n'amabuye y'agaciro; abandi batanga imyenda myiza n'umukara w'ubwami n'umutuku n'igitaka cy'ubururu; twebwe turagira neza iyo dutanze impu n'ubwoya bw'ihene. Nyamara Intumwa ibona ko ibice byacu bisuzugurwa ari byo bikenewe cyane. Ni yo mpamvu n'ubwiza bwose bw'ihema ry'ibonaniro, n'itandukanya ry'Ikleziya y'ubu n'iy'ejo hazaza mu bintu byayo ku giti cyabyo, bitwikiriwe n'impu n'imyambaro y'ubwoya, kandi ibintu bigufi birinda ubushyuhe bw'izuba n'ikimene cy'imvura. Soma rero mbere na mbere Samweli wanjye na Melachim yanjye -- yanjye, ndavuga, yanjye. Kuko icyo ari cyo cyose twize mu guhindura kenshi kandi twumva mu gukosora neza, ni icyacu. Kandi iyo umaze gusobanukirwa ibyo utari uzi mbere, unyite umuhinduzi, niba ushimira, cyangwa umugenerwamagambo, niba udashimira -- nubwo nta cyo nzi neza ko nahinduye mu kuri kw'Igiheburayo. Niba koko utizera, soma ibitabo by'Ikigiriki n'iby'Ikilatini, ubigeranye n'ibi bikorwa bito twakosoye vuba aha; kandi aho uzabona bitumvikana, baza uwo ari we wese w'Umuheburayo ukwiriye kubizerwa; kandi niba ahamya ibyacu, ntekereza ko utazamufata nk'ucira intege gusa, nk'aho yaboneye kimwe nanjye aho hantu hamwe. Ariko kandi ndabinginze namwe, abaja ba Kristu (musiga amavuta y'agaciro menshi y'imiru y'ukwizera ku mutwe w'Uhoraho wicariye ku meza, mudashaka Umukiza mu mva na gato, kuko Kristu yamaze kuzamuka ajya kwa Se), ko abo mbwa bavuza bashuha bashaka kunkwakira n'akanwa gasaze, bakagendagenda mu mugi, bakibwira ko bazi ubwenge muri ibyo, niba barega abandi -- mubashyiremo ingabo z'amasengesho yanyu. Jyewe, nzi kwicisha bugufi kwanjye, nzahora nibuka rya jambo: Navuze nti: Nzagira neza inzira zanjye, kugira ngo ntacumure n'ururimi rwanjye. Nashyize umurindiro ku kanwa kanjye, igihe umunyacyaha yari ahagaze ambangamira. Nacecetse ndiyoroshya, nticira n'ibintu byiza.
II. JEROMI KU PAWULINI.
Musaza Amburwazi, anzaniye impano zawe ntoya, yanzaniye icyarimwe n'amabaruwa ashimishije cyane, yari akubiyemo kuva ku ntangiriro y'ubucuti bwacu, ukwizera kw'ukwemera gushizweho n'ubucuti bwa kera. Kuko uwo ni wo murunga w'ukuri, ushyizweho n'umuganisha wa Kristu, utaterwa n'inyungu z'umutungo w'umuryango, cyangwa ubwahana bw'imibiri gusa, cyangwa ubushinyaguzi bw'ibinyoma no gushimisha, ahubwo gutinya Imana no kwiga Ibyanditswe Bitagatifu ni byo bibikora. Dusoma mu mateka ya kera ko bamwe bagenze mu ntara, basura amahanga mashya, bambuka amanyanja, kugira ngo babone mu maso abo bari baramenyeye mu bitabo. Ni ko rero Pitagora yasuye abahanuzi ba Memfisi; ni ko rero Platoni yagenze yanyuze byinshi muri Misiri, agera kwa Arikita wa Tarenti, no ku nkombe y'Ubutaliyani yitwaga icyo gihe Megali Gresiya — ku buryo uwo wari umwigisha i Atene, ufite ububasha, we inyigisho ze zarangiriraga mu nzu z'amashuri za Akademiya, yabaye umushyitsi n'umunyeshuri, yitonda kwiga ku bandi aho gutera imbere ibyiyumviro bye ubwibone. Amaherezo, ubwo yakurikiye amashuri nk'ahunga mu isi yose, yafashwe n'abanyazi b'inyanja arangurwa; yumviye n'ingabo y'umugome ukomeye, ari imbohe, afunze kandi ari umugaragu; nyamara kubera ko yari umufilozofe, yarushaga uwamuguzaga. Dusoma ko bamwe mu banyacyubahiro baturutse ku mbibi z'Esipanye na Goliya baje kwa Titi Livi, ubwo yatemba n'isoko ry'amata y'ubuhanga bwo kuvuga; kandi abo Roma itashobora kwegereza kuyirebera, icyubahiro cy'umuntu umwe ni cyo cyabazanye. Igihe cyaho cyagize igitangaza kitari bwigere kumvikana mu myaka yose: ko abantu binjiye mu mugi munini nk'uwo bashakaga ikindi inyuma y'umurwa. Apoloniyo, yaba ari umupfumu, nk'uko rubanda bivuga, cyangwa umufilozofe, nk'uko Abanyapitagora babivuga, yinjiye muri Peresi, yambuka Kozikazi, anyura mu Balubaniya, mu Basikite no mu Bamasagete, yinjira mu bwami butunze cyane bw'Ubuhinde; amaherezo, amaze kwambuka uruzi rwa Fizoni runini cyane, yageze ku Baburamani, kugira ngo yumve Hiyaruka yicaye ku ntebe y'izahabu anywa ku isoko rya Tantali, yigisha abanyeshuri bake kuri kamere, ku myigeranyirizo y'inyenyeri, no ku ihindagurika ry'iminsi. Kuva aho, anyuze mu Banyelamiti, mu Banyababironi, mu Bakaludeyi, mu Bamede, mu Bashuri, mu Baparuti, mu Banyasiriya, mu Banyafenisiya, mu Barabu no mu Banyapalestina, agarutse i Alegizandiriya, yagiye i Etiyopiya, kureba abanyabwenge bamanye kandi Imeza y'Izuba izwi cyane mu musenyi. Uwo muntu yabonye ahantu hose icyo yigira, kandi buri gihe arushaho, buri gihe yabaga mwiza kurusha uko yari asanzwe. Filositirato yanditse ibi mu buryo burambuye mu bitabo umunani. Kuki navuga abantu b'isi, mu gihe intumwa Pawulo, inzabibu y'ihitamo n'umwigisha w'amahanga, wavugaga afite ubuhamya bw'umushyitsi mukuru muri we — «Murashaka ikimenyetso cya Kristu uvuga muri jye?» — amaze gusura Damasi n'Arabiya, yazamutse i Yeruzalemu kubona Petero, amara hamwe na we iminsi cumi n'itanu? Kuko muri iryo banga ry'icyumweru n'icya munani, uwari buhanure amahanga yagombaga kwigishwa. Kandi nyuma y'imyaka cumi n'ine, amaze gufata Barinaba na Tito, yasobanuriye Intumwa Inkuru Nziza, kugira ngo atazakwiruka ubusa cyangwa ngo abe yarakirukiye ubusa. Kuko ijwi ry'ubuzima rigira ingufu zidasobanuka, kandi risibye mu matwi y'umwiga ruturutse mu kanwa k'uwanditse, rirangira cyane kurushaho. Ni cyo gituma na Esikine, igihe yari mu buhungiro i Rodosi, hasomwa iyo nkuru ya Demositeni yari yavuze imurwanya, ubwo bose batangaraga bakayishima, yakorosheje ati: «Byari gute iyo mubyumva ubwaryo inyamaswa ivuga amagambo yayo?» Sinvuze ibi kuko hari ikintu nk'icyo muri jye ushobora gukenera kunva cyangwa kwiga, ahubwo kuko ishyaka ryawe n'umuhate wo kwiga bigomba gushimwa, nta n'ubwacu bidukeneyeho. Ubuhanga butoza bushimwa nta mwigisha. Ntidushishikajwe n'icyo ubona, ahubwo n'icyo ushaka. Igicaniro cyoroshye, kigororokera mu ntoki, nubwo amaboko y'umuhanga n'umuremyi aba atekereje, ariko ku bwacyo ni byo byose bishobora kuba. Intumwa Pawulo yiratana ko yize amategeko ya Mose n'Abahanuzi ku birenge bya Gamaliyeli, ku buryo yitwaje intwaro zo mu mwuka, yavugaga amaherezo yizeye ati: «Intwaro z'intambara yacu si iz'umubiri, ahubwo ni iz'ububasha imbere y'Imana mu gusenya ibihome, dusenya imigambi n'icyuho cyose cyishyira hejuru kirwanya ubumenyi bw'Imana, kandi dufata buri gitekerezo ngo bugumire Kristu, kandi twiteguye guhashya ubugome bwose.» Yandikiye Timote, wigishijwe kuva mu bwana mu nyandiko ntagatifu, amuhimiriza kwiga gusoma, kugira ngo aticisha bugufi ubuntu yahawe no kurambikwaho ibiganza n'abakuru b'isengesho. Ategeka Tito ko mu bindi bikorwa byiza by'umwepiskopi, yagaragaje mu ijambo rigufi, agomba kandi kumuhitamo kumenya Ibyanditswe: «Agumye, ni ko avuga, ku ijambo ryizewe rikurikiye inyigisho, kugira ngo abashe gutera inkunga mu nyigisho nzima no gutsinda abarwanya.» Kuko koko ubupfamyi butagatifu bwungura ubwabwo gusa; kandi uko bwubaka Kiliziya ya Kristu ku bw'agaciro k'ubuzima bwabwo, ni uko bunatera igisebe nibareka guhagarara imbere y'abayisenya. Umuhanuzi Malakiya, cyangwa ahubwo Uhoraho abinyujije muri Hagayi, avuga ati: «Baza abapadiri amategeko.» Ubwo ni bwo buryo bw'umupadiri: gusubiza igihe abajijwe amategeko. Kandi muri Ivugururamategeko dusoma: «Baza so na we azakubwira; abakuru bawe, na bo bazakubwira.» Muri Zaburi ya ijana na cumi n'umunani na yo: «Amategeko yawe yari indirimbo yanjye aho nagendaga.» Kandi mu gisobanuro cy'umukiranutsi, igihe Dawidi yamugereranyaga n'igiti cy'ubuzima kiri muri Paradizo, mu bindi bikorwa byiza yongereyeho iki: «Ibyishimo bye biri mu mategeko y'Uhoraho, kandi itegeko rye aryitekererezaho umunsi n'ijoro.» Daniyeli, ku iherezo ry'iyerekwa ryera cyane, avuga ko abakiranutsi bazamurika nk'inyenyeri, kandi abahanga, ni ukuvuga abize, nk'ikirere. Ubona uko ubupfamyi bukiranutsi n'ubutungane bw'umwize bitandukanye! Bamwe bagereranywa n'inyenyeri, abandi n'ijuru. Nubwo hakurikijwe ukuri kw'Igiheburayo byombi bishobora gusobanurwa ku bize. Kuko uku ni ko dusoma muri bo: «Ariko abize bazamurika nk'ubwiza bw'ikirere; kandi abigisha benshi ubutungane, nk'inyenyeri ibihe bitarondoreka.» Kuki intumwa Pawulo yitwa inzabibu y'ihitamo? Ntabwo ari ukubera ko yari ububiko bw'amategeko n'Ibyanditswe Bitagatifu? Abafarizayi barumirwa n'inyigisho z'Umwami wacu; baratangarira Petero na Yohani, uko bamenya amategeko batize amasomo. Kuko icyo imyitozo n'itekerereza rya buri munsi mu mategeko risanzwe riha abandi, kuri bo Roho Mutagatifu ni we wabibahaye, kandi bari, nk'uko byanditswe, bigishijwe n'Imana. Umukiza yari amaze imyaka cumi n'ibiri, kandi mu rusengero abaza abakuru ibibazo by'amategeko, yigisha kurushaho mu kubaza ubwenge. Usibye ko twavuga ko Petero ari umupfamyi, Yohani umupfamyi — kandi buri wese muri bo yashoboraga kuvuga ati: «Nubwo ntazi kuvuga, ariko sinjya amamenyo mu bumenyi.» Yohani umupfamyi, umurobyi, utigeze yiga? Ese iryo jambo rivuye he, ndabibabaza: «Mu ntangiriro hari Jambo, kandi Jambo yari kumwe n'Imana, kandi Jambo yari Imana?» Kuko Logos mu Kigiriki bivuga ibintu byinshi: ni ijambo, n'ubwenge, n'ibarurishwa, n'impamvu ya buri kintu ibinyujijemo ibintu byose bibaho bikomeza kubaho — ibyo byose dusobanukirwa neza muri Kristu. Ibi Platoni w'ubwenge ntiyabimenya; ibi Demositeni w'ubusesenguzi ntiyabimenya. «Nzarimbura, ni ko avuga, ubuhanga bw'abahanga, kandi ubwenge bw'abanyabwenge nzabutesha agaciro.» Ubuhanga nyakuri buzarimbura ubuhanga bw'ibinyoma; kandi nubwo ubupfapfa bwo kubwiriza umusaraba bubaho, nyamara Pawulo avuga ubuhanga mu bakuze — ubuhanga ariko atari ubw'iki gihe, cyangwa ubw'abatware b'iki gihe, burimburwa; ahubwo avuga ubuhanga bw'Imana buhishwe mu banga, Imana yagennye mbere y'ibihe. Ubuhanga bw'Imana ni Kristu; kuko Kristu ari ububasha bw'Imana n'ubuhanga bw'Imana. Ubu buhanga buhishwe mu banga, ku bwabwo kandi umutwe wa Zaburi ya icyenda wanditswe: «Ku by'ibihishwe by'Umwana,» muri we hashyizwe ubutunzi bwose bw'ubuhanga n'ubumenyi bw'Imana buhishwe. Kandi uwari uhishwe mu banga yagenwe mbere y'ibihe; ariko yagennye kandi arahishurirwa mu Mategeko no mu Bahanuzi. Ni cyo gituma n'Abahanuzi bitwa abahanuzi b'amaso, kubera ko babonaga uwo abandi batabonaga. Aburahamu yabonye umunsi we maze aranezerwa. Amajuru yafunguriwe Ezekiyeli yari yafunzwe rubanda w'abanyabyaha. «Fungura, ni ko Dawidi avuga, amaso yanjye, maze nzitegereze ibitangaza by'amategeko yawe.» Kuko amategeko ari ay'umwuka, kandi hakenewe ihishurirwa kugira ngo asobanukirwe, kandi mu maso hatakingiye turebe ikuzo ry'Imana. Igitabo gifunze ibimenyetso birindwi cyerekanwa mu Ihishurirwa; ugiha umuntu uzi amasomo ngo agisome, azagusubiza ati: Ntibinkunda, kuko gifunze. Benshi uyu munsi batekereza ko bazi amasomo, bafite igitabo gifunze, ntibashobora kugifungura, usibye ufite urufunguzo rwa Dawidi, ufungura ntihagire ufunga, ufunga ntihagire ufungura. Mu Byakozwe n'Intumwa, umukozi mukuru mutagatifu — cyangwa ahubwo umugabo (kuko uko ni ko Ibyanditswe bimwita) — igihe yasomaga umuhanuzi Ezayi, abajijwe na Filipo ati: «Utekereza ko usobanukirwa n'ibyo usoma? arasubiza ati: Nabasha nte, nta muntu umbigisha?» Jyewe (ngo mvuge ku bwanjye akanya), sindusha utagatifu uyu mukozi mukuru cyangwa umunyamwete — waje aturutse muri Etiyopiya, ni ukuvuga ku mpera z'isi, ku rusengero, yivuye ku ngoro y'umwami; akaba yakundaga amategeko n'ubumenyi bw'Imana ku buryo yasomaga inyandiko ntagatifu n'ari mu modoka ye. Nyamara nubwo yafataga igitabo, atekereza mu mutima amagambo y'Umwami wacu, akayavumburisha ku rurimi kandi akayavugisha ku minwa, ntiyamenyaga uwo yubahaga atamuzi mu gitabo. Filipo araza, amwereka Yezu wari uhishwe, ufungiye mu nyuguti. Yewe ububasha butangaje bw'umwigisha! Muri iyo saha nyine umukozi mukuru yizera, arabatizwa, aba umwizerwa kandi umutagatifu; kandi umwigisha yabonye byinshi mu mwiga, byinshi ku isoko ry'ubutayu bwa Kiliziya kuruta mu rusengero rushaje rwa sinagoge. Ibi byavuzwe n'uburyo bugufi nanjye (kuko ahantu hake h'ibaruwa ntihantemerera kujya kure), kugira ngo umenye ko udashobora kwinjira mu Byanditswe Bitagatifu nta muyobozi ukwereka inzira. Sinvuze ku bahanga b'ururimi, abigisha b'imvugo, abafilozofe, abahanga mu mibare, abahanga mu biganiro, abanyamuzika, abahanga mu nyenyeri, abahanga mu nyenyeri z'ibimenyetso, n'abaganga, ubwenge bwabo bukaba bwungurana cyane abantu kandi bukabamo ibice bitatu: inyigisho, uburyo, n'imyitozo. Reka nje ku buhanzi buto, butabwirizwa n'ururimi ahubwo n'ukuboko. Abahinzi, ababaji, abahinguzi ba metali, abatemyi b'ibiti, hamwe n'abayoboyi b'ubwoya n'abakanikira, n'abandi bose bakora ibikoresho bitandukanye n'imirimo yoroheje — nta mwigisha ntibashobora kuba ibyo bashaka. Iby'abaganga, abaganga ni bo babisezeranya; imirimo y'abahinguzi, abahinguzi ni bo bayikora. Ubuhanzi bw'Ibyanditswe bwonyine ni bwo buri wese hose yiyitirira. Twandika ibivugo, abize n'abatigeze biga, nta gutandukanya. Ibi umukecuru uvugisha, umusaza w'amacurangwe, umushirakumenya w'amagambo, aba bose biyemera, bakura ibice, bigisha mbere yo kwiga. Abandi, bafunze amaso, bapima amagambo akomeye, bavuga ibijyanye n'inyandiko ntagatifu mu bagore. Abandi biga (ni isoni!) ku bagore ibyo bazigisha abagabo; kandi nk'aho ibyo bitahagije, bifashishije ubworozi bw'amagambo — ahubwo ubwibone — basobanurira abandi ibyo bo ubwabo batasobanukirwa. Sinvuze ku bameze nkanjye, bashobora kuba baje ku Byanditswe Bitagatifu nyuma y'ibitabo by'isi, kandi bamaze kunezeza amatwi y'abantu n'imvugo nziza, batekereza ko icyo bavuze cyose ari itegeko ry'Imana; ntibaba bashaka kumenya icyo Abahanuzi, icyo Intumwa bashakaga kuvuga, ahubwo bahuzanya ibimenyetso bidasobanuka n'ibyo bitekerezo — nk'aho ari ikintu gikomeye, bidahubwo ari uburyo bubi cyane bwo kwigisha, guhindura imvugo no gukurura Ibyanditswe birwanya ku bushake bwabo. Nk'aho tutasomye Ibivugo bya Homero n'Ibivugo bya Virjili, kandi nk'aho tutashobora no kwita Virjili umukristu nta Kristu, kubera ko yanditse:
«Bikira aragaruka, ingoma za Saturni ziragaruka;
urubyaro rushya rwoherejwe ruvuye mu ijuru ryahagaze.»
Kandi Data avugisha Umwana:
«Mwana wanjye, imbaraga zanjye, ububasha bwanjye bukomeye bwonyine.»
Kandi nyuma y'amagambo y'Umukiza ku musaraba:
«Ibyo ni byo yibutsa, aguma ahagaze ntashiruka.»
Ibi ni iby'abana, bisa n'imikino y'abashinyaguzi — kwigisha ibyo utazi; cyangwa ahubwo, ngo mvuge mbigiranye umujinya, ntumenye ko utazi.
Birumvikana ko Intangiriro igaragara neza, muri yo handitswe iremwa ry'isi, inkomoko y'ubwoko bw'abantu, igabanywa ry'isi, guvanga indimi n'amahanga, kugeza ku kuva kw'Abaheburayo.
Iyimukamisiri ifunguye yiganjemo ibyago icumi, Amategeko icumi, n'amabwiriza abangikanye y'Imana.
Igitabo cy'Abalevi kiri ku kiganza, muri cyo ibitambo bya buri kintu, ndetse hafi buri nyuguti, n'imyambaro ya Aroni, n'urutonde rwose rw'Abalevi bivumbuza amabanga y'ijuru.
Ibarura ntirimo amabanga yose y'ibarurishwa, n'ubuhanuzi bwa Balamu, n'amakambi mirongo ine n'abiri mu butayu?
Ivugururamategeko na ryo, itegeko rya kabiri n'igishushanyo cy'itegeko ry'Inkuru Nziza — ntirimo ibya mbere ku buryo byose ariko biba bishya bivuye mu bya kera? Kugeza aha ni Mose, kugeza aha ni Amategeko atanu, Intumwa yiratana ko azavuga mu Kiliziya n'amagambo atanu gusa.
Yobu, urugero rw'kwihangana — ni ayahe mabanga adakubiyemo mu mvugo ye? Atangirira mu mvugo isanzwe, atemba mu ndirimbo, agasoza mu mvugo y'amaguru; kandi agena amategeko yose y'ikiganiro binyuze mu gutanga ikibazo, gufata icyemezo, kwemeza, no gusoza. Buri jambo riri muri ryo ryuzuye ibisobanuro. Kandi (ngo ncecekere ku bindi) ihanura izuka ry'imibiri ku buryo nta muntu wigeze yandika kuri ryo neza kurushaho cyangwa ubwitonzi burushaho. «Nzi, ni ko avuga, ko umucunguzi wanjye ariho, kandi ku munsi w'imperuka nzazuka mu butaka; kandi nzongera kwambikwa uruhu rwanjye, kandi mu mubiri wanjye nzareba Imana, jyewe ubwanjye nzayibona, kandi amaso yanjye azayitegereza, atari uw'undi. Iyi byiringiro byanjye bishyizwe mu gikiriza cyanjye.»
Nza kuri Yozuwe mwene Navi, witwaje ishusho y'Umwami wacu atari mu bikorwa gusa ahubwo no mu izina rye; yambuka Yorodani, asenya ubwami bw'abanzi, agabanya ubutaka ku bantu batsindiye, kandi binyuze mu migi ya buri hantu, imidugudu, imisozi, inzuzi, imigezi, n'imbibi, asobanura ubwami bwo mu mwuka bwa Kiliziya na Yeruzalemu yo mu ijuru.
Mu gitabo cy'Abacamanza, abatware b'ubwoko uko bangana, ni ko n'ibimenyetso bingana.
Ruti Umunya-Mowabu asohorera ubuhanuzi bwa Ezayi uvuga ati: «Ohereza umwana w'intama, Nyagasani, umutware w'isi, uvuye ku rutare rw'ubutayu ugana umusozi w'umukobwa wa Siyoni.»
Samweli, mu rupfu rwa Eli no mu kwicwa kwa Sawuli, yerekana itegeko rya kera risibanganywe. Ikindi kandi, muri Sadoki na Dawidi, ashinga amabanga y'ubusaserdoti bushya n'ubwami bushya.
Melakimu, ni ukuvuga igitabo cya gatatu n'icya kane cy'Abami, kuva kuri Salomo kugeza kuri Yekoniya, no kuva kuri Yerobowamu mwene Nebati kugeza kuri Hoseya, wajyanwe mu Bashuri, kisobanura ubwami bwa Buyuda n'ubwami bwa Isiraheli. Niba ureba amateka, amagambo ni ayoroshye; niba usuzuma ibisobanuro bihishwe mu nyuguti, ubuke bwa Kiliziya n'intambara z'abanyabitinyiro barwanya Kiliziya ni byo bisobanurwa.
Abahanuzi cumi na babiri, bafunze mu gipimo gito cy'igitabo kimwe, bagaragaza ibyinshi kuruta ibyo igitabo kivuga mu nyuguti.
Hoseya akunze kwita Efurayimu, Samariya, Yozefu, Yezireyeli, n'umugore w'ubusambanyi, n'abana b'ubusambanyi, n'umugore w'ubwiyandarike wafungiye mu cyumba cy'umugabo we, yicaye ari umupfakazi igihe kirekire, yambaye imyambaro y'agahinda, ategereje umugabo we kugaruka.
Yoweli, mwene Petuweli, asobanura igihugu cy'imiryango cumi n'ibiri cyariye inyo, inzige, umunyerera, n'ubutaka bwarimbuwe; kandi nyuma yo gusenywa kw'ubwoko bwa mbere, ko Roho Mutagatifu azasukwa ku bagaragu n'abaja b'Imana, ni ukuvuga ku mazina ijana na makumyabiri y'abizera, kandi azasukwa mu cyumba cyo hejuru cya Siyoni. Abo ijana na makumyabiri, bazamuka buhoro buhoro kuva kuri umwe kugeza kuri cumi n'batanu, batanga umubare w'intambwe cumi n'eshanu, zo mu Zaburi mu buryo buhishwe.
Amosi, umwungeri n'umuhungu, utoragura imbuto z'igiti ku mabariro, ntashobora gusobanurwa mu magambo make. Ni nde ushobora kuvuga neza ibyaha bitatu cyangwa bine bya Damasi, Gaza, Tiri, Edomu, abana ba Amoni na Mowabu, no ku rugero rwa karindwi n'urwa munani, bya Buyuda na Isiraheli? Avugisha inka zinona ziri ku musozi wa Samariya, kandi ahamya ko inzu nkuru n'intoya zizagwa. We ubwe abona uwateje inzige, n'Uhoraho ahagaze ku rukuta rushyizweho urupfunyikwa cyangwa rugahinyuye, n'akamabyi k'imbuto kazana ibihano ku banyabyaha, n'inzara mu gihugu — atari inzara y'umugati, cyangwa inyota y'amazi, ahubwo yo kumva ijambo ry'Imana.
Obadiya, izina rye risobanurwa umugaragu w'Imana, arasa inkuba arwanya Edomu, umuntu w'amaraso n'uwa kw'isi; kandi akubita n'icumu ry'umwuka uwahora ari umurwanyi wa murumuna we Yakobo.
Yonasi, inuma nziza cyane, ahishurira ububabare bw'Umwami wacu binyuze mu kubira kwe ubwe, ahamagara isi kwihana, kandi mu izina rya Nineve, atangaza agakiza ku mahanga.
Mika wa Morashiti, umwe musangiye n'umurage na Kristu, atangaza kurimbuka kw'umukobwa w'umujura, kandi ashyira igitero imbere ye, kuko yakubise urushyi umucamanza wa Isiraheli.
Nahumu, umuhoza w'isi, acyaha umugi w'amaraso, kandi nyuma yo kurimbuka kwawo avuga ati: «Dore ku misozi ibirenge by'uzana inkuru nziza kandi utangaza amahoro.»
Habakuki, umurwanyi w'intwari kandi ukomeye, ahagarara ku nzu y'umurinzi we, ashinga ikirenge ku bihome, kugira ngo arebe Kristu ku musaraba avuge ati: «Ikuzo rye ryatwikiye amajuru, n'isi yuzuye ishimwe rye. Umucyo we uzaba nk'urumuri; amahembe ari mu ntoki ze: aho ni ho ingufu ze zihishijwe.»
Sofoniya, umuzamu n'umenya amabanga y'Imana, yumva induru iturutse ku Irembo ry'Amafi, n'igicuranyo kiturutse mu Gice cya Kabiri, n'ugusenyuka ku misozi. Ategeka kandi kwaboroga ababa mu Gishyinguro, kuko ubwoko bwose bwa Kanani bucecetse, n'abari bazingiriye ifeza bose barimbutse.
Hagayi, w'ibirori n'umunezero, wateye mu marira kugira ngo asarure mu byishimo, yubaka urusengero rwangirike, kandi azana Imana Data ivuga iti: «Akanya gato, kandi nzanyeganyeza amajuru n'isi, inyanja n'ubutaka, kandi nzanyeganyeza amahanga yose, kandi Ushakwa n'amahanga yose azaza.»
Zakariya, wibuka Nyagasani we, ufite ubuhanuzi bwinshi, abona Yezu yambaye imyambaro ihumanye, n'ibuye ry'amaso arindwi, n'igitereko cy'itara cy'izahabu gifite amatara angana n'amaso, n'ibiti bibiri by'imizeti iburyo n'ibumoso bw'itara; ku buryo nyuma y'amafarashi y'umwijima, ayatukura, ayera, n'avanzuye, n'amagare yatatanye ava muri Efurayimu, n'ifarashi iva i Yeruzalemu, ahanura kandi atangaza umwami w'umukene, wicaye ku kabuye k'indogobe yari yarambitswe.
Malakiya, yeruye, kandi ku iherezo ry'Abahanuzi bose, ku bijyanye no guteshwa kwa Isiraheli no guhamagarwa kw'amahanga: «Sinishimiye muri mwe, ni ko Uhoraho Nyiringabo avuga, kandi sinzemera ituro rivuye mu ntoki zanyu. Kuko kuva aho izuba rirasira kugeza aho rirengera, izina ryanjye ni rikuru mu mahanga; kandi ahantu hose umubavu utambirwa n'ituro ryera ritangwa ku izina ryanjye.»
Ezayi, Yeremiya, Ezekiyeli, na Daniyeli — ni nde ushobora kubisobanukirwa cyangwa kubivuga? Uwa mbere ambonekera atari umuhanuzi ahubwo nk'umwanditsi w'Inkuru Nziza.
Uwa kabiri akomatanya inkoni y'umwamura, n'inkono itonze iturutse mu buraruko, n'ingwe ihinduwe amabara, n'alfabeti enye mu ndirimbo zitandukanye.
Uwa gatatu afite intangiriro n'iherezo bihishwe mu mwijima munini ku buryo mu Baheburayo ibyo bice, hamwe n'intangiriro y'Intangiriro, bitasomwa mbere y'imyaka mirongo itatu.
Uwa kane, uwa nyuma mu bahanuzi bane, uzi ibihe n'ibuye ry'isi yose ryaciwemo mu musozi nta ntoki, risenya ubwami bwose, arihishurira mu mvugo igaragara.
Dawidi, Simonide wacu, Pindaro n'Aluse wacu, na Horasi wacu kandi, Katuli na Sereni, avuza Kristu ku nanga, kandi ku gikoresho cy'utunyari cumi azura uzutse kuva mu kuzimu.
Salomo, w'amahoro kandi ukundwa n'Uhoraho, akosora imyifatire, yigisha kamere, ahuza Kiliziya na Kristu, kandi aririmba indirimbo nziza y'ubukwe butagatifu.
Esitera, mu gishushanyo cya Kiliziya, akiza ubwoko ingorane; kandi Hamani yishwe — izina rye risobanurwa ubugome — yohereza amahirwe y'ibirori n'umunsi w'ibirori ku bamukomokaho.
Igitabo cy'Amateka, ni ukuvuga incamake y'Isezerano rya Kera, ni kinini kandi cy'agaciro ku buryo umuntu wese ushaka kwiha ubumenyi bw'Ibyanditswe atagikoresheje yisekeza ubwe. Kuko binyuze mu mazina ya buri kintu n'imvugo zayo, amateka yishe mu bitabo by'Abami agaragazwa, kandi ibibazo bitagira ingano by'Inkuru Nziza bisobanurwa.
Ezira na Nehemiya — ni ukuvuga umufasha n'umuhoza w'Uhoraho — bafunze mu gitabo kimwe; basubiza urusengero, bubaka inkike z'umurwa; kandi ubwo bwoko bwose bugaruka mu gihugu cyabo, n'urutonde rw'abapadiri, Abalevi, Abanyisiraheli, n'abataha, n'imirimo y'inkike n'iminara yagabanyijwe mu miryango — ku ruhande rw'inyuma bigaragaza ikintu kimwe ariko mu bwonko bisigaye ikindi. Ureba ko njyewe, mfashwe n'urukundo rw'Ibyanditswe, narenze igipimo cy'ibaruwa, nyamara ntasohoze icyo nashakaga. Twumvise gusa icyo tugomba kumenya, icyo tugomba gushaka, kugira ngo natwe tuvuge: «Umutima wanjye wikundiye amategeko yawe mu bihe byose.» Ku bindi, iryo jambo rya Sokurate rirasohorera muri twe: «Iki gusa ni cyo nzi, ko ntazi ikintu na kimwe.»
Reka nkoremo na gato ku Isezerano Rishya.
Matayo, Mariko, Luka, na Yohani — amagare y'Umwami wacu n'Ibikerubi by'ukuri, bisobanurwa «ubwinshi bw'ubumenyi» — bafite amaso ku mubiri wose; ibibatsi birasimbuka, imirabyo iraguruka; bafite ibirenge bigorora byerekeza hejuru, imitima ifite amababa iguruka hose; bifatanya kandi bahuriye, kandi nk'uruziga mu ruziga barazunguruka, bagana aho umwuka wa Roho Mutagatifu ubajyana.
Intumwa Pawulo yandikiye amatorero arindwi; kuko irya munani, iry'Abahebureyi, rishyirwa na benshi inyuma y'umubare. Yigisha Timote na Tito, kandi asabira Filemoni umufasha wahungiye. Muri ibyo ntekereza ko byiza guceceka kuruta kwandika bike.
Ibyakozwe n'Intumwa biboneka nk'aho bivuga amateka yoroshye gusa no gushushanya ubwana bwa Kiliziya ivuka; ariko niba tuzi ko umwanditsi wabyo, Luka, ari umuganga, ishimwe rye rikaba mu Inkuru Nziza, tuzabona ko amagambo ye yose ari umuti w'umutima urwaye.
Yakobo, Petero, Yohani, na Yuda batangaje amabaruwa arindwi, amabanga nk'uko ari magufi, kandi icyarimwe magufi kandi maremare — magufi mu magambo, maremare mu bisobanuro — ku buryo ari kake udasoma mu mwijima.
Ihishurirwa rya Yohani rifite amabanga menshi nk'uko rifite amagambo. Navuze bike cyane: ishimwe ryose riri munsi y'agaciro k'igitabo. Mu magambo ya buri rimwe, ibisobanuro byinshi bihishijwe. Ndagusaba, musaza wanjye nkunda cyane, kubaho muri ibi, kubitekererezaho, kudamenya ikindi, kudashaka ikindi. Ntubona ko bimeze nk'aho uri kw'isi ariko uri mu nzu y'ubwami bwo mu ijuru? Sinshaka ko ugirwa nabi n'ubunyangamugayo, cyangwa nk'agaciro gake, k'amagambo yo mu Byanditswe Bitagatifu, yashyizweho n'ikosa ry'abahinduzi cyangwa kugira ngo byorohere kwigisha rubanda rw'abapfamyi, kandi ngo mu nteruro imwe umwize yumve ikintu kimwe n'umupfamyi ikindi. Sinjya nshinyaguza ngo nsezeranya ko nzi ibi kandi ngo nshobore gufata imbuto z'ibyo imizi yabyo ihingishijwe mu ijuru: ahubwo nemera ko ndabishaka. Nirushaho umuntu wicaye; nanga kuba umwigisha, nicyeza kuba umufatanyabikorwa. Usaba ahabwa; ukomanga afunguriwe; ushaka abona. Twige kw'isi ubumenyi buzatukomezaho mu ijuru. Nzakwakira nzambuye amaboko, kandi (ngo mvuge ikintu cy'ubupfu, nyuma y'ikuzo rya Herumagora) icyo ushaka cyose nzakigerageza kumenya hamwe nawe. Ufite hano musaza wawe ukunda cyane Ezebiyusi, wandikuye umugisha w'ibaruwa yawe abinyujije mu kubwira ubuziranenge bw'imyifatire yawe, gusuzugura isi yawe, kuba indahemuka mu bucuti, n'urukundo rwawe kuri Kristu. Kuko ubwenge bwawe n'ubwiza bw'imvugo yawe ibaruwa ubwayo yabigaragaje nta n'ubwo yabikeneyeho. Ihute, ndagusaba, kandi ahubwo uca igihuha cy'ubwato buhagaze mu mazi aho gukibohora. Nta muntu ugiye kureka isi ushobora kugurisha neza ibyo yasuzuguye kugira ngo abigurisha. Icyo wavannye mu mutungo wawe, kibara nk'inyungu. Ni ijambo rya kera: umwima aburiwe ibyo afite nk'ibyo adafite. Ku mwizerwa, isi yose ni umutungo; ariko utizera akenera n'igiceri gito. Tube nk'abadafite, ariko dutunze byose. Ibyokurya n'imyambaro ni umutungo w'abakristu. Niba ufite ibintu byawe mu maboko yawe, bigurisha; niburakora, bireke. Ugutwara ikanzu yawe, n'umwitero ugomba kumutindaho. Ntabwo keretse wowe, uhora utinda kugeza ejo kandi ugenda ushikama, ucuruza buhoro buhoro utungurane twawe, Kristu adafite icyo agaburira abakene be. Yatanze byose ku Mana uwitanze ubwe. Intumwa zasigaye ubwato n'inshundura gusa. Umupfakazi yajugunyije udupfundura tubiri mu isanduku, maze ashyirwa imbere y'umutungo wa Kerezi. Asuzugura byose byoroshye uhoraho yibuka ko agiye gupfa.
KU BYEREKEYE GUSENGA YEZU KRISTU MU BYANDITSWE BITAGATIFU.
Iki cyandiko, gikuwe mu gitabo cyitwa Amabaruwa yo kugirira Umusore ku Buzima bwa Gikristu, byanditswe na Padiri H. D. Lacordaire, Paris, 1858, byasohowe na Poussielgue-Rusand, byakuwe ku bwiza bw'Umwanditsi n'Umusohozi, kugira ngo bigirire akamaro -- ahubwo bigire urugero -- igitabo cyacu; nta musomyi uzabura kubyakira n'ishimwe.
Ahantu ha mbere duhurira abo dukunda ni mu mateka yabo. Amateka ni ibyahise by'ubuzima bisigaye mu bwayo mu kwibuka kwanditswe. Nta buhuti bwabaho iyo kwibuka kudashobora kuzura mu mutima no kuhagarika imbere yacu abo twahaye umutima wacu. Ni ho baba mu buzima bwacu, ni ho tubabona bari kumwe natwe, ni ho imico n'ibikorwa byabo bisigaye bigaragara bikibikwa mu buryo bugize igice cy'ubwacu. Ariko kwibuka, n'ubwo kwaba ari ukw'indahemuka, ni gugufi ku mpande zimwe, kandi niba gushaka kwimurira ku bandi gushyira mu maboko yabo ishusho ikikundwa, kugomba guhinduka amateka no kwandikwa ku muringa usuzugura ibihe. Amateka ni icyibuka cy'ikinyejana cyahoraho. Binyuze muri yo, ibihe byegererana, kandi, nubwo byihuta mu nzira yabyo no mu gushira kwabyo, byambura ku ziko ry'icyibuka bumwe bugize umutima wabyo n'isano yabyo. Umuntu udafite amateka arahambwe yose; ubwoko butananditse ayabwo ntibwaravuka.
Bityo rero idini, kubera ko ari iryo mbere mu bintu byose by'abantu, rigomba kugira amateka ari na yo aya mbere, kandi Yezu Kristu kubera ko ari umutwe n'urufatiro rw'idini, agomba gufata mu mateka y'isi umwanya nta wundi -- umutsinzi, umufilozofi cyangwa umategeko -- ushobora kugera. Ni ko bimeze, mukundwa wanjye Emanweli. Waba washaka gucukura ibihe bya kera cyangwa gusubira mu bihe bishya, nta kintu kigaragara gifite imico y'Ibyanditswe byacu, kandi nta kintu gifite icyubahiro cya Yezu Kristu. Singaramira kukwerekana ibyo; nabikoze ahandi, kandi birasobanutse ko hagati yacu si ikibazo cy'imburano kidutesha umutwe, ahubwo ni ikibazo cy'ubuzima -- ni ukuvuga kumenya no gukunda Imana binyuze mu bumenyi n'urukundo rwa Yezu Kristu.
Noneho, haba kugira ngo umenye cyangwa ukunde, ugomba kwegera icyo cyatsinze amakenga y'umutima wacu, ugicunga amaso, ugicyiga, ugagarukaho, nta kurambirwa guhagarika iryo shyaka ryo kubona no kwigabanya; kandi niba urupfu cyangwa kutagaragara bimuvanyeho mu maso yacu, niba ibinjana byashyize hagati ye natwe ibihe birebire, ni amateka ye tugomba kumwisabira. Ntimwiboneye, mu masomo yanyu y'abahanga, ubumaji butumvikana kandi bw'Imana bw'amateka? Ni iki gituma Ubugereki ari nk'igihugu gidapfa ku bwacu? Ni iki gituma Roma, hamwe n'urwego rwayo n'intambara zayo, idukomeza gukurikira n'ishusho yayo idashobora gutsindwa, igategeka ku bwiza bwayo bwazimye ababyawe bayo batari abayo? Kuki aya mazina ya Milutiyadi na Temistokle, kuki imirima ya Maratoni na Salamini, aho kuba imva zibagiranye, ni ibintu by'igihe cyacu, amashami y'ejo, amajwi y'impundu akomeza asohoka akaduranya imitima yacu? Sinshobora, nkora iki, kwikiza ingufu zayo; ndi Umunyateni, Umunyaroma; ntuye ku nkombe y'i Partenoni, kandi numviriza mu gaceceka ku nkombe ya Tarpeya, Ciceroni umvugisha akangendeza. Ni amateka akora ibyo. Urupapuro rwanditswe mbere y'imyaka ibihumbi bibiri rwatsinze ibyo bihumbi bibiri; ruzatsinda ibindi bihumbi bibiri, kandi bityo ibihe byose kugeza ubwo iteka rizasimbura igihe, kandi Imana, ari yo byose mu gihe kizaza, izaduhindukira n'ibyahise byose. Ariko musobanukiwe neza ko ubwo butware ku cyibuka cy'abantu budashobora guhabwa urupapuro urwo ari rwo rwose rwanditswe n'umwanditsi uwo ari we wese ku bikorwa byose by'abandi babanzi. Oya, amateka ni impano, ingabire yahawe umuhanga mu nyungu z'amahanga manini n'ibintu binini. Nta mateka y'Abubiligi ya hasi, kandi ntazazahoraho; ni Roma yavuze Tite-Livu mbere y'urupfu rwayo, kandi ni na yo yashishikarije Tacite, imusubizaho mu gihe cya Neroni umutima w'abakonsili bayo.
Ariko Roma cyangwa Ubugereki ni iki imbere y'Ubukristu? Alegizanderi cyangwa Sezari ni iki imbere ya Yezu Kristu? Idini si inyungu y'ubwoko bumwe; ni inyungu z'abantu bose; amateka yaryo si amateka y'umuntu umwe; ni amateka y'Imana. Kandi niba Imana yatanze abandika amateka ku mahanga amwe kuko yari afite ingeso nziza, no ku bantu bamwe kuko bari bafite ubuhanga, ni iki itazaba yarakoreye Umwana wayo w'ikinege, watoranijwe kuva mu ntangiriro kuza hagati yacu, no kwuzuza ibihe byose n'ahantu hose ubukuru bwe? Amateka ya Yezu Kristu ni amateka y'ijuru n'isi. Ni ho hagomba kuboneka imigambi y'Imana ku isi, amategeko ya mbere n'ay'abantu bose, intangiriro z'amoko, isandara ry'ibintu byagize ingaruka ku nzira rusange y'ibintu by'abantu, amayobera ya Porovidansi, ubuhanuzi bw'igihe kizaza, gutoranya amahanga n'ibinjana, icyubahiro cy'abantu batoranijwe ku migambi y'iteka, intambara y'icyiza n'ikibi mu bigaragara byayo byo mu bujyakuzimu, gutangaza ukuri by'ukuri, hanyuma, birenze byose, kuva mu gasongero kugeza ku rufatiro, ishusho ya Kristu imurikira byose n'umucyo wayo n'ubwiza bwayo. Muzi muri ayo mico Ibyanditswe Bitagatifu; muzi ko byanditswe ku mwuka w'Imana, wongoreye inyandiko z'abahanuzi, washishikarije kandi uyobora ibitekerezo byabo, kandi bityo atari gusa inyubako itangaje y'ubushaje, ubumwe n'ubutagatifu, ahubwo ni inyubako y'Imana, igikorwa cy'agaciro cya mbere cy'ukuri kutagira iherezo, ahaboneho abahanuzi batashyizemo ikindi uretse umwambaro w'imvugo yabo n'ijwi ry'umutima wabo, kugira ngo habeho iby'umuntu muri ibyo nk'uko bimeze muri byose, kandi ko ubuziraherezo bw'Imana bwo mu bwimbure burushaho kugaragara binyuze mu mpinduka zihindagurika z'uruhare rw'umuntu. Igikorwa cy'imyaka ibihumbi bine, ukuboko kw'abantu benshi kuragaragaramo, ariko ubwenge bumwe ni bwo bubutegetse, kandi ni ukuhuza kw'umwe n'abenshi mu gihe girebire bityo bigize igitangaza cya mbere cy'iyi nyandiko y'ijuru. Iyo umuntu ayifunguye atazi uwayanditse nyirizina, nk'igitabo gisanzwe, ntashobora kwirinda ingufu z'imico yayo, kandi ayibonamo, nibura, ingingo y'amateka, y'amategeko, y'imyitwarire n'y'ubuhanga w'imvugo itangaje kuruta iyo yose iri munsi y'ijuru. Ariko kuri twe, tuzi uwayanditse, uwatetse amategeko n'umwanditsi w'imivugo, ni ukumva ukundi kwose kudufata: si gushimira gusa cyangwa gutekereza; ni gusenga kw'ukwizera no guhinda umushyitsi w'ishimwe ry'ijuru. Aho, kuva ku murongo wa mbere, ikosa ry'umuntu umwana n'ikosa ry'umuntu waguye biraguwa ku birenge byacu, amahimbano y'ibirahure, abona Imana hose, n'ibihakane by'ubumwe bw'ibintu byose, atabona Imana n'ahantu na hamwe. Mu ntangiriro, Imana yaremye ijuru n'isi (1). Kuva kuri iryo jambo rya mbere kugeza ku rya nyuma: Ineza ya Nyagasani wacu Yezu Kristu ibane namwe mwese (2), umucyo uragenda wiyongera, nk'izuba ridafite irengero, kandi igihe cyose cy'urugendo rwizamura cyongera umucyo n'ubushyuhe. Ntibigisigaye ari ibyanditswe; ni ijambo; ntibikiri inyuguti yapfuye ihisha mu mirambo yayo ukuri kwavumbuwe n'ibitekerezo n'amaso; ni ijambo rizima, ijambo ry'iteka ry'Imana.
Ni ijambo irihe, Emanweli -- ijambo ry'Imana! Nta kintu kiryoheye nk'ijambo ry'umuntu risenya mu bwenge butunganye no mu mutima udukunda; riradusendereza, rikadukoraho, rikadutera umunezero, rikahoza ububabare bwacu rigashimisha ibyishimo byacu; ni umubavu n'umubavu w'ubuzima bwacu. Ijambo ry'Imana rizaba ari iki ku wishobora kurimenyera no kurumva? Kwishobora kuvuga: Imana yashishikarije iki gitekerezo; ni yo imvugisha binyuze muri cyo, ni njye kiganirwa, ni njye ukumviriza? Kandi iyo umuntu ahageze, urupapuro ku rundi, ku ijambo rya Yezu Kristu ubwe, ku ijambo ritatari rikiri umwuka usanzwe wo mu mutima no ku buhanuzi, ahubwo ari umwuka ugaragara w'Ubumana, amagambo yereka ku Jambo ry'Imana, yumvwa n'imbaga y'abantu nk'uko yumvwaga n'abigishwa -- ni iki gisigaye uretse guceceka ku birenge by'Umwigisha, uteka mu mutima wacu amagambo yavuyemo?
Ibyanditswe Bitagatifu ni kimwe amateka ya Yezu Kristu n'ijambo ry'Imana. Bifite kuva mu ntangiriro kugera ku iherezo ayo mico yombi. Kuva ku rupapuro rwa mbere, mu gicucu cy'imirima ya Paradizo yo ku isi, bitubwira ukuza kw'Umukiza w'abantu. Iryo sezerano, ryashyikirijwe ba sekuruza, rigenda ryerekana kuva mu gitabo kugera ku kindi umucyo wuzuza ibintu byose no kubisunikanira mu gihe kizaza nk'igitegurwa n'igishushanya cy'ikitezwe. Ubwoko bw'Imana burahinduka mu buhungiro n'intambara; Yeruzalemu irashinzwe, Siyoni irazamuka; urubyaro rw'Umesiya, rusenya mu nkomoko ya mbere y'imiryango ya ba sekuruza, ruratera imbuto muri Dawidi, uva mu matungo ya Betelehemu agera ku ntebe y'ingoma ya Yuda, akareba akaririmba umwana uzavuka mu rubyaro rwe kugira ngo abe umwami w'ubwami butagira iherezo (1). Abahanuzi basubira ku mva ya Dawidi inanga y'iminsi itataragera; bakurikira Yuda mu byago bye, bamujyanana mu bunyagano bwe; Babiloni yumva, ku nkombe z'imigezi yayo, ijwi ry'abatagatifu itazi, na Sirusi, umutsinzi wayo, ayivugisha Imana yaremye ijuru n'isi, kandi yamutegeka kongera kubaka urusengero rwa Yeruzalemu. Urwo rusengero ruzuka. Rwumviriza amaganya n'ishyaka ry'abahanuzi ba nyuma, kandi nyuma y'akanya, nyuma ko rwandujwe n'amahanga rugahumanurwa n'Abamakabe, rurabona Umwana w'Imana mu maboko y'Umusugi, kandi, kuva mu birindiro kugera mu cyumba cyera, kuva mu cyumba cyera kugera mu Cyerwa cy'Ibyera, rwisubiriramo ijambo ry'amaherezo ry'umutama Simeyoni: Ubu rero, Nyagasani, urekure umugaragu wawe mu mahoro, nk'uko wabisezeranije, kuko amaso yanjye yabonye agakiza kawe, agakiza wateguriye mu maso y'amahanga yose, kuba umucyo wo kwihishurira amahanga n'icyubahiro cy'ubwoko bwawe bwa Isiraheli (2). Yezu Kristu yaraje. Ivanjiri isimbura amategeko n'ubuhanuzi, kandi ukuri, gusohoze igishushanyabwoko, kumurikira ibyahise, kubisobanura nyuma yo gukurayo ubuhamya. Ibihe byose bihurira muri Kristu, kandi amateka afata munsi y'ibirenge bye ubumwe bwayo bw'iteka. Ni We uriho byose ubu; ni We byose bihurira, ni We byose bituruka; yaremye byose, kandi azacira imanza byose. Yorodani imwakira mu mazi yayo mu maboko y'integuza imubatiza; imisozi ibona aragiye agana kuri yo akurikiwemo n'ubwoko bwose, kandi yumva avuye mu kanwa ke iryo jambo nta wundi wigeze arivuga: Hahirwa abakene, hahirwa abarira. Ibiyaga bitanga inkombe zabyo ku mvugo ze n'imivumba yabyo ku bitangaza bye. Abarobyi biciye bugufi bapfunya inshundura zabo bamubonye bakamukurikira kugira ngo babe munsi ye abarobyi b'abantu. Abanyabwenge bamuza mu gicucu cy'ijoro; abagore bamukurikira bakamukorera mu mucyo w'umunsi. Amakuba yose amushaka, igikomere cyose gimuringana, n'urupfu rumusubiza ba nyina babo abana basizwe. Akunda Yohani, umusore, na Lazaro, umugabo ukuze. Avugana n'Umunyasamariya, agahezagira n'umukobwa w'i mahanga. Umunyabyaha w'umugore amusiga amavuta ku mutwe, akamusomagura ibirenge; umusambanyi w'umugore asanga imbabazi imbere ye. Amaganisha ubwenge butagira umumaro bw'abigisha, kandi airukana mu rusengero abakoraga uruguriro aho gusenga. Yihisha imbaga y'abantu ishaka kumwimika kuba umwami, kandi iyo yinjiye i Yeruzalemu yitangirije Hozana zimuha ikaze nk'umwana wa Dawidi n'Umucunguzi w'isi, yinjiriraho indogobe yambitswe imyenda y'abigishwa be. Sinagogi iramucira urubanza, Ubwami buramuzira, Roma iramucira; apfira ku musaraba ahezagira isi, kandi umutegeka w'abasirikare umubona apfira hagati y'amatutsi y'imbaga y'abantu n'ibitutsi by'abakuru, amenya, akikubita mu gatuza, ko ari Umwana w'Imana. Imva imwakira mu maboko y'urupfu; ariko ku munsi wa gatatu iyo mva, ilindwe n'urwango, yifungura ubwayo ikarekera aharengamo mu bwiza umutware w'ubuzima. Abigishwa be bamubona; amaboko yabo amukora, bakamuramya, akanwa kabo kakamuhamya; bakira amabwiriza ye ya nyuma, kandi ibintu byose bigomba kugaragara ku muntu birangiye, Umwana w'Imana n'umwana w'umuntu afata ku gicu inzira y'ijuru, asigira intumwa ze isi yo gutsinda. Vuba rero Petero, umurobyi, yunguruwe n'imivurungano ya Roho Mutagatifu, yuramo mu marembo y'Senakulo kandi avugisha imbaga y'abantu, itangazwa no kumwumva, nubwo iturutse mu bihugu bitandukanye n'indimi zitandukanye. Pawulo, umutoteza, ntiyatinda kugaragara iruhande rwe; ajyana izina rya Yezu ku mahanga, ari intumwa yayo; Antiyokiya imuhabwa, Ateni imwumviriza, Korinti imwakira, Efezo imwirukana ikamuhezagira, Roma amaherezo igakora iminyururu ye igahembera amaraso ye mu mukungugu wayo w'icyubahiro. Yohani, umukunzi wa hafi cyane mu bigishwa ba Kristu, umushyitsi w'ubutagatifu wo ku gatuza ke, ahagaze ku nkombe za Patimosi, kandi ari umuhanuzi wa nyuma, atangaza ku Kiliziya impinduka zayo mu makuba no mu bwiza kugeza ku iherezo ry'ibihe.
Amateka ya Yezu Kristu agabanyijemo ibihe bitatu byagenewe imyaka ibihumbi bine: ibihe by'ubuhanuzi, ibihe by'Ivanjiri n'ibihe by'intumwa. Mu bya mbere, Yezu Kristu aritezwe kandi ategurwa; mu bya kabiri, yigaragaza, abana kandi apfira hagati yacu; mu bya gatatu, ashinga Kiliziya ye binyuze mu ntumwa, zabanye na we, zakira inyigisho ze kandi zaragiye ubutware bwe. Iryo dodo ntirikatike kandi ririmo mu bwayo bwayo kwemeza ukuri kwaryo. Ariko ikindi ni kumva ukuri kw'ibimenyetso, ikindi ni kwigaburira ukuri kwumvikana. Nk'uko hari ibihe bibiri mu buhuti -- igihe umuntu yemezanya ko akundwa, n'igihe yishimira umunezero wo gukundwa -- ni ko no mu buzima bwo hejuru bw'Ubukristu hari ibihe bibiri bitandukanye: icyo umuntu amenya Yezu Kristu mu bumana bw'amateka ye, n'icyo yiyegurira ubusendere butavugika bw'ayo mateka yemejwe. Mu gihe cya kabiri, impungenge zarahunze, ukuri kuriho; ntibakishakisha, ntibakisuzuma, ntibakitotezwa: amateka ahinduka ijambo, ijambo ry'Imana ubwaryo, kandi iryo jambo risohoka mu mutima nk'uruzi rw'umucyo n'imigisha. Rinyura kugera mu mitsi ya nyuma y'ububasha bwacu bwo kure cyane, nk'uko amaraso ahumeka imiyoboro yacu agera ku mpera z'ibice byacu byo mu bwimbure; ridutetereza ku bifunguro byose bindi byo mu mwuka, cyangwa ahubwo ibyo dusoma byose n'ibyo dutekereza byose bihindurwa n'ugukora kw'uyu mugezi w'ineza n'ukuri utuva mu Byanditswe Bitagatifu, kandi binyuze mu Byanditswe Bitagatifu, mu mwuka w'Imana ubwayo.
Igihe nasomye Ibyanditswe Bitagatifu bwa mbere, nari ntarafite ukwizera: bityo ntabwo ari ikimenyetso cy'ukwizera nasenze, ahubwo ni icy'umuntu w'umutima mwiza. Nabonye ko nari mfite mu ntoki igitabo gitandukanye cyane, cyanditswe mu bihe birebire n'abantu batandukanye cyane, ariko ko ibyo bice byose byahuriye bikoraga umubiri umwe w'ubwiza bukuru. Nyamara, birankomeye gusobanura icyo niyumvise, kuko icyibuka cy'isomwa rya mbere cyamijwe n'ikimenyetso nakuye muri ryo nyuma. Ni uyu munsi, nyuma y'imyaka mirongo itatu y'ukwizera, ubwo Ibyanditswe Bitagatifu bimenyerewe rwose, nibura ku rugero imitima isanzwe ishobora kugera. Intangiriro, Iyimukamisiri, Abalevi, Ibarura, Ivugururamategeko, hamwe n'ibitabo by'amateka bibikurikira, ni inkuru nini y'inkomoko y'isi, y'abantu, y'ubwoko bw'Imana, y'isengesho ryabo n'amategeko yabo, y'intambara zabo n'impinduka zabo: nta gisa nabyo mu nyandiko z'abantu, kandi imiterere yo hejuru y'inkuru igaragara hose mu maso y'ubwenge nk'uko bigaragara mu maso y'ukwizera. Kumva kugira umwanya muto cyane; si ikinamico aho umutima utunguranwa nk'umuziki, aho amarira atemba buhoro imbere y'inkuru: ni amateka y'abantu bakiri abana, akomeye, agororotse, y'icyibuka, amurikiwe n'ukuboko kw'Imana mu migezi mikuru y'ibintu byayo, yambitswe umwenda w'ibihe n'imigenzo ya kera, kandi aho umuntu w'ibi bihe aguma ari umunyamahanga mu byo ari byo byose by'igihe gito no bw'umuntu ku giti ke. Wumva muri iyo myuka ya kure ijwi ry'Imana irema, ukugwa kw'umuntu ugwa, urusaku rw'isi yononekaye igahanwa urupfu, imiborogo y'ubutungane bw'Imana ku migi y'abanyabyaha, n'isezerano ry'umucunguzi rikura rikagaruka neza uko umuntu akomeza mu rwo ruhembe rurebire kandi rutashobora gupimwa. Byose biraho, bisolemune kandi bitagira ubwira; nta ngeso yo gushaka ikintu ihindura amahoro y'ibintu n'ururimi; umwanditsi mutagatifu nta kindi atekereza uretse Imana, ubwoko bw'Imana n'agakiza k'isi. Avuye hejuru y'iryo tekerezo, areba ibinjana n'ibihe bigenda bidashavuzwa n'ikindi uretse ikuzo n'impuhwe by'Imana. Ushobora kwiyumvisha ko uri mu butayu izuba riwe ari mugenzi we, kuko imbere y'ayo matabo arangirangiye, imurika kandi yumye icyarimwe. Uruhande rw'intege nke n'ishyaka ry'ubwacu ntiruhigeze rubona ibibugerera. Ntibisanzwe keretse hano na hano, mu gice cy'inkuru iri hafi yacu kurushaho, twe guhita dukora umuyaga w'ubuntu. Yozefu asubira kubona bene se bamaze kurangurisha, Tobiya afata mu nda se mukuru nyuma y'igihe kirekire n'amakuba arerire, Abamakabe bakiza igihugu cyabo umuruho w'abanyamahanga: izo ngero n'izindi nke ziradusubiza ku ziko ry'imiterere yacu, ariko bake kandi nk'uko Imana ibigira ituje. Igihe nasomye rya Ndirimbo Ihebuje, rya Voltaire yitaga nta gutinda indirimbo y'inkambi y'abasirikare, natangajwe no kuguma mpole imbere y'ubwambure bukuru cyane kandi bw'iburasirazuba bw'imvugo; nibajije impamvu, mbonye ko nari nsubiye ku gice kimwe gusa cya Bibiliya ari cyo kibanza cy'amarangamutima, ntumva ikindi uretse amahoro n'ubuziranenge. Ni uko Ibyanditswe Bitagatifu, nubwo byose bishishikarijwe n'Imana, bitamenyesha ikindi uretse iby'Imana. N'iyo bikoresha ururimi rw'amasasani, ni Imana ivuga muri byo, kandi umutima w'umuntu ubigaragaramo nturekerwa kubona ikindi uretse uruhande rw'Imana, arirwo rufatiro ry'iteka n'ubwiza butarimbuka. Ni cyo gituma isomwa rya mbere ry'Ibyanditswe Bitagatifu ridakora ku mutima; ugomba kugarukaho wihanganira kandi igihe kirekire; ugomba kwimenyerezaho no kwigaburiraho kugira ngo ubone uburyohe; ugomba gutsinda umwuka w'umubiri, nk'uko intumwa Pawulo avuga, mbere yo kumenya no kumva umwuka w'Imana, kandi ubuzima ntibuba burebire buhagije kuri iryo menwa. Umuhinzi ategereza ko ubutaka bumusubiza imbuto y'imbuto ye; umucukuzi ntahagarara ku buso bw'ubutaka -- aracukura, aramanuka, ashakisha ubutaka n'amaboko ye ariko amaraso, kandi ni mu mpinga y'umwobo gusa ubutunzi bumugaragarira. Ibyanditswe Bitagatifu ni umwobo wacukuwe n'ukuboko kw'Imana: gera mu mpinga, ubutunzi buzaba ubwawe.
Ni ubusa rero nasenga umusomyi kwicara bwa mbere imbere ya Bibiliya afite ikimenyetso cy'amahoro n'umunezero bw'umuntu ku giti ke. Ubuki ntibusohokera ku rupapuro; nta kintu kijyanye n'umuntu gishimishwa. Inyungu zose z'amatsiko y'abantu baturuza ku nyandiko z'abantu ntibigaragara mu kubana bwa mbere n'igitabo kitagatifu, kandi niba umusomyi atabirwaniriye, niba atari Umukristu cyangwa umufilozofi -- mvuga umunyu w'ukwizera cyangwa w'icyubahiro -- azagerageza gufunga igitabo cyangwa kucyugurura gusa ku bushake buke bwo kumenya. Ariko ndamutera inkunga, kandi ndamusobanurira impamvu.
Hari mu bitabo bya Mose no mu bitabo by'amateka y'Isezerano rya Kera, bifashwe ukwabyo, agaciro gasumba k'umwihariko, k'ubukuru no k'inkuru, gabishyira mu mwanya wa mbere mu nyandiko z'ubwoko bumwe. Ni uko gusa kuvuga ko umurage w'ibihe bya kera udafite amateka akomeye cyane ku itariki n'imico nk'ayabyo, kubera ko ibitabo bya kera cyane bisigaye, nyuma y'ibya Mose, ari imivugo ya Homero, iheruka Pentateuki nibura ibinjana bitanu: ni uko gusa kuvuga, kuko ibitabo bya Mose bidatsinda gusa ku bushaje bw'inyandiko, ahubwo no ku bworoshye bw'inkuru, kubura kw'imigani y'amahimbano, no ku ijwi ry'ububyeyi ridashobora kuvugwa rigaragara icyarimwe nk'iry'umugabo, iry'umwami n'iry'umuhanuzi. Umuntu ashaje uko bishakiye, ntiyigera yibagirwa ukuboko gushyizwe ku myaka ye ya mbere k'inyabubasha kandi gukiza; kandi akunda kukumva mu cyibuka cye n'igihe aho kutagira icyo yasize cy'ingeso nziza. Nuko rero cyane, iyo se wawe yabaye umukiranutsi, umunyabwenge, intwari kandi ashishikarijwe n'Imana, iyo yashinze mu butayu, arwana kandi apfa, ishyanga ryagombaga kumara imyaka ibihumbi bine -- umwana w'uwo muntu, naho yaba kure ye ku bihe, amenyera muri we ingufu z'amaraso n'ubuhanga bidashobora gugeranywa n'ahantu na henshi. Iyo Abahebureyi bari ubwoko nk'ubundi, bari kuba bamaze igihe kirekire batakibuka n'izina ryabo, basenzwe n'ubwitsinzi bw'umurage w'Ubukristu. Ni amaraso ya Mose yabababikiye, nk'uko amaraso ya Kristu azababikira.
Musomere rero ibitabo bya Mose n'ibitabo by'amateka y'Isezerano rya Kera; mubisomere witonze, nta bwira na buke, mwibuka ko musoma icyibuka cya kera cyane cy'umwuka w'umuntu. Muhagarare iyo inkuru ibarambirije; mugaruke iyo ukwitekerezo n'ikiruhuko bimaze gusubiza ubuzima umutima wanyu. Munywe bike, ariko kenshi. Mutekereze ko isi yavuye muri izi mpapuro kandi ko umurage wanyu ugezweho kuruta ntuzigera ari ikindi uretse ibisobanuro by'Amategeko Cumi n'ubuhanuzi.
Nyamara, iyo mugeze kuri Zaburi za Dawidi no ku Bahanuzi, isi nshya izafungurirwa imbere yanyu. Imvugo isanzwe izarekera umwanya umuvugo, inkuru ishimwe, kandi umuntu w'Imana, yunguruwe n'umwuka ushishikariza kandi uzamura, ntazongera gukora ku butaka uretse rimwe na rimwe. Ni ho hari umuvugo mukuru wa Bibiliya, indirimbo y'indirimbo, inanga bose bazi n'abo batigeze bayumva. Kuri iki gice cy'Ibyanditswe Bitagatifu, umutima wari usanzwe udasanzwe wumva ukifashwe, kandi niba ushobora kwifungura, wireka ugatsindwa n'ishimwe rihindura umutima ryarigeze rimenywa gusa mu gusoma Homero cyangwa Vijili. Ariko mu gusoma Homero na Vijili, umuntu yumvaga ko umuhanga w'umuntu ari agahanga k'imiterere yacu, ubwoko bumwe bw'umuziki uturutse mu bwacu ubwacu kugira ngo turyoherwe natwe ubwacu. Hano birenze kure: si umuntu ukiririmba ububabare bwe n'umunezero we; ni ikiremwa cyajyanywe hanze y'ubwacyo n'ukubona Imana. Abona Imana, kandi ibyo asobanura n'amasigara y'ijwi ry'umuntu ryaravunitse n'uko ababaye, nta rindi jwi ryashobora kubivuga. Ni ijuru rivugisha isi, atari mu mahoro y'ububasha bwose, ahubwo mu bugwaneza butagira iherezo kwononekara kw'isi kwahindutse umubabaro. Ni Imana ihamagara ubwoko budahemuka kandi bukundwa; ni se usaba, utera ubwoba, urarira, akanganira; ni umuhanuzi ubona ibinjana bigenda imbere ye, ugumaho ku gitangaza cy'isanze ryahindutse mu butungane; ni umwami w'umunyabyaha wihannye uvuga ibyaha bye, asaba imbabazi; ni umukiranutsi watereranwe udafite ikindi uretse Imana kuba inshuti; ni umwungeri ugumaho kandi wizerana; ni umutima usesekara urukundo, ibikorwa n'imigisha. Ibyanditswe Bitagatifu byose birashimishije, ariko Zaburi n'Abahanuzi ni byo bisongero by'ikuzo, kandi ni ho Dawidi na Ezayi, bicaye mu mucyo ubajyana, bategereje umugenzi w'Umukristu kugira ngo bamugeze umubatizo wa nyuma w'ukwizera n'urukundo.
Ni iki, muzambwira, kibanza ky'izi zaburi n'ubuhanuzi? Bishobora gusobanurwa? Yego, mukundwa wanjye Emanweli, bishobora gusobanurwa, kandi isoko y'ubwo buhanga w'imvugo iri mu mibano yabwo na Yezu Kristu. Iyo ureba mu bitabo bya Mose no mu mateka y'Abahebureyi, Yezu Kristu yihisha munsi y'ibintu; ni umutima n'intego, ariko mu buryo bwihishe bugaragara gusa binyuze mu kwihishura kw'ibihe n'ibintu. Ugomba gucamo urukuta kugira ngo umugereho, kandi iyo umugeze munsi y'urwo dodo ruteretse rw'ibikorwa, ibigirwa n'amategeko birumubikiye, umuriro w'mu maso he ni gusa umuhondo waturutse ku mwihinduriro w'ibanga kure. Ariko muri zaburi n'ubuhanuzi, umwenda urakurwa, ibanga rikerekana, umuntu wa Yezu Kristu aragaragara; umubona avuka ku musugi, ukurikira intambwe ze n'ububabare bwe, ukabarizwa urupfu rwe, ukamubona atsinda ku munsi wa gatatu, kandi yicaye iburyo bwa Se, ayobora kuva aho Kiliziya n'isi kugeza ku iherezo ry'ibihe. Ariko si uwo mucyo gusa utanga zaburi n'ubuhanuzi ikimenyetso biduha; ni urukundo rugaragara binyuze mu mucyo. Ntibihagije kubona ibintu; ugomba kubikunda. Kubibona bimurikira, kubikunda bijyana; kandi nta kintu kidufata kikadutwara hejuru yacu nk'igitangaza cy'umuntu washishimwe n'Imana yiyunamiye ikibumbiro n'umusaraba wa Yezu Kristu. Hari muri urwo rukundo ingufu zidafite urugero, n'urukundo rwa nyina n'urw'umugore ntirushobora kuzigeraho, kuko icyo ziganisha kitagira iherezo, kandi imiterere idashobora gukora igisa n'icyo ineza ikora. Ibyo ubuhanga bwakoze by'ubukuru bwose mu murimo w'imiterere -- indirimbo za Homero ku burakari bwa Akili, iza Vijili ku byago bya Eneya, amaganya ya Federo ya Racine, Romeyo na Juliyeti ya Shakespeare, Ikiyaga cya Lamartine hamwe n'amazi yacyo, inkombe zacyo n'umukunzi wacyo -- ibyo byose si ikigeranywa n'Umbabarira wa Dawidi, Amanganya ya Yeremiya n'igice cya mirongo itanu na gatatu cya Ezayi. Ni he rero impamvu y'uwo mutandukano, uretse mu cyishimiwe cy'urukundo rwashishikarije izo nyandiko zombi z'umuvugo? Igihe Akili yaririse inshuti ye yapfuye mu ntambara, igihe Eneya yatakaje inkombe y'igihugu cye, igihe Federo yivuze ubwe ikuzo ry'ibyifuzo bye, igihe Romeyo na Juliyeti basinziriye mu bitotsi by'urukundo rwabo, igihe umukunzi wa Lamartine yahindukiye amaso ku mazi yari yaratemberaniye amabanga ye bwa nyuma -- uko niko umuvugo w'umuntu uhagera. Watanze ibyo ushobora gushobora byose by'ibimera n'ibyiza; agasangira aheruka iruhande rw'imva ze yakoranye umunezero akanya, kandi agasigara mu bupfakazi bw'iteka afite gusa icyibuka cy'ijwi rye. Ariko igihe Dawidi yaririse icyaha cye, igihe Yeremiya yaririse Yeruzalemu, igihe Ezayi yabonye kure ububabare bw'Umukiza we, umutima wabo ntiwagabanyijwe n'ibyo batanze byose; isoko yabo yongeye gukura muri bo hamwe n'imivumba y'amagambo yabo, kandi bahirwa kuruta abavugi b'abantu, ntibashyize mu mva abarinzi b'icyibuka cyabo, ahubwo mu bicaniro. Kuri ibyo bicaniro, byubatswe mu isi yose y'Abakristu, umuntu aricara kandi ubwoko bwose burahagarara: umuntu ni umupadiri; ubwoko ni twe twese. Uwo muntu cyangwa ubwo bwoko si abashakashatsi b'ibihangange; ni abizera, abayisenga, abasaba, bongera buri munsi Zaburi za Dawidi mu hantu hamwe kandi bafite ukwizera kumwe n'Abalevi ba Yeruzalemu, nyuma y'imyaka ibihumbi bitatu, kandi basenga Imana, Data wa Yezu Kristu, mu magambo amwe abahanuzi basengeyemo Data w'Umesiya, Umukiza wabo n'uwacu.
Zaburi n'ubuhanuzi ni isomwa rikuru ry'Umukristu. Nta nyandiko yabitsinda; ntizishobora nk'uko gutungira umutima no kumugaburira umugati w'ijuru mu mugati w'isi. Ariko igihe cy'ingenzi cy'Ibyanditswe Bitagatifu ntikiriho; kiri mu Ivanjiri, ni ukuvuga mu nkuru nzima n'iyo buri muntu y'ubuzima bwa Kristu. Kugeza ubu Yezu Kristu ntiyari yabonekeye uretse mu buhanuzi; ntiyari yavugishije uretse mu kanwa k'intumwa ze; ntiyari yigaragaje uretse ku batoranijwe, kandi muri abo batoranijwe ku gice kimwe gusa cy'umutima wabo. Ariko dore umwenda urakurwa kugeza iteka, kandi icyo cyari gihishwe mu mugambi w'Imana, cyabonekeye agashirira ku bwenge, cyafashwe neza n'abahanuzi, kigaragarira isi mu buryo bwayo nyabwo kandi bw'umubiri. Umuntu yaragaragaye -- Imana ubwayo -- kandi turaza kumwumva.
Naho Ivanjiri, ntikeneye izo ngamba. Umuntu ashobora kuba muto, afite amasasani, yuzuye isi n'ubwe, Ivanjiri izamenya kumuvugisha: si uko icyo dukora bwa mbere ari ukuyisobanukirwa no kuyikunda; ariko nubwo umuntu yaba kure ya Kristu ku kwizera cyangwa imyitwarire, ntibishoboka kutumva imbere y'iyo shusho imurika kandi y'impuhwe imwe mu mahindukiro akomeye cyane yigeze agora ku muryango w'umutima w'umuntu. Nta kintu nzi kugereranya na yo uretse kubona Alupi bwa mbere, muri bimwe mu bihe ubwo urubura, ijuru, izuba, ubutuku n'ibicucu biri mu bumwe butagira akanenge. Umuntu arahagarara, akavuga ijambo ry'amatsiko. Ni na ko Ivanjiri ikora; iguhagarika kandi igutera kuvuga.
None se, Ivanjiri ni iki? Ni amateka y'umuntu isi itigeze yibonera kandi izigira kubona. Sinzongera ikindi. Ni umuntu wavutse mu bukene, yabayeho mu bukene kandi yapfuye mu bukene; udafashe ubukene bwe ngo ahashinge ubukuru ubwo ari bwo bwose; utigeze yandika umurongo n'umwe, avuga ijambo na rimwe imbere y'inama nkuru, ategeka intambara na imwe, ayobora ubwoko na bumwe, akora n'umwe mu mirimo itanga amazina, ariko nyamara yuzuza isi izina rye n'ubukuru bwe, ku buryo kandi ku gihe bidafite uko bigereranywa n'ikintu icyo ari cyo cyose cy'umuntu. Abagabo bakuru bose bakora akanya k'umucyo, hanyuma bakagaruka mu mwijima w'imva zabo. We wenyine ni inyenyeri ihamye kandi ikura; kandi niba isi ikomeje kubaho nyuma y'imyaka ibihumbi bibiri y'Ubukristu, ni gusa kugira ngo irangize kwimurikira ku gitambara cy'ubuzima nta kintu cyigeze kigera umucyo wabyo cyangwa ubushyuhe bwabyo.
Ariko nimufungure Ivanjiri; izavuga neza kundusha.
Nimwumve amagambo ya mbere ahurirwamo: ni Yezu Kristu avugira integuza ye, Yohani Batisita Mutagatifu, washakaga kumwirinda gukira umubatizo wo kwihana: Reka bibe bityo ubu, kuko ari ko bidukwiriye gusohoza ubutungane bwose (1).
Ngiryo ijambo. Sindibasobanurira, sindiryambika ikintu na kimwe; muzaritahura niba mushobora. Mu gihe kirekire, nyuma y'iyirira ry'iminsi mirongo ine mu butayu, ageragezwa na Sekibi umubwiye: Niba uri Umwana w'Imana, tegeka aya mabuye ahinduke imigati, asubiza: Umuntu ntabeshwa n'umugati gusa, ahubwo abeshwa n'ijambo ryose riva mu kanwa k'Imana (2).
Mu gihe kirekire kandi, avuye hejuru y'umusozi mu Galilaya, avugisha imbaga y'abantu imukurikiye, avuga mu ijwi nta muntu wigeze yumva: Hahirwa abakene mu mutima, kuko Ubwami bw'ijuru ari ubwabo. Hahirwa abitonda, kuko bazaragwa isi. Hahirwa abarira, kuko bazahozwa. Hahirwa abashonje kandi banyotewe ubutungane, kuko bazahazwa. Hahirwa abanyambabazi, kuko bazababarirwa. Hahirwa abafite umutima utanduye, kuko bazabona Imana. Hahirwa abaharanira amahoro, kuko bazitwa abana b'Imana. Hahirwa abatotezwa bazira ubutungane, kuko Ubwami bw'ijuru ari ubwabo (3).
Nakwandika Ivanjiri yose? Iyo nashakaga gukuramo ibikwiriye kwerekwa hanze y'urugero iriho, nari kuyandika yose. Ariko sinshobora kuvuga byose, sinashobora guhitamo: kuko kwemera ko Yezu Kristu yavuze ikintu kiruta ikindi byaba ari ugutekerera nabi nk'uko ari ugucira urubanza nabi. Nzishimira amagambo make asanzwe mu bihe bitandukanye.
Ibyo mwifuza ko abantu babagirira byose, nabe ari byo mubagirira (4).
Mube abatunganye, nk'uko So wo mu ijuru atunganye (5).
Mukunde abanzi banyu (6).
Umuntu nagukubita urushyi ku itama ry'iburyo, mumuhe n'irindi (7).
Udafite icyaha muri mwe, abe ari we abanza kumujya ibuye (8).
Ni nde muri mwe wamfatisha icyaha (9)?
Nimuze mwese abo kuruhira n'imiruho miremire, kandi nzabaruhura (10).
Ushaka kuba wa mbere muri mwe azabe umugaragu wanyu, nk'uko Umwana w'umuntu ataje gukorerwa, ahubwo yaje gukorera no gutanga ubuzima bwe ngo acungure benshi (11).
(1) Matayo 3,15. -- (2) Matayo 4,4. -- (3) Matayo 5. -- (4) Matayo 7,12. -- (5) Matayo 5,48. -- (6) Matayo 5,44. -- (7) Matayo 5,39. -- (8) Yohani 8,7. -- (9) Yohani 8,46. -- (10) Matayo 11,28. -- (11) Matayo 20,27.
Umuntu wese wicisha bugufi azashyirwa hejuru (1).
Ragira intama zanjye (2).
Umutima wanyu ntukababare. Mwizera Imana, munyizere nanjye. Mu nzu ya Data hari amazu menshi. Ngiye kubategurira umwanya, kandi nimara kujya kubategurira umwanya, nzagaruka mbafate muzajyane nanjye, kugira ngo aho ndi namwe mube aho (3).
Data, igihe kiraje; nimurikirize Umwana wanyu, kugira ngo Umwana wanyu agurikirize (4).
Data, niba bishoboka, iki gikombe kimvaho; ariko ntibibe uko nshaka, ahubwo bibe uko mushaka (5).
Data, ubababarire, kuko batazi ibyo bakora (6).
Sinongera ikintu na kimwe.
Mushaka ko mberekana urupapuro rw'ubundi bwoko kandi wenda rwiza kurushaho? Nimwumve umugani w'Umwana w'Ikirara:
Umuntu yari afite abana babiri, umuhererezi muri bo akabwira se: Data, mpa umunani w'umurage unkwiriye. Se akababangurira ibintu bye. Hashize iminsi mike, uwo muhererezi muri abo bana babiri amaze guteranya ibyo yari afite byose, yigira mu gihugu cya kure, aho yanyazije ibintu bye byose mu bwayire no mu bwiyandarike. Amaze gutereranya byose, hagwa inzara nkuru muri icyo gihugu, atangira kwicwa n'inzara. Nuko ajya mu rugo rw'umwe mu baturage b'icyo gihugu, uwo amwohereza mu mirima ye guragira ingurube. Yari yifuza kwihaza ibisharabure ingurube zariye; ariko ntihagira ubimuha. Amaherezo agarutse mu bwenge, avuga ati: Abakozi bangahe ba data bafite ibyokurya bibahagije, kandi jyewe ndicwa n'inzara hano! Ngomba guhaguruka njye gusanga data, ndamubwira nti: Data, nacumuyeho ijuru nacumuyeho nawe; singikwiriye kwitwa umwana wawe; ngirira nk'umwe mu bakozi bawe. Arahaguruka rero ajya gusanga se. Akiri kure, se amubona, agirirwa impuhwe, amirukaho, amugwa mu nda, aramusoma. Umwana we ati: Data, nacumuyeho ijuru nacumuyeho nawe; singikwiriye kwitwa umwana wawe. Nuko se abwira abagaragu be ati: Vuba, muzane umwambaro mwiza kuruta iyindi mumwambike; mumwambike n'impeta mu rutoki n'inkweto mu birenge. Muzane n'ikimasa kinuze mukibage; turye, tunezerwe, kuko uyu mwana wanjye yari yarapfuye none arazutse; yari yarazimiye none arabonetse. Nuko batangira kwishimira.
Noneho, umwana w'imfura wari mu mirima, agarutse, yegereye inzu, yumva indirimbo n'imbyino. Ahamagara umwe mu bagaragu, amubaza ibyo ari byo. Umugaragu ati: Mwene wanyu yagarutse, kandi so yabaze ikimasa kinuze kuko yamubonye afite ubuzima. Nuko ararakara, yanga kwinjira. Se arasohoka, aramusenga ngo yinjire. Ariko asubiza se ati: Dore imyaka yose nkugira, sinigeze ngira n'icyaha kimwe mu mategeko yawe, ariko nta n'akana k'ihene wampa ngo nishimane n'inshuti zanjye. Ariko umwana wawe uyu wamariye ibintu byawe n'ababeshyi amaze kugaruka, umubagiye ikimasa kinuze. Se ati: Mwana wanjye, uri kumwe nanjye burigihe, kandi ibyo mfite byose ni ibyawe. Ariko twagombaga gukora umunsi mukuru tukanezererwa, kuko mwene wanyu yari yarapfuye none arazutse; yari yarazimiye none arabonetse (7).
(1) Matayo 23,12. -- (2) Yohani 21,17. -- (3) Yohani 14,1-3. -- (4) Yohani 17,1. -- (5) Matayo 26,39. -- (6) Luka 23,34. -- (7) Luka 15,11.
Kuri uru rupapuro bashobora kongeraho ibihumbi bitarushijwe ubwiza, kandi ni byo mbanze ntavuga, kuko bidafite ubwoko bumwe bw'ubwiza. Ariko uru rurahagije. Ni iki kindi gikenewe? Ubuhanga bwonyine ntibwandika ibintu nk'ibyo, kandi ijuru, ryabyanditsi, ntirizizigera rigaragarira mu magambo aruta ururimi. Mu isi, ntihagera kuri Imana uretse amaganya n'ibikorwa; mu ijuru, ntihagera kuri twe uretse ubugwaneza n'imbabazi: umugani w'Umwana w'Ikirara ni ugushushanya kw'izo mbabazi mu nkuru itigeze igereranywa, kuko itigeze isindwa mu rufatiro rwayo.
Hashobora kwerekwa ibindi bice by'Ivanjiri byinshi, kandi iryo ni ishimwe rya mbere dusigira umusomyi.
Ariko nyuma y'inkuru y'ubuzima rusange bwa Kristu, haza iy'ububabare bwe n'urupfu rwe. Ivanjiri, ikomeye cyane kugeza ubwo, yisubukira ku magambo yo hejuru y'amateka n'umuvugo -- ni ukuvuga ibyo umuntu afite by'ukuri n'ubwiza icyarimwe. Mpita mbuze gutinyuka kubikora mu magambo, kandi nzabivugaho bike cyane. Igihe Yezu Kristu yamaze kwigisha intumwa ze binyuze mu mvugo yanditswe mu bice 13, 14, 15, 16 na 17 by'Ivanjiri ya Yohani Mutagatifu (umusomyi, ndamusabye muri Imana, ntayibure gusoma); igihe yari amaze kujya mu busitani buri hakurya y'umugezi wa Cedroni, abanzi be baje aho ari bamufitiye abasirikare b'abarinzi b'urusengero, nuko Yuda, umwe mu bigishwa be, amugambanira amusoma. Muzi ibikurikira, kandi hafi bose babizi. Baramufata, baramucira, baramutsindiwe, baramushyira iminyururu, baramukubita, bamwambika ikamba ry'amahwa, bamwikorera umusaraba we, apfira hagati y'abicanyi babiri. Iyi nkuru, yavuzwe n'Abigishwa b'Ivanjiri ku buryo bworoshye, yagize isi yose: isi igabanyijemo abayemera n'abatayemera, kandi abatemera nk'abizera ntibigeze bumva iyo nkuru batayumvise. Ni gute bishoboka? Byagenze bite? Uyu muntu yagize ate ngo, apfira ku musaraba hagati y'ijuru n'isi, afate ubushimwe bwose bw'abantu, kandi inkuru y'urupfu rwe iruta iy'undi wese muntu mu kugera ku mutima w'umuntu wese? Nta mpamvu mbona uretse imwe. Ni uko umuntu wapfuye ku musaraba yari umukiranutsi, atari umukiranutsi usanzwe gusa, ahubwo umukiranutsi udasiga ahantu h'ikibazo kigiye kumurwanya. Byose biziranenge; amaso ntabona igicucu na kimwe. Ubuzima butagira ikizinga, ubumenyi butagira ikosa, urukundo rutagira imbibi, ubutwari butagira intege nke, igitambo cyuzuye cy'ubwe: aho niho biboneka, kandi bihagije gusobanura impuhwe z'Imana urupfu rwa Kristu rwaboneye mu gihe cye no mu binyejana by'ababyawe. Umukiranutsi ahora akora ku mutima, nta makuba Imana yamutesha, nk'uko umubi n'aho yagira amahirwe magufi, ahora asiga inyuma ye ikintu cy'umubabaro. Ariko umukiranutsi utariho icyaha upfira igihano gikomeye cyane atakigombye, agera ku gasongero k'umubabaro w'abantu, kandi niba yabayeho kandi yavugishije nka Kristu, isi yose izaba ikidazamuka gusa cy'inkuru ye.
Ni akanwa ke kazababwira ibitekerezo bye, amaso ye azababwira urukundo rwe, ukuboko kwe kuzafata ukwanyu kubatereza umutima kubahezagira. Muzamubona avuka mu gaceceka k'ijoro, ku byatsi by'umuriro, kandi muzamuzanira hamwe n'abashumba bicisha bugufi umuganura w'ugusenga kw'abantu bose. Iburasirazuba, igihugu cya kera cy'ibyibuka, rwohereza ababashyitsi ku kibumbiro cye, kandi kuva kuri iryo zuka ry'ikuzo rigomba kwuzuza isi, amaraso y'abaziranenge azatemba kugira ngo bayice. Igihugu gihumanye kizakira mu buhungiro umwana uzahumanya byose kandi uzahindura isi igihugu kimwe. Muzagaruka na we mu nzu ya ba sekuruza be -- atari ikigo cya Dawidi, akaba ari umwana we wa nyuma, ahubwo inzu y'igicucu y'umukozi ubeshwaho n'amaboko ye -- kandi aho muzatangarira imyaka mirongo itatu y'amahoro n'gaceceka. Nta kintu kizahungabanya iryo teganyirizo rirekire, kugeza umunsi ubwo ijwi rizarangira mu butayu: Mutegure inzira y'Uhoraho, mugorore iminyuro ye (1). Yezu Kristu azumvira iryo jwi ry'umuhanuzi; azava i Nazareti amanuke ku nkombe za Yorodani, aho imbaga y'abantu yashishikarijwe n'uwo muntu w'ahantu hiherereye yamuzengurutsaga imusaba umubatizo wo kwihana. Azarohama muri yo nabo, kandi igihe azava mu mazi, ijuru rizafungurwa hejuru ye kandi hazumvikana iri jwi: Uyu ni Umwana wanjye nkunda, ari we nashimishijwe na we (2). Muzamenya Umwana w'Imana; muzamukurikira ku ntambwe z'intumwa ze; muzifatanya n'imbaga nini yamukurikiraga mu mirima ya Galilaya, kandi muzumva ijambo ry'agakiza riva mu minwa ye mitagatifu. Muzaba mu batumiriwe ku manywa ya Kana no mu bantu ibihumbi bitanu bahajwe n'imigati itanu y'ingano y'isayiri mu butayu. Muzabona amarira y'inshuti ze atemba kuri Lazaro, kandi namwe muzarira umubabaro n'umunezero mu nkuru y'icyumweru cya nyuma cy'ubuzima bwe. Gitangira i Yeruzalemu, amashami y'ibigazi mu ntoki, mu Hozana z'intsinzi; kizarangira ku giti, mu majwi y'urwango. Amabanga abantu batazi azasohorwa mu iheruka rye rya nyuma; Petero azamurira, Yuda azamugambanira, bose bazahunga, kandi mu maboko ya Yohani, ya Mariya na ya Madaleya niho azasanga ikaze rya nyuma ry'isi. Azazamuka ajya mu ijuru amaze gutanga amabwiriza ye ya nyuma; Roho Mutagatifu azamanuka kurangiza inyubako ya Kiliziya, kandi ibikorwa by'iryo shingiro ry'igitangaza bizababwirwa n'ikaramu y'umwe mu bagenzi ba Pawulo Mutagatifu.
(1) Matayo 3,3. -- (2) Matayo 3,17.
Nyuma y'Ivanjiri, bigaragara ko Ibyanditswe Bitagatifu bidashobora kongera kudufasha. Ariko ntabwo ari ko bimeze rwose, kandi mu Mabaruwa ya Pawulo Mutagatifu umutima w'Umukristu usanga ikindi kibero n'umunezero. Mutagatifu Pawulo nta cyo asa nacyo; nta rugero rwe mu nyandiko z'abantu, cyangwa mu nyandiko ntagatifu. Ari wenyine, kandi ku gisongero gishobora gutangaza, kuva ku mpapuro za mbere, ikiremwa cyose kiyifitiye. Abandi babonye Yezu Kristu avuka mu kiraro, avugira muri Buyuda, apfira ku musaraba, azamukira mu ijuru: Pawulo yamubonye gusa mu mucyo wamanutse kuva hejuru, umucamo nk'inkota y'inkota; ntiyamuvuganye uretse mu gusesekara, ntiyumvise ijwi rye uretse mu gicu, kandi igihe yajyanwaga mu ijuru rya gatatu, we ubwe yabuze kumenya niba yari mu mubiri we cyangwa hanze yawo kugira ngo ashimire ukubona Imana ye. Nuko rero iyo agerageza kudusobanurira ibyo yabonye, yumvise, yanyoye, yakoze ku Jambo ry'ubuzima, azana mu mvugo y'ubuntumwa bwe ikintu ari cyo cyibanze n'icya nyuma cy'ukwizera gikristiniye. Dawidi yahanuye, Ezayi yahanuriye, Yeremiya yararize, Daniyeli yabaruye isaha y'isezerano; Abigishwa b'Ivanjiri banditse, intumwa zahamije: Pawulo, we, yizeye, kandi abababwira ingufu z'ukwizera kwe ku buryo nta ruhare rw'ubuhanga, nta ruhare rw'ubumenyi bw'imvugo, ariko aho kuzura kw'umuntu kuvunika ku migezi yose y'amagambo. Umuntu ntamenya niba ashima impaka ze cyangwa amatsiko ye; ni umwe ugamije kuruta Aristote kandi ushishikariye kuruta Platoni; akora ibimenyetso bishagura imitima, akagaragaza ibinyuze bigatera kurira, kandi iyo atunamutse mu ijambo ridafite ryo rihuje n'irindi, ushobora kuvuga ko ijuru ryifunguye ku busa, kandi ko inkuba yisohokeye idafitanye n'isi cyangwa ijuru ubwaryo, ahubwo n'ubuhindu bw'ubuhanga bw'Imana bushaka inzira mu muntu.
Pawulo afite ururimi rwe bwite, ubwoko bumwe bw'Ikigereki cyuzuye amategeko y'Igiheburayo, imvugo zikaze, z'ubutwari, ngufi, ikintu gisa nk'ugusuzugura umucyo w'imvugo, kuko umucyo w'hejuru wuzuza ibitekerezo bye ukamubonekera ko uhagije kwigaragaza wenyine. Udashaka ubuhanga nk'umucyo, yirukana bwa mbere umutima uza ku birenge bye; ariko iyo umuntu agize urufunguzo rw'ururimi rwe, kandi inshuro imwe, asubiye amusoma kenshi, akiyongerera buhoro buhoro kumva, agwa mu busindishijwe bw'ishimwe. Inkuba ze zose zihungabanya kandi zifata; nta kintu gisigaye hejuru ye, n'ubwo Dawidi, umwanditsi wa Uhoraho, cyangwa Yohani Mutagatifu, ikiguruka cy'Imana; niba adafite inanga y'uwa mbere cyangwa amababa y'uwa kabiri, afite munsi ye inyanja yose y'ukuri n'amahoro y'imivumba icecetse. Dawidi yabonye Yezu Kristu kuva hejuru y'umusozi wa Siyoni, Yohani Mutagatifu yaruhutse ku gatuza ke mu ifunguro; kuri Pawulo, yari ku ifarashi, umubiri we utubike, ijisho ryaka, umutima wuzuye inzangano z'ugutoteza, yabonye Umukiza w'isi, kandi, akubiswe hasi n'ineza ye, yamubwiye iri jambo ry'amahoro: Nyagasani, urashaka ko nkora iki!
Mutagatifu Pawulo amaze kwigwa no kuryoherwaho, mukundwa wanjye Emanweli, Ibyanditswe Bitagatifu ni ibyanyu. Muzabifungura ku rupapuro rwa mbere mubisome witonze mu murongo ubuye bw'Ibyanditswe byashyizweho na Kiliziya. Mugeze aho muzagera ku Ihishurirwa rya Yohani Mutagatifu, ari ryo buhanuzi bw'Isezerano Rishya n'ibyerekeye Kiliziya mu gihe kizaza ku isi. Sinzababwira ikintu na kimwe. Yohani Mutagatifu muri iryo yerekwa ryamamaye yabonye Roma y'ibirahure igwa, ubwami bwa Gikristu bushingwa ku matongo y'ingoma ya Roma, ubushobozi burwanya ingoma ya Kristu bushingwa mu isi, ibigwa n'amakosa bikurikirana, hanyuma amaherezo mu bihe bya nyuma igitotezo cya nyuma kandi gikomeye kurusha ibindi cyose, ubwo Kiliziya izatsinda binyuze mu kugaruka kwa kabiri kwa Kristu. Ubwo buhanuzi bufashwe mu buryo bwose busobanutse cyane; ariko mu bimwe bimwe byabwo, bunyuranyira imbaraga zo kubukurikira intambwe ku yindi no gushyira ibikorwa byabwo ku bintu byarangiye. Uwo murimo muke cyangwa mwinshi uzagira ibyiza gusa mu minsi ya nyuma, igihe ubuzima bwa Kiliziya buzaba bugeze ku iherezo, amaso y'ababyawe bacu azasubira inyuma kuva mu gihe kugeza ku kindi ikurikirana ry'amakuba yacu yose n'ingeso nziza zacu zose. Kugeza ubwo igicucu kizabuza umucyo, kandi ibyo ntibigomba kudutezimbere kuko tuba, nkatwe, hagati y'ibyahise n'igihe kizaza by'ukwizera, munsi y'umucyo w'Amasezerano yombi.