Cornelius a Lapide, S.J.

Prooemium et Encomium Sacrae Scripturae

(Okwu Mmalite na Otuto Akwụkwọ Nsọ)

• Ngalaba Nke Mbụ
  • Isi Nke I: Banyere Ịdị Elu, Mkpa, na Mkpụrụ Akwụkwọ Nsọ
  • Isi Nke II: Banyere Isiokwu na Obosara Akwụkwọ Nsọ
  • Isi Nke Atọ: Banyere Ihe Siri Ike nke Akwụkwọ Nsọ
  • Isi Nke Anọ: Ikpe na Ihe Atụ nke Ndị Nna Ụka
  • Isi Nke Ise: Banyere Njikere A Chọrọ Maka Nnyọcha A
  • Ụzọ Onye Ode Akwụkwọ (paragraf 48)
  • Okwu Ikpeazụ na Nkwubi Nke Ngalaba Nke Mbụ
• Ngalaba Nke Abụọ: Banyere Ojiji na Mkpụrụ nke Pentateuk na Agba Ochie
  • Okwu Ụgha Megidere Agba Ochie
  • Arụmụka Maka Agba Ochie
  • Nsụgharị Septuajint na Ndị Nsụgharị Grik
  • Nchekwa Ndị Nna Ụka Maka Agba Ochie
  • Ihe Atụ Ndị Nsọ nke Ọmụmụ Akwụkwọ Nsọ
  • Ndị Ode Akwụkwọ Nsọ Dịka Mkpịsịodee nke Mmụọ Nsọ
  • Uru Isii nke Agba Ochie
• Ngalaba Nke Atọ: Onye Bụ Mosis, Kedụkwa Otu O Siri Dị Ukwuu?
  • Oge Atọ nke Afọ Ịrị Anọ nke Mosis
  • Ezigbo Omume Mosis
  • Umeala na Obi Dị Nwayọọ nke Mosis
  • Mosis na Ọhụụ Ngọzị nke Chineke
  • Otuto Mosis site n'Akwụkwọ Nsọ na Ndị Nna Ụka
  • Mosis na Kraịst: Myirịta Iri Na Itoolu
  • Mosis Dịka Onye Amụmamụ Chineke, Onye Nkà n'Ụzọ Amamihe, Onye Abụ, na Onye Akụkọ Ihe Mere Eme Kachasị Ochie
  • Ekpere Nye Mosis

Ngalaba Nke Mbụ

Banyere mmalite ya, ugwu ya, isiokwu ya, mkpa ya, mkpụrụ ya, obosara ya, ịsị ike ya, ọmụmaatụ ndị ya, ụzọ ya, na nhazi ya.

Onye Amụmamụ Chineke nke Ijipt a ma ama, onye nọ n'oge Mosis fọrọ nke nta, bụ Mekuri, onye ndị mba ọzọ na-akpọ Trismegistọs, ka ọ nọọrọ ogologo oge na-atụgharị n'obi ya banyere ụzọ ọ ga-esi kọwaa ụwa niile nke ọma, mechara gbaa mkpu sị: "Ụwa niile," ka ọ kwuru, "bụ akwụkwọ nke chi, oge a gbara ọchịchịrị bụkwa enyo ihe nke chi." N'ezie, site n'akwụkwọ a ka ọ mụtara amụmamụ chineke nke ya site na ntụgharị uche ogologo oge. "N'ihi na eluigwe na-akọ otuto Chineke, mbara igwe na-ekwupụta ọrụ aka ya;" na: "Site n'ịdị ukwuu nke mma nke ihe e kere eke, a pụrụ ịhụ onye kere ha, na ike ya ebighị ebi na nke a na-apụghị ịhụ anya, na chi ya;" ka ọ bụ na n'nnukwu mbadamba igwe ndị a, n'akwụkwọ ihe owuwu ụwa na akwụkwọ oge, a pụrụ isi anya nke nghọta gụọ n'ihu ọha, dị ka ọ dị, ozizi nke nkuzi Chineke: otu a site n'isi mmalite nke ụwa na site na ọrụ ịkpụ ya site na ihe ọ bụla, anyị na-atụle ike niile na ume nke Onye Okike ya; site na ụdị ndị ọ dị iche iche nke ihe e kere eke ndị na-adịghị akwụ n'otu ma na-adịkwa mma, anyị na-atụle ogbu mmiri ezi omume ya; site n'ịba ụba nke mmụọ ndị ọzọ niile, ahụ, ịgagharị, na oge, anyị na-atụle ebighị ebi na enweghị oke nke Onye Okike, ma ghọtakwa ha nke ụfọdụ. Otu a site n'arọ, ọnụọgụgụ, na ọtụtụ nke ihe ndị a otu, a pụrụ iji ọnụ gbe na ilere anya elu na-ele nchekwa amamihe kachasị nke Onye Okike ukwu a, na ụdị ọtụtụ na nhazi ihe e kere eke nke na-adịkwa mma nke ukwuu, nke sitere na mmalite kechie akụkụ ọ bụla nke ụwa a n'ọtụtụ kwụ chịm na-agaghị eme ngagharị, ma n'onwe ya, ma n'akụkụ ọ bụla ọzọ yiri ya, n'enyi kacha mma, ma na-echekwa na-elekọta njikọ enyi a n'ụzọ na-agaghị agbaji site na mmịnye ya na-aga n'ihu, ka ha wee si n'okwukwe kwụ chịm na-agbanwe ọnọdụ ha n'ịdịkọ n'otu. Amamihe ebighị ebi n'onwe ya, ka ọ na-ekwupụta nke a banyere onwe ya n'ọha, kwuru n'Ilu 8:22: "Mgbe ọ kwadebere eluigwe, anọ m ebe ahụ; mgbe o ji iwu siri ike na okirikiri gbachie ogbu mmiri niile; mgbe o mere mbara igwe siri ike n'elu ma tụọ iyi mmiri; mgbe o ji oke ya gbaa osimiri gburugburu ma nye mmiri iwu ka ha ghara ịgafe oke ha; mgbe o tọrọ ntọala ụwa, anọ m ya na ya na-ahazi ihe niile," dị ka ọ na-egosi na ọ dekọtara ụfọdụ akara nke onwe ya n'ime nhazi a.

2. Ma n'ezie, ọ bụ ezie na ụwa mara mma a na-ekpughe ihe e siri mee ya, nke Onye Okike ya kpụrụ ya, ya bụ ike chi nsọ na globụ chi kachasị elu nke a na-apụghị ịkpụ, ma na-eme ka anya anyị hụ ya, otu o si dị, n'ọtụtụ akụkụ akwụkwọ a ezughị oke, na-enye naanị ihe mmalite ndị sịrị ike, mpụrụ, ka m kwuo, karịa ndị i si ịhụ onye ọdụm site na mbọ ya, karịa nkọwa doro anya na zuru oke nke onye dere ya. Ọzọkwa, ebe ọ bụ na e dere ya naanị n'ụdị nke eke, ọ naghị akụzi ihe ọ bụla banyere ihe ndị gafere oke eke, nke anyị ga-eji gaa n'ihu ruo n'eluigwe Atọ n'Ime Otu Nsọ na ihe ọma anyị ebighị ebi, nke anyị ji ndụ na ọnwụ, nke anyị ji ọchịchọ anyị niile na-achọsi ike.

3. Ya mere, ọ masịrị ezi omume Chineke enweghị oke — ya bụ, onye ode akwụkwọ kachasị amamihe, onye na-ede ọsọ ọsọ na n'ụdị ịhụnanya dị ebube — ijiri odee ọzọ, idowe nye anyị mbadamba ọzọ, ise ụdị akara ya dị iche iche nke mbụ: nke ga-etinye ọ bụghị ihe yiri ihe na-adịghị ekwu okwu, kama olu doro anya nye anya, ụda nye ntị, nzụkọ nye uche, na oyiyi dị ndụ nke ihe chi, nke ọ ga-eji kọwaa ma onwe ya, na mmụọ nke eluigwe, na ihe e kere eke niile, na ihe ọ bụla na-eduga anyị n'aka gaa na-ebi ndụ ọma na ndụ ngọzị, nke doro anya dị ka o si dị ezi omume na amamihe. Nke a bụ ihe Mosis, onye na-achọ ikwupụta iwu Chineke nye Izrel, jiri jụọ na-eju anya banyere nke a, Diuterọnọmi 4:7: "Lee," ọ tiri mkpu, "ndị maara ihe na ndị nwere nghọta, mba dị ukwuu; ọ dịkwaghị mba ọzọ dị ukwuu nke nwere chi na-abịaru ya nso: n'ihi na olee mba ọzọ a ma ama dị otu a nke nwere emume, na ikpe ziri ezi, na iwu niile, nke m ga-edobe n'ihu anya ụnụ taa?"

N'ezie, lee ka ọ dị ịtụnanya inwe n'aka mgbe ọ bụla akwụkwọ nsọ nke Akwụkwọ Nsọ chi — ọ bụ akwụkwọ ozi, ka m kwuo, nke Chineke dere nye anyị, na ndị akaebe nke ọchịchọ chi a na-apụghị ịjụ — ịgụ ha ọtụtụ ugboro, ịtụgharị ha ma tụgharịkwa ha! Lee ka ọ dị ụtọ, ka ọ sị dị nsọ, ka ọ sị baa uru, inwe orakụl nke ụlọ nke ị ga-ajụ, ebe ị ga-anụ ọ bụghị Apollọ site n'okpokoro oche ya, kama Chineke n'onwe ya, na-ekwu okwu doro anya karịa na n'ụzọ siri ike karịa site n'igbe ọgbọ ochie na Cherubịm!

Nke a bụ ihe Nsọ Chals Borromeo na-eche echiche ya mgbe ọ na-agụ Akwụkwọ Nsọ, dị ka orakụl Chineke, naanị isi ya na-eghere eghe, na ikpere ya gburu, na-agụ n'ụzọ nsọpụrụ.

N'ihi nke a, e nwere na mbụ n'ime ụlọ ụka abụọ ebe nchekwa, nke e dọbere n'akụkụ aka nri na akụkụ aka ekpe nke ebe isi ụka: n'ime otu a ka a na-echekwa Oriri Nsọ, n'ime nke ọzọ ka a na-echekwa akwụkwọ nsọ nke Akwụkwọ Nsọ chi. Site n'ebe a Nsọ Paulinus (dị ka ya onwe ya kwuru n'akwụkwọ ozi 42 nye Severọs) n'ụlọ ụka nke Nola nke ya onwe ya wuru, nyere iwu ka e dee abụ ndị a n'akụkụ aka nri:

Ebe a bụ ebe ahụ, ụlọ nchekwa dị nsọpụrụ ebe e debere, na ebe
A na-edobe ịma mma nke ozi nsọ na-enye ndụ;

na n'akụkụ aka ekpe ndị a:

Ọ bụrụ na onye ọ bụla nwere ọchịchọ nsọ ịtụgharị uche n'iwu ahụ,
Ebe a ka ọ ga-anọ lezie anya n'akwụkwọ nsọ ndị ahụ.

Otu a, ọ bụladị ugbu a, ndị Juu n'ụlọ nzukọ ha na-edobe iwu Mosis, dị ka orakụl, n'ụzọ dị ebube n'ụlọ nchekwa, dị ka anyị si edobe Oriri Nsọ, na-egosipụta ya n'ọha; ha na-elekọta ka ha ghara imetụ Baịbụlụ aka na-akwọbeghị aka; ha na-esutu ya ọnụ mgbe ọ bụla ha meghere na mechie ya; ha anaghị anọdụ n'oche Baịbụlụ nọ n'elu ya; ọ bụrụkwa na ọ danye n'ala, ha na-ebu ọnụ ụbọchị niile, nke na-eme ka ọ dịkwuo ịtụnanya na ụfọdụ ndị Kristian na-eme ihe ndị a na-elekọtakwu ya nke ọma.

Nsọ Gregori, n'Akwụkwọ IV, akwụkwọ ozi 84, baara Tịọdọ, ọ bụ ezie na ọ bụ dibia, mba n'ihi na ọ naghị agụ Akwụkwọ Nsọ nke ọma: "Eze nke eluigwe, Onyenweanyị ndị mmụọ ozi na ndị mmadụ, ezigara gị akwụkwọ ozi ya maka ndụ gị, ma ị naghị agụ ha n'ọkụ ọkụ! Gịnị bụ Akwụkwọ Nsọ ma ọ bụghị ụdị akwụkwọ ozi nke Chineke Onweihe Niile nye ihe o kere?" Ya mere, aga m ekwu okwu karịa banyere Akwụkwọ Nsọ: nke mbụ, ịdị elu ya, mkpa ya na mkpụrụ ya; nke abụọ, isiokwu ya na obosara ya; nke atọ, ịsị ike ya; nke anọ, aga m eweta nkwenye na ọmụmaatụ Ndị Nna Ụka banyere okwu a; nke ise, aga m egosi ụdị njikere obi, na ụdị mgbalị e kwesịrị iji malite ọmụmụ a.

Isi Nke I: Banyere Ịdị Elu, Mkpa, na Mkpụrụ Akwụkwọ Nsọ

I. Ndị ọkà mmụta ihe na-akụzi na a ga-amụ ụkpụrụ nke ngosi na sayensị tupu a mụọ sayensị na ngosi ndị ahụ n'onwe ha. N'ihi na e nwere n'ime sayensị ndị ahụ, dị ka o si dị n'ihe ndị ọzọ niile, usoro; eziokwu ọ bụla bụ nke mbụ ma doro onye ọ bụla anya, ma ọ bụ na-esi n'eziokwu mbụ apụta site n'ụfọdụ ụzọ, nke ọ bụrụ na ị gbuchie, dị ka ịgbucha ọwa mmiri isi mmiri, i mebiela iyi eziokwu niile sitere na ya. Ugbu a, Akwụkwọ Nsọ na-egunyere mmalite niile nke Amụmamụ Chineke. N'ihi na Amụmamụ Chineke abụghị ihe ọzọ karịa sayensị nke nkwubi okwu ndị a na-asite n'ụkpụrụ nke okwukwe siri ike si ekwu, ya mere ọ bụ nke kachasị dị ugwu n'etiti sayensị niile, na nke kachasị sie ike: ma ụkpụrụ nke okwukwe na okwukwe n'onwe ya dị n'Akwụkwọ Nsọ: site n'ebe a, o doro anya na Akwụkwọ Nsọ na-atọ ntọala Amụmamụ Chineke, nke Onye Amụmamụ Chineke ji nghọta uche ya, dị ka nne na-amụ ụmụ, na-amụpụta na-ewepụta ngosi ọhụrụ. Ya mere, onye ọ bụla na-eche na ọ pụrụ isi n'ọmụmụ siri ike kewapụ Teọlọjị Skọlastik na Akwụkwọ Nsọ, na-eche nwa na-enweghị nne, ụlọ na-enweghị ntọala, dị ka ala kwụ n'etiti mbara igwe,

Daịonishọs onye chi hụrụ nke a, onye oge ochie niile lere anya elu dị ka isi ndị amụmamụ chineke na "nnụnụ eluigwe," onye n'ebe ọ bụla ọ na-arụ ụka banyere Chineke na ihe nke eluigwe, na-ekwupụta na ọ na-aga n'iru site n'ịdabere n'Akwụkwọ Nsọ dị ka ụkpụrụ na ọkụ na-enwu enwu. Ka otu ọmụmaatụ nọchie anya ha niile, site na mbido ọrụ ya De Divin. Nom., isi nke 1, ebe ọ buru ụzọ kwuo otu a: "N'ụzọ ọ bụla," ka ọ kwuru, "ekwesịghị ịkwu ma ọ bụ iche echiche ihe ọ bụla banyere chi kachasị elu na nke kachasị dị nzuzo, karịa ihe ndị nsọ na-ekwu okwu ha nyefere anyị: n'ihi na ihe ọmụma chi kachasị elu banyere amaghị ama ahụ (nke nzuzo chi, ya bụ) a ga-ekenye ya, ọ bụkwa naanị ihe kwesịrị iji gbalịsie ike iru ihe dị elu, dị ka ụzọ ìhè nke okwu chi na-enyewe onwe ya ka o rute, ebe a ga-eji nkwụsị ọnụ dị ọcha sọpụrụ ihe ndị ọzọ dị ka ihe a na-apụghị ịkwu: dị ka ọmụmaatụ, na chi nke mbụ na isi iyi bụ Nna, na Ọkpara na Mmụọ Nsọ bụ, ka e kwuo, mkpụrụ osisi chi na-amịpụta mkpụrụ, nke e kụrụ site na chi, dị ka ifuru na ìhè nke na-agafe ihe e kere eke — nke a ka anyị natara site n'Akwụkwọ Nsọ. N'ihi na Uche ahụ anaghị ekwe ka ihe e kere eke ọ bụla rute ya, ma site na ya, dị ka ọ na-amasị ya, o tinyere aka ya, Akwụkwọ Nsọ na-ebuli anyị elu ka anyị ṅụọ ìhè ndị ahụ kachasị elu, site na ha a na-eduzi anyị gaa n'abụ chi, a na-akpụkwa anyị maka otuto nsọ." Ọzọkwa n'akwụkwọ Banyere Amụmamụ Chineke Nke Nzuzo, ọ na-akụzi na Amụmamụ Chineke nke mmụọ na nke nzuzo, nke na-erute nzuzo chi kachasị elu na ọchịchịrị Chineke site n'ịgafe ihe e kere eke niile n'ụzọ ịjụ, na-enweghị ihe nnọchite anya, dị warara, a na-amịpịkwa ya nke ukwuu, ka ọ mechara daa jụụ: ma amụmamụ chineke nke ihe nnọchite anya, nke, dị ka Chineke na-arịdata n'okwu anyị n'Akwụkwọ Nsọ, na-egosipụta anyị oyiyi ya a na-ahụ anya, na-agbasa ruo n'obosara kwesịrị, ya mere Nsọ Batọlọmiu na-ekwu na Amụmamụ Chineke bụ ma nke ukwuu ma nke ntakịrị, Oziọma bụkwa ma sara mbara ma dị ukwuu, ma ọzọkwa dị mkpụmkpụ: n'ụzọ nzuzo, ya bụ, na ịrị elu, dị ntakịrị ma dị mkpụmkpụ; n'ụzọ ihe nnọchite anya, na ịrịdata, dị ukwuu ma sara mbara.

N'ezie, a sị na anyị enweghị nke ihe nnọchite anya, a sị na Chineke enyeghị oyiyi ya na njirimara ya n'akwụkwọ nsọ, lee ka Amụmamụ Chineke anyị niile ga-esi dị dị ka nwata na-ekwughị okwu, dị ka ihe dara jụụ! Ọ sị na Akwụkwọ Nsọ gbachịrị nkịtị banyere Atọ n'Ime Otu Nsọ — otu monad na otu ọdịdị — ọ gaghị abụ na a ga-enwe nnukwu nkịtị na-adịgide adịgide n'etiti ndị Skọlastik, n'isiokwu siri ike dị otu a, banyere mmekọrịta, mmalite, ịmụ, iku ume, njirimara, mmadụ, Okwu, oyiyi, ịhụnanya, onyinye, ike, na omume njirimara, na ihe ndị ọzọ niile? A sị na okwu chi adọbeghị ngọzị anyị n'ịhụ Chineke anya, olee onye n'etiti ndị amụmamụ chineke pụrụ, agaghị m asị nwee olileanya, kama ọ bụladị site n'ebe dị anya sị mee ka ọ rute imi ya? A sị na ndị amụma nsọ na ndị ode akwụkwọ agba ọhụrụ hapụrụ n'ụzọ nkịtị okwukwe, olileanya, okpukpe, ịnwụ n'ihi okwukwe, ịbụ virjin, na agbụ ezi omume ndị ọzọ niile nke na-agafe eke na nke chi — onye gaara achọ ha site n'ụzụ aka, onye site n'ọchịchọ na uche? N'ezie, ihe ndị a zoro ezo n'ebe ndị okenye amamihe nọ, ọ bụ ezie na ha nwere ike nghọta pụtara ịche na dị ka ihe ịtụnanya; mahadum Plato amaghị ihe ndị a, ụlọ akwụkwọ Pitagọras niile nọ jụụ ebe a, ebe a ka Sọkratis, Pịmanda, Anaksagọras, Talis, na Arịstọtụl bụ ụmụaka. Agaghị m ekwukwa otu Akwụkwọ Nsọ si akọwa n'ụzọ doro anya karịa ma siri ike karịa ụdị Etiks ọ bụla banyere ezi omume yiri eke, iwu na ọrụ kwesịrị onye mmadụ dị ka ọ nwere nghọta, na ajọ omume ndị na-emegide ha, na ụlọ ọrụ filozofị ezi omume niile — nke mere na naanị ha ka otuto Sisero ndị a maka Filozofị, ma ọ bụ Etiks, kwesịrị nke ukwuu, a pụkwara ịkpọ ha n'ụzọ ziri ezi "ìhè ndụ, onye nkuzi ezi omume, ọgwụ mkpụrụ obi, iwu nke ibi ndụ ọma, onye nne ezi omume, ọkụ nke okpukpe."

Nsọ Jọstin, Onye Ọkà Mmụta Ihe na Onye Akaebe, mụtara nke a ma nweta ya maka uru ukwuu ya. Dị ka ya onwe ya kwuru na mbido nkwurịta okwu ya megide Traịfọn, ọ nọ na-achọ Filozofị na amamihe eziokwu ahụ na-eduga n'ebe Chineke nọ, ọ wagharịrị n'efu gafee otu ndị ọkà mmụta ihe a ma ama n'ụzọ pụrụ iche, dị ka Ọdịse nke mmejọ, ruo mgbe ọ hụrụ ebe izuike n'Etiks Kristian nke Akwụkwọ Nsọ, dị ka naanị ala siri ike. Nke mbụ, ọ nọnyeere otu onye Stoik dị ka onye na-amụ ihe, ma ebe ọ bụ na ọ nụghị ihe ọ bụla banyere Chineke site n'aka ya, ọ họpụtara onye nkuzi Peripatetik, onye o ledara anya n'ihi ịre ahịa amamihe maka ego; mgbe ahụ, ọ dabanyere n'aka onye Pitagọrian, ma ebe ọ bụ na ọ bụghị Onye Ọmụma Kpakpando maọbụ Onye Ọmụma Ọtụtụ (nke onye nkuzi ahụ chọrọ dị ka ihe a chọrọ tupu enwee ndụ ngọzị), site n'onye a ọ dapụrụ n'aka onye Platọnist, onye ha niile ji olileanya efu na ntakịrị oge nke amamihe ghọgbuo ya; ruo mgbe na mberede ọ zutere otu onye ọkà mmụta ihe Chineke, ma ọ bụ mmadụ ma ọ bụ mmụọ ozi, onye ozugbo kwadoro ya ka ọ hapụ ọmụmụ ihe gburugburu ahụ niile ma gụọ akwụkwọ ndị Amụma, ndị ikike ha karịrị ngosi ọ bụla ma amamihe ha bụ nke kachasị baa uru nye ndụ — ka o mezie ọchịchọ ihe ọmụma ya niile n'elu ndị a. Onye ahụ pụrụ ọsọ, a hụkwaghị ya ọzọ, ma otu ọkụ dị ọkụ nke ọchịchọ maka ọmụmụ nsọ a na ịgụ akwụkwọ nke chi a ejidoro ya nke ukwuu nke na, ozugbo ya, ka ọ sịrị ọmụmụ ihe ndị ọzọ niile nọdụ ala, naanị nke a ka ọ chọsịrị ike nke ukwuu ma sọọ ya nke ọma, na mkpụrụ bara ụba nke ọ bụ na ya onwe ya nyere anyị Jọstin bụ ma onye Kristian, ma onye ọkà mmụta ihe, ma onye akaebe. O kwesịrị anyị niile iso otu ndụmọdụ a nke onye ọkà mmụta ihe Chineke ahụ, ọ bụrụ na anyị chọrọ ịṅụọ ma sunye n'ime onwe anyị ezigbo nghọta nke Chineke na nsọpụrụ chi, omume Kristian, na mmụọ nke ndụ nsọ.

N'ihi na nkwenye ahụ na-aghọgbu ghọgbuo ka ọ dị, nke na-achọ anya uche ọtụtụ ndị mmadụ, ya bụ na a ga-amụ Akwụkwọ Nsọ ọ bụghị maka onwe onye kama naanị maka ndị ọzọ, ka ị wee bụrụ onye nkuzi ma ọ bụ onye nkwusa — ya bụ, ka ị wee napụ onwe gị ihe ọma ahụ ị na-achọrọ ndị ọzọ, dị ka onye ọrụ e goro ego na-agwu ma ọ bụ na-atụpụ akụ dị otu a mma ọ bụghị maka onwe gị kama maka ndị ọzọ. Okwu chi n'onwe ha adịghị eche otu a: "Anyị nwere," ka Onye Ọ Gọziri Agọzị bụ Pita kwuru, Akwụkwọ Ozi Nke Mbụ, isi nke 1, amaokwu 19, "okwu amụma siri ike karịa, nke ụnụ na-eme nke ọma ilezi anya ya dị ka oriọna na-enwu n'ebe gbara ọchịchịrị, ruo mgbe chi bọrọ na kpakpando ụtụtụ ebili n'obi ụnụ." O kwesịrị ka ị buru ụzọ chee onwe gị n'ebe ọkụ a nọ, ka ị sọọ ya, ka kpakpando ụtụtụ nke pụtara n'obi gị wee nwukwaa nye ndị ọzọ.

Eze Onye Abụ na-akpọ onye a gọziri agọzi ọ bụghị onye na-awụsa okwu Chineke nye ndị ọzọ, kama onye na-atụgharị uche n'iwu ya ehihie na abalị; onye dị otu a, ka ọ kwuru, dị ka osisi a kụrụ n'akụkụ mmiri na-asọ asọ, nke ga-amị mkpụrụ ya n'oge ya. Maka ebumnuche nke a kachasị, Chineke chọrọ ka e dee akwụkwọ nsọ maka anyị, wepụta okwu ya ka ọ bụrụ oriọna nye ụkwụ anyị, nyekwa ìhè n'ụzọ anyị, ka anyị na-agagharị n'etiti ubi a mara nke ukwuu — karịa ubi Alkịnọọs — ka ihe ọhụ nke mkpụrụ eluigwe mara mma nke ukwuu wee zụọ anyị, ka anyị wee ṅụrịa ụtọ ha. N'ezie, dị ka ọ dị na paradaịs, n'etiti ome osisi na ifuru ndị na-acha ndụ ndụ, ma ọ bụ ihu apụl ndị na-acha mma, onye na-agafe agafeghị enweghị ike ịnọ na-adịghị eji isisi na agba enweta ume ya ọ fọdụ; dị ka anyị na-ahụ na onye na-ejegharị n'anwụ, ọ bụ ezie na ọ bụ maka ihe ụtọ, na-ekpo ọkụ ma na-aba uhie: otu a, uche, nghọta, ndụmọdụ, ọchịchọ, na omume ndị na-agụ, na-anụ, na na-amụ Akwụkwọ Nsọ n'ụzọ nsọpụrụ na n'ụzọ na-adịgide adịgide, a ga-esi n'ụdị agba nke chi nọchie ha, kpọkwaa ha ọkụ site n'ịhụnanya nsọ.

N'ihi na onye ọ gaghị eyi ịdị ọcha nke mkpụrụ obi, mgbe ọ na-anụ okwu Onyenweanyị dị ọcha, dị ka ọlaọcha a nwara n'ọkụ, na-eto ya otu ọtụtụ otuto ma na-akwalite ya site n'ụgwọ ọrụ dị otu a ukwuu? Olee obi jụrụ oyi dị otu ahụ nke ịhụnanya agaghị ekpo ọkụ, mgbe ọ na-anụ Pọl onye ịhụnanya na-ere ọkụ, na-atụba ire ọkụ nke ịhụnanya chi n'ebe niile? Uche onye ọ agaghị awụli mgbe ọ na-agụ banyere ihe ọma eluigwe n'Akwụkwọ Nsọ, ka o wee ledaa anya na ihe ọma nta ndị a dị ala? Onye, site n'olileanya nke ndị bi n'eluigwe, ọ gaghị achọ ịṅọmịrịta ndụ ha n'ahụ mmadụ, birikwa dị ka mmadụ-mmụọ ozi? Onye ọ gaghị akwụsi ike n'obi ya dị ike maka okwukwe na nsọpụrụ chi megide ọ bụladị nnukwu ebili mmiri nke ajọ ihe, chọọ ọnwụ mara mma site n'ọnya, mgbe ọ ji ntị na obi kpọrọ ihe na-anụ ma na-anabata opi nsọ ndị a na-ada ude nke ọma ma sie ike banyere ike na ịnọgide? Otu a n'ezie, ndị Makabis, 1 Makabis 12:9, naanị ha nwere akwụkwọ nsọ maka nkasiobi, na-anya isi na ha ji ike na-eji emeri ihe nọgide, na-adịghị ekwe ndị iro ọ bụla banye. Onye Ozi ahụ, na-eyikwasị ndị kwere ekwe ngwa agha maka ihe sịrị ike na ihe ilu niile, Ndị Rom 15:4: "Ihe ọ bụla," ka ọ kwuru, "e dere ya, e dere ya maka ozizi anyị, ka anyị wee site na ndidi na nkasiobi nke Akwụkwọ Nsọ nwee olileanya." N'ezie, amaghị m ụdị mmụọ ndụ okwu chi na-ekupụta n'ụzọ zoro ezo n'ime ndị na-agụ ya, nke na-eme na ọ bụrụ na ị tụnyere ha na ihe ndị kachasị mụta ihe ma dịkwa nsọ dere, ọ bụ ezie na ha na-ere ọkụ, ị ga-ekpe ikpe na ndị a enweghị ndụ ebe ndị ahụ nwere ndụ na-ekupụta ndụ.

Otu olu Oziọma pụrụ — "Ọ bụrụ na ị chọrọ ịzụ oke, gaa, ree ihe niile i nwere, nye ndị ogbenye" — ikpọ ọkụ Antọni ukwu ahụ, onye bụ nwokorobịa oge ahụ a ma ama n'ihi ịdị elu ya na akụnụba ya, site n'ịhụnanya ịda ogbenye nke Oziọma nke ukwuu nke na ozugbo ọ yipụrụ onwe ya akụ niile ndị mmadụ kpuru ìsì na-ele anya ha ike, were ndụ eluigwe n'elu ụwa site n'inye onwe ya n'ozi Chineke n'otu ndị na-asọ pụrụ iche. Otu a ka Nsọ Ataneshọs dere na Ndụ ya. Akwụkwọ Nsọ chi pụrụ ịtụgharị Viktoịnọs, onye bụ onye nkuzi okwu obodo ahụ nke nganga jupụtara, site n'arụsị na mpako, nye okwukwe na umeala Kristian. Ịgụ ihe Pọl dere pụrụ ọ bụghị naanị ijikọ Augustin onye nkwenye ụgha na ndị kwere nke ọma, kamakwa, mgbe e si n'olulu kachasị njọ nke ịkwa iko ụbọchị niile dọpụta ya, kpalie ya ma kwaga ya gaa n'ịjụ onwe ya na ịdị ọcha — ọ bụghị naanị nke di na nwunye, ka m kwuo, kama nke ndị doo onwe ha nsọ, nke na-enweghị mmekọ ahụ ma dị ọcha kpamkpam. Lee Nkwupụta Mmehie Nke VIII, 11; VII, 21. Otu ịgụ Oziọma pụrụ — "Ngọzị dịịrị ndị ogbenye n'ime mmụọ, n'ihi na alaeze eluigwe bụ nke ha; ngọzị dịịrị ndị na-eru ụjụ, n'ihi na a ga-akasị ha obi!" — ịtụgharị Simiọn onye Staịlaịt ozugbo, kwagakwa ya ruo ebe ọ nọrọ n'otu ụkwụ n'elu ogidi iri asatọ afọ na-akwụsịghị, na ọ raara onwe ya nye n'ekpere ehihie na abalị, na-ebi fọrọ nke nta na-enweghị nri ma ọ bụ ụra, nke mere na ọ dị ka ihe ịtụnanya nke ụwa, ọ bụghị mmadụ kama mmụọ ozi dara n'ime anụ ahụ. Gịnị mere, ị ga-ajụ, anyị ndị na-agụ Akwụkwọ Nsọ otu ọtụtụ ugboro adịghị enwe ọkụ ndị a, ntụgharị ndụ ndị a? N'ihi na anyị na-agụ ha n'ụzọ na-elekọtaghị anya na n'ịsụ agba, nke mere na anyị ga-eji eziokwu tinyere okwu Nsọ Marsịan nke dị n'Akwụkwọ Tịọdọret bụ Filotịọs, onye, mgbe ndị Bishọp rịọrọ ya ka o kwuo okwu nzọpụta, kwuru: Chineke na-agwa anyị okwu kwa ụbọchị site n'ihe o kere na site n'Akwụkwọ Nsọ, ma otu ọ dị, site na ndị a anyị na-enweta obere uru: olee otu m, onye na-agwa ụnụ okwu, ga-esi baa ụnụ uru, bụ m onye na-efu uru a na ndị ọzọ?

Otu oge, Izikịel, onye bụ onye amụma kachasị dị nzuzo n'etiti ndị amụma niile, hụrụ nnukwu osimiri na-asọpụta site n'okpuru ụzọ ụlọ Onyenweanyị, nke o nweghị ike ịgafe, "n'ihi na mmiri iyi dị omimi zoo ukwuu," ka ọ kwuru, "nke a na-apụghị ịgafe; mgbe m tụgharịrị, lee, n'akụkụ iyi ahụ n'ụzọ abụọ ya ka osisi dị ọtụtụ nke ukwuu dị." Ma gịnị bụ ndị a? N'ezie, ndị nsọ niile, ma ndị ochie ma ndị ọhụrụ, ma ndị iwu ma ndị Oziọma, ndị, ka ha nọdụrụ n'akụkụ mmiri ndị Ozi Oziọma, Ndị Ozi, na Ndị Amụma na-asọ asọ, dị ka osisi kachasị mma na-acha ndụ ndụ mgbe niile, na-amị mkpụrụ dị iche iche n'ụba na n'ụtọ. N'ihi na otu osimiri na-azụ na-enye ndụ akụkụ abụọ; otu ahụ, ka m kwuo, Mmụọ Nsọ, Onye Okike Akwụkwọ Nsọ, kpara otu Akwụkwọ Nsọ na-aga site n'oge dị iche iche, ọ wụnyekwara mmiri ndụ n'ime ndị nsọpụrụ chi niile site na ma agba ọhụrụ ma agba ochie, ma ọ bụrụ na anyị chọrọ ịṅụọ ya.

Isi Nke II: Banyere Isiokwu na Obosara Akwụkwọ Nsọ

II. Ugbu a, ka anyị si n'ụkpụrụ dị elu lezie okwu ndị a anya, ka anyị hụ gịnị bụ isiokwu Akwụkwọ Nsọ, kedụ otu ọ dị ukwuu, na gịnị bụ ihe ya. Ị chọrọ ka m kwuo n'otu okwu na Akwụkwọ Nsọ nwere dị ka isiokwu ya ihe niile a pụrụ ịmụta, na-egunyere disiplin niile na ihe ọ bụla a pụrụ ịmata n'obi ya: ya mere ọ bụ ụdị mahadum nke sayensị, nke na-egunyere sayensị niile ma n'ụzọ kwụ otu ma n'ụzọ dị elu. Ọrijin, ka ọ na-akọwa isi nke 1 nke Nsọ Jọn, kwuru: Akwụkwọ Nsọ chi bụ ụwa nke nghọta, nke e jiri akụkụ anọ ya guzobe, dị ka ihe owuwu ụwa anọ; ala ya dị, dị ka ọ dị, n'etiti dị ka isi, ya bụ akụkọ ihe mere eme; gburugburu ya, n'ụdị mmiri, ogbu mmiri nke nghọta omume zọọrọ; gburugburu akụkọ ihe mere eme na ezi omume, dị ka akụkụ abụọ nke ụwa a, ikuku nke sayensị eke na-agbagharị; ma n'elu ha niile na karịa ha niile, ọkụ ahụ dị elu nke eluigwe empịrian, ya bụ ntụgharị uche dị elu banyere ụdị chi nke a na-akpọ Amụmamụ Chineke, na-agba gburugburu: otu a ka Ọrijin kwuru. Site n'ebe a ọzọ, dị ka i si akwụkwụ aka n'ala nye akụkọ ihe mere eme, na ị nye nghọta omume nye mmiri, otu a i nwere ike isi ziri ezi nye allegori nye ikuku, na anagoji nye ọkụ na ether.

Ma ekwuru m karịa na Akwụkwọ Nsọ, n'ụzọ ya — ọ bụghị naanị ụzọ nzuzo, kamakwa ọ bụladị n'ụzọ akwụkwọ naanị, nke nọ n'ọnọdụ mbụ ma nke a ga-achọsị ike karịa — na-egunyere ihe ọmụma niile na ihe niile a pụrụ ịmata.

Iji gosi nke a, ana m edobe usoro ihe atọ, nke ndị ọkà mmụta ihe na ndị amụmamụ chineke na-eduga ihe niile n'ime ya: nke mbụ bụ nke eke, ma ọ bụ ihe nke eke; nke abụọ, nke ihe na-agafe eke na amara; nke atọ, nke ọdịdị chi na njirimara ya, ma ndị dị mkpa ma ndị nke njirimara. Usoro mbụ nke eke bụ nke fiziks na disiplin ndị ọzọ nke filozofị eke na-enyocha; nke abụọ na nke atọ, n'ime ndụ a, ozizi nke e kpughere, nke na-emetụta okwukwe na Amụmamụ Chineke: na ndụ nke ọzọ, ịhụ chi anya, nke na-agọzị ndị nsọ na ndị mmụọ ozi. Ugbu a, Nsọ Tọmọs na-akụzi na Akwụkwọ Nsọ na-akọwa ọ bụladị usoro mbụ nke ihe eke, n'isi mmalite nke Summa Theologica: n'ihi na n'amaokwu 1 nke ajụjụ mbụ, ebe ọ na-ajụ ma ọ bụ, karịa disiplin filozofị, a chọrọ ozizi ọzọ, ọ na-aza site na nkwubi okwu abụọ. Nke mbụ bụ: "A chọrọ maka nzọpụta mmadụ otu ozizi nke Chineke kpughere ya karịa disiplin filozofị," ya bụ maka ịmata ihe ndị gafere nghọta na ike eke nke mmadụ; nke abụọ: "A chọkwara otu ozizi nke e kpughere maka ihe ndị ahụ a pụrụ isi ìhè eke site na filozofị nyochaa." Ọ tụkwasịrị ihe kpatara ya: n'ihi na a na-enweta eziokwu a site na filozofị site n'aka ole na ole, n'ogologo oge, na n'ịgwakọta ya na ọtụtụ mmejọ; ya mere a chọrọ ozizi nke e kpughere, nke ga-eduzi, idozi, ma si otu ụzọ dị mfe ma sie ike bugara ha ndị niile.

Ọmụmaatụ doro anya bụ ndị isi ndị ọkà mmụta ihe, Plato na Arịstọtụl, ndị si n'ụzụ aka pụrụ iche nweta ọtụtụ ihe n'ezie, ma hapụkwa ọtụtụ n'ụzọ nwere ọtụtụ nkọwa dị iche, siri ike otu ahụ, nke ọ bụ na ndị na-akọwa nke Grik, Latin, na Arab rụsiri ọrụ ike n'ọtụtụ narị afọ n'ịkọwa ha. Agaghị m ekwu banyere mmejọ ndị ahụ, na akụkọ ifo, "ma ha adịghị ka iwu gị." Amamihe eziokwu nke a ma siri ike "anụbeghị ya na Kenan, ahụbeghị ya na Teman," ka Baruk III, 22 kwuru; "ụmụ Hega, ndị na-achọ amamihe nke sitere n'ala, ndị ahịa nke Mera na Teman, na ndị na-akọ akụkọ ifo, na ndị na-achọ amamihe na nghọta, amaghị ụzọ amamihe, echetakwaghị ụzọ ya; ma Onye maara ihe niile maara ya, Onye kwadebere ala maka oge niile, Onye na-ezipụ ìhè ọ na-aga, nke a bụ Chineke anyị, Ọ chọpụtara ụzọ ihe ọmụma niile, nyere ya Jekọb odibo ya, na Izrel onye ọ hụrụ n'anya, mgbe nke a gasịrị:" ya bụ, ka o wee kuziere ihe ọmụma a nke ọma, "a hụrụ Ya n'elu ụwa, Ya na ndị mmadụ biri."

Ị ga-ajụ, n'ebe ole ka a na-akụzi Fiziks, Etiks, na Metafiziks n'Akwụkwọ Nsọ? Ana m asị na Fiziks, ọ bụladị n'ụdị ya mbụ ma site na mmalite ya, a na-akụzi ya na Jenesis, na Ekliziastis, na Job; Etiks, site n'ilu na okwu ndị kachasị dị mkpụmkpụ na Ilu, Amamihe, na Ekliziastikọs; Metafiziks, ọkachasị na Job na n'Abụ Ọma, nke a na-eji abụ na-eto ike Chineke, amamihe ya, na enweghị oke ya, tinyere ọrụ ya — ya bụ, ndị mmụọ ozi na ihe ndị ọzọ niile. Akụkọ Ihe Mere Eme na Oge Oge site na mmalite ụwa ruo fọrọ nke nta ka ọ bụrụ oge Kraịst, ị gaghị achọ ya site n'ebe ọzọ nke siri ike karịa, tọrọ ụtọ karịa, ma ọ bụ jupụtara karịa n'iche iche karịa site na Jenesis, Eksọdọs, akwụkwọ Jọshụa, Ndị Ikpe, Ndị Eze, Ẹzra, na Makabis. Na Akwụkwọ Nsọ na-amachibido arụmụka aghụghọ, na-ejikwa arụmụka siri ike na lọjik, Nsọ Augustin na-akụzi ya n'Akwụkwọ II Banyere Ozizi Kristian, isi nke 31. Banyere ihe ọmụma matematiks sitere na ọnụọgụgụ, otu onye ahụ na-akụzi ya n'Akwụkwọ III Banyere Ozizi Kristian, isi nke 35. Jiometri doro anya n'iru nke ụlọ nzute na ụlọ nsọ, ma nke Solomọn, ma nke ahụ e ji otu pụrụ iche tụọ na Izikịel. Ya mere, Nsọ Augustin kwuru nke ọma n'isi nke ikpeazụ nke Akwụkwọ II Banyere Ozizi Kristian: "Dị ka ọnụọgụ ọlaedo, ọlaọcha, na akwa nke ndị Hibru si buru site na Ijipt dị nta karịa akụ ha nwetara mgbe e mesịrị na Jerusalem, ọkachasị n'oge Solomọn, otu a ka ihe ọmụma niile, ọ bụladị ihe ọmụma bara uru, a nakọtara site n'akwụkwọ ndị mba ọzọ siri dị, ọ bụrụ na a tụnyere ya na ihe ọmụma nke Akwụkwọ Nsọ chi: n'ihi na ihe ọ bụla mmadụ mụtara n'ebe ọzọ, ọ bụrụ na ọ na-emerụ ahụ, a na-ama ya ikpe ebe ahụ; ma mgbe onye ọ bụla chọtara ebe ahụ ihe niile ọ mụtara n'ụzọ bara uru n'ebe ọzọ, ọ ga-achọtakwu ebe ahụ n'ụba karịa ihe ndị a na-ahụghị n'ebe ọzọ ma ọ lị, kama a na-amụta ha naanị n'ịdị elu dị ịtụnanya na umeala dị ịtụnanya nke Akwụkwọ Nsọ ndị ahụ."

N'ihi na disiplin niile ndị liberalụ, asụsụ niile, sayensị na nka niile — nke a na-ejide ọ bụla n'oke ya — na-ejere Akwụkwọ Nsọ ozi dị ka ndị odibo na-ejere nne ukwu na eze nwanyị ha ozi. Ma sayensị nsọ a na-agba ihe niile gburugburu, na-egunyere ihe niile, na-eji ikike ya na-ewere ojiji nke ha niile: nke mere na, ebe ọ bụ dị ka nke kachasị zuru oke n'etiti ha niile, ebumnuche na isi njedebe ha niile, ọ ga-abịa ikpeazụ n'usoro ọmụmụ ihe.

Otu a, Akwụkwọ Nsọ na-akọwa usoro mbụ nke ihe — ya bụ, usoro nke eke — ọkachasị ebe ọ na-emetụ Chineke na njirimara Chineke, na anwụghị anwụ na nnwere onwe nke mkpụrụ obi, ntaramahụhụ, ụgwọ ọrụ, na ihe e kere eke niile, n'ụzọ siri ike karịa ma kwụ chịm karịa sayensị nke eke, na-eduzikwa sayensị ndị ahụ n'ụzọ ziri ezi ebe ọ bụla ha na-ehie ehie.

N'ezie, mmejọ kachasị sị ike nke Plato bụ asatọ: dị ka ọmụmaatụ, na Plato na-akụzi na Chineke nwere ahụ; na Chineke bụ mkpụrụ obi ụwa, nke na-agwakọta onwe ya n'ime nnukwu ahụ ya; na ụfọdụ chi dị obere ma bụkwa ụmụ; na mkpụrụ obi dị tupu ahụ dịrị, na n'ahụ dị ka n'ụlọ mkpọrọ ha na-akwụ ụgwọ mmehie ndụ nke gara aga; na ihe ọmụma anyị bụ naanị ncheta; na n'Ọchịchị Ọha, a ga-eji nwunye ndị niile jikọọ; na a ga-eji okwu ụgha mgbe ụfọdụ dị ka ọgwụ dị ka helebo; na ọkpụkpọ nke mmadụ, anụmanụ, oge, na ihe niile ga-adị, nke na-eme na mgbe narị afọ iri gara aga otu ndị ahụ ga-anọdụ ebe a dị ka ndị na-amụ ihe, ndị nkuzi, na ndị na-ege ntị: otu a, ịlaghachi na ịmụgharị mkpụrụ obi ga-adị, ya bụ:
"Mgbe ha gbasịrị wịịlụ ya ogologo narị afọ iri,
Ha na-amalitekwa chọọ ịlaghachi n'ime ahụ."

Ọzọkwa, dị ka Pitagọras si kwenye site n'otu isi iyi, mkpụrụ obi na-esi n'ahụ gaa n'ahụ, ugbu a nke mmadụ, ugbu a nke anụmanụ; ebe ọ na-ekwu banyere onwe ya: Mụ onwe m, echetara m — onye ọ gaghị ekwere? Ya onwe ya kwuru ya! — n'etiti ndị a nabatara dị ka ndị nlele, ị pụrụ ijide ọchị? —
"Mụ onwe m, echetara m, n'oge agha Troi,
Abụ m Yufọbọs nwa Pantọọs, onye n'obi ya otu oge
Ùbe arọ nke nwa nke nta nke Atrayọs manyere."

Ọ bụ na ilu ndị Hibru a ma ama abụghị eziokwu kachasị ebe a: ascher ric core lemore lo omen lebore, ya bụ, 'Onye na-ekwenyere onye nkuzi n'ọsọ ọsọ na n'enweghị nghọta, anaghị ekwere Onye Okike'?

Ma Arịstọtụl — onye eke gosipụtara n'ụzụ aka ya oke ike ya kachasị, dị ka Averọes si kwuo — na-akwụ Onye Na-ebugharị Ihe Nke Mbụ n'Ọwụwa Anyanwụ; na-ekwu na ọ na-agagharị site n'akara aka na mkpa eke; na ụwa a dị site na mgbe ebighị ebi; na eziokwu ihe ga-eme n'ọdịnihu adịghị ekpebi; na Chineke amaghị ha n'ụzọ kwụ chịm; ma banyere anwụghị anwụ nke mkpụrụ obi, nchekwa Chineke banyere ndị mmadụ na ihe nọ n'okpuru ọnwa, ntaramahụhụ na ụgwọ ọrụ n'ọdịnihu, ọ na-agọnarị ha kpamkpam ma ọ bụ na-eme ka ha gbaa ọchịchịrị nke ukwuu, nke mere na dị ka nwamba osimiri e kechiri n'ọkpụkpụ ya, a na-apụghị ịmata ya ma ọ bụ ịdọwapụ ya — ya mere ọtụtụ ndị kpọrọ ya ma were ya dị ka onye na-egbu ụzụ aka, n'ihi ịsị ike ya ọ chọrọ.

Ka Demọkritọs na Empedọklis hụrụ ọchịchịrị nke ìhè eke ndị a, ha kwupụtara n'ụzọ doro anya na o nweghị ihe anyị maara n'eziokwu. Sọkratis na-ekwu na naanị ihe ọ maara bụ na ọ maghị ihe ọ bụla; Akesịlas, na ọ bụladị nke a a na-apụghị ịmata; Anaksagọras na ndị ya kwenyere na ihe ọmụma anyị niile bụ naanị nkwenye, na ihe naanị yiri otu ahụ nye anyị — n'ezie, na a na-apụghị ịmata n'eziokwu ma snow ọ dị ọcha, kama na ọ yiri otu ahụ nye anyị — n'ihi na a pụrụ ịghọgbu ụmụ ihe ọmụma niile, dị ka a na-aghọgbu anya, nke kachasị sie ike n'etiti ha niile, mgbe ọ na-ahụ olu nduru n'ihi ụzarị ìhè nke e gbajiri agbaji, kpụrụ agba nke eluigwe, ebe n'eziokwu agba dị otu a adịghị n'ime nduru ahụ.

Ya mere, n'abalị a nke anya anyị gbara ọchịchịrị, n'osimiri a na ogbu mmiri, anyị chọrọ oriọna nke ozizi nke e kpughere dị ka ọkụ ụzọ osimiri. "Okwu gị bụ oriọna nye ụkwụ m," ka Eze Onye Abụ kwuru, Abụ Ọma 119 (Vulg. 118):105, "na ìhè nye ụzọ m: ndị ajọ omume kọọrọ m akụkọ ifo, ma ha adịghị ka iwu gị."

8. Banyere usoro nke abụọ, nke amara, na nke atọ, nke chi, onye ọ bụla na-ahụ ya na Nsọ Tọmọs na ihe ndị a amaghị ndị ọkà mmụta ihe (ebe ọ bụ na ha na-agafe ìhè eke), a pụghịkwa ịmata ha na-enweghị mkpughe Chineke, na-enweghị Okwu Chineke. Ị na-ahụ, ya mere, otu Akwụkwọ Nsọ si agba usoro ihe niile gburugburu, na-ebanye n'ime ha niile, dị ka anyanwụ amamihe na-agbasapụ site n'onwe ya ụzarị eziokwu niile?

Arịstọtụl, ma ọ bụ onye ọ bụla bụ onye dere ya, n'akwụkwọ ya Banyere Ụwa, ka ọ na-ajụ gịnị bụ Chineke, kwuru: "Chineke dị n'ụwa dị ka onye na-akwọ ụgbọ mmiri dị n'ụgbọ mmiri, dị ka onye na-anya ụgbọ ịnyịnya dị n'ụgbọ ịnyịnya, dị ka onyeisi abụ dị n'otu abụ, dị ka iwu dị n'obodo, dị ka ọchịagha dị n'usuu ndị agha" — ma e wezụga na n'ihe ndị ahụ ọchịchị na-arụsi ọrụ ike, na-esesa ụjọ, na na-enwe nchegbu; ma na Chineke ọ dị mfe nke ukwuu, nwere onwe ya nke ukwuu, ma na-ahazi nke ọma nke ukwuu.

Ị ga-ekwu otu ihe ahụ banyere Akwụkwọ Nsọ, nke bụ onye ndu, iwu, onye na-achị, na onye nlekọta sayensị ndị ọzọ niile. N'ezie, Empedọklis, mgbe a jụrụ ya gịnị bụ Chineke, zara: Chineke bụ globụ a na-apụghị ịghọta nke isi ya dị n'ebe niile ma okirikiri ya adịghị n'ebe ọ bụla. Otu a, nye onye na-ajụ gịnị bụ Akwụkwọ Nsọ, ị ga-aza nke ọma: Ọ bụ globụ ihe ọmụma a na-apụghị ịghọta nke isi ya dị n'ebe niile ma okirikiri ya adịghị n'ebe ọ bụla — n'ihi na Akwụkwọ Nsọ bụ Okwu Chineke. Ya mere, dị ka okwu nke uche anyị na-egosipụta uche n'onwe ya na echiche ya niile, otu a Akwụkwọ Nsọ, bụ Okwu nke uche chi, nke dị otu n'onwe ya, dị ka o siri hà na nghọta na ihe ọmụma chi (nke Chineke ji otu ile anya uche ya na-ahụ onwe ya na ihe niile, nke eke na nke na-agafe eke), na-ekwupụta ihe ọtụtụ na dị iche iche, ka ọ wee site n'okwu dị iche iche, ọmụmaatụ, na ihe nlereanya si nwayọọ nwayọọ tinye n'ime obere ebe uche anyị — nke na-apụghị ịnakwere otu nnukwu ihe ahụ a na-apụghị atụle — ihe niile, ma dị ka ntakịrị ntakịrị dị ka a na-enye ụmụaka.

Mgbe ahụ, site n'ebe a dị ka site n'osimiri, ndị Skọlastik na-adọpụta iyi nke nkwubi okwu Amụmamụ Chineke. Wepụ Akwụkwọ Nsọ site na Teọlọjị Skọlastik, ị ga-enye ọ bụghị Amụmamụ Chineke, kama filozofị; ị ga-abụ onye ọkà mmụta ihe, ọ bụghị onye amụmamụ chineke. Jikọọ ha abụọ, ka ha kwụkọrọ n'onwe ha, ị ga-enweta akara niile nke ma onye amụmamụ chineke ma onye ọkà mmụta ihe.

9. Otu a, ihe ndị a na-akọwa n'Akụkụ Nke Mbụ banyere ọdịdị na njirimara Chineke, nhọpụta chi tupu oge, ndị mmụọ ozi, mmadụ, na ọrụ ụbọchị isii (nke niile doro anya na o sitere na Jenesis isi nke 1) nke Nsọ Tọmọs na ndị Skọlastik dere, e wetara ma site n'ihe anyị mụtara site na mkpughe nke Akwụkwọ Nsọ. Ya mere Nsọ Daịonishọs, ka aka ya na-atụ isi iyi, na-amalite Usoro Nke Eluigwe ya otu a: "Ka anyị ji ike anyị niile gaa n'ihu ịghọta Akwụkwọ Nsọ, dị ka anyị si nata ha site n'aka Ndị Nna Ụka, ka anyị lezie ha anya, ka anyị tụgharịa uche, dị ka anyị pụrụ, banyere ụdị iche na usoro nke mmụọ eluigwe, nke ha nyefere anyị ma site n'ihe nnọchite anya ma site na nzuzo nke nghọta nsọ karịa." N'ihi na, a sị na Akwụkwọ Nsọ esere anyịghị ndị mmụọ ozi, olee Apelịs, olee anya, olee ụzụ aka nke nyocha ga-apụ ise oyiyi ha?

Otu a bụ nkwenye Nsọ Klement, onye enyi na onye na-eso Onye Ọ Gọziri Agọzị bụ Pita, n'Akwụkwọ Ozi 5.

Ihe a na-akọwa n'Akụkụ Nke Atọ banyere Ịghọ Mmadụ nke Chi e sitere n'Oziọma anọ niile, ndị na-akọ ndụ Kraịst, dọpụta; ihe banyere Saakrament ndị ochie, site na Levitikọs; ihe banyere Saakrament nke iwu ọhụrụ, site na Agba Ọhụrụ n'ebe dị iche iche. Ihe a na-akọwa na Prima Secundae banyere ngọzị, omume mmadụ, nnwere onwe, ịhọrọ, agụụ obi, mmehie mbụ, mmehie nta, mmehie ukwu, amara, ezi ọrụ, na ajọ ọrụ — site n'ebe, ka m jụọ, ka ihe ndị a si abịa ma ọ bụghị site na mkpughe Chineke? Ihe a na-arụ ụka banyere ya na Secunda Secundae banyere okwukwe, olileanya, na ịhụnanya dabere n'Akwụkwọ Nsọ nke ukwuu nke na nghọta niile banyere ha a na-eduga n'ihe atọ ndị a, ka Nsọ Augustin kwuru, n'Akwụkwọ II Banyere Ozizi Kristian, isi nke 40. "N'ihi na ebumnuche nke iwu ahụ," ka Onye Ozi Pọl kwuru, "bụ ịhụnanya site n'obi dị ọcha, na akọnuche ọma, na okwukwe na-enweghị ihu abụọ." "Okwukwe na-enweghị ihu abụọ" — lee okwukwe ziri ezi; "akọnuche ọma" — lee olileanya, n'ihi na akọnuche ọma na-enwe olileanya ebe nke ọjọọ na-ada mba; "ịhụnanya site n'obi dị ọcha" — lee ịhụnanya.

Ihe ndị amụmamụ chineke na-akụzi banyere ezi omume, ike, ịma atụ, ịjụ onwe onye, na ezi omume ndị jikọtara na ha, Mosis na-akọwakwa ha n'Eksọdọs na Diuterọnọmi site n'iwu ikpe, nke o ji enye onye ọ bụla ezi omume; otu a ka Solomọn si eme n'Ilu, Ekliziastis, na Amamihe; Ekliziastikọs na-egunyekwa isiokwu ndị a — site n'ebe a ka e si kpọọ ya Panaretos, dị ka ị ga-asị, 'ezi omume niile.'

N'ihi na Mmụọ Nsọ kpara Akwụkwọ Nsọ n'ụzọ dị mma nke ukwuu nke na ọ na-akwado onwe ya nye ebe niile, oge niile, ndị mmadụ niile, nsogbu niile, ihe ize ndụ niile, ọrịa niile, maka ịchụpụ ihe ọjọọ, ịkpọkọta ihe ọma, imebi mmejọ, ịtọ ozizi okwukwe, ịkụ ezi omume, na ịchụsapụ ajọ omume; nke mere na Nsọ Basil ji eziokwu tụnyere ya na ụlọ ọrụ ọgwụ kachasị jupụta nke na-enye ọgwụ nke ụdị niile maka ọrịa ọ bụla. Otu a, site n'Akwụkwọ Nsọ, Ụka wetara ịnọgide na ike mgbe oge bụ nke ndị Akaebe; ìhè nke amamihe na osimiri nke okwu ọnụ mgbe oge bụ nke ndị Onye Nkuzi Ụka; mgbidi okwukwe na ịda nke mmejọ mgbe oge bụ nke ndị nkwenye ụgha; n'oge ọganiihu, site na ya ọ mụtara umeala na ịdị nwayọọ; n'oge nsogbu, obi ike; n'oge ịjụ oyi, ọkụ na mgbalị; n'ikpeazụ, mgbe ọ bụla, n'ogologo ọtụtụ afọ ahụ na-agafe, ọ mebiri site na nka, ntụpọ, na nkwarụ, site n'isi iyi a ka ọ si enweta nweghachi omume ya furu efu na ịlaghachi n'ugwu na ọnọdụ ya mbụ.

Otu a, Nsọ Bẹnad, n'okwu Kraịst ndị a, 'Ọ bụrụ na ị chọrọ ịzụ oke, gaa, ree ihe niile i nwere, nye ndị ogbenye, ị ga-enwekwa akụ n'eluigwe,' kwuru: "Okwu ndị a bụ ndị kwadoro ụwa niile ka ọ ledaa ụwa anya ma were ogbenye n'ọchịchọ; okwu ndị a bụ ndị na-eju ebe obibi ndị na-asọ pụrụ iche maka ndị mọnk na ọzara maka ndị ankọraịt."

Otu a kwa, Nzukọ Nsọ nke Trent na-amalite mgbanwe nke Ụka site n'Akwụkwọ Nsọ, n'iwu ya niile mbụ Banyere Mgbanwe, na-enye iwu n'ụzọ dị nchekwa dị ka o si dị ogologo banyere ịgụ Akwụkwọ Nsọ ka a malite ya ma ọ bụ weghachite ya n'ebe niile.

10. Lee ka disiplin Akwụkwọ Nsọ a siri baa uru, n'ezie ka o si dị mkpa, maka ndị anaghị ebi naanị maka onwe ha, kama na-ekerịta akụkụ ndụ ha maka uru ndị ọzọ — ọkachasị maka ndị nọ n'oche nkuzi nsọ — ihe ahụ n'onwe ya na-ekwu okwu ọ bụladị na m kwughị, omenala nke ndị ụka niile na-ekwenye na ya. Nke a abụghị ihe ọhụrụ: onye ọ bụla na-enyocha ndị oge ochie ga-ahụ ihe ọmụma Akwụkwọ Nsọ jupụtara karịa n'oge ochie ndị ahụ, dị ụba nke na ọtụtụ mgbe okwu ha niile na-adị ka ọ bụghị naanị na e tinyere Akwụkwọ Nsọ n'etiti ya, kama dị ka e jiri agbụ mara mma jikọọ ya; ọ gaghị atụkwa ya anya ma ọ gụrụ na a kpọrọ ndị Ọrijin, ndị Antọni, na ndị Vinsent orakụl, ụlọ nsọ, na igbe nke ọgbụgba ndụ.

Nsọ Gregori na-akọwa nke ọma, n'Akwụkwọ XVIII nke Moralia, isi nke 14, okwu Job ahụ, 'Ọlaọcha nwere mmalite nke ụzọ ya': "Ọlaọcha," ka ọ kwuru, "bụ ìhè nke okwu ọnụ ma ọ bụ amamihe; ụzọ ya bụ Akwụkwọ Nsọ, dị ka ọ na-ekwu n'ụzọ doro anya: Onye na-akwadebe onwe ya maka okwu nke ezigbo nkwusa ga-esite n'akwụkwọ nsọ weta mmalite nke ihe kpatara ya; ka ọ wee dughachie ihe niile ọ na-ekwu n'ntọala nke ikike chi, ma wuo ụlọ okwu ya siri ike n'elu ya."

Na Nsọ Augustin, ka ọ na-ede nye Volusịan: "Ebe a ka a na-edozi uche nke na-aghọ aghọ n'ụzọ baa uru nye ndụ, na-azụ uche nta, na na-atọ uche ukwu ụtọ; mkpụrụ obi ahụ bụ onye iro nke ozizi a nke ma n'ihi mmejọ amaghị na ọ bụ nke kachasị baa uru nye ndụ, ma ọ bụ, ebe ọ na-arịa ọrịa, na-akpọ ọgwụ ahụ asị."

Ya mere, o kwesịrị iru ụjụ na ọ bụladị n'oge anyị anyị na-ahụ ihe Nsọ Hieronimọs ji baara ndị oge ya mba n'Okwu Mmalite Nke Okpu Agha: na ebe n'ime nka ndị ọzọ niile ndị mmadụ na-amụ tupu ha akụziri, n'Akwụkwọ Nsọ ọtụtụ ndị na-achọ ịkụzi ihe ha amụtabeghị. "Naanị nka nke Akwụkwọ Nsọ," ka ọ kwuru, "bụ nke onye ọ bụla n'ebe niile na-eweere onwe ya; mgbe ha ji okwu a tụrụ atụ mee ka ntị ndị mmadụ dị mma, ihe ọ bụla ha kwuru, ha na-eche na ọ bụ iwu Chineke; ha adịghị elekwa anya ịmata ihe Ndị Amụma na Ndị Ozi Pọl bu n'obi, kama ha na-akwụkwụ aka n'akaebe na-adịghị adị n'otu n'ụzọ ha: dị ka ọ bụ ihe ukwuu, ma ọ bụghị ụdị nkuzi kachasị njọ, ịkpachapụ nzụkọ okwu ma dọkpụrụ Akwụkwọ Nsọ, nke na-eguzogide, nye ọchịchọ nke onwe ha."

N'ezie, ọrịa na-enweghị ọgwụ nke ịchọ ịkụziri ndị ọzọ jidere ọtụtụ, ịhụnanya ịmụta ihe jidere ole na ole, ịhụnanya ahụ dịkwa nta: nke mere na ha na-atụgharị Akwụkwọ Nsọ dị ka waks n'akụkụ ọ bụla, na-agbanwe ya n'ụdị ọ bụla site na mgbanwe dị ịtụnanya, dị ka ndị na-agba chaa chaa nke okwu chi na-eji ya egwu dị ka akara aka si daa, na-eme ya ihe ike mgbe ọtụtụ, na-adọkpụrụ n'ụzọ ndị mba ọzọ — megide iwu ndị kachasị dị arọ nke ndị Nna Nsọ, Iwu Ụka, Nzukọ Nsọ niile, ọkachasị Nzukọ Nsọ nke Trent — ihe ndị Abụ agaraghị anabata ọ bụladị banyere Vijil. Ma olee ebe ihe ndị a niile si abịa? Ekwenyere m, na ụdị umengwụ juru ebe niile: ha mụtara akwụkwọ n'aka ekpe, ọ na-ewe ha iwe ịmụ nke ọma ihe ha ga-akụzi, umengwụ n'onwe ya na-eme ka ọchịchịrị kpuchie uche ha, nke mere na ha na-eche na Akwụkwọ Nsọ dị mfe, na onye ọ bụla pụrụ isi n'ụzụ aka ya ghọta ya, na-eche na ha maara ihe ha na-amaghị, ma amaghị na ha amaghị. Nke a bụ mgbọrọgwụ ihe ọjọọ niile nke a ga-efopụta — ọrịa na-efe efe nke gbasapụrụ ebe nke ukwuu, mesịrị ọtụtụ ndị, gbapụkwara n'obosara nke ukwuu.

Isi Nke Atọ: Banyere Ihe Siri Ike nke Akwụkwọ Nsọ

21. III. Ka anyị nyochaa ugbu a, dịka e tụrụ aro n'ebe nke atọ, otu akwụkwọ ndị Chineke si dị mfe. Iji kwuo n'ụzọ dị mkpịrịsị ihe m chere na ihe m na-agbalịsi ike igosipụta: ana m ekwu na Akwụkwọ Nsọ siri ike karịa akwụkwọ ọbụla nke ụwa — nke Ndị Grịk, Ndị Latịn, Ndị Hibru, na ndị ọzọ niile. Ka anyị hụ ma ọ bụ eziokwu.

Akwụkwọ Nsọ karịrị akwụkwọ ndị ọzọ niile, dịka mmadụ niile kwenyere, n'ụzọ dị iche iche, ma ọ kachasị n'ihe a: na ebe akwụkwọ ndị ọzọ na-egosipụta nanị otu nzọkọ aha n'otu ahịrịokwu, nke a na-egosipụta ihe dị ka anọ. N'ihi na ọ nwere ọdịnaya ọ bụghị nanị nke okwu ma nke ihe ndị okwu ahụ na-ezo aka. Site n'ebe a ọ na-eso na nzọkọ aha n'ụzọ akụkọ ihe mere eme na-enye nghọta banyere ihe omume maọbụ ihe ndị okwu nsọ kọrọ n'ụzọ doro anya; mana akụkọ ihe mere eme maọbụ ihe omume a, na nzọkọ aha nke allegori, na-ebukwa amụma banyere Kraịst Onyenweanyị; na nzọkọ aha nke tropoloji, na-atụ aro ihe dabara maka iwulite omume; na-arịgokwa elu karịa n'ụzọ nke atọ, site n'anagoji na-enye Ihe Omimi nke eluigwe ka a ga-atụle n'ụdị ihe atụ.

Ma site n'ihe ndị a, ị nwere ike ịnweta nanị otu nzọkọ aha n'eziokwu, ya bụ, ị ga-esi aṅaa kwee nkwa ndị atọ ndị ọzọ ahụ n'ụzọ dị mfe ma na-emegharị?

Ma ị ga-asị, nzọkọ aha akụkọ ihe mere eme ka na-achị isi; ana m achọ nanị nke a, ana m achịkọtakwa ya n'ụzọ zuru oke site n'ụkpụrụ ndị Skolastik; banyere nzọkọ aha akara, nke na-enweghị ike ịdị ire ma onye ọbụla nwere ike ịchịpụta, adịghị m atụ onwe m n'ụjọ banyere ya. Ma kpachara anya, ka ị ghara ịdị ka Neoptolemus nke Eniọs, onye "kwuru na ọ chọrọ ịmụ nkà ihe ọmụma, ma nanị obere, n'ihi na n'ozuzu ya ọ dịghị amasị ya," mee onye amụmamụ Chineke nanị n'aha maọbụ n'elu elu.

N'ihi na mbụ, banyere nzọkọ aha omimi — na nke a bụ nzọkọ aha bụ isi nke Akwụkwọ Nsọ, Agba Ochie niile na-ekwupụta, nke na-akọ ihe omume nke oge ahụ n'ụzọ kacha doro anya, ma n'elu ya niile na-egosipụta Kraịst n'akara ebe niile. Otu ikpe ahụ metụtara nzọkọ aha ndị ọzọ.

Dịka Jonatan n'akwụkwọ 1 Ndị Eze isi nke 20, iji tụlee ihe a site n'ihe atụ amaara nke ọma, nọ na-agba Devid àmà n'asịrị ka ọ gbapụ: site n'ịgba àkụ dịka ha kwekọrịtara ma nye iwu ka nwata a ga-achịkọta ya gaa n'ihu karịa, o gosipụtara ihe abụọ — nke mbụ ozugbo, na nwata ahụ ga-etute àkụ; nke abụọ dị anya karịa, ma nke ọ chọrọ karịa ịkọrọ, ya bụ na Devid, site n'aka ịrịba ama a, ga-agbapụ. Otu a ka ọ dị n'ebe a: nzọkọ aha akụkọ ihe mere eme nke Akwụkwọ Nsọ bụ nke mbụ, ma nke omimi ka dị mkpa karịa; na site n'nke ikpeazụ a, dịka site n'nke mbụ ahụ, onye amụmamụ Chineke nwere ike ise arụmarụ kacha ike maka ịtọlite ozizi ya, ma ọ bụrụ na ọ doro anya na ọ bụ nzọkọ aha n'eziokwu, dịka Kraịst Onyenweanyị na Ndị Ozi si na-esi ya etu a ọtụtụ mgbe. Ma ọ bụrụ na ọ dịghị n'eziokwu, ma nwee mkparịta ụka, ma nzọkọ aha omimi nke otu ebe ọ bụ eziokwu — gịnị ga-atụ anya ma site n'ihe aghara nke a, ihe aghara ga-esitekwa n'ya? N'ihi na ọ bụladị site na nzọkọ aha akụkọ ihe mere eme nke na-arapara n'okwu edemede, ọ bụrụ na ọ nweghị ike ịdị n'eziokwu ma nwee mkparịta ụka, ị gaghị ewepụta ihe ọbụla doro anya.

22. Ọzọkwa, ikwu na nzọkọ aha nke mmụọ bụ nanị ihe aghọtara n'aka, na onye ọbụla nwere ike ịchịpụta ha ma tinye ha n'okwu edemede ọbụla — dịka a ga-asị na mmadụ ga-emeso Proba Falconia (onye bụ Sapfo nke ndị Latịn) n'iji Aeneid nke Vajil, maọbụ Empress Eudocia n'iji Ilịad nke Homa, ma tinye ha n'elu Kraịst, ma debanye Akwụkwọ Nsọ n'ihe ọ tụgharịrị n'aka ya — nke a bụ echiche dị mwute ikwu, ma nke dịkwa mwute karịa itinye n'ọrụ.

N'ihi na ọ bụrụ na nzọkọ aha omimi bụ nzọkọ aha n'eziokwu nke Akwụkwọ Nsọ, ọ bụrụ na Mmụọ Nsọ chọrọ nke ukwuu ka o dee ya, gịnị nyere onye ọbụla ikike ịkọwa ya dịka ọ masịrị ya? Site n'ihu ịgba aghara gịnị ka onye ọbụla ga-eji akpọ ihe o tụgharịrị n'uche ya echiche Mmụọ Nsọ, ma na-ere onwe ya na ngwa ahịa ya dịka onye isi ọkụ nke Mmụọ Nsọ?

Ndị Nna Ụka ndị kacha tinye onwe ha n'allegori hụrụ nke a ma kpachapụrụ anya nke ọma; jupụtara n'otu Mmụọ ahụ, ha etinyeghị ya n'ụzọ na-enweghị nchegharị ebe ọbụla ọ dịrị ha ka ọ mụọ ọchị n'ebe ha, maọbụ iji kwado echiche nke ha, ha esikwaghị, dịka okwu siri dị, jiri aka amaghị asụ tinyere ihe nchekwa ụkwụ n'egedege ihu maọbụ okpu agha n'ụkwụ; kama ha jikọtara ya na eziokwu ka ọ dabara nke ọma n'ihe niile.

N'ihi na dịka n'ụzọ akụkọ ihe mere eme okwu na-egosipụta ihe omume ndị mere, otu a n'ụzọ allegori, ihe omume ndị ahụ na-egosipụta eziokwu ndị ọzọ zoro ezo karịa: nke mere na ọ bụrụ na allegori adabaghị na akụkọ ihe mere eme, ọ bụ ihe aghọtara na ihe efu kpamkpam. N'ihi nke a, Nsọ Hieronimọs, na-ede banyere Hozịa isi nke 10, na-akụzi na itinye n'ụzọ tropoloji n'elu Kraịst ihe a na-ekwu n'ozuzu banyere eze Asịrịa — ihe ya onwe ya mere n'ụzọ na-enweghị nchegharị otu oge — bụ ihe na-emegide Chineke; na nkwurịta ọnụ ya nke Ọbadaya, ọ na-abara onwe ya mba maka ikọwapụta onye amụma ahụ n'allegori na-enweghịzi ịghọta nzọkọ aha akụkọ ihe mere eme ya.

23. Ma banyere nzọkọ aha akụkọ ihe mere eme, ọ bụladị ma nanị ya ga-ezuru gị, ole na ole enyemaka dị mkpa! Ole ugboro ka ọ zoro! Ole ụzọ o si zoo onwe ya n'ụdịdị okwu Hibru maọbụ Grịk, n'ụdị okwu ọhụrụ dị iche n'ihe ọzọ niile! Ole ụzọ ọ si arịgokwa elu n'ebe dị elu nke ukwuu!

Nke a adịghịkwa eju anya. N'ihi na ọ bụrụ na okwu ndị amamihe na-egosipụta echiche nke uche maara ihe, ma okwu na-eso echiche uche, mgbe echiche a bụ nke eluigwe na nke Chineke, otu o si dị mkpa ka nkwupụta ya bụrụkwa nke eluigwe na nke Chineke? Onye ọbụla amaghị na akwụkwọ nsọ na-ejikọta n'okwu ha echiche Mmụọ Nsọ na amamihe nke Okwu ebighị ebi: nke mere na ọ dịghị mkpa ịga n'ala, kama a ga-ebuli onwe ya elu, ọ bụrụ na ọ chọrọ ịfega site n'okwu Chineke ndị a ruo n'echiche Chineke na Eziokwu Nke Mbụ.

Ana m ekwenyere na-enweghị nsogbu na Ndị Nkuzi Skolastik si n'Akwụkwọ Nsọ wepụta ọtụtụ ihe n'ụzọ dị nkọ ma na-atụle ha n'ebe dị iche iche; ma ha kpebiri maka onwe ha oke ha n'ajụjụ teọlọjị, nke na-enye ha nke ọma ihe na ọrụ kacha baa uru ma dịkwa mkpa maka onye amụmamụ Chineke, nke mere na ha enweghị ohere ịchụso ihe ọzọ ọbụla dịka ọrụ ha — dịka onye na-akọwapụta Akwụkwọ Nsọ na-emegharị oge ụfọdụ nke ọma nkwubi okwu teọlọjị ndị dị n'ime okwu nsọ, ma, ka ọ ghara ịgafe oke ya, na-alaghachi ozugbo n'ala nke ya.

Ma ọ bụ otu ihe ịdetụ ihe ụtọ, ma ọ bụ ihe ọzọ ịkpakọta otu ihe ahụ n'usoro doro anya na na-aga n'ihu; ọ bụ otu ihe inyocha otu ahịrịokwu, ma ọ bụ ihe ọzọ ịkọwapụta akwụkwọ niile na ebe ya niile site n'inyocha nke ọma na nke kwesịrị ekwesị nke ihe dị n'ihu na n'azụ, site na nchọpụta n'isi mmalite Hibru na Grịk, na site n'ịgụ Ndị Nna nsọ, iji mara ụdịdị okwu ya ma na-aga n'ime ya dịka n'ụlọ nke onwe ya. Onye ọbụla a na-eleghara nke a anya, onye ihe zuru ya bụ ebe ụfọdụ siri ike ka a họpụtara ma kọwapụta ebe a na ebe ahụ, agaghị abanye n'ebe nsọ ime ime — ya bụ, n'ọdịnaya zoro ezo nke okwu nsọ — ma ga-ejikwa mfe nke ọma ghara eziokwu na echiche onye dere ya.

Enwere ike ịhụ nke a n'ụfọdụ ndị ode akwụkwọ ochie, ndị bụghị ndị na-enweghị mmụta n'ụzọ ndị ọzọ, ndị n'ajụjụ teọlọjị na-ejide otu okwu nsọ n'ụzọ na-enweghị nchegharị otu a nke ha na-akpata ọchị n'aka ndị ụgha na iwe n'aka ndị kwere ekwe.

24. Nsọ Gregori na-enye ndụmọdụ dị mma n'okwu mmalite ya n'Akwụkwọ Ndị Eze na oge ụfọdụ ọ na-akọwa akụkọ ihe mere eme n'ụzọ dị iche na ụzọ Ndị Nna mere: n'ihi na, ọ na-asị, a sị na ha ga-akọwapụta n'usoro ihe niile ha metụrụ aka na ya n'akụkụ, ha agaghị enwe ike idowe njikọ okwu ha yiri ka ha na-eso. N'ezie, a na-etinye ọtụtụ ihe, ụfọdụ na-abụ n'ihu, ụfọdụ na-eso, ndị a ga-ejiri tinyere ebe ị na-akọwa; a ga-enyochakwa ụdịdị okwu nsọ n'ebe ndị ọzọ, a ga-enyochakwa ụdịdị okwu ahụ. Ọ bụrụ na ha ejikọtaghị na nkọwa ahụ, ọ bụghị nzọkọ aha n'eziokwu nke ebe ahụ, ọ bụghị ike, ọ bụghị ịdị ire, ma bụghị ọdịnaya nke okwu ahụ: nke mere na oge ụfọdụ ị nwere ike ịnọ n'obi abụọ banyere nke ka ukwu — ịdị aghara nke ihe ya onwe ya ka nke nkwupụta ya.

Ana m agafe n'ụzọ nzuzo obosara dị iche iche nke ihe omume ya, nke dịka ihe niile: n'ihi na gịnị dị n'Agba Ochie na Agba Ọhụrụ niile nke a naghị akọwa maọbụ emetụ aka n'ya?

25. Dịka ihe atụ, iji ghọta akwụkwọ Ndị Eze, Makabịs, Ẹzra, Danịel, na ndị Amụma ndị ọzọ, ole akụkọ ihe mere eme nke ndị mba ọzọ dị iche iche ka ọ dị mkpa ịma! Ole alaeze — nke ndị Asịrịa, ndị Midịa, ndị Peshịa, ndị Grịk, na ndị Rom — ka ọ dị mkpa ịmụ nke ọma! Ole omenala nke mba dị iche iche, omenaala nke ịgba ndụ, agha, aja, na alụmdi na nwunye ka ọ dị mkpa ịchọpụta! Ole ebe obodo, mmiri, ugwu, na mpaghara nke chorografi na kosmografi ochie nke ukwuu ka ọ dị mkpa ịchọpụta!

Isi Nke Anọ: Ikpe na Ihe Atụ nke Ndị Nna Ụka

IV. Ma ka mkparịta ụka ọbụla ghara ịfọdụ n'isi okwu a, bịa, ka anyị soro ihe a site n'isi mmalite ya ma hụ otu n'oge niile, ihe siri ike nke Akwụkwọ Nsọ dịka ịdị ukwu ya si mee ka nsọpụrụ maka ya dị nkọ ma mụnye ọkụ nke ndị Nsọ.

N'etiti ndị Hibru e nwere omenala a nabatara nke ukwuu, nke Nsọ Hilarị na Abụ Ọma 2 na Orịjen n'Omili nke 5 n'Akwụkwọ Nọmba si n'aka ndị ode akwụkwọ anyị kwado, na Mosis natara n'Ugwu Saịnaị site n'aka Chineke ọ bụghị nanị iwu ahụ ma nkọwa iwu ahụ, na e nyere ya iwu ide iwu ahụ, ma ịkọwapụta ihe omimi na ọdịnaya ya zoro ezo nye Jọshụa, Jọshụa nye ndị ụkọchukwu, ha n'aka ha nọkwa nye ndị sooro ha n'ọkwa, jiri akara nzuzo siri ike.

Ya bụ Anatoliọs, dịka Yusebịọs si kọọ n'Akwụkwọ nke 7 nke Akụkọ Ihe Mere Eme ya, isi nke 28, na-akọ na Ndị Ntụgharị Asụsụ Iri Asaa zaghachiri ọtụtụ ajụjụ nke Ptolemi Filadelfọs, eze Ijipt, site n'omenala Mosis. Ẹzra, maọbụ onye ọbụla bụ onye dere 4 Ẹzra (nke, ọ bụ ezie na ọ bụghị nke kanọn, nwere ikike ya site n'ịbụ ihe etinyere n'azụ akwụkwọ kanọn), n'isi nke 14, na-akọ iwu e nyere Mosis: "Okwu ndị a ka ị ga-ekwupụta n'ihu ọha, ma ndị a ka ị ga-echekwa n'asịrị." Nye ya onwe ya — ya bụ, nye Ẹzra — mgbe o dekwasịrị akwụkwọ 204 site n'ike Chineke, e nyere ya iwu yiri nke ahụ: "Akwụkwọ ndị mbụ ị dere," ọ na-asị, "tinye ha n'ihu ọha, ka ndị kwesịrị na ndị na-ekwesịghị gụọ ha; ma ndị iri asaa ikpeazụ ahụ, chekwaa ha, ka ị nwee ike inyefe ha n'aka ndị amamihe n'etiti ndị gị; n'ihi na n'ime ha ka isi iyi nke nghọta dị, na isi mmiri nke amamihe, na mmiri iyi nke ihe ọmụma — m mekwara otu ahụ."

N'ihi nke a, Mosis ọtụtụ ugboro — ọ kachasị na Diuterọnọmi — nyere iwu ka e bugara ndị ụkọchukwu ajụjụ ọbụla dị mkpa ma siri ike nke ndị mmadụ banyere iwu ahụ; n'ihi na, dịka Malakị 2:7 siri kwuo: "Egbugbere ọnụ ụkọchukwu ga-echekwa ihe ọmụma, ha ga-achọkwa iwu ahụ (ya bụ, ebe ndị siri ike nke iwu ndị a na-ajụ ajụjụ banyere ha, ka Nsọ Bẹnad si kwuo) site n'ọnụ ya." N'ihi nke a kwa, mgbe Onyenweanyị n'Akwụkwọ Levitikọs nyere iwu ka ndị ụkọchukwu mụọ ihe, Ọ gwara ha n'isi nke 10 okwu ndị a: "Ka unu nwee ihe ọmụma iji mara ihe dị iche n'etiti ihe dị nsọ na ihe adịghị nsọ, n'etiti ihe merụrụ emerụ na ihe dị ọcha, na ka unu kụziere ụmụ Izrel iwu m niile, nke Onyenweanyị gwara ha site n'aka Mosis." Ma ka ọ na-echetara onyeisi ụkọchukwu ọrụ a karịsịa ihe niile, Chineke chọrọ ka o yikwasị n'aka aja nke uwe ụkọchukwu ya 'ozizi na eziokwu,' maọbụ dịka ọ dị na Hibru, urim vetummim — 'ìhè na ịdị izu oke' — ugwu abụọ nke ndụ ụkọchukwu, nke e ji akara ụfọdụ dee, iji buru ma debe n'ihu anya ya mgbe niile. Ma ka anyị gaa n'ihu.

26. Onye amụma nke eze, oke akụkụ nke ndị ode akwụkwọ nsọ — ngwa ọrụ Chineke nke Mmụọ Nsọ ahụ, ka m kwuo — n'ịmata onyinyo ndị ahụ dị elu na zoro ezo ọ bụladị n'ime akwụkwọ ndị ahụ, na-ekpe ekpere site n'okwu ọhụrụ mgbe niile n'Abụ Ọma 119: "Meghe anya m, ka m hụ ihe ebube nke iwu gị," ebe Hibru gụrụ, gal enai veabbita — 'kwapụ n'anya m (nkpuchi nke ọchịchịrị, ya bụ), ka m hụkwa anya n'ụzọ doro anya ihe ebube nke iwu gị.' "Ọ bụrụ na onye amụma dị etu a ukwu," ka Nsọ Hieronimọs si gwa Pọlịnọs, "na-ekwupụta ọchịchịrị nke amaghị ihe ya, olee ọchịchịrị amaghị ihe ị chere na anyị, ndị bụ ndị nta ma bụ ụmụaka, gbara gburugburu? Nkpuchi a e tinyekwaghị nanị n'ihu Mosis, kamakwa n'Oziọma na Ndị Ozi; ma ọ bụrụ na ihe niile e dere emegheghị site n'aka Onye ahụ nwere igodo nke Devid, onye na-emepe ma o nweghị onye na-emechi, onye na-emechi ma o nweghị onye na-emepe, onye ọzọ agaghị ekpughepụta ha."

Jeremaya nụrụ n'isi nke 1: "Tupu m kpụọ gị n'afọ, amara m gị, na tupu ị si n'afọ pụta, edoola m gị nsọ, meekwa m gị onye amụma nye mba niile;" ma ọ tiri mkpu sị: "Ewoo, ewoo, ewoo, Onyenweanyị Chineke, lee, amaghị m otu m ga-esi kwuo okwu, n'ihi na abụ m nwata."

Aịzaya, n'isi nke 6, hụrụ otu Seraf na-efe n'ebe ọ nọ, jiri icheku ọkụ meghe ọnụ ya maka ibu amụma.

Izikịel, n'isi nke 2, mgbe o hụsịrị oyiyi nke anụ ahụ nwere ihu anọ na ebube Onyenweanyị, dara kpuo ihu n'ala, mgbe mmụọ welilikwara ya, ọ gbara nkịtị ruo mgbe a meghere ọnụ ya n'otu aka ahụ.

Danịel, n'isi nke 7 amaokwu 8, na-echekwa okwu Chineke n'obi ya, ma ọ nọ n'nsogbu n'echiche ya, ihu ya gbanwekwara, ọ tụkwara anya n'ọhụụ ahụ n'ihi na o nweghị onye nkọwa. Ma anyị ga-ekwe nkwa ịghọta amụma, ilu, ihe mgbagwoju anya, na akara ndị ahụ n'ụzọ dị mfe karịa ndị dere ha, maọbụ ịnwe mfe okwu karịa n'ịkọwapụta ha, dịka a ga-asị na ọ dị anyị n'ọbara?

27. N'ụzọ dị iche nke ukwuu, Akwụkwọ Sirak, na-akọwa onye maara ihe, na-achọ n'aka ya ịmụ ihe na-adịghị ike agwụ jikọtara na ekpere nke nsọpụrụ: "Onye maara ihe ga-achọ amamihe nke ndị okenye niile, ọ ga-etinyekwa onwe ya n'Amụma (maọbụ, dịka isi mmalite Grịk kwuru, 'n'amụma'); ọ ga-echekwa nkọwa (na Grịk diegesis — akọ, nkọwapụta) nke ndị a ma ama, ọ ga-abanye n'ihe ndị dị nkọ na ilu; ọ ga-achọ ọdịnaya zoro ezo nke ilu, ọ ga-ebikwa n'etiti ihe omimi nke ilu; ọ ga-emeghe ọnụ ya n'ekpere, ọ ga-arịọkwa maka mmehie ya. N'ihi na ọ bụrụ na Onyenweanyị dị ukwu achọọ ya, Ọ ga-eji mmụọ nke nghọta mejupụta ya, ọ ga-awụpụta okwu amamihe ya dịka mmiri ozuzo, ọ ga-eme ka a mara ụdịdị ozizi ya, ọ ga-anyakwa ụkà n'iwu nke Ọgbụgba Ndụ Onyenweanyị."

Ndị Rabị ochie nke ndị Juu tinyere onwe ha kpamkpam n'Akwụkwọ Nsọ; site n'ebe a ka a si kpọọ ha sofịm, gramateis, na Ndị Ode Akwụkwọ. Mgbe Kraịst bịasịrị, onye ọbụla amaara na ndị Rabị nke ndị Hibru na-etinye onwe ha nanị n'Akwụkwọ Nsọ ma na-amaghị ihe ọzọ niile.

A maara nke ọma akụkọ Rabị ahụ nke, mgbe nwa nwa ya nke na-agụsị agụụ ihe ọmụma jụrụ ya ma ọ ga-adụ ya ọdụ ka o tinyekwa onwe ya n'akwụkwọ ndị Grịk, zara n'ụzọ ọchị na ọ nwere ike — ma ọ bụrụ na ọ naghị eme ya n'ehihie maọbụ n'abalị: n'ihi na e dere na a ga-atụgharị uche n'iwu Onyenweanyị ehihie na abalị.

28. Ka anyị gafee n'ngwa ọrụ ọhụrụ nke ọgbụgba ndụ ọhụrụ: Nsọ Pita, mgbe o kwuru banyere akwụkwọ ozi Nsọ Pọl, tinyere na n'ime ha e nwere ụfọdụ ihe "siri ike ịghọta, nke ndị na-amụtaghị ihe na ndị na-adịghị kwụ chịm na-agbanwe, dịka ha na-emekwa akwụkwọ nsọ ndị ọzọ, maka mbibi nke ha" (2 Pita 3); na mbụ n'isi nke 1: "Ọ dịghị amụma nke Akwụkwọ Nsọ ọbụla si n'ịkọwa nke onwe onye; n'ihi na amụma abịaghị n'oge ọbụla site n'uche mmadụ, kama ndị nsọ nke Chineke kwuru okwu, Mmụọ Nsọ kpaliri ha."

Nwanne ya n'ọkwa na n'okpueze nke ịbụ onye akaebe, Nsọ Pọl, na-ekenye ikike a ọ bụghị n'ike uche nkewa ma n'nkesa nke amara nke otu Mmụọ ahụ, na "a na-enye otu onye site na Mmụọ okwu amamihe, onye ọzọ okwu ihe ọmụma, onye ọzọ okwukwe, onye ọzọ amara nke ịgwọ ọrịa, onye ọzọ ịrụ ọrụ ebube, onye ọzọ amụma, onye ọzọ ịmata mmụọ dị iche iche, onye ọzọ ụdị asụsụ dị iche iche, onye ọzọ n'ikpeazụ nkọwa okwu" (1 Ndị Kọrint 12), na ya mere Chineke tinyere n'Ụka ụfọdụ dịka Ndị Ozi, ndị ọzọ dịka Ndị Amụma, ndị ọzọ dịka Ndị Nkuzi. N'ebe ọzọ ọ na-anya isi na a kụziri ya iwu n'ụkwụ Gamaliel; n'ebe ọzọ ọ na-adụ Ndị Ọzụzụ na Ndị Bishọp ọdụ ka ha gosipụta onwe ha dịka ndị ọrụ na-adịghị enwe ihere, na-ejikwa eziokwu nke okwu eziokwu n'ụzọ ziri ezi, ka ha nwee ike ịgba ume n'ozizi ziri ezi ma mee ka ndị na-ekwu okwu megidere ha daa. Ma gịnị ka anyị ji anọ?

29. Ka anyị nụrụ Kraịst: "Chọọnụ n'Akwụkwọ Nsọ," Ọ sịrị. N'ezie, Kraịst kara onyinye a, tinyere ike ọrụ ebube na ihe ịrịbama nke ụdị niile, na nkwekọrịta nke Ụka Ya, mgbe, ọ na-arịgo n'eluigwe ma na-ekele ndị ozi ya, O meghere uche ha ka ha ghọta Akwụkwọ Nsọ.

N'usoro a, n'oge ahụ nke ya, Nsọ Mak guzobere ọmụmụ Kraịst nke a nke akwụkwọ nsọ n'Alẹgzandrịa. Enwere ike ịhụ na Failọ onye Juu, onye hụrụ ya n'anya ya, n'akwụkwọ ya Banyere Ndụ Nche, na na Yusebịọs, akwụkwọ nke 14 nke Akụkọ Ihe Mere Eme ya banyere ndị Esen, otu ndị Esen — ndị mbụ, ka m kwuo, n'etiti ndị Kraịst nke Alẹgzandrịa — si n'ụtụtụ ruo n'abalị tinye ụbọchị niile n'ịgụ, ịnụ, na ịchọpụta nzọkọ aha dị elu karịa nke allegori site na nkọwa nke ndị nna ha n'akwụkwọ nsọ. Site n'oge ahụ ka a tọrọ ntọala ụlọ akwụkwọ Alẹgzandrịa, nke mesịrị too ma baa ụba n'ụzọ dị ebube n'otu n'otu, na n'ọgbọ ndị na-eso ya mepụtara igwe ndị Akaebe, otu a ma ama nke Ndị Nkuzi na Ndị Isi, na ìhè nke ụwa; ka anyị jiri otu ihe atụ tụọ ndị ọzọ ma hụ otu ha si agbasi mbọ na-adịghị ike agwụ n'ụzọ okwu Chineke: banyere Orịjen, Yusebịọs na-agba akaebe na site n'oge nwata ya ka o bidoro omenaala a, ọ nọkwa na-asụgharị ma na-agụpụta nye nna ya kwa ụbọchị ọtụtụ okwu nsọ site n'uche, dịka ihe ọmụmụ kwa ụbọchị, ma ọ dịghị eju ya, ọ bidoro ịchọpụta na ịjụ ajụjụ banyere ọdịnaya na nzọkọ aha dị omimi kacha. Mgbe o tolitere ma e nyere ya oche nkuzi, na-eso ọrụ ya ehihie na abalị, n'ihi ihe a kpọmkwem ka o ji mụọ asụsụ Hibru nke ọma, chịkọtakwa site n'ụwa niile ntụgharị asụsụ ndị ọtụtụ ndị ntụgharị, bụrụkwa onye mbụ site n'ihe atụ ọhụrụ dee Heksapla na Oktapla n'ọrụ dị ukwu, ma jiri nkọwa muowe ha.

Na-eso ha n'Ebe Ọwụwa Anyanwụ bụkwa ụzọ ọlaedo abụọ ahụ nke Ndị Nkuzi nke ndị Grịk, Nsọ Basil na Nsọ Gregori Onye Teọlọjịan, ndị gbapụrụ n'ebe nzuzo, udo, na ezumike nke ụlọ ndị Mọnk, ruo afọ iri na atọ zuru oke, dobe akwụkwọ ndị Grịk nke ụwa niile n'akụkụ, tinyere onwe ha nanị n'Akwụkwọ Nsọ Chineke, ma "akwụkwọ Chineke ndị ahụ," ka Rufịnọs si kwuo, akwụkwọ nke 11 nke Akụkọ Ihe Mere Eme ya, isi nke 9, "ha mụrụ site na nkọwa ọ bụghị site n'anya nkwuwa nke ha, kama site n'akwụkwọ na ikike nke ndị okenye, ndị ha maara na ha natakwara site n'usoro ndị Ozi iwu nke nkọwa." O kwesịrị ka ndị dị ukwu dị etu a, ndị jupụtara n'amamihe, nkà, na okwu ọmụma dị etu a, ga-eme ka ha mee ọtụtụ afọ dị etu a n'ụkpụrụ mbụ nke Akwụkwọ Nsọ; ma maka anyị, akwụkwọ nsọ dị mfe nke na anyị na-agwụ ike itinye afọ atọ maọbụ anọ n'ime ha, maọbụ ọ bụrụ na a chọrọ karịa, anyị na-agụ na anyị tufuru mmanụ anyị na mbọ anyị niile?

Onye oge ya na Nsọ Basil bụ Nsọ Efrem onye Sirịa, ma otu o si na-amụsị agụụ Akwụkwọ Nsọ, akwụkwọ ya na-agba akaebe.

Banyere ụlọ akwụkwọ nke Akwụkwọ Nsọ e guzobere na Nisibis n'oge Emperor Jọstinịan, onye akaebe bụ Jụnịlịọs Afrikanus, otu bishọp, n'akwụkwọ ya nye Praịmeshọs. Otu ụlọ akwụkwọ ndị ahụ n'okpuru otu Emperor ahụ, Agapetọs Onye isi nke Rom gbalịrị itinye na Rom, dịka Kashiodọrọs si kọọ na nkwurịta ọnụ nke akwụkwọ ya banyere Ihe Ọgụgụ Chineke: "M gbalịsịrị ike," ọ sịrị, "tinyere Agapetọs nke a gọziri agọzi nke obodo Rom, na, dịka a na-akọ na omenaala ahụ dị ogologo n'Alẹgzandrịa, a na-asịkwa na a na-emesi ya ike n'obodo Nisibis n'etiti ndị Hibru Sirịa, ka site n'ịchịkọta ego n'obodo Rom, ka a nabata ndị Nkuzi nwere ikike n'ụlọ akwụkwọ Kraịst, ebe mkpụrụ obi ga-enweta nzọpụta ebighị ebi, ma ire ndị kwere ekwe ga-enweta nri n'okwu ọmụma dị ọcha ma dị ọcha nke ukwuu."

Otu ahụ ka Nsọ Daịonịshọs, nwa nke ọzụzụ nke Nsọ Pọl Ozi, na Klement, nwa nke ọzụzụ nke Nsọ Pita, si kụziere na e nyefere ha Akwụkwọ Nsọ, ka ha kụziekwa ya nye ụmụ akwụkwọ nke ha, ma bufee ya n'ọgbọ n'ọgbọ n'usoro a naghị akwụsị site n'aka.

N'etiti ndị Latịn, onye mbụ a ga-agụ n'ụzọ ziri ezi bụ Nsọ Hieronimọs, feniks nke oge ya, onye tinyere onwe ya etu a kpamkpam nke na n'Akwụkwọ ndị a ka o ji ka nwee isi awọ ruo n'agadi, wekwara Ụka ntụgharị Latịn nke Baịbụlụ site na Hibru, nke na-akpọ ya Onye Nkuzi Ụka kasị ukwu n'ịkọwapụta Akwụkwọ Nsọ. A makwaara okwu Nsọ Hieronimọs ahụ: "Ka anyị mụta n'ụwa ihe ndị ahụ nke ihe ọmụma ha ga-adịgide anyị n'eluigwe;" na: "Mụọ ihe dịka a ga-asị na ị ga-adị ndụ mgbe niile; biri ndụ dịka a ga-asị na ị ga-anwụ mgbe niile." N'ihi nke a ka o ji mụọ Hibru nke ọma, dịka Kato ji mụọ mkpụrụ edemede Grịk n'oge agadi ya; n'ihi nke a ka o ji gaa Betlehem na ebe nsọ ndị ahụ; n'ihi nke a ka o ji gụọ ndị nkọwa Grịk na Latịn ochie niile, dịka Nsọ Augustin si gba akaebe, ọ na-egosipụtakwa na nkwurịta ọnụ nke ihe fọrọ nke nta bụrụ nkọwa ya niile ndị ọ na-ezube iso; ọ na-abara ndị ahụ na-eji amara Chineke na ozizi ndị okenye ha enweghị ma na-arịọ Akwụkwọ Nsọ maka onwe ha mba n'ụzọ siri ike.

Ọzọkwa, Nsọ Augustin, onye nwere ụdị nkọ uche ahụ nke o ji ghọta Kategori Aristotụl n'onwe ya, na-ejikwa amara nke ọma ihe niile ọ gụrụ ozugbo ọ gụrụ ya; ma n'oge na-adịghị anya mgbe o tụgharịrị, n'ịrịọ nke Nsọ Ambroz, akwụkwọ nke 9 nke Nkwupụta, isi nke 5, jidere Aịzaya onye amụma n'aka, ozugbo tụrụ egwu site n'omimi nke okwu ya, na-aghọtaghị ịgụ ya nke mbụ, ọ laghachiri azụ ma chekwaa ya ruo mgbe ọ ga-amụsị mma n'okwu Onyenweanyị. N'ezie ogologo oge ka e mesịrị, na-ede nye Volusịan, Akwụkwọ Ozi 1: "Dị ukwu nke," ọ sịrị, "bụ omimi nke akwụkwọ Kraịst, na m ga-aga n'ihu kwa ụbọchị n'ime ha, a sị na m ga-agbalị ịmụ ha nanị site na mmalite ndụ (rịba ama n'okwu ndị a) ruo n'oge agadi nke ukwuu, n'oge ezumike kasị ukwu, n'ịnụ ọkụ kasị elu, na uche ka mma. N'ihi na n'azụ okwukwe, ọtụtụ ihe, nke nkpuchi nke ọtụtụ ihe omimi kpuchiri, fọdụrụ ka ndị na-aga n'ihu ghọta, ma omimi amamihe zoro ezo ọ bụghị nanị n'okwu ma n'ihe ndị ahụ onwe ha, nke mere na ihe a na-eme ndị kasị agadi, ndị kasị nkọ, na ndị na-agụsịrị agụụ ịmụta bụ ihe Akwụkwọ Nsọ ahụ kwuru n'otu ebe: Mgbe mmadụ gụchara, mgbe ahụ ka ọ na-amalite."

Ihe siri ike na-abawanye site na ụdịdị okwu Hibru na Grịk a gbasara ebe niile, nke iji ghọta ya a chọrọ ihe ọmụma nke asụsụ abụọ ahụ, dịka Nsọ Augustin si kụziere, akwụkwọ nke 2 nke Banyere Nkuzi Kraịst, isi nke 10. N'ihi na ihe e dere anaghị aghọta ya maka ihe abụọ: ma ọ bụrụ na akara maọbụ okwu a maghị amaghị kpuchiri ya. Ọ dịghịkwa ihe a na-adịghị ahụ n'ntụgharị asụsụ ọbụla site n'otu asụsụ gaa n'asụsụ ọzọ. Ọzọkwa, "megide akara a maghị amaghị," ka Augustin si kwuo, isi nke 11 na 13, "nnukwu ọgwụgwọ bụ ihe ọmụma asụsụ." N'ihi na e nwere ụfọdụ okwu nke enweghị ike ịbanye n'omenala asụsụ ọzọ site na ntụgharị; ma onye ntụgharị nwere ike ịbụ onye maara ihe etu ọ ga-adị, ka ọ ghara ịpụ anya n'ọdịnaya onye odee, ihe echiche ahụ bụ n'eziokwu adịghị apụta ma a ghara ịnyocha ya n'asụsụ nke e si tụgharị ya. N'etiti ihe atụ ndị ọzọ ọ na-enye nke a: "Ome nke ụgha agaghị agbọrọ mgbọrọgwụ" (Amamihe 4:3); n'ihi na onye ntụgharị na-eji usoro Grịk, na-esi, dịka ọ dị ya, n'okwu moschos (nwa ehi) wepụta okwu moschevmata, ya bụ, site n'okwu "nwa ehi" wepụta "ome nwa ehi"; ma mischevmata bụ n'ezie ome maọbụ mkpụrụ ọhụrụ, ome ọhụrụ a gbupụrụ n'osisi ma kụọ n'ala. N'ezie ole ụzọ akwụkwọ nsọ Latịn si jupụta n'ụdịdị okwu Hibru na Grịk ka mma karịa ìhè, nke mere na ọ bụghị n'enweghị isi ka otu Augustin ahụ, II Nchegharịazụ 5, 54, na-echetara na o chịkọtara n'akwụkwọ nta asaa, ndị ka fọdụ, ụdịdị nkwupụta okwu nke Akwụkwọ Nsọ. Nke a ka Yukeriọs nke Lyon mesịrị n'akwụkwọ ya Banyere Ụdịdị Mmụọ, mgbe ya kwa ọtụtụ ndị ọzọ n'ọgbọ nke a.

Nsọ Jọn Krisọstọm kwenyere na Nsọ Augustin, mgbe ọ na-ede banyere Jenesis, omili nke 21, ọ dịghị atụ egwu ikwu na ọ dịghị mkpụrụ edemede, ọ bụladị otu akara n'Akwụkwọ Nsọ, nke ọ dịghị nnukwu akụ zoro n'omimi ya; ya mere na anyị chọrọ amara Chineke, ma, site n'ìhè nke Mmụọ Nsọ, anyị ga-abịaruo n'okwu Chineke.

Nsọ Gregori Ukwu, onye bụ Onye isi nke Rom na Onye Nkuzi, na-aga n'ihu karịa: n'ihi na ọ na-akọwa Izikịel, ọ na-anabata na ọtụtụ ihe omimi zoro ezo dị n'akwụkwọ nsọ nke na ọ na-ekwu na ụfọdụ ihe a na-ekpughebeghị nye ndị mmadụ dị nanị maka mmụọ nke eluigwe.

Anyị ga-atụ anya na Gregori, Augustin, Ambroz, Yusebịọs, Orịjen, Hieronimọs, Siril, na igwe ndị Nna nsọ niile rụsịrị ọrụ ike nke ukwuu n'akwụkwọ nsọ ehihie na abalị? Anyị ga-atụ anya na ha kagburu ka ndị isi na ndị ọchịagha n'ịmụ ihe a, na na ha emeghị ngwụcha ọzọ n'ịmụ ihe ndị a karịa ngwụcha ndụ ha? Anyị ga-atụ anya na Hieronimọs mụrụ ihe n'okpuru Gregori nke Nazịanzọs na Didimọs, Ambroz n'okpuru Basil, Augustin n'okpuru Ambroz, Krisọstọm n'okpuru Yusebịọs, ndị ọzọ n'okpuru ndị nkuzi nke ha? Anyị ga-atụ anya na site n'ọmụmụ Ụka ahụ a guzobere ụlọ akwụkwọ nke Akwụkwọ Nsọ? N'ihi na banyere ụlọ akwụkwọ Alẹgzandrịa, nne nke ọtụtụ Ndị Nkuzi na Ndị Isi, onye ọbụla amaghị; banyere ndị ọzọ, akwụkwọ Ndị Nna na-egosi ya n'ụzọ zuru oke, ndị e dere n'ọtụtụ narị afọ tupu e malite ịkụzi Teọlọjị n'ụzọ Skolastik, na-etinye onwe ha ihe fọrọ nke nta bụrụ dum n'ihe a, n'otu ihe a.

Na Kọnstantịnopl e nwere otu oge ụlọ nsọ ndị Mọnk a ma ama nke kpọrọ Studios site n'aha onye hiwere ya na site n'ịmụ Akwụkwọ Nsọ na ndụ zuru oke karịa. Nsọ Plato chịrị ya; mgbe ya Teodọ Studaịt, n'afọ Onyenweanyị 800 maọbụ ihe dị ya nso, hapụrụ ọtụtụ ihe ncheta nke nkà na nsọpụrụ ya site n'Akwụkwọ Nsọ, na-etinye ụmụ akwụkwọ ya n'ọrụ ịdepụta ha n'ụzọ ochie nke ndị Mọnk; ma ọ dịghị n'ebe ya na ha nọ naanị, na-alụ ọgụ siri ike na ndị Emperor ndị na-emebi oyiyi nsọ bụ Kọnstantịn Kọprọnimọs na Leo Isaurịan, ọ gburu ụgha ahụ ma doo onyinye nke mmeri nke okwukwe nsọ n'ihe ncheta ebighị ebi.

Site n'Ingland, nụrụ Bede Onye A Na-asọpụrụ n'Akụkọ Ihe Mere Eme ya nke Ingland: "Mụ," ọ sịrị, "banyere ụlọ ndị Mọnk mgbe m dị afọ asaa, n'ebe ahụ etinyere m mbọ m niile n'ịtụgharị uche n'Akwụkwọ Nsọ ndụ m niile, n'etiti idobe ụkpụrụ na nlekọta kwa ụbọchị nke ịbụ abụ n'ụlọ ụka, m hụtara na ọ dị ụtọ mgbe niile ịmụta, maọbụ ịkụzi, maọbụ ide." Ya mere nkọwa Bede fọdụrụ banyere ihe fọrọ nke nta bụrụ akwụkwọ niile nke Akwụkwọ Nsọ, n'ezie ọ bụladị ọrịa ekwụsịghị ya; kama, n'ọrịa ya ikpeazụ o doro n'Oziọma Nsọ Jọn, n'ihe fọrọ nke nta ka ọ nwụọ, iji gụchaa ya, ọ kpọrọ onye ode akwụkwọ: "Jide," ọ sịrị, "mkpịsị edemede, deekwa ọsịịsọ," ma n'ikpeazụ: "E mechara ya nke ọma," ọ sịrị; ma na-abụ abụ ikpeazụ ya: "Otito dịrị Nna, na Nwa, na Mmụọ Nsọ," o kubere ume ya n'udo nke ukwuu, ka a gọzie ya site n'ịhụ Chineke dịka ụgwọ ọrụ nke mbọ ya maka okwukwe, n'afọ 731 site n'ọmụmụ Nne Marịa Dị Nsọ.

Onye oge ya na Bede Onye A Na-asọpụrụ bụ Albịnọs, maọbụ Alkụịn Flakọs, onye bụ maọbụ onye nkuzi maọbụ enyi nke Charlemagne. O kụziri Akwụkwọ Nsọ n'ihu ọha na Yọk n'Ingland; site n'ebe ahụ ka Nsọ Lụja si bịa site na Frịsia gaa Yọk ịnụ ya, ọ batakwara uru nke ukwuu nke na mgbe ọ laghachiri n'etiti ndị nke ya, ọ natara aha ozi nke ndị Frịsia. Akụkọ Frịsia na onye dere Ndụ Nsọ Lụja na-agba akaebe.

N'etiti ndị Bẹljịọm, Nsọ Bonifas tinyere ndị ya, na-agbasa iwu Kraịst, na-ebu kọdeks nke Oziọma nsọ mgbe niile, nke na ọ dịghị ahapụ ya ọ bụladị n'ịbụ onye akaebe; n'ezie mgbe n'afọ Onyenweanyị 755 ndị Frịsia tiri ya mma agha n'isi, o buliiri akwụkwọ a dịka ihe nchekwa mmụọ, site n'ihe ebube dị ebube, ọ bụ ezie na e bipụrụ akwụkwọ ahụ n'etiti site na mma agha dị nkọ, ma ọ dịghị otu mkpụrụ edemede a lara n'iyi site na mbibi ahụ.

N'etiti ndị Frank, Eze na Emperor Charlemagne, maọbụ kama nke ukwu nke ukwu — n'ịmụ ihe, nsọpụrụ Chineke, na ebube agha — guzobere ụlọ akwụkwọ nke Akwụkwọ Nsọ ma n'ebe ọzọ ma na Paris (nke na dị ogologo otu a bụ akadịmị a, nke bụ nne nke Cologne na nne nne nke Louvain). N'ezie Charlemagne n'onwe ya, dịka Eịnhad kwuru n'Akụkọ Ndụ ya, doziri ụdịdị ịgụ na ịbụ abụ n'ụzọ kacha mma. O tinyere onwe ya nke ukwuu n'Akwụkwọ Nsọ nke na ọ nwụrụ n'elu ha. Teganọs n'Akụkọ Ndụ Luịs na-agba akaebe na Charlemagne n'oge ọnwụ ya, mgbe o kpuolara nwa ya Luịs n'Aken, tinyere onwe ya kpamkpam n'ekpere, onyinye ebere, na Akwụkwọ Nsọ — ya bụ, o doziri Oziọma anọ nke ọma megide ederede Grịk na Sirịa mgbe ọ nọ n'oge ọnwụ ya. N'ụzọ ziri ezi ya mere e ji echekwa kọdeks Charlemagne n'Aken n'nsọpụrụ, dịka m onwe m hụrụ ya.

Ya mere ihe e kpebiri n'Ọgbakọ Lateran n'okpuru Inosent Nke Atọ banyere oche nke Akwụkwọ Nsọ a ga-agụ ọ bụghị dịka iwu ọhụrụ, kama dịka nke na-emelite ma na-akwado omenala ochie. N'otu ụzọ ahụ, Ọgbakọ Trent kpachapụrụ anya, ka omenala ahụ ghara ịda mba n'ebe ọbụla, nke mere n'Nnọkọ Nke Ise o ji kpebie na kwado nke ọma banyere ịgụ Akwụkwọ Nsọ, ma nye iwu na n'ọgbakọ niile nke Ndị Kanọn, nke Ndị Mọnk na Ndị Otu Nsọ, na n'akadịmị ọha niile ka a guzobe, kwado, na kwalite otu ihe ahụ; na ndị nkuzi na ụmụ akwụkwọ, ndị a chọrọ site n'uru Ụka, ga-enwe ike ịnata ụgwọ ọrụ a nyere site n'iwu nkwekọrịta n'oge ha na-anọghị. N'ezie, ebe mbọ niile nke ndị iro anyị ndị okpukpe ụgha na-arụ ọrụ n'ihe a, na ha ga-ekwupụta nanị Akwụkwọ Nsọ, ka onye amụmamụ Chineke Kraịst ma onye kwere nke ọma nwee ihere ịhapụ ihe ọbụla nye ha, nwee ihere ka ha merie ma karịa ya; kama ka ha ọ bụghị nanị kwupụta okwu nke Akwụkwọ Nsọ, ma chọpụtakwa nzọkọ aha ya n'eziokwu. Otu a ha ga-atụgharị ngwa agha ndị ụgha megide ha, site n'Akwụkwọ Nsọ ha ga-egosipụta na laa ụgha niile n'iyi. Nke a ka Belarmin a ma ama, onye ọchịagha nke okwukwe na onye na-akwatu ụgha, mere n'ụzọ siri ike n'eziokwu n'Ihe A Na-arụ Ụka Ya Banyere — ọrụ ya mere na-enweghị ike ịmata ma enweghị ihe yiri ya, Ụka esitebeghị n'oge Kraịst ruo ugbu a hụ ihe yiri ya n'ụdị a, nke mere na enwere ike ịkpọ ya mgbidi na ebe nchekwa nke eziokwu Katọlik.

Isi Nke Ise: Banyere Njikere A Chọrọ Maka Nnyọcha A

V. Site n'ihe ndị a niile ọ dị mfe ịhụ otu mbọ na-enwu ọkụ ma na-adịgide ka a ga-esi tinye onwe anyị, na enyemaka ọ dị mkpa ka a jikọta. Njikere nke mbụ, ya mere, maka onye ọbụla iji weta mkpụrụ site n'ịmụ ihe a, bụ ịgụ Akwụkwọ Nsọ ugboro ugboro, ịnụ ya ugboro ugboro, olu dị ndụ nke onye nkuzi, na ịnọgide n'ihe ndị a: n'ihi na amụma dị n'egbugbere ọnụ onye nkuzi, n'ịkụzi ọnụ ya agaghị ehie. Plutak, n'akwụkwọ ya Banyere Nkuzi Ụmụaka, na-akụzi na uche ncheta bụ ụlọ nchekwa nke ịmụ ihe. Plato n'Akwụkwọ Tiaịtitọs na-ekwu na uche ncheta bụ nne nke ndị Miuz, na amamihe bụ nwa nke uche ncheta na ahụmịhe. Nke a bụ eziokwu ma n'ebe ọzọ ma ọ kachasị n'Akwụkwọ Nsọ, dịka Nsọ Augustin si gba akaebe, akwụkwọ nke 2 nke Banyere Nkuzi Kraịst, isi nke 9, nke nwere ụdịdị dị ukwu nke ihe omume, ọtụtụ akwụkwọ na okwu. N'ihi nke a ka Ụka ji, iji nyere uche ncheta anyị aka n'ihe a, kesa akụkụ nke Baịbụlụ n'ofis anyị kwa ụbọchị, ma nke Aja nke Misa ma nke Oge Ekpere, ka anyị mechaa ihe niile n'otu afọ. N'otu ebumnuche ahụ ka omenala nsọpụrụ nke ndị klaji na ndị otu nsọ na-eje, na n'oge oriri abalị na nke ehihie n'oche nri ka a na-agụ otu isi nke Baịbụlụ n'olu elu, ma n'ụzọ ochie nke Ndị Nna, a na-eji Akwụkwọ Nsọ eme ka nri dị ụtọ. Otu a ka Ọgbakọ Trent si n'oge mbido nke Nnọkọ Nke Abụọ nye iwu ka a gụnye ịgụ Akwụkwọ Chineke n'oche nri nke ndị bishọp. Ọzọkwa, ka ndị amụmamụ Chineke ghara ịhapụ ihe iwu ndị kacha mara ihe nyere, na site n'ịgụ kwa ụbọchị ha mee Akwụkwọ Nsọ ka ọ bụrụ ihe amaara.

Otu a ka Nsọ Augustin, akwụkwọ nke 2 nke Banyere Nkuzi Kraịst, isi nke 9, siri kwuo: "N'akwụkwọ ndị a niile," ọ sịrị, "ndị na-atụ egwu Chineke ma dị nwayọọ n'nsọpụrụ na-achọ uche Chineke; ihe nchọpụta nke mbụ nke ọrụ maọbụ mbọ a bụ, dịka anyị kwuru, ịma akwụkwọ ndị a, ọ bụladị ma ọ bụghị maka ịghọta ma bụ maka ịgụ ma itinye ha n'uche ncheta, maọbụ ma ọ dịkarịa mma ka ha ghara ịbụ ihe a maghị kpamkpam; mgbe ahụ site n'nkà na mbọ karịa ịchọpụta ọdịnaya nke otu otu." Na Nsọ Basil n'okwu mmalite ya banyere Aịzaya: "Ihe a chọrọ," ọ sịrị, "bụ mmụba na-adịghị akwụsị n'Akwụkwọ Nsọ, ka ịdị ukwu na ihe omimi nke okwu Chineke ga-abịa n'uche site n'ịtụgharị uche na-akwụsịghị akwụsị."

Nke abụọ, njikere pụrụ iche maka otu ihe a bụ ịdị umeala na ọmụma nke uche, banyere nke Nsọ Augustin, Akwụkwọ Ozi 56 nye Dịọskọrọs, sịrị: "Ọ dịghị ụzọ ọzọ ị ga-ewusi ike," ọ sịrị, "maka ịnweta na ịchọta eziokwu na amamihe nsọ, karịa nke Onye ahụ nke, dịka Chineke, hụrụ adịghị ike nke nzọ ụkwụ anyị, wusiri ike. N'ihi na nke mbụ bụ ịdị umeala, nke abụọ bụ ịdị umeala, nke atọ bụ ịdị umeala; na oge niile ị jụrụ m, m ga-asịkwa otu ahụ. Ya mere, dịka Demostenes nyere ebe nke mbụ, nke abụọ, na nke atọ n'okwu ama ama nye nkwupụta, otu a mụ n'amamihe Kraịst ga-enye ebe nke mbụ, nke abụọ, na nke atọ nye ịdị umeala, nke Onyenweanyị anyị, iji kụziere ya, wedara onwe Ya ala" — n'ịmụ, n'ibi ndụ, na n'ịnwụ.

Otu Augustin ahụ, akwụkwọ nke 2 nke Banyere Nkuzi Kraịst, isi nke 41: "Ka onye na-amụ Akwụkwọ Nsọ tụlee," ọ sịrị, "okwu Ozi ahụ: Ihe ọmụma na-eme ka mmadụ nwee mpako, ma ịhụnanya na-ewulite, na okwu Kraịst ahụ: Mụtanụ n'aka m, n'ihi na adị m nwayọọ n'obi ma dị umeala, ka, site n'ịdị n'ịhụnanya umeala dịka mgbọrọgwụ na ntọala, anyị nwee ike ịghọta ya na ndị nsọ niile ihe bụ obosara, ogologo, ịdị elu, na omimi — ya bụ, Obe nke Onyenweanyị — nke akara ya na-akọwa ọrụ Kraịst ọbụla: ịrụ ọrụ nke ọma na Kraịst, ma ịnọgide na-arapara n'Ya ma nwee olileanya nke eluigwe. Site n'ọrụ a ka a ga-ehicha anyị, anyị ga-enwekwa ike ịma ịhụnanya Kraịst nke karịrị ihe ọmụma, onye ha na Nna ha bụ otu, site n'Onye e ji mee ihe niile, ka anyị jupụta n'ịzụjuru nke Chineke." N'ihi na "ebe ịdị umeala dị, amamihe dịkwa," ka Solomọn kwuru, Ilu 11; Kraịst n'Onwe Ya kwa: "Ana m asọpụrụ Gị, Nna, Onyenweanyị nke eluigwe na ụwa, n'ihi na i zonarịrị ihe ndị a n'aka ndị maara ihe na ndị nwere uche, kpugheere ha ndị nta: ee, Nna, n'ihi na otu a ka o siri masị n'ihu Gị."

N'ezie, a sị na ị maara onwe gị, ị ga-amata ogbu mmiri nke amaghị ihe. Gịnị kwa, a na m ajụ, bụ ihe ọmụma mmadụ tụnyere amamihe Chineke, tụnyere amamihe mmụọ ozi, onye mụtara obere site n'aka Chineke ma na-amaghị ihe ejighị agụ agụ? Aristotụl, na Seneka onye soro ya, na-ekwu na ọ dịghị nkà ukwu dị na-enweghị ntinyekọ nke ara, onye ọbụla ekwughị ihe dị ukwu ma karịa ndị ọzọ ma o nweghị ihe kpaliri uche ya; n'ihi nke a ka o ji too ịṅụ mmanya, ọ bụ ezie na o siri ike. Lee gị uche mere ka ọ yịa ara, ma nke Aristotụl ma nke onye ọbụla pụrụ iche n'nkà, iji mụọ amụmamụ nke omimi nke ukwuu. Ya mere Nsọ Bẹnad na-ekwu n'ụzọ mara mma, omili nke 37 banyere Abụ Solomọn: "Ọ dị mkpa," ọ sịrị, "ka ihe ọmụma banyere Chineke na banyere onwe anyị bụrụ ihe na-ebute ihe ọmụma anyị; kụọnụ maka onwe ụnụ maka ikpe nkwụmọtọ ma weta olileanya nke ndụ, mgbe ahụ n'ikpeazụ ka ìhè nke ihe ọmụma ga-enye ụnụ ìhè; n'ihi nke a, a naghị ewepụta ya n'ụzọ ziri ezi ma mkpụrụ nke ikpe nkwụmọtọ abụghịla ihe na-ebute n'obi, nke a ga-esi mepụta ọka nke ndụ, ọ bụghị ọka na-enweghị isi nke otito." Na Nsọ Gregori n'okwu mmalite nke Moralia ya, isi nke 41: "Okwu Chineke nke Akwụkwọ Nsọ," ọ sịrị, "bụ mmiri iyi dị mfe ma dịkwa omimi, nke nwa atụrụ nwere ike ịga n'ime ya ma enyi ga-egwukwa n'ime ya."

Site n'ịdị umeala a ka ndị nwayọọ na udo nke uche si eso, nke kacha anabata amamihe niile; n'ihi na dịka mmiri, ọ bụrụ na ikuku ọbụla amaghị akpali ya ma ha nọgide na-anọ n'otu ebe, dị ọcha nke ukwuu, na-anata n'ụzọ doro anya oyiyi ọbụla e gosiri ya, na-egosipụta nye onye na-ele anya dịka enyo kacha zuru oke: otu a ka uche, nke pụrụ n'oke ifufe na agụụ, na nkwụsị udo a dị jụụ, si ahụ n'ụzọ doro anya n'nkọ, ma na-anata eziokwu ọbụla n'ụzọ doro anya nke ukwuu, na-ama ihe dị iche n'ụzọ na-enweghị nsogbu. Nsọ Augustin, Banyere Ozizi Onyenweanyị N'Ugwu, banyere okwu ahụ, Ngọzị dịrị ndị na-eme udo, n'ihi na a ga-akpọ ha ụmụ Chineke: "Amamihe," ọ sịrị, "dabara maka ndị udo, ndị ihe niile doro n'usoro n'ebe ha nọ, ma ọ dịghị agụụ na-enupu isi megide echiche, kama ihe niile na-erubere mmụọ nke mmadụ isi, ebe ya n'onwe ya na-erubere Chineke isi."

Enyi udo bụ ịdị ọcha nke uche, nke bụ njikere nke atọ, nke kacha dabara maka ịmụ ihe a. "Ngọzị dịrị ndị obi ha dị ọcha, n'ihi na ha ga-ahụ Chineke!" Ọ bụrụ Chineke, gịnị mere ọ bụghị okwu Chineke kwa? N'ụzọ megidere, "n'obi ọjọọ amamihe agaghị abanye, ọ gaghịkwa ebi n'ahụ mmadụ nke mmehie na-achị; n'ihi na Mmụọ Nsọ nke ụdịdị omume ga-agbanarị onye aghụghọ, ọ ga-ewepụ onwe ya n'echiche na-enweghị nghọta, a ga-abara ya mba site n'ọbịbịa nke ajọ omume" (Amamihe 1:4). Nsọ Augustin kwuru n'Akwụkwọ Nkwurịta Ọnụ: Chineke, onye chọrọ ka nanị ndị obi ha dị ọcha mara eziokwu; ọ na-alaghachi azụ n'ihe a n'I Nchegharịazụ, isi nke 4. N'ihi na ọtụtụ, ọ sịrị, ndị obi ha na-adịghị ọcha maara ọtụtụ ihe n'eziokwu; ma ọ dịkarịa mma ma obi ha dị ọcha, ha ga-amata ha n'ụzọ zuru oke karịa, doro anya karịa, dị mfe karịa; ma ọ dịghị onye ma ọ bụghị ndị obi ha dị ọcha ga-enweta amamihe n'eziokwu, nke si n'ihe ọmụma dị ụtọ na-asọbanye n'ịhụnanya na omume, nke bụ ihe ọmụma nke ndị nsọ.

Nsọ Antọni, dịka Ataneshọs si kọọ: Ọ bụrụ na a na-ejide onye ọbụla n'agụụ ịma ihe ga-eme n'ọdịnihu, ka o nwee obi dị ọcha; n'ihi na ekwere m na mkpụrụ obi nke na-ejere Chineke ozi, ọ bụrụ na o nọgidere n'ịdị izu oke ahụ nke e ji mụọ ya ọzọ, nwere ike ịma ihe karịa ndị mmụọ ọjọọ; ya mere ka Nsọ Antọni n'onwe ya, Chineke na-ekpughere ya ngwa ngwa ihe niile ọ chọrọ ịma.

Otu ihe ahụ ka Nsọ Jọn Ukwu onye nke Anakọraịt kụziri site n'okwu na ihe atụ ya, dịka Paladịọs si kọọ n'Akụkọ Lauzịak, isi nke 40.

Nsọ Gregori nke Nazịanzọs, dịka Rufịnọs si kọọ, mgbe ọ nọ na-amụ ihe n'Atens, hụrụ n'nrọ na, mgbe ọ nọ ọdụ na-agụ, ụmụ nwanyị abụọ mara mma anọdụla n'aka nri ya na aka ekpe ya; mgbe o lere ha anya n'ụzọ siri ike site n'agụụ nke ịdị ọcha, ọ jụrụ ndị ha bụ na ihe ha chọrọ; ma ha, na-amakụ ya n'ụzọ na-enwe mmasị karịa, sịrị: Ewela ya n'obi, nwa okorobịa; anyị maara gị nke ọma: n'ihi na otu n'ime anyị a na-akpọ Amamihe, nke ọzọ Ịdị Ọcha; Onyenweanyị zitere anyị ka anyị bi n'ebe gị nọ, n'ihi na i doziirila ụlọ dị mma ma dị ọcha n'obi gị maka anyị. Lee gị ụmụ nwanyị ejima, ịdị ọcha na amamihe.

Ịdị ọcha a doro Nsọ Tọmọs Onye Nkuzi Mmụọ Ozi nsọ; ya onwe ya gosiri nke a mgbe, n'oge ọnwụ ya, ọ gwara Rejinald nke ya: "Ana m anwụ juru m obi, n'ihi na ihe ọbụla m rịọrọ site n'aka Onyenweanyị, m nwetara: nke mbụ, ka ịhụnanya nke anụ ahụ maọbụ nke ụwa ghara ịmerụ ịdị ọcha nke uche m, maọbụ ime ka ike ya daa; nke abụọ, ka a ghara esi n'ọnọdụ ịdị umeala bulie m n'ọkwa ukwu maọbụ okpu eze; nke atọ, ka m mara ọnọdụ nwanne m Rejinald, onye e gburu n'ụzọ dị njọ: n'ihi na m hụrụ ya n'ebube, ọ gwara m sị: Nwanne, ọnọdụ gị dị mma; ị ga-abịa n'ebe anyị nọ, ma a na-akwadooro gị ebube ka ukwu."

Nsọ Bonaventura na-akọ na Nsọ Francis, ọ bụ ezie na ọ bụ onye na-amụtaghị ihe edemede, mana nwere uche dị ọcha nke ukwuu, mgbe ndị Kadịnal na ndị ọzọ jụrụ ya oge ụfọdụ banyere ihe ndị kasị siri ike nke Akwụkwọ Nsọ na Teọlọjị, zara n'ụzọ kwesịrị ekwesị ma dị elu nke na o karịrị ndị nkuzi teọlọjị nke ukwuu.

N'ihi na ihe e kwuru n'Akụkọ Ndụ Nsọ Zenobiọs bụ ezi okwu nke ukwuu: "Karịa ndị ọzọ niile, uche ndị nsọ siri ike, ma ịdị ọcha nke mkpụrụ obi, ọ bụladị maka ịchọpụta ihe ga-eme n'ọdịnihu, na-achịkọta nsorite site n'ihe ndị kasị nta." N'ihi na, dịka Failọ, ọ bụ ezie na ọ bụ onye Juu, si kwuo n'ụzọ ziri ezi: "Ndị na-efe Chineke ofufe n'eziokwu na-amụba n'uche; n'ihi na ụkọchukwu n'eziokwu nke Chineke bụkwa onye ọhụ; ya mere ọ dịghị ihe ọ na-amaghị; n'ihi na o nwere n'ime ya anyanwụ nke nghọta" — ya bụ, dịka Boetịọs si kwuo n'ụzọ ziri ezi, "ìhè ahụ nke a na-eji achị eluigwe ma ọ na-etolite, na-agbanarị mbibi ọchịchịrị nke mkpụrụ obi, ma na-eso uche na-enwu."

Ya mere Kadịnal Hozịọs, onye isi nke Ọgbakọ Trent, nwoke nke ịdị izu oke kacha elu na onye ụtarị pụrụ iche nke Luta, n'etiti ihe ndị ọzọ, mgbe Andreas Dụdekịọs, Bishọp nke Tinin, nọ dịka onye nnọchite anya nke ndị klaji ndị Hụngerị n'Ọgbakọ Trent, bụrụkwa ihe nsọpụrụ na ịtụnanya nye ndị ọzọ maka okwu ọmụma ya, ya nanị tụrụ Hozịọs n'obi; n'ihi na Hozịọs nọgidere na-asị na ihe ize ndụ nke ịhapụ okwukwe na-eyi ya iyi, na na ọ ga-abụ onye ụgha. Otu ahụ ka o mekwara: onye ahụ gbapụrụ gaa n'ụlọ ikwu nke Kalvin. Mgbe a jụrụ Hozịọs ebe o si hụ nke a, ọ zara: Site nanị na mpako nke nwoke ahụ; n'ihi na uche ya, ebe ọ ghọtara na o ji echiche nke ya siri ike, hụrụ ụzọ na ọ ga-adaba n'olulu a.

Nke anọ, ekpere dị mkpa n'ebe a, dịka ọwà eluigwe na ngwa ọrụ nke anyị ga-eji si n'aka Chineke n'Onwe Ya dọta ọdịnaya nke okwu Chineke. Nsọ Augustin dere akwụkwọ Banyere Onye Nkuzi, nke ọ na-akụzi na okwu Kraịst a bụ ezi okwu nke ukwuu: "Otu onye bụ onye nkuzi ụnụ, Kraịst," na n'I Nchegharịazụ, isi nke 4, ọ na-alaghachi n'ihe o kwuru n'ebe ọzọ, na e nwere ọtụtụ ụzọ ịga n'eziokwu, ebe ọ bụ na e nwere nanị otu, ya bụ Kraịst, ụzọ, eziokwu, na ndụ. Ihe ọmụma na amụma nke Ndị Amụma bụ nke Chineke ya mere; n'ihi na ọ bụ nke Chineke, ya mere o siri ike nke ukwuu, dị elu nke ukwuu, buo ibu nke ukwuu, na-achọpụta ihe nke ukwuu.

Nsọ Gregori na-akọ, II Nkwurịta Ọnụ, isi nke 35, na Benedikt Nke A Gọziri Agọzi, na-ekpe ekpere n'otu abalị n'ebe windo, hụrụ ìhè dị ukwu nke na o karịrị ehihie ma chụpụ ọchịchịrị niile, na n'ìhè a, ọ sịrị, ụwa niile, dịka a ga-asị na a chịkọtara ya n'okpuru otu àkụ nke anyanwụ, e wetara ya n'ihu anya ya; n'etiti ihe ndị ọzọ kwa, n'enwu nke ìhè a na-egbuke egbuke, o hụrụ mkpụrụ obi Jermanọs, Bishọp nke Kapua, ka ndị mmụọ ozi na-ebu ya n'eluigwe n'oghere ọkụ. Pita ajụrụ ya mgbe ahụ otu ụwa niile nwere ike ịbụ ihe anya ya hụrụ.

Na Mmụọ Nsọ nọkwasịrị Gregori Ukwu n'oyiyi nduru — onye otito ya nke mbụ dị na tropoloji — mgbe ọ nọ na-akọwa na-ede, onye akaebe bụ Pita Dịkọn onye hụrụ ya n'anya ya.

Ya mere onye nkuzi Chineke ahụ nke Nsọ Jọstin Onye Akaebe, na-atụ aro nye ya ịgụ Ndị Amụma, nyekwara ya ụzọ a: "Ma gị, site n'ekpere na arịrịọ karịsịa ihe niile, chọọ ka e meghe ọnụ ụzọ nke ìhè nye gị: n'ihi na ihe ndị a adịghị onye ọbụla na-ahụ ma na-aghọta, ma ọ bụrụ na Chineke na Kraịst enyeghị ya nghọta." Ya mere ọ bụghị n'enweghị isi ka Nsọ Tọmọs, eze nke Teọlọjị Skolastik ma onye masịrị Akwụkwọ Nsọ nke ukwuu, mgbe ọ na-akọwapụta akwụkwọ nsọ, ji etu a tụkwasị olileanya n'ịsọpụrụ Chineke, nke na maka ịghọta ebe ọbụla nke Akwụkwọ Nsọ siri ike karịa, na-esonye, n'azụ ekpere, ibu ọnụ. Ya mere anyị ga-adabere n'ekpere na n'aka Chineke karịsịa ihe niile, ka Ya n'Onwe Ya duo anyị baa n'ebe nsọ Ya a, kpughee okwu nsọ Ya.

Site n'ebe a ka ihe ikpeazụ kacha dabara maka ịmụ ihe a ga-eso: ka uche anyị, nke a sachapụrụ aja nke ụwa, na igwe ojii nke agụụ agbasachapụ, site n'ịdị nsọ na ịdị elu, ka e mee ya ka o kwesịrị ma dabara ịṅụ ozizi eluigwe ndị a. N'ihi na, dịka Nsọ Gregori nke Nissa si kwuo n'ụzọ mara mma, onye ọbụla apụghị ịhụ ihe Chineke na ìhè ahụ metụtara ya nke a na-achọpụta site n'uche n'onwe ya, n'inwe nghọta nọ n'onwe ya, mgbe mmadụ na-atụ anya ya, site n'echiche ọjọọ na nke na-amụtaghị, n'ihe ndị dị ala ma dị ụrụ. Ya mere, ka mmadụ banye n'akwara na ọkpụkpụ nke okwu eluigwe, ma hụ n'ụzọ doro anya ihe omimi ha dị omimi na zoro ezo, a ga-ebuli anya nke obi elu ma dị nsọ.

Nsọ Bẹnad adịghị atụ egwu ikwu (n'akwụkwọ ozi ya nye Ụmụnna nke Ugwu-Chineke) na onye ọbụla agaghị abanye n'ọdịnaya nke Pọl ma ọ bụrụ na o bughị ụzọ mmụọ ya, onye ọbụla agaghị aghọtakwa abụ Devid ma ọ bụrụ na o yighị ụzọ mmetụta nsọ nke Abụ Ọma; na n'ozuzu ya a ga-aghọta Akwụkwọ Nsọ site n'otu mmụọ ahụ nke e ji dee ha. Ma n'ụzọ dị ebube n'nkọwa ya banyere Abụ Solomọn: "Amamihe a bụ ezi okwu na nke n'eziokwu," ọ sịrị, "anaghị akụzi ya site n'ịgụ akwụkwọ, kama site n'ite mmanụ; ọ bụghị site n'mkpụrụ edemede, kama site na mmụọ; ọ bụghị site n'ịmụta ihe, kama site n'omume n'iwu Onyenweanyị. Ị na-ehie, ị na-ehie, ma ị chere na ị ga-achọta n'etiti ndị nkuzi nke ụwa ihe nanị ụmụ akwụkwọ Kraịst, ya bụ, ndị na-eleda ụwa anya, si n'onyinye Chineke enweta."

Kashịan na-akọ na Teodọ, onye mọnk nsọ, onye na-amaghị ihe edemede nke na ọ bụladị alfabet amaghị ya, ma nwere nkà dị ukwu n'akwụkwọ Chineke nke na ndị kacha mara ihe na-abịa jụ ya, na-ekwu: A ga-etinye mbọ karịa n'ịhọpụ ajọ omume karịa n'ịgụ akwụkwọ; n'ihi na ozugbo a chụpụrụ ha, anya nke obi, ebe nkpuchi nke agụụ ewepụrụ, na-anabata ìhè eluigwe, ihe omimi nke Akwụkwọ Nsọ na-amalite n'onwe ha ịhụ ha. N'ezie, ịdị nsọ nke ndụ a kụziri ndị Francis, ndị Antọni, na ndị Pọl — ndị na-amụtaghị ihe edemede — ihe omimi dị elu nke ukwuu na ihe nzuzo nke okwu Chineke karịa ndị ọzọ niile.

N'otu ụzọ ahụ ka Nsọ Bẹnad, site n'ịtụgharị uche, ji nweta nghọta nke Akwụkwọ Nsọ, na site n'ebe ahụ ka amamihe ahụ na okwu ọmụma ahụ dị ka mmanụ aṅụ si pụta; ya mere ya onwe ya na-ekwu ugboro ugboro na n'ịmụ Akwụkwọ Nsọ o nweghị ndị nkuzi ọzọ karịa osisi bịch na ook, nke n'etiti ha, n'ezie, site n'ekpere na ịtụgharị uche, ọ dị ka ọ na-ahụ Akwụkwọ Nsọ niile ka e dosiri ma gosipụta n'ihu ya, dịka onye dere Akụkọ Ndụ ya si kwuo, akwụkwọ nke 3, isi nke 3, na akwụkwọ nke 1, isi nke 4.

Otu ihe ahụ merenụ ndị Amụma n'ụzọ doro anya. E nwere okwu Iamblịkọs ahụ a ma ama: na ozizi Pitagọras, n'ihi na e si n'aka Chineke nyefee ya (dịka ya onwe ya ji aghụghọ kwenye ndị na-eso ya), apụghị ịghọta ya ma ọ bụghị na chi ụfọdụ na-akọwa ya; ya mere nwa akwụkwọ ga-achọ enyemaka Chineke, nke ọ chọrọ nke ukwuu.

Ndị Juu, ndị a chụpụrụ n'ebe Chineke nọ, na-agagharị n'ala, na-arapara siri ike n'akpụkpọ kpọrọ nkụ nke akwụkwọ nsọ nke na ha anaghị anụ ụtọ ọbụla nke ọkpụkpụ ya — nanị ndị na-ere ihe na-enweghị isi na ndị na-emepụta akụkọ ifo. Ndị ụgha, n'ihi na ha na-agafe osimiri dị ukwu ma na-enweghị ike ịdị n'otu dị etu a, na-adabere nanị n'aka ngwọ na akwa nke uche nke ha, na-enweghị anya ntụzịaka chekwara n'Kbe maọbụ kpakpando ọbụla nke eluigwe, anaghị erute ọdụ ụgbọ mmiri mbee, a na-atụgharịkwa ha mgbe niile n'etiti ebili mmiri; ihe ha gụrụ ruo n'ịjụ anya ha adịghị aghọta, ma ewezuga ihe — dịka ndị ohu nke afọ — ha na-ejide ma n'ezie na-anapụ banyere nnwere onwe nke afọ na ụtọ dị n'okpuru afọ. Ya mere ọ bụghị onye na-egwu mmiri dị nkà ka a chọrọ n'ebe a, kama nduzi nke Mmụọ Nsọ na igwe eluigwe, anyị ga-ebido njem a jiri anya anyị chekwara na Marịa, Kpakpando nke Osimiri nke na-enye ya ìhè: ya ga-ebu ọkụ n'ihu anyị.

Danịel, nwoke ahụ nke agụụ, nwetara nrọ nke eze Kaldịa, na ọnụọgụ nke afọ 70 nke mkpụghachi Izrel nke Jeremaya dere, site n'ekpere, Gebriel kụzikwara ya.

Izikịel, jiri ọnụ meghere (nke dị n'ebe Chineke nọ, n'ezie), Chineke nyere ya nri site n'akwụkwọ nke e dere n'ime ya na n'elu ya arịrịọ, abụ, na ahụhụ.

Gregori, onye a na-akpọ Tọmatọjọs, onye Nne Marịa Dị Nsọ na-elekọta, site n'ịdụ ọdụ ya na iwu ya n'nrọ, natara site n'aka Nsọ Jọn nkọwa mmalite Oziọma ya, na nkwupụta okwukwe nke Chineke nyere nke o nwere ike iji guzogide ndị na-eso Orịjen; onye akaebe bụ Gregori nke Nissa n'Akụkọ Ndụ ya, onye na-akọkwa nkwupụta okwukwe a.

Nye Nsọ Jọn Krisọstọm, onye ịhụnanya ya nye Nsọ Pọl dị nke ukwuu, mgbe ọ nọ na-ekwu nkọwa banyere akwụkwọ ozi ya, a hụrụ onye yiri Nsọ Pọl ka o guzo n'akụkụ ya, na-asụsụ n'ntị ya ihe o kwesịrị ide.

Nsọ Ambroz, ọ bụrụ na anyị kwere Nsọ Pọlịnọs n'akụkọ banyere ọrụ ya, mgbe ọ nọ na-akọwa Akwụkwọ Nsọ n'ozizi, a hụrụ mmụọ ozi ka o na-enyere ya aka.

Ya mere, ọ bụrụ na ị ji obi nsọ, ọ bụrụ na ị na-adabere n'ekpere ma na-atụkwasị obi na Chineke bịa n'ọrụ a, ma ọ bụrụ na mbọ siri ike dị, nke na ọ dịghị ụbọchị ga-agafe nke (dịka Nsọ Hieronimọs si kọọ banyere Siprịan na-agụ Tertụlịan kwa ụbọchị) ị naghị ajụ: "Nye m Onye Nkuzi Ahụ!" — ị ga-emeri n'ụzọ dị mfe ọsịịsọ ihe ọbụla siri ike n'ebe a, ihe na-enwu n'akpụkpọ nke amamihe ga-enye gị ume, ma ihe dị n'ọkpụkpụ nke ịba ụba nke eluigwe ga-enye gị nri n'ụzọ dị ụtọ karịa. Ị gaghịkwa tụ egwu ọ bụladị onye ụgha kasị nwayọọ, ọ bụladị ma ọ maara ọrụ Baịbụlụ niile n'obi: n'ihi na nke a bụ ihe fọrọ nke nta bụrụ ịmụ ihe ha niile, nke ha ji alụso anyị ọgụ. O kwesịrị ka anyị zute ha n'otu ngwa agha ahụ, ma nara ihe anyị nwere n'aka ndị ji ha n'ụzọ na-ezighị ezi; ka site n'ịbanye n'ọgụ aka n'aka na ha n'ụzọ a, anyị ga-eji ngwa agha nke ha merie ha. Ị gaghịkwa tụ egwu oche onye nkuzi, ọ bụla otu ọ siri mara ihe ma bụrụ onye a ma ama, kama n'enweghi nsogbu ma n'ntụkwasị obi, juru afọ nke ọma n'echiche dị mma ma jikọtara ọnụ nke ọma n'eziokwu site n'ozizi nsọ, ị ga-eme Onye Nkwusa. Ọzọkwa, teọlọjị Skolastik agaghị agụ nke a dịka ihe mbibi nye onwe ya, kama n'obi ụtọ, dịka ọ na-anabata onye inyeaka nye nwanne ya nwanyị, ga-esetịpụ aka nri ya ma kesa ọrụ maka uru ha abụọ.

Ụzọ Onye Ode Akwụkwọ (paragraf 48)

48. Banyere ihe metụtara m, amaara m ma na-enwe mmetụta nke ibu m na-ebu, na otu ụzọ na-enweghị ụzọ siri dị nke m ga-aga: n'ihi na ọ bụ otu ihe, n'ụzọ dị anya nke ukwuu, ịtụgharịa nkọwa dị ogologo, ọtụtụ mgbe n'enweghị mkpụrụ doro anya; ma ọ bụ ihe ọzọ kpamkpam isi n'Ndị Nna nye nzọkọ aha n'ụzọ dị mkpịrịsị, jikọọ akụkọ ihe mere eme na allegori, ma kewapụta otu n'ebe ọzọ. Amaara m, na-eso nzọ ụkwụ Gregori nke Nazịanzọs (Okwu nke 2, Banyere Ista), na a ga-esi n'etiti ụzọ gaa n'etiti ndị na-eji uche nke ala karịa na-arapara n'okwu edemede, na ndị na-enwe ọṅụ nke ukwuu nanị n'ịtụle allegori: n'ihi na nke mbụ bụ nke ndị Juu ma dị ala, nke ọzọ adịghị mma ma dabara maka onye na-akọwa nrọ, ma ha abụọ bụ ihe kwesịrị ịta ụta n'otu aka ahụ. Dịka Nsọ Augustin kwa si kụziere (Obodo Chineke, akwụkwọ nke 17, isi nke 3), ndị dị ka m dịrị ike nke ukwuu bụ ndị na-ekwu na ihe niile n'Akwụkwọ Nsọ a kpuchiri n'ọdịnaya allegori, dịka Orịjen si ghara ụzọ n'oke a, mgbe ọ na-agba ọsọ — n'ezie na-emebi — eziokwu akụkọ ihe mere eme, ọ na-etinye oge ụfọdụ ihe nke akara n'ọnọdụ ya: mgbe o chere na a ga-esite na mmụọ were iwulite Iiv site n'ọkpụkpụ Adam; osisi nke paradaịs dịka ike nke mmụọ ozi; uwe akpụkpọ anụ dịka ahụ mmadụ; na-akọwa ọtụtụ ihe ndị yiri ya n'ụzọ omimi, ma "na-eme nkà nke ya" — n'ezie nke dị elu nke ukwuu — "dịka Saakrament nke Ụka," dịka Hieronimọs kwuru n'akwụkwọ nke 5 banyere Aịzaya. Ya mere o nwetara ịta ụta ahụ: "Ebe Orịjen dị mma, onye ọbụla adịghị mma karịa ya; ebe ọ dị njọ, onye ọbụla adịghị njọ karịa ya." Otu a ka Kashiodọrọs kwuru. Ma onye ga-abụ Edipọs anyị iji kewapụta ma kpebie ihe ndị a? Ihe Nsọ Hieronimọs kwuru banyere ndị ụkọchukwu — "Ọtụtụ ndị ụkọchukwu, ole na ole ndị ụkọchukwu n'eziokwu" — m ga-ekwu n'ebe a banyere ndị nkọwa n'eziokwu: Ọtụtụ ndị nkọwa, ole na ole ndị nkọwa n'eziokwu. Ambroz na Gregori na-enye ihe fọrọ nke nta bụrụ nanị nzọkọ aha omimi; Augustin, Krisọstọm, Hieronimọs, na ndị ọzọ n'etiti Ndị Nna na-akpakọta ugbu a akụkọ ihe mere eme, ugbu a nke omimi n'otu usoro okwu, nke mere na a chọrọ ihe karịa nkwụrịta ọnụ Lidịa iji chọpụta nzọkọ aha akụkọ ihe mere eme — nke bụ ntọala — n'ime Ndị Nna. Ma ole ndị nkọwa ka enwere ike ịchọta ndị, jupụtara n'isi mmalite Grịk na Hibru, nyerela ụdịdị okwu ha n'eziokwu ma hazigharịa ha kpamkpam na mbipụta anyị? Gịnị mgbe ahụ? Ana m ahụ na m ga-arụsị ọrụ ike n'ebe a ma gbalịsie ike, ka site n'ịgụ ọtụtụ ihe na ịjụ ajụjụ ọtụtụ, m nwee ike ịmeso ndị aṅụ nta ma si n'inyocha a họpụtara, mepụta ịchịkọta mmanụ aṅụ site n'ifuru ndị kacha dabara n'ebumnuche: ka m bụrụ ụzọ chọpụta nzọkọ aha akụkọ ihe mere eme site n'inyocha doro anya; ebe ọ ga-adị iche n'etiti ndị ode akwụkwọ dị iche iche, m ga-egosipụta ya; na n'ọtụtụ echiche dị ukwuu nke na-ejide ma na-eme ka ndị na-anụ nọ n'obi abụọ ghagharịa, m ga-ahọpụta ma họrọ nke kacha kwekọọ na ederede. N'ajụjụ a m nọgidere na-ekwu na a ga-agbachitere mbipụta Vulget, site n'iwu Ọgbakọ Trent. Ma ebe Hibru yiri ka ọ dị iche, m ga-agbalịsi ike igosipụta na ọ kwekọrọ na Vulget, ka anyị nwee ike ịza ndị ụgha; ma ọ bụrụ na ha na-enye nkọwa nsọpụrụ maọbụ ịmụ ihe ọzọ na-emegideghị nke anyị, m ga-eweta ya — ma n'ụzọ a nke m ga-eji tụgharịa Hibru n'okwu Latịn, ka ndị na-amaghị Hibru nwee ike ịghọta, ndị na-amakwa nwee ike ịlele isi mmalite; ma ihe niile a n'ụzọ dị nwayọọ, ma nanị ebe ihe omume chọrọ ya.

Banyere Ndị Rabị, agaghị m enwe ihe m na ha, ma ewezuga ebe ha kwekọrọ na ndị Nkuzi Katọlik, maọbụ ebe ha na-eso ndị Kraịst — ọ kachasị Nsọ Hieronimọs — n'nzuzo n'okpuru aha zoro ezo, dịka a chọpụtara n'ọtụtụ ọnọdụ. Banyere ndị ọzọ, ụdị ndị a bụ ndị nkịtị, ndị ala, ndị nzuzu, ma ndị enweghị ịmụ ihe ọbụla kemgbe e bibiri Jerusalem, nke site n'ya mba niile dara ma a hapụ ha — enweghị eze, obodo, ọchịchị, ụlọ nsọ, na akwụkwọ, dịka amụma Hozịa siri kwuo: enweghị eze, enweghị onyeisi, enweghị aja, enweghị ebe ịchụaja, enweghị efọd, enweghị terafim. Banyere nzọkọ aha omimi, agaghị m achịpụta ya n'onwe m nke na m ga-ekenye ya ndị dere ya mgbe niile, ebe ọ dị ebube karịa, m ga-amakụ ya n'ụzọ dị mkpịrịsị; n'ụzọ ọzọ m ga-eji mkpịsịaka gosi ebe isi mmalite ebe a ga-achọta ya. Ọzọkwa, m ga-eme ihe ndị a niile n'ụzọ dị mkpịrịsị karịa nke m mere n'Akwụkwọ Ozi ndị Pọl, ka m nwee ike iweta usoro Baịbụlụ niile na ngwụcha ya n'afọ na akwụkwọ ole na ole (ma Chineke nye ike na amara). Ma otu mbọ na-adịghị ike agwụ na ịmụ ihe a chọrọ n'ebe a, jiri ikpe doro anya, iji nyochaa ihe ọgụgụ Grịk, Hibru, Latịn, Sirịa, Kaldịa, na ụdịdị dị iche iche nke akwụkwọ edemede; ịtụgharịa Ndị Nna Grịk, ndị Latịn, ndị nkọwa oge ọhụrụ na-aga n'ụzọ dị iche iche nke ukwuu, ma dịkwa ogologo nke ukwuu; ikpe ikpe banyere nke ọbụla; gịnị bụ njehie, gịnị bụ okwukwe, gịnị doro anya, gịnị nwere ike ịbụ, gịnị na-enweghị ike ịbụ, gịnị bụ nke okwu edemede, gịnị bụ nzọkọ aha n'eziokwu nke ukwuu, gịnị bụ allegori, tropoloji, anagoji; ma ịnapụta ihe niile ma mịnye ya n'okwu atọ; ọtụtụ mgbe ịchọpụta nzọkọ aha akụkọ ihe mere eme n'eziokwu n'onwe gị ma bụrụ onye mbụ kụwa ice — ka onye ọbụla ghara ikwere nke a ma ọ bụghị onye nwere ahụmịhe ya.

Okwu Ikpeazụ na Nkwubi Nke Ngalaba Nke Mbụ

Ọ dị onye na-anụ ma na-agụ ngọzị, onye na-enweta mbọ ndị a niile n'nkwubi nke onye nkuzi. Ka onye nkuzi chọọ ịbụ onye akaebe, ma n'ọnọdụ ọbara doo nsọ ma wụpụ nye Chineke nkà ya kacha mma, tinyere anya ya, ụbụrụ, ọnụ, ọkpụkpụ, mkpịsịaka, aka, ọbara, ntụ nke ndụ niile, na ndụ ya onwe ya, site n'ịbụ onye akaebe dị nwayọọ weghachi ya nye Onye ahụ buru ụzọ nye nke Ya, Chineke, maka anyị ndị ogbenye. "Ike m ka m ga-echekwara gị": agaghị m achụso uru, maọbụ iti aka, maọbụ anwụrụ ọkụ nke otito; ka ha ta ụta, too, kwupụta oke, maọbụ sụọ ọsụsụ — agaghị m akwụsị. Abụghị m onye nzuzu otu a, maọbụ onye obi ya dị nta otu a, ka m ga-ere mbọ m na ndụ m maka ihe efu dị ọnụ ala dị etu a. Onye, ọ bụrụ dịka Nsọ Tọmọs ka o zigara ụwa ozi ọma na Kraịst n'elu obe na-anụ: "Ị dere nke ọma banyere M, Tọmọs; gịnị mgbe ahụ ga-abụ ụgwọ ọrụ gị?" ọ gaghị ozugbo za ya sị: "Ọ dịghị ihe ọzọ ma ọ bụghị Gị, Onyenweanyị" — ụgwọ ọrụ m dị ukwu nke ukwuu? A kpọgbuola ụwa nye m n'obe, m onwe m nye ụwa; ọrụ m abụghị nke m, kama onyinye Gị; ana m alaghachi n'ebe Gị ihe bụ nke Gị; i kụziri nwata nta m, gosipụta ụzọ ebe ụzọ na-adịghị, wuzie adịghị ike nke uche dịka nke ahụ, site n'ìhè Gị chụpụ ọchịchịrị: n'ihi na ihe ndị na-adịghị ike nke ụwa ka ị họpụtara, iji mee ndị dị ike ihere; na ihe ndị a na-adịghị asọpụrụ nke ụwa, na ihe ndị a na-eleda anya, na ihe ndị na-adịghị adị, iji laa n'iyi ihe ndị dị, ka anụ ahụ ọbụla ghara ịnya isi n'ihu Gị, kama onye na-anya isi ka ọ nyaa isi na Gị naanị. Gịnị mgbe ahụ? Mkpụrụ niile, ọhụrụ na ochie, onye m hụrụ n'anya, echekwaarala m gị: abụ m nke onye m hụrụ n'anya, onye m hụrụ n'anya bụkwa nke m, onye na-azụ n'etiti osisi lili; debe m dịka akara n'obi gị, dịka akara n'ogwe aka gị, n'ihi na ịhụnanya siri ike dịka ọnwụ, ekworo siri ike dịka ala mmụọ; ụyọ nke mọọ bụ onye m hụrụ n'anya nye m, n'etiti ara m ka ọ ga-anọ; mgbe mọọ a gachara, ụyọ nke Saịprọs bụ onye m hụrụ n'anya nye m, n'ubi vaịn nke Engedi. Ka O nye nke a n'uju, m ga-arịọ ndị nsọ niile na-akwụsịghị akwụsị, ọ kachasị ndị nchekwa m, Nne Nne nke Amamihe Ebighị Ebi, Nsọ Hieronimọs, na Mosis onye anyị nwere n'aka, na dịka Nsọ Pọl si nyere Nsọ Krisọstọm aka, ka ya onwe ya guzo n'akụkụ m dịka onye nkuzi mmụọ ozi, bụrụ nye m n'ide, nye ndị ọzọ n'ịgụ, nye anyị abụọ n'ịghọta, na n'inwe otu amamihe, na-achọ, na-arụ ọrụ, na-akụzi ma na-eme ka ndị ọzọ kwenye n'ihe ndị a, onye ndu na onye nkuzi, maka ịzụpịa ndị nsọ, maka ọrụ nke ozi, maka iwulite ahụ Kraịst, ka anyị tolitee n'ime Ya n'ihe niile, ruo mgbe anyị niile ga-erute n'otu nke okwukwe na ihe ọmụma nke Nwa Chineke, ruo n'ịbụ mmadụ zuru oke, ruo n'ọtụtụ nke ịdị elu nke ịzụjuru nke Kraịst — onye bụ ịhụnanya anyị, ngwụcha anyị, ebumnuche anyị, na ihe a na-achọ nke njem anyị, ịmụ ihe anyị, ndụ anyị, na ebighị ebi niile.

Amen.

Ngalaba Nke Abụọ: Banyere Ojiji na Mkpụrụ nke Pentateuk na Agba Ochie

E nwere ndị kwenyere na Agba Ochie bụ, dịka ọ dị, nke ndị Juu nani, na ọ baghịkwa uru ma ọ bụ dị mkpa n'otu aka ahụ maka ndị Kraịstịan; na ọ zuru onye amụmamụ Chineke ma ọ bụrụ na ọ maara Oziọma ndị ahụ, ma ọ bụrụ na ọ gụrụ ma ghọta Akwụkwọ Ozi ndị ahụ, ha na-eme ka onwe ha kwenye. Nkwenye a, n'ihi na ọ bụ nke omume, bụ njehie omume; n'ihi na ọ bụrụ na ọ bụ nke echiche, ọ gaara abụ okwu ụgha; ha abụọ na-emerụ ahụ, a ga-ewepụ ha abụọ.

Okwu Ụgha Megidere Agba Ochie

51. Ọ bụ okwu ụgha nke Saịmọn Onye Mgbaasị na ndị na-eso ụzọ ya, mesịa nke Mashọn, na nke Kọbikọs onye Peshịa (bụ onye ndị nke ya kpọrọ Manes na Manịkiọs, dịka onye na-awụsa mana, n'ihe nsọpụrụ), na nke ndị Albijenshịan, na nso nso a nke ndị Libatịn, na ụfọdụ ndị Anabaptist, bụ ndị machibidoro Agba Ochie iwu ya ha na Mosis — mana n'ihi ọtụtụ ihe dị iche iche. Saịmọn, ndị Manịkịan, na ndị Mashọnaịt kụziri na Agba Ochie sitere n'aka ike ọjọọ na ndị mmụọ ozi ọjọọ: n'ihi na Ọgbụgba Ndụ a, ka ha sịrị, na-akọwa otu Chukwu nke bi n'ọchịchịrị site n'ebighị ebi tupu ìhè abịa, onye machibidoro mmadụ iri nri sitere n'osisi ihe ọmụma nke ezi na njọ, onye zoro n'otu akụkụ paradaịs, onye chọrọ ndị mmụọ ozi na-eche nche maka paradaịs, onye iwe, ekworo, na ọ bụladị anyaukwu na-esogbu — onye iwe, onye ịbọ ọbọ, onye amaghị ihe, na-ajụ: "Adam, ị nọ ebee?" Ndị Libatịn guzobere, ọ bụghị akwụkwọ ederede, kama echiche nke onwe ha na mmasị ha, dịka onye ndu okwukwe na omume. Ndị Anabaptist na-anya isi na mmụọ na-akpali na-akụziri ha ihe. Oge anyị a — nke hụrụ ụdị ihe ịtụnanya niile — hụrụ otu onye na-ayị ara nke wetara n'ìhè ụzọ atọ nke nkwutọ banyere ndị aghụghọ atọ nke ụwa: Mosis, Kraịst, na Muhammad (ahụ m na-amaja ịga n'ihu).

Nkwenye nke ndị nọ n'etiti ndị nke anyị bụ ndị ji enweghị oge, ma ọ bụ ịrụsị ọrụ ike, ma ọ bụ enweghị uru, dịka ihe ngọpụ iji leghara Agba Ochie anya, dị mma karịa; ma n'ezie ha na-ehie, na njehie ha niile na-alaghachi n'otu ihe n'ikpeazụ — njehie, ka m kwuo, n'ihi na ọ na-alụso Mosis ọgụ, na-alụso ndị Amụma ọgụ, na-alụso ndị Apọsụl ọgụ, na-alụso nghọta Ụka ọgụ, na-alụso Ndị Nna Ụka ọgụ, na-alụso ezi uche ọgụ, na-alụso Kraịst ọgụ, na-alụso Chukwu Nna na Mmụọ Nsọ ọgụ.

Arụmụka Maka Agba Ochie

Na Mosis, Diuterọnọmi 17:8: "Ọ bụrụ," ka o kwuru, "na ị chọpụtara na ikpe siri ike na nke na-adọ anya adọ apụtawo n'etiti unu, wdg., ị ga-eme ihe ọ bụla ndị na-achị n'ebe Onyenweanyị họọrọ ga-ekwu, na ihe ha ga-akụziri gị dịka iwu ya si dị." Onye ahụghị ebe a na ndọrọ ndọrọ banyere okwukwe, omume, na emume, ma nke ọhụrụ ma nke ochie, a ga-eji iwu Chineke ekpe ha ikpe, na ndị ụkọchukwu na ndị amụmamụ Chineke, iji dozie ha, ga-eji iwu ahụ dịka nkume nlele Lidịa? Ya mere, ha kwesịrị itinye onwe ha n'iwu, ma nke ochie ma nke ọhụrụ.

Na ndị Amụma. N'ihi na Aịzaya, isi nke 8, amaokwu 20, na-eti mkpu: "Lakwuru iwu ahụ kama, na akaebe ahụ." Na Malakị, isi nke 2, amaokwu 7: "Egbugbere ọnụ ụkọchukwu ga-echekwa ihe ọmụma, a ga-achọkwa iwu site n'ọnụ ya." Na Devid, Abụ Ọma 119 (Vulg. 118):2: "Ngọzị na-adịrị ndị na-enyocha akaebe ya." Na amaokwu 18: "Mepee anya m abụọ, ka m lee ihe ebube nke iwu gị."

Na ndị Apọsụl. "Anyị nwere," ka Nsọ Pita kwuru, Akwụkwọ Ozi Nke Abụọ, isi nke 1, amaokwu 19, "okwu amụma nke siri ike karịa, nke unu na-eme nke ọma iso, dịka oriọna na-enwu n'ebe ọchịchịrị." Na Pọl na-eto Timọti, Akwụkwọ Ozi Nke Abụọ, isi nke 3, amaokwu 14, n'ihi na site n'oge nwata ọ mụtara Akwụkwọ Nsọ ndị ahụ (nke ochie n'ezie, bụ naanị ndị dị n'oge ahụ), "bụ ndị nwere ike," ka o kwuru, "ikuziri gị ihe banyere nzọpụta, site n'okwukwe nke dị na Kraịst Jizọs. Akwụkwọ Nsọ niile nke Chineke kpọlitere bụ nke bara uru maka nkụzi, maka ịbara mba, maka ndozigharị, maka ịkụziri n'ezi omume, ka onye nke Chineke wee zuo oke, ji akwadoro maka ọrụ ọma ọ bụla."

Na Kraịst. "Nyochaa Akwụkwọ Nsọ ndị ahụ," ka Ọ kwuru, Jọn 5:39. Ọ sịghị, ka Krisọstọm kwuru, "Gụọ Akwụkwọ Nsọ ndị ahụ," kama "Nyochaanụ" — ya bụ, jiri ịrụsị ọrụ ike na ntụkwasị obi gwupụta akụ zoro ezo nke Akwụkwọ Nsọ, dịka ndị ji nlezianya na-achọ ọlaedo na ọlaọcha n'ime oghere nkume.

53. Na nghọta nke Ụka. N'ihi na ya, n'emume nsọ, n'ebe nri, n'ụlọ akwụkwọ, n'oche ndị nkụzi, na-egosipụta ma na-eweta Agba Ochie n'otu aka ahụ dịka Agba Ọhụrụ, dịka onye nche ha kacha kwesịrị ntụkwasị obi. Ya, na Kansụl Trent, n'isi nke mbụ niile Banyere Ndozigharị, na-enye iwu ka a maliteghachi ma guzobe ịgụ Akwụkwọ Nsọ mgbe niile n'ebe niile. Ya na-amanye ndị Bishọp, dịka ndị ga-abụ ndị isi ụka n'ọdịnihu, tupu e tee ha mmanụ, ka ha kwee nkwa na ha maara ma Agba Ochie ma Agba Ọhụrụ — nkwenye na nkwa a, ọ bụ ezie na Silvesta na ndị ọzọ ji nkọwa dị nro mee ya ka o sie ike, ma site na nke a, a tụnyere obi abụọ n'ime ụfọdụ ndị mmụta ka nma, bụ ndị ji nlezianya na-atụle okwu ndị ahụ n'onwe ha, nke mere na ha jụrụ ọnọdụ bishọp n'ihi nke a, ka ha ghara ijide onwe ha na nkwa ụgha.

Na Nna, Nwa, na Mmụọ Nsọ. N'ihi gịnị ka Atọ n'Ime Otu Nsọ ji chekwaa Agba Ochie ruo puku afọ anọ, dị mma na zuru oke, site n'oké oke oké oke agha na alaeze — ma ọ bụghị n'ihi na Ọ chọrọ ka anyị gụọ ya, dịka o dị na Jọshụa isi nke 1, amaokwu 8: "Akwụkwọ iwu a," ka Ọ sịrị, "agaghị esite n'ọnụ gị wezụga, kama ị ga-atụgharị uche ya ehihie na abalị." N'ihi gịnị ka O ji ji ịbọ ọbọ dị nro taa ndị merụrụ ya ahụ?

Josefọs na Aristeas na-akọ, n'akwụkwọ Banyere Ndị Nsụgharị Iri Asaa, na Tiopọmpọs a ma ama, mgbe o chọrọ iji okwu Grik chọọ mma ihe ụfọdụ sitere n'akwụkwọ nsọ ndị Hibru, e tiri ya ihe n'ụbụrụ site na ọgbaaghara na nsogbu nke uche, a manye ya ka o kwụsị ọrụ ya. Mgbe o ji ekpere rịọ Chineke ka O gwa ya ihe mere nke a dakwasịrị ya, ọ natara ọsịsa sitere n'elu: na ọ merụrụ Akwụkwọ Chineke. Na Teodektịs, onye na-ede ejije ọmụma ụwa, mgbe o chọrọ ibugharị ihe ụfọdụ sitere n'Akwụkwọ Nsọ ndị Juu n'ebe egwu ejije, kwụrụ ụgwọ nke enweghị nchekasị a site n'ịkpọ ìsì: n'ihi na a tiri ya ozugbo, wepụ ya anya ma zuo ya anya — ruo mgbe, n'ịmata njehie nke enweghị ụjọ ha, ha abụọ chegharịrị n'ihe ha mere wee nweta mgbaghara n'aka Chineke, a laghachikwara nke mbụ anya ya, nke abụọ uche ya.

Nsụgharị Septuajint na Ndị Nsụgharị Grik

N'ihi gịnị, afọ 250 tupu Kraịst, ka O ji tinye n'obi Tolemi Filadelfọs, nwa Tolemi Lagọs (onye nọchịrị nwanne ya Alẹgzanda Ukwu n'alaeze Ijipt), ka ọ họrọ, site n'aka Elieza onye isi ụkọchukwu, mmadụ isii n'ebo ọ bụla nke ndị Hibru bụ ndị kacha mụta ihe — ya bụ, ndị nsụgharị 72 — ka ha sụgharịa Agba Ochie site na Hibru gaa na Grik, O nyeere ha aka nke mere na n'ime ụbọchị 70, n'ịkwekọrịta nke ha niile, ha rụzuru ọrụ ahụ, ha kwekọrịtakwa ọ bụghị naanị n'otu nghọta kama n'otu okwu — na nke a, ma ọ bụrụ na anyị kwere Jọstin, Siril, Klement nke Alẹgzandrịa, na Augustin, mgbe onye ọ bụla n'ime ha na-arụ nke ya naanị ya n'ime ime ụlọ dị iche iche? N'ihi gịnị ka Filadelfọs ji mee ka e debara nsụgharị Septuajint a, site n'aka Dimitriọs onye isi ụlọ akwụkwọ Alẹgzandrịa, ya na akwụkwọ ndị Hibru dere n'aka, n'ụlọ akwụkwọ ya, ma chekwaa ya nke ọma? N'ezie, Tetọlịan n'Apologetikọs ya na-agba akaebe na e chekwara ya ebe ahụ ruo oge ya. N'ụzọ doro anya, Chineke chọrọ ka e nyefee ihe ndị a n'aka mba ndị Grik, na site n'aka ha n'aka ndị Latịn — n'aka anyị, ka m kwuo, na n'aka ndị amụmamụ Chineke anyị — ma kesaa ha n'akụkụ ụwa niile, n'ụlọ akwụkwọ ukwu na obodo niile.

54. N'ihi gịnị, mgbe Kraịst gasịrị, ka O ji nye ma ọ bụ kwadebe ọtụtụ ndị nsụgharị ọzọ, ndị akaebe, na ndị nche nke otu Akwụkwọ Nsọ Ochie ahụ? Onye nsụgharị nke abụọ nke Akwụkwọ Nsọ site na Hibru mgbe ndị Iri Asaa gasịrị, dịka Epifanịọs kwuru, bụ Akwila nke Pọntọs, onye n'afọ nke iri na abụọ nke Eze ukwu Hadrịan sụgharịrị Akwụkwọ Nsọ ndị Hibru n'asụsụ Grik; mana n'ihi na o siri n'etiti ndị Kraịstịan hapụ gaa n'etiti ndị Juu, ntụkwasị obi ya ezughị oke.

Mgbe ya gasịrị, na ntụkwasị obi karịa, Teodoshọn bịara, onye proselait bụ onye Juu ma bụkwa onye Mashọnaịt na mbụ, n'okpuru Eze ukwu Kọmọdọs, bụ onye nsụgharị ya n'akwụkwọ Danịel Ụka nakweere ma na-eso. Nke anọ, n'okpuru Eze ukwu Severọs, bụ Simakọs, onye Ẹbịọnaịt na mbụ, mesịa onye Juu. Nke ise bụ onye nsụgharị a na-amaghị aha ya, bụ onye a chọtara nsụgharị ya n'ime ite ụfọdụ n'obodo Jeriko, n'afọ nke asaa nke Karakala, onye nọchịrị nna ya Severọs. Nke isii bụkwa onye nsụgharị a na-amaghị aha ya, a chọtakwara ya n'otu ụzọ ahụ n'ime ite na Nikopolịs, n'okpuru Eze ukwu Alẹgzanda, nwa Mamea. A na-akpọkarị ndị a nke ise na nke isii.

Origen chịkọtara ha niile wee site na ha hazie Tetrapla, Heksapla, na Ọktapla ya; o dozigharịkwara Septuajint nke merisịrị emerisi, nke ọma nke mere na ụwa niile nakweere ya, jiri ya mee ya nke a maara dịka nke "nkịtị." Nke asaa bụ Nsọ Lushịan, ụkọchukwu na onye akaebe, n'okpuru Dayọkleshịan, onye malitere nsụgharị ọhụrụ site na Hibru gaa na Grik.

N'ikpeazụ, Nsọ Hieronimọs, anyanwụ nke Ụka Latịn, n'iwu Onye A Gọziri Agọzị Damasọs, sụgharịrị Akwụkwọ Nsọ Ochie site na Hibru gaa na Latịn, bụ nsụgharị ya bụ nke a na-akpọ ugbu a Vụlget ruo puku afọ, nke Ụka na-eso ma na-akwado n'ọha, ma e wezụga ole na ole. Ajụjụ m bụ: n'ihi gịnị ka Chineke ji kwadebe ihe ndị a niile jiri ịrụsị ọrụ ike na ntụkwasị obi, ma ọ bụghị iji nyefee n'aka anyị akụ nsọ a nke akwụkwọ ochie ndị ahụ, na-adịghị emerụ emerụ, ka anyị gụọ, kuziere, ma mụọ ya?

Nchekwa Ndị Nna Ụka Maka Agba Ochie

55. Nkwenye a na-alụso Ndị Nna Ụka ọgụ; n'ihi na Nsọ Augustin dere, iji chekwaa eziokwu na uru Pentateuk na Agba Ochie, akwụkwọ ole dịka iri atọ na atọ Megide Faụstọs, ọzọkwa akwụkwọ abụọ Megide Onye Iro Iwu na Ndị Amụma. Tetọlịan dere maka otu ihe ahụ akwụkwọ anọ Megide Mashọn. Ha niile n'enweghị iwu pụrụ iche rụsịrị ọrụ ike n'ịkpọghe ma kọwapụta akwụkwọ ya ndị ahụ. Basil na onye na-eso ya ma ọ bụ onye nkọwa ya bụ Nsọ Ambroz dere akwụkwọ Heksaemeron banyere Jenesis, banyere Abụ Ọma, na banyere Aịzaya. Origen dere akwụkwọ iri anọ na isii banyere Jenesis, Krisọstọm dere ozizi iri atọ na abụọ.

Banyere Pentateuk, Siril dere akwụkwọ iri na asaa Banyere Ofufe n'Ime Mmụọ na Eziokwu; site n'otu ihe ahụ, Nsọ Augustin, Teodọret, Bede, Prokopịọs, na Hieronimọs bipụtara ajụjụ na okwu. Ihe ndị a kwesịrị ekwesị: n'ihi na, dịka Nsọ Ambroz kwuru n'Akwụkwọ Ozi 44, Akwụkwọ Nsọ nke Chineke bụ osimiri, nke nwere n'ime ya nghọta miri emi, na omimi nke ihe ama ama nke ndị amụma, ya bụ, nke Agba Ochie.

Nsọ Hieronimọs, n'Okwu Mmalite nke Akwụkwọ Ozi Nye Ndị Efesọs, Banyere Ọmụmụ Akwụkwọ Nsọ: "Site n'oge okorobịa m," ka o kwuru, "akwụsịghị m ịgụ akwụkwọ ma ọ bụ ịjụ ndị mmụta banyere ihe m na-amaghị; emekwaghị m onwe m (dịka ọtụtụ mmadụ na-eme) onye nkụzi nke onwe m. N'ikpeazụ, nso nso a, n'ihi ihe a karịsịrị ihe ndị ọzọ niile, m gara Alẹgzandrịa, ịhụ Didimọs na ịgwa ya banyere obi abụọ niile m nwere n'Akwụkwọ Nsọ." Nsọ Augustin, n'akwụkwọ nke abụọ nke Banyere Nkụzi Kraịstịan, isi nke 6, na-akụzi na Chineke kwadebere ka ọmụmụ Akwụkwọ Nsọ a siri ike ma dị mgbagwoju anya kpọghachite mmadụ ma site n'ịnya isi ma site n'ikwu ụka. "Ihe ebube," ka onye ahụ kwuru, akwụkwọ nke iri na abụọ nke Nkwupụta Obi, isi nke 14, "bụ omimi nke okwu Gị, Onyenweanyị, bụ ndị elu ha dị n'ihu anyị, na-atọ ụmụaka ụtọ, mana ihe ebube bụ omimi ahụ, Chineke m, omimi ebube; ọ na-atụ egwu ile anya n'ime ya: egwu nsọpụrụ, na ịma jijiji nke ịhụnanya." Site n'ebe ahụ kwa n'Akwụkwọ Ozi 119: "Mụ onwe m," ka o kwuru, "n'Akwụkwọ Nsọ ndị ahụ n'onwe ha, amaara m ihe dị ukwuu karịa ndị m na-amaghị."

Ka m mechie okwu banyere isiokwu a, Nsọ Tọmọs, onye isi ndị Amụmamụ Ụlọ Akwụkwọ, nyere anyị ihe atụ dị ebube, ka anyị jikọọ Teọlọjị nke Ụlọ Akwụkwọ na Akwụkwọ Nsọ, dịka ụmụnne nwanyị, na-ekewapụghị. Unu niile maara gịnị bụ ịhụnanya ya maka Akwụkwọ Nsọ, gịnị bụ ọmụmụ ya, gịnị bụ ekpere ya, gịnị bụ ibu ọnụ ya, gịnị bụ nkọwa ya banyere ndị Amụma, banyere Abụ Solomọn, banyere Job, na banyere akwụkwọ ndị ọzọ nke Agba Ochie: n'etiti ndị ahụ, nke banyere Jenesis anyị a (ọ bụrụ n'ezie na ọ bụ nke ya, nke m ga-ekwu maka ya mgbe e mesịrị) pụrụ iche ma dị omimi.

Ihe Atụ Ndị Nsọ nke Ọmụmụ Akwụkwọ Nsọ

Onye mbụ sitere n'ezinụlọ ya, bụ Nsọ Antọni nke Padua, mgbe Nsọ Fransịs n'onwe ya ka dị ndụ na-ele anya, kụziri akwụkwọ ndị a, nwoke mara Akwụkwọ Nsọ ma nke ochie ma nke ọhụrụ nke ukwu, nke mere na mgbe o ziri ozi n'ihu Onyeisi Popụ, Onyeisi ahụ keleere ya dịka Igbe Ọgbụgba Ndụ. Agaferem Nsọ Bẹnad, onye na-ekwu ihe ọ bụla o kwuru n'okwu Akwụkwọ Nsọ; agaferem Onye A Gọziri Agọzị Alfonsọ Tostado, Bishọp nke Avịla, onye banyere Dekatịọk a na banyere akwụkwọ ọ bụla nke akụkọ Agba Ochie, dere otu otu akwụkwọ, n'ezie ndị buru ibu, jiri ikpe ziri ezi na ntụkwasị obi, nke mere na mụ, onye gụchara ya na mbụ ma na-agụgharị ya ugbu a na nlezianya karịa, ọ na-ewetera m ọ bụghị naanị enyemaka kama ịrụsị ọrụ ike.

Nsọ Ẹdmọnd, Achịbịshọp nke Kantaberi, n'afọ nzọpụta 1247, nọrọ ehihie na abalị ya n'Akwụkwọ Nsọ, na-anọ abalị niile na-ehi ụra, jiri nsọpụrụ dị ukwuu nke mere na mgbe ọ bụla o meghere Baịbụlụ Nsọ, o buru ụzọ were ọnụ sọpụrụ ya. Banyere ya e nwere akụkọ a na-echeta: mgbe ọ nọ n'ije ozi, na-agụ Baịbụlụ Nsọ n'abalị dịka ọ na-eme, ụra bịara dakwasị ya; kandụl ahụ dara n'akwụkwọ ahụ ọkụ ahụ jidere ya. Ka o tetara, o sụrụ ude, na-eche na ọkụ agbara akwụkwọ ahụ, o fụchara ntụ ndị kwụ n'akwụkwọ ahụ, lee, o juru ya anya ịhụ akwụkwọ ahụ zuru oke na-adịghị emerụ emerụ.

Nsọ Chalọs Boromeo biri mgbe niile n'Akwụkwọ Nsọ dịka ọ bụ na paradaịs nke ụtọ, na-asịkwa na Bishọp achọghị ubi ífúrú, kama na ubi ífúrú ya bụ Baịbụlụ Nsọ.

56. Ọ bụkwaghị naanị echiche nke oge ochie nke Ndị Nna Ụka ka nke a bụ, kama ọ bụkwa nke narị afọ ndị a, mgbe Teọlọjị nke Ụlọ Akwụkwọ dịlarị na-eto na-awasa. Nsọ Domịnịk, Onye Nkuzi nke Amụmamụ Chineke Nsọ, gụchara ma Agba Ochie ma Agba Ọhụrụ ọtụtụ mgbe: na Rom na n'ebe ndị ọzọ ọ kụziri ọtụtụ n'ime akwụkwọ ya n'ọha: site na nke a, a mere ya Onye Nkụzi Mbụ nke Ụlọ Nsọ Popụ; na site n'oge ahụ, nsọpụrụ a sonyeere Otu ndị Onye Nkwusa. Nụrụ onye dere akụkọ ndụ ya, akwụkwọ nke anọ, isi nke anọ, n'ụdị dị mfe mana dị ezi uche: "N'ihi na," ka o kwuru, "na-enweghị ihe ọmụma nke Akwụkwọ Nsọ ọ dịghị onye nwere ike ịbụ onye nkwusa zuru oke, ọ na-agba ụmụnna ume ka ha na-amụ Agba Ochie na Agba Ọhụrụ mgbe niile: n'ihi na ọ na-eleda akụkọ ifo ndị nkà ihe ọmụma anya; ya mere ụmụnna e zigara izisa ozi bu naanị Baịbụlụ, wee tụgharịa ọtụtụ mmadụ ka ha chegharịa."

Na Nsọ Vinsent Fera, onye n'oge nna nna anyị ha, na-agagharị n'Italị, Frans, Jemani, England, na Spen, tụgharịrị ma ọ dịkarịa ala otu narị puku mmadụ, buru naanị otu akwụkwọ Brevịarị na Baịbụlụ maka izisa ozi.

Nsọ Jọdan, n'ezie, onye nkuzi, Onye Isi Nke Abụọ nke Otu ya niile mgbe Nsọ Domịnịk gasịrị, mgbe ndị nkwusa ya jụrụ ya "ma ọ ga-aka mma itinye onwe ha n'ekpere ka ọ bụ n'ọmụmụ Akwụkwọ Nsọ," zara n'ụzọ akaghọ dịka ọ na-eme: "Ọ ka mma ịṅụ mgbe niile ka ọ bụ iri ihe mgbe niile? N'ezie, dịka a chọrọ ha abụọ n'ụzọ mgbanwe, otú ahụ o kwesịrị ka a kpee ekpere na amụọ Akwụkwọ Nsọ n'ụzọ mgbanwe;" dịkwa ka Nsọ Basil kwuru: "Ka ịgụ akwụkwọ soro ekpere, ka ekpere sookwa ịgụ akwụkwọ."

57. N'otu ụzọ ahụ, Nsọ Fransịs, mgbe ndị na-eso ụzọ ya jụrụ ya, nyere ha ọmụmụ akwụkwọ nsọ, n'ọnọdụ na ha agaghị emenye mmụọ ekpere na ịsọpụrụ Chineke.

Ndị Ode Akwụkwọ Nsọ Dịka Mkpịsịodee nke Mmụọ Nsọ

58. N'ikpeazụ, ezi uche na-eme ka anyị kwenye na uru na mkpa nke Agba Ochie. Mosis, Devid, Aịzaya, dịka Pita, Pọl, na Jọn, ka a nabatara ha dịka ọ dị n'ọgbakọ ndị mmụọ ozi, sere amamihe site n'isi iyi nke eziokwu n'onwe ya; dịkwa ka Onye A Gọziri Agọzị Gregori na Teodọret kwuru nke ọma, ire na aka ndị Ode Akwụkwọ Nsọ ndị a abụghị ihe ọzọ kama mkpịsịodee nke otu Mmụọ Nsọ ahụ, nke mere na ha yiri ndị ji otu mkpịsịodee dị iche iche nke otu onye na-ede karịa ndị ode akwụkwọ dị iche iche: ya mere otu eziokwu, ikike, nsọpụrụ, mmasị, na ntụkwasị obi a ga-enye Mosis dịka nke Pọl, ma ọ bụ kama nye Mmụọ Nsọ na-ekwu okwu site n'ọnụ Mosis na site n'ọnụ Pọl; n'ihi na ihe ọ bụla nke O dere, e dere ya maka nkụzi anyị. N'ezie, O kpụchịtara amamihe Ya niile nke dị mkpa ma ọ bụ bara uru maka ụmụ mmadụ, nke Ọ chọrọ ikwupụta nye anyị site n'omimi nke Chineke ya, ma n'Agba Ochie ma n'Agba Ọhụrụ. Akwụkwọ a bụ akwụkwọ Chineke, akwụkwọ nke Okwu, akwụkwọ nke Mmụọ Nsọ, nke ọ dịghị ihe dị n'ime ya gafere oke, ọ dịghị ihe pụrụ iche, kama dịka ọ dị n'ụdị dị iche iche nke ndị ode akwụkwọ, otú ahụ kwa n'ụdị dị iche iche nke isiokwu, na n'ịdị n'otu kachasị mma nke akụkụ ya niile, ihe niile na-ekwekọrịta na ibe ha, na-emejupụta ma na-eme ka ọrụ niile nke Chineke a zuo oke; nke mere na, ọ bụrụ na ị wepụ otu akụkụ, ị ga-ebewa ihe niile. Ya mere, dịka onye nkà ihe ọmụma kwesịrị ịtụgharịa akwụkwọ Aristotụl niile, onye dibia Galen niile, onye okwu ọnụ Siserọ niile, onye iwu Jọstinịan niile, otú ahụ karịa ka onye amụmamụ Chineke kwesịrị ịtụgharịa, nyochaa, ma gụchaa akwụkwọ Chineke a niile; dịkwa ka onye ga-ebibie Metafiziks ga-ebibie nkà ihe ọmụma: otú ahụ onye na-ebibie Akwụkwọ Nsọ na-ebibie Teọlọjị: n'ihi na dịka Metafiziks na-enye nkà ihe ọmụma ụkpụrụ ya, otú ahụ Akwụkwọ Nsọ na-enye Teọlọjị ụkpụrụ ya. Nke a n'ezie bụ ihe Kraịst pụtara mgbe O kwuru: "Onye ode akwụkwọ ọ bụla," ya bụ, Onye Nkuzi ọ bụla, Onye amụmamụ Chineke ọ bụla, "a kụziri ihe banyere alaeze eluigwe, na-esite n'akụ ya wepụta ihe ọhụrụ na ihe ochie."

Uru Isii nke Agba Ochie

I. Agba Ochie Na-eguzobe Okwukwe

59. Mana, ka m debe okwu a n'ụzọ doro anya n'ihu anya unu, na ịgụpụta ụfọdụ n'ime mkpụrụ dị ebube karịa nke Agba Ochie: nke mbụ n'ihe niile, Agba Ochie, dịka Agba Ọhụrụ, na-eguzobe okwukwe. Ajụjụ m bụ: site n'ebee ka anyị maara mmalite ụwa, okike, na Onye Okike, ma ọ bụghị n'ihi na site n'okwukwe anyị kwere na e ji okwu Chineke kee oge niile? Site n'okwu ole? N'ezie site na nke Jenesis isi nke mbụ: "Ka ìhè dị, ka ihe na-enye ìhè dị, ka anyị mee mmadụ," wdg. Site n'ebee ka anyị mụtara banyere mkpụrụ obi na-anwụghị anwụ, ọdịda mmadụ, mmehie mbụ, ndị Cherubịm, paradaịs, ma ọ bụghị site n'otu Jenesis ahụ na-akọ ihe ndị a? Yusebịọs n'akwụkwọ ya niile nke iri na otu nke Nkwadebe Maka Oziọma na-akụzi na Plato, bụ onye Nsọ Augustin na Ndị Nna Ụka niile tupu ya sooro dịka onye si n'elu karịa Aristotụl na ndị niile ọzọ — Plato, ka m kwuo, sitere na Mosis weta nkụzi ya banyere Chineke, banyere Okwu Chineke, banyere mmalite ụwa, anwụghị anwụ nke mkpụrụ obi, mbilite n'ọnwụ na ikpe ga-abịa, ntaramahụhụ na ụgwọ ọrụ. Site n'ebee ka anyị kwetara nlekọta Chineke, ma ọ bụghị site na usoro nke ọtụtụ oge? Site n'ebee ka anyị kpọpụtara mba ndị, ndị eze, na alaeze, uju mmiri nke ụwa niile, mbilite n'ọnwụ na olileanya nke ndụ ebighị ebi, ma ọ bụghị site n'akụkọ ochie, na site n'ịdị ntachiobi nke Job na ndị oge ochie, site n'ije njem mgbe niile nke ndị nna anyị ha? "Site n'okwukwe," ka Apọsụl ahụ kwuru, "Ebreham biri n'ala nkwa ahụ dịka ọ bụ n'ala ndị mba ọzọ, bi n'ụlọ ikwu ya na Aịzik na Jekọb, ndị oke otu nkwa ahụ: n'ihi na ọ na-ele anya obodo nke nwere ntọala, bụ Chineke onye wuru ya ma rụọ ya." Na site na nke a, olileanya anyị na-akọ nkọ, mmụọ anyị na-ebili, nke mere na, n'icheta na mmadụ bụ ọbịa na onye a chụpụrụ achụpụ ebe a, o nwere ike ilekwasị anya ala nna eluigwe, ghara ịchọ ihe ọ bụla n'ụwa a, ghara iju anya ihe ọ bụla, kama zọtọọ ihe niile n'ụkwụ, gụọ ha dịka ahịhịa, na ya na Nsọ Hieronimọs na-abụ onwe ya mgbe niile okwu Sọkratik ahụ: "Ana m eje ije n'ikuku m na-eleda anyanwụ anya." Ana m arịgo eluigwe; ana m eleda ụwa a anya, ọ bụladị eluigwe n'onwe ya na anyanwụ. E debanyere aha m dịka onye nketa na onye nwe, ọ bụghị nke ụwa, kama nke eluigwe; ebe ahụ ka m na-aga n'uche, n'olileanya, n'echiche niile, ana m efegharị n'elu kpakpando; abụ m onye obodo ndị Nsọ, onye nke ezinụlọ Chineke, onye bi na paradaịs: ihe ndị ọzọ niile, dịka ndị dị ala, ndị ekwesịghị m, ndị ala, na ndị adịghị mkpa, ana m azọtọ ha n'ụkwụ.

Onye n'Akwụkwọ Nsọ niile na-eguzobe ụdịdị, ọrụ, nchekwa, na ịkpọku ndị mmụọ ozi n'ụzọ doro anya karịa akwụkwọ Tobit? Onye na-eguzobe Pọgatọrị na ekpere maka ndị nwụrụ anwụ n'ụzọ pụtara ìhè karịa akwụkwọ ndị Makabi? Nke mere na ndị Mmegharị anyị, n'ịhụ na ọ dịghị ụzọ ọzọ, n'ịtụ asa n'ọdịda, n'ịmata na a ga-emeri ha karịa ha emeri, iwe kpaliri ha, wepụrụ ha n'usoro akwụkwọ nsọ.

Mana n'aka nke ọzọ, ole okwu ụgha na-ezobe onwe ha n'akwụkwọ ndị a? Ndị Juu, site n'ebe ahụ dị na Diuterọnọmi 23:19, "Ị gaghị abịnye nwanne gị ego n'ọmụrụ, mana nye onye mba ọzọ," na-ekwusi ike na ha nwere ike ịna ndị Kraịstịan ọmụrụ ego n'ụzọ ziri ezi. Ndị mgbaasị, iji chekwaa mgbaasị, na-ekwupụta ma na-eto dịka ndị akaebe ndị mgbaasị Fero, bụ ndị ji ike mgbaasị mberede gbanwee agwọ n'mkpara na mkpara n'agwọ, dịka Mosis mere. Iji chekwaa nekromansi, ha na-ekwupụta nwanyị mgbaasị ahụ nke kpọlitere Samuel n'ọnwụ, onye tiri Sọl ozi eziokwu nke ọnwụ na mbibi na-abịa. Iji chekwaa kairomansi, ha na-eweta ebe ahụ nke Job 37: "Ọ na-akara akara n'aka mmadụ ọ bụla, ka mmadụ niile mara ọrụ Ya."

Kalvịn, site n'okwu ahụ nke Devid: "Onyenweanyị nyere ya (Shimei) iwu ka o bụọ Devid ọnụ," 2 Ndị Eze 16:10, na-agọsi (dịka o chere) na Chineke bụ onye mere, ọ bụladị onye nyere iwu, omume ọjọọ; site n'ebe ahụ nke Eksọdọs: "Aga m eme ka obi Fero sie ike, na: N'ihi nke a ka m ji kulie gị, ka m gosipụta ike M n'ime gị," ọ na-arụ mkpesa na-agaghị agbanwe nke ịjụ ya; ọ na-eguzobe ịbụ ohu nke uche site na eziokwu na Jeremaya debere anyị dịka ụrọ n'aka Chineke, dịka ọ bụ n'aka onye na-akpụ ite (Jeremaya 18:6).

Ọ bụ ole na ole afọ gara aga, ndị Amụmamụ Luta ndị Saksọn na ndị na-ekwu okwu efu, n'arụmụka Regẹnsbọg, debere ibu niile nke okwu ha — maka ịmachibido omenala na ịguzobe naanị okwu Chineke dịka onye ikpe ikpeazụ nke ndọrọ ndọrọ okwukwe — n'ebe ahụ nke Diuterọnọmi 4:2: "Ị gaghị agbakwụnye n'okwu m na-agwa gị, ị gaghị ewepụkwa ihe ọ bụla n'ime ya;" na isi nke 12:32: "Ihe m na-enye gị n'iwu, naanị nke a ka ị ga-emere Onyenweanyị; ị gaghị agbakwụnye ihe ọ bụla, ma belata ihe ọ bụla."

Gịnị ka ị ga-eme ebe a, ọ bụrụ na ị nọghị n'ụlọ ebe a? Olee otu ị ga-esi mee onwe gị ihe ọchị n'ihu ha, maka ihe ihere nke Ụka, ọ bụrụ na ị sụọ ngọngọ ebe a, ọ bụrụ na ị gụghị ihe ndị a, nụghị ha, mụtarahaghị, ọ bụrụ na ị naghị agba izu na isi iyi n'onwe ya mgbe niile? N'ihi na Nsọ Augustin na-akụzi na nke a dị mkpa. N'ezie, onye ọ bụla na-amaghị ihe okwu Hibru tsava pụtara, ya bụ, "Chineke nyere Shimei iwu," wdg., agaghị agbanarị Kalvịn; mana onye ọ bụla maara Hibruism ahụ, ya bụ na tsava pụtara ịhazi, ịkwado, idozi, na-anọchite anya nlekọta Chineke niile, ma nke doro anya ma nke na-adịghị na nke ọ na-ekwe ka o mee, ga-efụsa ngwa agha a dịka eriri ududo. Aga m egosi Hibruism ndị yiri ya ọtụtụ mgbe n'isi ọ bụla, nke ị gaghị aghọta ma ọ bụghị site n'asụsụ Hibru.

II. Ọgaranya nke Agba Ochie

60. Uru mbụ nke Akwụkwọ Nsọ Ochie a bụ nke ụzọ abụọ: nke abụọ adịghị mpe, ya bụ na Agba Ochie bara ọgaranya karịa Agba Ọhụrụ. Ị nwere ike ịhụ omume ezi omume n'Ilu, Ekliziastis, na Sirach: ọchịchị obodo magburu onwe ya n'omume na iwu ikpe na emume nke Mosis, nke Ụka were ọtụtụ site na ya, dịkwa ndị ode Iwu Kanọn; na ụfọdụ ihe nke Iwu Obodo: amụma n'ime ndị Amụma; ozizi na Diuterọnọmi na ndị Amụma; na, ihe metụtara anyị ugbu a, akụkọ site na ntọala ụwa ruo oge ndị Ikpe, ndị Eze, na Kraịst — nke kachasị isi ike, nke kachasị usoro, nke kachasị iche iche, na nke kachasị atọ ụtọ — ị nwere ike ịhụ na Dekatịọk.

E nwere iwu anọ: nke obi ọcha, nke ụdịdị, nke Mosis, na nke Oziọma: nke mbụ atọ na akụkọ ha bụ nke Pentateuk na-eme ha niile. "Jenesis," ka Nsọ Hieronimọs kwuru n'Okwu Mmalite nke Okpu Agha, "bụ akwụkwọ ebe anyị gụrụ banyere okike ụwa, mmalite nke ndị mmadụ, nkewa nke ụwa, ọgbaaghara nke asụsụ na mba niile, ruo ọpụpụ ndị Hibru."

Ndị ode akụkọ ndị Latịn na Grik nke ndị mba ọzọ na-akọ akụkọ ifo banyere uju mmiri nke Diukalịọn, banyere Promitịọs, banyere Heraklis; na n'akụkọ niile nke ndị mba ọzọ, ihe niile tupu oge Olịmpiad jupụtara n'ọchịchịrị nke amaghị ihe na akụkọ ifo. Mana oge Olịmpiad malitere ma ọ bụ na mmalite ọchịchị Jotam, ma ọ bụ n'ọgwụgwụ ọchịchị Ụzaya, ya bụ, mgbe puku afọ atọ gasịrị site na okike ụwa na karịa: nke mere na ruo puku afọ atọ, ị nweghị akụkọ ụwa dị ezi okwu ma ọ bụghị nke Mosis na ndị Hibru a. Akụkọ bụ n'ezie onye nkụzi, onye ndu, na ìhè nke ndụ mmadụ, nke ị nwere ike ịhụ n'ime ya dịka n'enyo mbilite, ọdịda, na mbelata nke alaeze, obodo, na ndụ mmadụ, ezi omume na omume ọjọọ, ma mụta amamihe niile na ụzọ iru obi ụtọ site n'ihe atụ nke onye ọzọ, ma nke ọdachi ma nke ihe ọma.

E nwere ike ịgbakwụnye na ọ dịghị n'akụkọ ọ bụla, ọ bụladị n'Agba Ọhụrụ, ka e nwere ọtụtụ, dị iche iche, na dị ike otú ahụ ihe atụ nke ụdị ezi omume ọ bụla, dịka n'Pentateuk na Agba Ochie.

61. Ndị Rom na-eto ndị ahịa ha a ma ama nke otuto, bụ ndị onyinyo waks ha — ana m ekwu ihu oyiyi ha — eriri vaịn na-amakọ, ebe anụ ahụ ha na mkpụrụ obi ha ọkụ ebighị ebi na-aracha ma na-eri. Ha na-eto ndị Manlị Tọkwatị, bụ ndị ji mma agha gbuo ụmụ ha ndị lụrụ ndị iro megidere iwu onye isi agha na nna, ọ bụ ezie na ha meriri, iji mee ka usoro agha guzosie ike. Mana onye ga-ahụ iwu Manlịa n'anya? Ha na-eto Junịọs Brutọs, onye megidere ịbụ ohu Rom, Kọnsụl mbụ, onye nyere iwu ka e tie ụmụ ya ndị nwoke na ụmụ nwanne ya ndị nwoke ihe, n'ihi na ha gbara izu na ndị Akwịlị na ndị Vitelị iji kpọghachi ndị Takwịn n'obodo, bụọ ha mkpara ma were anyụike bee ha isi: nna na-enweghị obi ụtọ na ihere jiri ụmụ dị otú ahụ. Onye agaghị eto Ebreham na Aịzik kama, ndị ahụ na-enweghị ịta ụta, bụ ndị kpebiri iji igbu nna na aja kechie ntị a na-enye Chineke, na nne ndị Makabi, bụ onye nyere onwe ya na ụmụ ya asaa nye Chineke maka iwu ala ha?

Ha na-eto ụmụnne ndị atọ, ndị Horeshị, bụ ndị meriri ndị Kuriyeshị atọ nke Alba n'ọgụ onwe, site n'akaghọ karịa ike, wee bugharịa ọchịchị Alba nye Rom. Onye agaghị eto obi ike na ike Devid kama, onye n'ọgụ onwe jiri nkume tụọ ụgbọelu ahụ nke anụ ahụ na ọkpụkpụ, bụ Golaịat, wee nwetara Izrel ọchịchị n'elu ndị Filistia?

Ha na-eto ịdị umeala nke Alẹgzanda, onye mgbe o meriri Darịọs jụrụ ile nwunye ya na ụmụ nwanyị ya kachasị mma bụ ndị e jidere anya, na-asị ugboro ugboro na ụmụ nwanyị Peshịa bụ ihe mgbu nye anya. Onye agaghị eto Josef kama, onye nwanyị nwe ụlọ jidere n'onwe n'ime ụlọ, gbapụrụ hapụ uwe ya, were obi ya dum tụba onwe ya n'ihe ize ndụ ọ bụla nke mkpọrọ, aha ọma, na ndụ, iji chekwaa ịdị ọcha ya?

62. Ha na-eto Lukreshịa, nwanyị dị ọcha mgbe e mebisịrị ya, mana onye ịbọ ọbọ nke njehie ahụ bịara nwayọọ — ma onye gburu onwe ya: anyị na-asọpụrụ Suzana, onye kachasị ike nke nchekwa ịdị ọcha na ndụ na aha ọma.

Ha na-eju anya Vijinịọs onye isi agha narị, onye, mgbe o nweghị ike ịzọpụta ada ya Klaudịa Vijinia n'aka ike na agụụ nke Apịọs Klaudịọs onye isi ndị iri, rịọrọ ka o kwuo okwu ikpeazụ, were nzuzo gbuo ya, họrọ ada nwụrụ anwụ karịa nke a mebiri. Ha na-eju anya ndị Deshị, nna na nwa, bụ ndị maka ndị agha Rom, jiri ekpere pụrụ iche site n'aka ndị isi ụkọchukwu Valerịọs na Liberịọs, nyefere ndị iro Latịn na Samnait ha na onwe ha n'aka chi ndị mmụọ, wee jiri ọnwụ onwe ha kechie mmeri ahụ. Onye agaghị eju anya Jefta onye isi kama, onye maka mmeri nke ndị ya, nyefere naanị ada nwaagbọghọ ya na ịbụ nwaagbọghọ ya nye Chineke eziokwu, wee chụọ ya aja bụ onye o kwere nkwa? Onye agaghị eju anya Mosis, onye nyefere onwe ya ọ bụghị na mbibi nke oge kama nke ebighị ebi maka ndị mmadụ?

63. Ha na-eto obi ike agha na ihe ịga nke ọma nke Julịọs Siza, Pọmpeị, Publịọs Kọnelịọs Skipịo, Hanịbal, na Alẹgzanda. Mana olee ka Samsọn, Gịdịọn, Devid, Sọl, ndị Makabi, na Jọshụa si dị ukwuu karịa, bụ ndị e nyere, ọ bụghị ike mmadụ kama ike eluigwe, na ọganiihu sitere n'elu, gbachasịrị ndị dị ike karịa jiri ole na ole megide ọtụtụ; bụ ndị anyanwụ, ọnwa, na kpakpando ruru ụka dịka ndị agha, wee lụso ndị iro ọgụ? Onye, ajụjụ m bụ, ma ọ bụghị ikekwe Teodoshọs, kama Judas Makabịọs na Jọshụa, ka ị ga-abụrụ abụ a?

O, onye Chineke hụrụ n'anya nke ukwuu, onye Eolọs si n'ọgba ya chịpụtara oke ifufe ya ndị jikere, onye eluigwe na-alụrụ ọgụ, na ifufe ndị gbara izu na-abịa n'olu opi.

64. Ihe ndị a bụ maka anyị ihe na-akụ ume mgbe niile nye elu nke ezi omume ọ bụla, nye ịdị nsọ niile na obi ọcha, ka dịka ndị na-asọ mpi ha, dịka ndị mmụọ ozi nke ụwa na mmadụ nke eluigwe, anyị jee ije n'ìhè Oziọma n'ihu anya nke eze ukwu Chineke, Onye na-ele anyị anya mgbe niile, ma jeere Ya ozi n'ịdị nsọ na ezi omume. Mgbe ahụ, ka n'ime mbibi nke anyị na nke ọha, n'oke oke oke ifufe Belijọm na Yurọp ndị a, ka anyị nweta Akwụkwọ Nsọ dịka nkasiobi ya na ndị Makabi, site n'ịdị ntachiobi na nkasiobi nke Akwụkwọ Nsọ ka anyị nwee olileanya, ma bulie mmụọ anyị, n'ịmata na Chineke na-elekọta anyị, wee sitekwa n'ịhụnanya Ya na ịhụnanya nke ihe eluigwe, ka anyị tụọ egwu ọ bụla, ledaa ọ bụladị ọnwụ na ahụhụ anya, ma ọ bụrụ na ụwa agbawaa ma daa, ka mkpọtụ ahụ dakwasị anyị ndị na-atụghị egwu.

Otú ahụ Apọsụl ahụ n'isi nke 11 niile nke Ndị Hibru, site n'ihe atụ nke ndị nna anyị, na-amụnye ha ọkụ site n'ozizi magburu onwe ya nye ịnagide na ịbụ onye akaebe, ka ha ji obere ọbara zụta ndụ ebighị ebi nke ngọzị: "E tiri ha nkume" — Mosis n'ezie, Jeremaya, na ndị Nsọ ọzọ nke Agba Ochie — "e ji ọla-igwe bipụ ha, a nwalere ha, ha nwụrụ site na ọnụ mma agha; ha wagharịrị n'akpụkpọ anụ atụrụ, n'akpụkpọ ewu, n'enweghị ihe, n'ahụhụ, n'ịta ahụhụ, ndị ụwa ekwesịghị, na-awagharị n'ọzara, n'ugwu na n'ọgba, na n'ọnụ ala nke ụwa;" na nke a, "ka ha nwee ike ịchọta mbilite n'ọnwụ ka mma; ya mere anyị onwe anyị kwa, ebe anyị nwere igwe ojii ndị akaebe dị ukwuu otú ahụ, ka anyị ji ịdị ntachiobi gbaa ọsọ nke e debere n'ihu anyị."

III. Enweghị Ike Ịghọta Agba Ọhụrụ Na-enweghị Agba Ochie

65. Uru nke atọ bụ na na-enweghị Agba Ochie, enweghi ike ịghọta Agba Ọhụrụ: ndị Apọsụl na Kraịst na-ekwupụta ya ugboro ugboro, na-atụkwa aka na ya karịa, ọ bụladị mgbe Ọ na-ekwu nke ikpeazụ nye ndị na-eso ụzọ Ya. "Nke a bụ," ka Ọ kwuru, Luk isi ikpeazụ, amaokwu 44, "okwu ndị ahụ m gwara unu: na a ga-emezu ihe niile e dere n'iwu Mosis, na n'ime ndị Amụma, na n'Abụ Ọma banyere M; mgbe ahụ O meghere nghọta ha, ka ha ghọta Akwụkwọ Nsọ."

N'ezie, Akwụkwọ Ozi Nye Ndị Hibru bụ n'ihi otu ihe a nke kachasị isi ike ma kachasị gbagwoju anya, n'ihi na a kpara ya site n'Agba Ochie na allegori ya niile.

IV. Agba Ochie Na-agafe Agba Ọhụrụ n'Ọgaranya Allegori

66. Uru nke anọ bụ nke a: ebe ọ bụ na Kraịst bụ njedebe nke iwu, ihe niile e kwuru n'Agba Ochie metụtara Kraịst na ndị Kraịstịan, ma n'ụdị okwu kpọmkwem ma n'ụdị allegori; na n'ihe a Agba Ochie na-agafe Agba Ọhụrụ, n'ihi na Agba Ochie nwere n'ebe niile, karịa nghọta kpọmkwem, nghọta allegori, na mgbe ọtụtụ kwa nghọta anagojịk na tropọlọjịk: Agba Ọhụrụ fọrọ nke nta ka ọ ghara inwe nke allegori. "Nna anyị ha," ka Apọsụl ahụ kwuru, 1 Ndị Kọrint 10:1, "nọ niile n'okpuru igwe ojii, ha niile gafere osimiri, ha niile natara baptizim na Mosis, n'igwe ojii na n'osimiri, ha niile rikwa otu nri mmụọ, wdg. Ihe ndị a mere dịka ụdịdị nye anyị: e dekwara ha maka anyị, bụ ndị ọgwụgwụ oge ndị a bịakwasịrị." Site n'ebe ahụ ọzọ, otu Apọsụl ahụ na-akụzi na e si n'aka ndị Juu wepụ nghọta nke Agba Ochie, na ọ gafechara nye anyị. "Ruo taa," ka o kwuru, "otu mkpuchi ahụ ka nọ na-ekpughị ekpughe n'ịgụ Agba Ochie, bụ mkpuchi a na-ewepụ na Kraịst; mana ruo taa, mgbe a na-agụ Mosis, a na-etinye mkpuchi ahụ n'obi ha," 2 Ndị Kọrint 3:14.

N'ihi na Mmụọ Nsọ, Onye maara ma bụ onye na-amata ihe niile nke oge niile, haziri Akwụkwọ Nsọ otu a ka ọ jeere, ọ bụghị naanị ndị Juu, kama ndị Kraịstịan nke oge ọ bụla ozi. N'ezie, Tetọlịan n'akwụkwọ ya Banyere Uwe Ụmụ Nwanyị, isi nke 22, kwere na ọ dịghị okwu Mmụọ Nsọ ọ bụla nke a pụrụ ịduzi ma nabata naanị maka okwu dị n'ihu, na ọ bụghị maka oge ọ bụla nke uru.

N'ezie Nsọ Augustin, Megide Faụstọs, akwụkwọ nke iri na atọ, n'ọgwụgwụ: "Anyị," ka o kwuru, "na-agụ akwụkwọ ndị Amụma na ndị Apọsụl maka ncheta okwukwe anyị, nkasiobi nke olileanya anyị, na nkwali nke ịhụnanya anyị, na-ekwekọrịta na olu ibe anyị; na site n'ịdị n'otu ahụ, dịka opi eluigwe, ma na-akpọte anyị site n'ụra nke ndụ a ga-anwụ anwụ, ma na-agbasa anyị ruo ụgwọ ọrụ nke oku eluigwe."

N'ihi nke a, Ụka n'Emume Nsọ na-ahọpụta ihe ọgụgụ site n'Agba Ochie n'ebe niile, na n'oge nsọ nke ibu ọnụ na-ejikọta mgbe niile Akwụkwọ Ozi site n'Agba Ochie nke kwesịrị ekwesị na Oziọma, dịka onyinyo na-aza ahụ, oyiyi na-aza ihe e ji mara ya. Mụ onwe m hụrụ otu oge ndị nkwusa a ma ama, n'ozizi ha, na-akọwa n'akụkụ nke mbụ akụkọ ma ọ bụ ihe yiri ya site n'Agba Ochie, na n'akụkụ nke abụọ ihe site n'Agba Ọhụrụ, n'ihu igwe mmadụ dị ukwuu, mkpụrịtị aka, na mkpụrụ n'etiti ndị mmadụ.

N'ikpeazụ, ọ bụghị naanị ndị okwu ụgha, kama ndị kwesịrị ntụkwasị obi ndị dị ịdị arọ, bụ ndị nọ na kansụl, okwu, na ikpe, na-atụgharịa ma na-agụcha akwụkwọ nsọ, ma nke ochie ma nke ọhụrụ, n'ịso ihe atụ ochie.

Fransịs Petrak na-akọ na afọ 250 gara aga, Rọbọt, Eze nke Sisili, nwere obi ụtọ n'akwụkwọ nke ukwuu, karịsịa nke nsọ, nke mere na o kwere ya na ịṅụ iyi: "Ana m aṅụ iyi nye gị, Petrak, na akwụkwọ dị m n'anya karịa alaeze m, ma ọ bụrụ na a ga-ewepụ otu n'ime ha, aga m eji nwayọọ karịa hapụ okpueze karịa akwụkwọ."

Panọmitanọs na-akọ na Alfonsọ, Eze nke Aragọn, na-anya isi na, ọ bụladị n'etiti ọrụ alaeze ya, ọ gụchara Baịbụlụ niile ya na nkọwa na ndepụta ugboro iri na anọ. Ya mere ọ bụghị ihe ọhụrụ ma ọ bụrụ na ugbu a ndị eze, ndị ndụmọdụ, na ndị isi ọzọ n'ebe niile n'ebe nri, n'oriri, na n'okwu na-ewelite ajụjụ site n'Agba Ochie na Agba Ọhụrụ; ebe onye amụmamụ Chineke, ọ bụrụ na o gbachịrị nkịtị, a ga-agụ ya dịka nwata: ọ bụrụ na o zaghị nke ọma, a ga-ekpe ya ikpe dịka onye amaghị ihe ma ọ bụ onye nzuzu.

V. Ihe Atụ, Ụdịdị, na Okwu Amamihe site n'Agba Ochie

67. Nke ise, maka ọtụtụ ihe ọgụgụ, arụmụka, na ozizi, Chineke kwadebere ka e site n'Agba Ochie wepụta ụdị dị iche iche nke ụdịdị, ihe atụ, okwu amamihe, na amụma, ọ bụghị naanị maka okwukwe, kama maka nkụzi niile nke ndụ kwesịrị nsọpụrụ. Otú ahụ Kraịst na-akụ ndị na-ehi ụra ume ka ha nọ na nche site n'ihe atụ nke Noa na nwunye Lọt, Luk 17:32: "Chetanụ," ka Ọ sịrị, "nwunye Lọt;" ọzọ Ọ na-eyi egwu ma na-ama uche ndị Juu siri ike site n'ịkpọtụ Sodọm, ndị Ninive, na Nwanyị Eze nke ndịda. Otú ahụ Ọ na-akpọghachi ndị mmegharị nke eze ukwu ahụ e liri n'ọkụ ala mmụọ, site n'okwu Ebreham, na-asị, Luk 16:27: "Ha nwere Mosis na ndị Amụma, ka ha ṅaa ha ntị." Na Pọl kwuru, 1 Ndị Kọrint 10:6 na 11: "Ihe niile mere ha dịka ụdịdị, ya bụ ihe atụ nye anyị; ka anyị ghara ịgụ agụụ ihe ọjọọ, ma ọ bụ ịbụ ndị na-efe arụsị," ma ọ bụ ndị na-akwa iko, ma ọ bụ ndị oke oriri, ma ọ bụ ndị na-atamu ntamu, ma ọ bụ ndị na-anwa Chineke, ka anyị ghara ịla n'iyi dịka ndị lara n'iyi n'okpuru iwu ochie maka njehie ndị dị otú ahụ.

VI. Agba Ochie Dịka Onye Na-ebu Ụzọ nye Agba Ọhụrụ

68. Na site na nke a, uru nke isii na-apụta: n'ihi na Agba Ochie bụ ihe mmalite nye Agba Ọhụrụ, wee gbaa akaebe banyere ya, dịka Nsọ Jọn Onye Ịme Baptizim mere nye Kraịst Onyenweanyị: n'ihi na ya, dịka Mosis na ndị amụma ndị ọzọ, "gara n'ihu Onyenweanyị, ịkwadebe ụzọ Ya, inye ndị Ya ihe ọmụma nzọpụta; inye ìhè ndị nọ n'ọchịchịrị na n'onyinyo ọnwụ, ịduzi ụkwụ anyị n'ụzọ udo." Dịka ihe nnọchite anya nke a, na Mgbanwe Ụdịdị nke Kraịst, Mosis na Ịlaịja pụtara, ma iji gbaa akaebe nye Ya, ma ikwu banyere ọpụpụ nke Ọ na-aga imezu na Jerusalem. N'ihi na onye gaara ekwere Kraịst, onye nọ n'Oziọma, ma ọ bụghị na e mere ya ka ọ sie ike, buru ụzọ kwuo, na gosipụta ya site n'ọtụtụ akaebe nke Ndị Nna Ụka, ọtụtụ amụma, ọtụtụ ụdịdị? Olee otu ị ga-esi mee ndị Juu ka ha kwenye, olee otu ị ga-esi kpọta ha nye Kraịst, ma ọ bụghị site n'amụma nke Mosis na ndị Amụma? N'etiti ndị ọchịchị, ndị mba ọzọ na-amaghị Chineke, ndị Sarasịn, na mmadụ niile kwa, ihe ngosi ukwuu nke eziokwu nke Oziọma bụ, dịka Yusebịọs kwuru, na n'Agba Ochie niile, site n'ọtụtụ oge, e kwere nkwa ma gosipụta ya.

N'ihi nke a Kraịst na-arịọ Mosis ugboro ugboro, Jọn 1:17: "E sitere na Mosis nye iwu, amara na eziokwu bịara site na Jizọs Kraịst." Jọn 5:46: "E nwere otu onye na-ebo unu ebubo, bụ Mosis: n'ihi na ọ bụrụ na unu kwere Mosis, ikekwe unu gaara ekwerekwa Mụ: n'ihi na o dere banyere Mụ; mana ọ bụrụ na unu ekweghị ihe o dere, olee otu unu ga-esi kwere okwu M?" Luk 24:27: "Site na Mosis na ndị amụma niile, Ọ kọwaara ha n'Akwụkwọ Nsọ niile ihe ndị metụtara Onwe Ya." Site n'ebe ahụ kwa Filip nye Natanịel, Jọn 1:45: "Onye Mosis dere banyere ya n'iwu, na ndị amụma, anyị achọtala Ya — Jizọs." N'ihi na ịkwekọrịta nke Ọgbụgba Ndụ abụọ — ya bụ, ịkwekọrịta nke Mosis na Kraịst, nke ndị Amụma na ndị Apọsụl, nke Sinagọg na Ụka — na-agba akaebe dị ukwuu nye Kraịst na nye eziokwu, dịka Tetọlịan na-akụzi n'ebe niile megide Mashọn. Ka m mechie okwu, site n'aka Mosis n'onwe ya mụta olee ukwuu na olee ụdị dị iche iche bụ amamihe a chọtara ebe a.

Ngalaba Nke Atọ: Onye Bụ Mosis, Kedụkwa Otu O Siri Dị Ukwuu?

Oge Atọ nke Afọ Ịrị Anọ nke Mosis

71. N'ezie ka m na-ekwu, n'ọtụtụ puku afọ gara aga, anyanwụ ahụghị nwoke dị ukwuu karịa ya; site n'oge ọ bụ nwantịntị, e zụlịtere ya n'ụlọeze dịka nwa eze na onye ga-anọchị anya ya, kuziere ya amamihe niile nke ndị Ijipt, ruo afọ ịrị anọ kpọrọ ihe: mgbe ahụ, ọ gọnahụrụ na ya bụ nwa nwa nwanyị Fero, họrọ ka a taa ya ahụhụ ya na ndị Chineke karịa ka ọ nwee obi ụtọ nke alaeze nwa oge na nke mmehie, ọ gbara ọsọ gaa Midian; n'ebe a, na-azụ atụrụ, na-ekwurịta okwu na Chineke n'ọhịa na-enwu ọkụ, ọ kụtara amamihe niile nke Chineke site n'ịtụgharị uche afọ ịrị anọ kpọrọ ihe; n'ikpeazụ, a họpụtara ya dịka onye ndu ndị mmadụ, ọ chịrị ha oge nke atọ nke afọ ịrị anọ dịka ụkọchukwu kasị elu, onyeisi agha kasị elu, onye iwu, onye nkuzi, onye amụma, onye yiri Kraịst kachasị, na ihe atụ ya. "Onye amụma," ka Onyenweanyị kwuru, Diuterọnọmi 18:15, "ka m ga-esi n'etiti ụmụnna ha kulitere ha, onye yiri gị;" na "Onye amụma si n'obodo gị na n'etiti ụmụnna gị, dịka m, ka Onyenweanyị Chineke gị ga-ekulitere gị: ya ka ị ga-ege ntị," ya bụ Kraịst.

N'ebe a, ọchịchị egosipụtara nwoke ahụ, mgbe o duuru nde mmadụ atọ — ya bụ iri mmadụ atọ nke narị puku — ndị isi ha siri ike nke ukwuu, gafee ọzara kpọrọ nkụ afọ ịrị anọ, were nri si n'eluigwe zụọ ha, kuziere ha egwu Chineke na ofufe, jidere ha n'udo na ikpe nkwụmọtọ, bụrụ onye ikpe na onye etiti nke nsogbu niile, chekwara ha nchekwa megide ndị iro ha niile.

Ezigbo Omume Mosis

72. Ị ga-eju anya nke ukwuu banyere ezigbo omume Mosis enweghị ọgụgụ; ọ bụ onye egwu na onye ede abụ ọma: Nsọ Hieronimọs na-agba àmà, mpịakọ nke atọ, akwụkwọ ozi nye Siprịan, na Mosis dere abụ ọma iri na otu, ya bụ site n'Abụ Ọma 90 (Vulg. 89), nke isiokwu ya bụ "Ekpere Mosis, odibo Chineke," ruo n'Abụ Ọma 101 (Vulg. 100), nke e debere n'ihu ya "N'inye ekele."

Mosis tosịrị inweta mbadamba iwu n'aka Chineke. Mosis nwere dịka onye ndu ụzọ ya ogidi igwe ojii, n'ezie onyeisi mmụọ ozi na-achị ogidi ahụ. N'ekpere, Mosis yiri ka a na-azụ ya ma na-ebi ndụ dịka mmụọ ozi. Ka ọ na-aga ịnata mbadamba iwu na Saịnaị, o guzoro ugboro abụọ ụbọchị ịrị anọ ehihie na abalị, na-ebu ọnụ na-ekwurịta okwu na Chineke: ebe a kwa, e tinyere ya mpi nke ìhè; n'ọnụ ụzọ ụlọ nzukọ, ọ na-atụlekọrịta ihe niile metụtara ndị mmadụ na Chineke kwa ụbọchị. "Odibo m Mosis," ka Onyenweanyị kwuru, Nọmba 12:7, "bụ onye kasị kwesị ntụkwasị obi n'ụlọ m niile: n'ihi na m na-agwa ya okwu ọnụ na ọnụ, na n'ụzọ doro anya, ọ bụghị site n'ihe ama ama na ihe atụ ka ọ na-ahụ Onyenweanyị." N'ihi na Onyenweanyị gosiri ya ihe ọma niile, Eksọdọs isi nke 33, amaokwu 17. Ị nwere ike ịkpọ Mosis odibo nzuzo Chineke, odibo nzuzo, ka m na-asị, nke amamihe Chineke, gịnị bụkwa ihe ịtụnanya ma ọ bụrụ na ọ bụghị ngwa agha Jọshụa kama ekpere Mosis merie Amalek? Gịnị bụkwa ihe ịtụnanya "ma ọ bụrụ na o nweghị onye amụma ọzọ biliri n'Izrel dịka Mosis, bụ onye Onyenweanyị maara ihu n'ihu?" Diuterọnọmi 34:10. Gịnị bụkwa ihe ịtụnanya ma ọ bụrụ na, site n'enyemaka na ike Chineke, dịka onye ọrụ ebube, ọ ji ihe otiti na ihe ịrịbama mebie Ijipt na Osimiri Uhie, kpọpụta anụ na mánà site n'eluigwe, tụpụ Kora, Datan, na Abịrọn n'ọkụ ala mmụọ ka ha dị ndụ, werekwa ọrụ ebube ya karịa ndị ọrụ ebube niile?

73. Onye ọ na-ahụghị amamihe ọchịchị na amamihe ụlọ nke onyeisi ọma ahụ, n'otu ụzọ dị ịrịba ama nke ịchị ndị mmadụ dị otu ahụ nke isi siri ike, e, nke isi yiri bronz, n'ezie nke isi yiri igwe diamọnd? Ịhụnanya ya pụrụ iche na nlekọta ya nke ndị mmadụ chawapụtara, ma n'ịnụ ọkụ nke ọ jiri were onwe ya dịka ihe mwụsa, ihe ịchụpụ mmehie na mgbaghara maka Izrel ya; makwa n'ozizi ahụ dị ọkụ nke Diuterọnọmi niile, nke o ji kpọọ eluigwe na ụwa, ike ndị dị n'elu na ndị dị n'okpuru, ka ha gbaa àmà, were mee ka ndị mmadụ rubere iwu Chineke isi; nke mere o ji kwesị ịsị: "Gịnị mere, Onyenweanyị, I ji bokwasị m ibu ndị mmadụ a niile? Ọ bụ m tụrụ ime ogige mmadụ a niile, ka ọ bụ m mụrụ ha, ka I ji na-asị m: Buru ha n'obi gị, dịka nne na-azụ nwa ji ebu nwa ọhụrụ, buru ha gaa n'ala ahụ nke I ji ịṅụ iyi kwee nna ha nkwa?" Nọmba isi nke 11, amaokwu 11. N'ezie Nsọ Jọn Krisọstọm kwuru, ozizi nke 40 banyere Akwụkwọ Ozi Nke Mbụ Nye Timọti: "Ọ dị mkpa ka bishọp bụrụ mmụọ ozi, onye mmegbu maọbụ ịdị njọ nke mmadụ na-adịghị emetụta;" na n'ebe ọzọ: "O kwesịrị onye na-anọchite anya ndị ọzọ n'ịchị ka o wee sie otu ahụ n'ebube omume ka ọ bụrụ na dịka anyanwụ, ọ ga-ekpuchi ndị niile ọzọ, dịka ntụ kpakpando, n'ịmụke ya." Ọ bụrụ ya mere na bishọp, prelat, na onyeisi n'etiti ndị mmadụ ga-adị dịka mmadụ n'etiti anụmanụ, dịka mmụọ ozi n'etiti ndị mmadụ, dịka anyanwụ n'etiti kpakpando: chee echiche banyere ụdị nwoke na otu nwoke Mosis siri dị ukwuu, bụ onye n'etiti ọtụtụ mmadụ otu ahụ mezuru ọrụ a nke ukwuu karịa — onye e jiri ikpe Chineke chọpụta na o kwesịrị, n'ezie bụ onye amara na ọkpụkpọ Chineke mere ka o kwesịrị, onye a họpụtara ịchị ọ bụghị ndị Kristian, kama ndị Juu isi ike na isi kpọrọ nkụ, ọ bụghị naanị dịka bishọp, kama dịka ụkọchukwu kasị elu na onyeisi n'otu.

Umeala na Obi Dị Nwayọọ nke Mosis

Ma iji hapụ ndị nke ọzọ n'oge nkịtị, na nso oke ọnọdụ dị elu na nke Chineke nke otu ahụ, ihe m na-eju anya ya nke ukwuu bụ umeala ya dị omimi na obi dị nwayọọ: ọtụtụ oge, ntamu ndị mmadụ, okwu ụgha, mkparị, ịhapụ okwukwe, na nkume gbara ya, ọ guzoro n'ihu na-adịghị agbanwe agbanwe na n'obi dị nwayọọ, na-abọghị ọbọ site na ịbaara ụra kama site n'ekpere o kpere Chineke maka ndị mmadụ. N'ezie ya mere Chineke ji too ya otuto a, Nọmba 12:3: "N'ihi na Mosis bụ nwoke kasị nwayọọ n'elu ụwa niile." Site n'ebee ka o si nwayọọ otu ahụ? N'ihi na, ebe ọ na-ebi n'eluigwe n'obi dị ukwuu, ọ na-eleda mkparị niile na mmerụ niile nke ndị mmadụ anya dịka ihe nke ụwa na ihe nta. "Onye maara ihe," ka Seneka kwuru n'akwụkwọ ya Banyere Onye Maara Ihe, "e wepụla ya n'ebe dị anya karịa ọdịdị mmekọrịta ndị dị n'okpuru ya, nke na ike ọbụla na-emerụ emerụ apụghị ibute ike ya ruo ya: dịka àkụ a tụnyere n'eluigwe na anyanwụ site n'onye nzuzu na-adaghachi tupu ọ rute anyanwụ. Ị na-eche na esi n'igwe agbụ e tụnyere n'omimi metụ Neptun aka? Dịka ihe ndị eluigwe na-agbanarị aka mmadụ, na site n'aka ndị na-agbaze ụlọ nsọ ma ọ bụ oyiyi, ọ dịghị mmerụ ọ na-emetụta chi ahụ: otu ahụ ka ihe ọbụla e mere megide onye maara ihe n'enweghị ùgwù, n'ekwesighị ntụkwasị obi, ma ọ bụ n'mpako, bụ ihe efu."

Mosis na Ọhụụ Ngọzị nke Chineke

74. N'ihi obi dị nwayọọ nke a, ọtụtụ ndị kwenyere na a nyere Mosis ike ịhụ ụdịdị Chineke n'ụwa a; banyere okwu a na ihe ndị ọzọ metụtara Mosis, a ga-ekwu ọtụtụ ihe n'Eksọdọs isi nke 2, isi nke 32, na ndị sochirinụ.

O doro anya na Mosis, mgbe ọ nwụsịrị, ndị mmụọ ozi liri ya n'Ugwu Abarịm; nke mere "ọ dịghị onye mara ili ya," Diuterọnọmi 34:6. Nke a kwa bụ ihe kpatara Maịkel onyeisi mmụọ ozi ji rụọ ụka na ekwensu banyere ahụ Mosis, dịka Nsọ Jud kwuru n'akwụkwọ ozi ya.

Otuto Mosis site n'Akwụkwọ Nsọ na Ndị Nna Ụka

N'ikpeazụ, ị chọrọ ịmata Mosis? Gee ntị nye Sirak, Ekliziastikọs isi nke 45: "Onye Chineke na ndị mmadụ hụrụ n'anya bụ Mosis, bụ onye ncheta ya dị n'ngọzị. O mere ya yiri otuto ndị nsọ; O mere ya dị ukwuu n'egwu ndị iro ya, werekwa okwu ya mee ka ihe ịrịbama dajụọ; O nyere ya otuto n'ihu ndị eze," ya bụ n'ihu Eze Fero (onye Onyenweanyị gwara ya banyere ya, Eksọdọs isi nke 7, amaokwu 1: "Lee, emeela m gị Chineke nye Fero"), "nyekwa ya iwu n'ihu ndị ya, gosikwa ya otuto Ya; n'okwukwe ya na n'obi dị nwayọọ ya, O mere ya dị nsọ, họpụtakwa ya site n'anụ ahụ niile. N'ihi na O nụrụ olu ya, kpọbata ya n'igwe ojii, nyekwa ya iwu ihu n'ihu, na iwu nke ndụ na ihe ọmụma, iji kuziere Jekọb ọgbụgba ndụ Ya na ikpe Ya nye Izrel."

75. Gee ntị nye Nsọ Stiven, Ọrụ Ndị Ozi isi nke 7, amaokwu 22 na 30: "Mosis dị ike n'okwu ya na n'ọrụ ya; mmụọ ozi pụtara ya ihe n'ọzara nke Ugwu Saịnaị, n'ire ọkụ n'ọhịa; nwoke a ka Chineke zitere dịka onyeisi na onye mgbapụta, site n'aka mmụọ ozi ahụ pụtara ya ihe; nwoke a dupụtara ha, na-arụ ọrụ ebube na ihe ịrịbama n'ala Ijipt; nke a bụ onye nọ n'ọgbakọ n'ọzara ya na mmụọ ozi ahụ gwara ya okwu n'Ugwu Saịnaị, bụ onye natara okwu nke ndụ iji nye anyị."

Gee ntị nye Nsọ Ambroz, akwụkwọ nke 1 nke Banyere Ken na Ebel, isi nke 11: "Na Mosis," ka o kwuru, "e nwere ihe atụ onye nkuzi ga-abịa, onye ga-ekwusa Oziọma, mezuo Agba Ochie, guzobe Agba Ọhụrụ, nyekwa ndị mmadụ nri si n'eluigwe: site n'ebe a Mosis gafere ụgwọ ọnọdụ mmadụ nke ukwuu, nke na a kpọrọ ya aha Chineke: 'Emeela m gị,' ka O kwuru, 'Chineke nye Fero.' N'ihi na ọ bụ onye mmeri agụụ niile, ọ dịkwaghị ihe ọ bụla nke ụwa jidere ya, onye kpuchiri ebe obibi a niile dịka anụ ahụ site n'ịdị ọcha nke ndụ eluigwe, na-achị uche ya, na-eme ka anụ ahụ ya nọ n'okpuru, na-adọ ya aka ná ntị site n'ike eze; a kpọrọ ya aha Chineke, bụ Onye ọ gụrụ onwe ya dịka ya site n'ịba ụba nke omume zuru okè; ya mere anyị agụghị banyere ya, dịka ndị ọzọ, na ọ nwụrụ n'ịda mba, kama ọ nwụrụ site n'okwu Chineke: n'ihi na Chineke adịghị anata ịda mba ma ọ bụ mbelata; nke mere e ji tinye: 'N'ihi na ọ dịghị onye maara ili ya,' onye e bugara n'ebe ọzọ karịa na a hapụrụ ya, ka anụ ahụ ya nata ezumike karịa ọkụ ili." Ọ dị ka Ambroz na-ekwu n'ebe a na Mosis anwụghị, kama e bugara ya dịka Ịlaịja na Ịnọk; banyere okwu a, m ga-ekwu n'isi nke ikpeazụ nke Diuterọnọmi.

Gee ntị nye Onye Ozi ahụ, Ndị Hibru 11:24: "Site n'okwukwe, Mosis, mgbe o tolitere, jụrụ ka a kpọọ ya nwa nwa nwanyị Fero, họrọ ka a taa ya ahụhụ ya na ndị Chineke karịa ka ọ nwee obi ụtọ nke mmehie nke nwa oge; na-agụ nkọcha Kraịst ka ọ bụ akụ karịa akụ nke ndị Ijipt: n'ihi na ọ na-ele anya n'ụgwọ ọrụ. Site n'okwukwe, o hapụrụ Ijipt, na-atụghị egwu ịdị ike nke eze: n'ihi na ọ nọgidere dịka onye na-ahụ Onye a na-adịghị ahụ anya; site n'okwukwe, o mere Ngabiga na mmịsa ọbara, ka onye na-ala ndị mbụ amụrụ ghara imetụ ha aka; site n'okwukwe, ha gabigara Osimiri Uhie dịka ala kpọrọ nkụ, nke ndị Ijipt nwara ya, mmiri lọrọ ha."

Gee ntị nye Nsọ Jọstin n'Ozi Ndụmọdụ ya, ma ọ bụ Paranesis nye ndị Grik, nke ọ na-akụziri n'ime ya niile na ndị Grik si n'aka ndị Ijipt kụta amamihe ha na ihe ọmụma ha banyere Chineke, ndị a kwa si n'aka Mosis. Karịsịa: "Mgbe otu onye," ka o kwuru, "dịka unu onwe unu kwenyere, gbara amụma nke chi ndị ahụ ajụjụ, ndị ole kewara onwe ha nye ofufe pụtara ịdị, unu na-asị na a zara nke a: 'Amamihe enye naanị ndị Kaldịa; ndị Hibru na-efe Eze na Chineke A Na-Amụghị Amụ site n'uche ha.'"

O tinyere: "Mosis dere akụkọ ya n'asụsụ Hibru, mgbe mkpụrụ okwu ndị Grik aka amalitebeghị. N'ihi na Kadmọs bụ onye mbụ butere ha site na Fọenịshịa nye ndị Grik. Site n'ebe a kwa, Plato dere na Timaịọs na Solọn, onye kasị mara ihe n'etiti ndị maara ihe, mgbe o si Ijipt lọta, gwara Kritias na ya nụrụ otu ụkọchukwu onye Ijipt gwara ya: 'Ndị Grik, Ọ Solọn, unu bụ ụmụaka mgbe niile; ọ dịghị okenye n'etiti ndị Grik.' Ọzọkwa: 'Unu niile bụ ndị na-eto eto n'uche unu; n'ihi na unu ejideghị n'ime ha echiche ọbụla ochie e nyefere site n'ọdịnala ochie, ọ dịkwaghị amụmamụ ọbụla nke isi awọ dị n'ime ya.'" Na ntakịrị ka e mesịrị, site na Diodọrọs, ọ na-akụziri na Ọfịọs, Homa, Solọn, Pịtagọras, Plato, Sibịl, na ndị ọzọ, mgbe ha nọrọ na Ijipt, gbanwere echiche ha banyere chi ọtụtụ, n'ihi na n'ezie site na Mosis gafee ndị Ijipt ha mụtara na ọ dị nanị otu Chineke, onye n'isi mbụ kere eluigwe na ụwa. Site n'ebe a Ọfịọs bụrụ abụ:

Jupita bụ otu, Pluto, Anyanwụ, Bakọs bụ otu,
Ọ dị nanị otu Chineke n'ihe niile: gịnị mere m ji agwa gị nke a ugboro abụọ?

Onye ahụ ọzọkwa: Ana m akpọ gị ka ị gbaa àmà, eluigwe, isi mmalite nke Onye Amamihe Ukwu,
Na gị, Okwu nke Nna, ihe mbụ O kwupụtara site n'ọnụ Ya,
Mgbe O ji echiche nke Ya kee ihe niile.

N'ikpeazụ, o tinyere na Plato mụtara banyere Chineke site na Mosis, nke mere o ji kpọọ Ya "to on," ya bụ, "ihe dị," dịka Mosis kpọrọ Ya "ehyeh," ya bụ, "onye dị," ma ọ bụ "abụ m onye m bụ." Ọzọkwa, site n'otu isi iyi ahụ, ọ mụtara banyere okike ihe niile, Okwu Chineke, mbilite n'ọnwụ nke ahụ, ikpe, ntaramahụhụ ndị ajọ omume, na ụgwọ ọrụ ndị ezi omume, na Mmụọ Nsọ, bụ Onye Plato chere na Ọ bụ mkpụrụ obi ụwa; n'ihi na ọ ghọtaghị Mosis nke ọma, kama ọ tọgharịrị ya ka ọ dabara na echiche nke aka ya; nke mere o ji danye n'mmejọ.

N'otu ụzọ ahụ kwa, Nsọ Siril, n'akwụkwọ nke 1 Megide Julian, gosiri na Mosis bụ onye ochie karịa ndị dike mbụ nke ndị mba ọzọ, bụ ndị ha onwe ha chere na ha bụ ndị kachasị ochie.

Gee ntị banyere ọmụmụ oge ya dị amụma banyere Mosis na ndị mba ọzọ: "Ya mere, ka anyị na-arịdata site n'oge Ebreham ruo Mosis, ka anyị malitekwa ọhụrụ na mbido oge ọhụrụ nke afọ, na-etinye ọmụmụ Mosis n'ihu n'ọgụgụ. N'afọ nke asaa nke Mosis, ha na-asị na a mụrụ Prometịọs na Epimetịọs, na Atlas, nwanne Prometịọs, na Agọs onye na-ahụ ihe niile. N'afọ nke iri atọ na ise nke Mosis, Sekrọps bụ onye mbụ chịrị n'Atens, bụ onye a kpọrọ Difaịs: ha na-asị na ọ bụ onye mbụ n'etiti mmadụ chụrụ ehi aja, kpọọkwa Jupita chi kasị elu n'etiti ndị Grik. N'afọ nke iri isii na asaa nke Mosis, ha na-asị na uju mmiri Diukelịọn dị na Tesalị; ọzọkwa na Etịopia, nwa Anyanwụ, dịka ha na-asị, bụ Faetọn, ọkụ rechapụrụ ya. N'afọ nke iri asaa na anọ nke Mosis, otu nwoke a na-akpọ Hẹlen, nwa Diukelịọn na Pira, nyere ndị Grik aha nke aha ya, ebe na tupu oge ahụ, a na-akpọ ha ndị Grik. N'afọ nke narị na iri abụọ nke Mosis, Dadanọs wuru obodo Dadanịa, mgbe Amịntas na-achị n'etiti ndị Asịrịa, Stenelọs n'etiti ndị Agọs, na Ramesis n'etiti ndị Ijipt; a na-akpọkwa ya Ijipt, nwanne Danaus. N'afọ nke narị na iri isii mgbe Mosis gachara, Kadmọs chịrị na Tibs, nke nwa ya nwanyị bụ Semele, onye a mụrụ Bakọs site na ya, dịka ha na-asị, site na Jupita. Ọ dịkwa n'oge ahụ Laịnọs onye Tibs na Amfịọn, ndị egwu. N'oge ahụ kwa, Finias, nwa Ẹleaza, nwa Erọn, natara ụkọchukwu n'etiti ndị Hibru, Erọn anwụọla. N'afọ 195 mgbe Mosis gachara, ha na-asị na e zuru Prosepina nwagbọghọ site n'aka Edọneọs, ya bụ Ọkọs, eze ndị Molọsịa; a na-asị na o zụrụ nkịta buru ibu a na-akpọ Sẹbẹrọs, nke jidere Piritọọs na Tisiọs mgbe ha bịara ịpụnara ya nwunye ya: ma mgbe Piritọọs nwụsịrị, Hẹkules bịara napụta Tisiọs site n'ihe ize ndụ nke ọnwụ n'ala mmụọ, dịka ha na-asị. N'afọ nke 290, Pesịọs gburu Daịonisịọs, ya bụ Laịba, bụ onye ha na-asị na ili ya dị na Delfị nso Apọlọ nke ọlaedo. N'afọ nke 410 mgbe Mosis gachara, a meririchara Iliọm, mgbe Esbọn na-ekpe ikpe n'etiti ndị Hibru, Agamemnọn n'etiti ndị Agọs, Vafres n'etiti ndị Ijipt, na Tiutamọs n'etiti ndị Asịrịa."

"Ya mere, site n'ọmụmụ Mosis ruo mbibi Troi, a na-agụ afọ 410."

76. Gee ntị nye Nsọ Augustin, akwụkwọ nke 22 Megide Faụstọs, isi nke 69: "Mosis," ka o kwuru, "odibo Chineke kasị kwesị ntụkwasị obi, onye dị umeala n'ịjụ ozi dị ukwuu otu ahụ, onye na-erubere isi n'ịnata ya, onye kwesịrị ntụkwasị obi n'ịchekwa ya, onye siri ike n'ịrụzu ya, onye nọ na nche n'ịchị ndị mmadụ, onye siri ike n'ịdọ aka ná ntị, onye dị ọkụ n'ịhụnanya, onye na-enwe ndidi n'ịnagide; onye maka ndị ọ na-achị, dobeere onwe ya n'etiti ya na Chineke mgbe Chineke na-ajụta ase, guzokwa megide Ya mgbe iwe were Ya: ka ọ dị anya na anyị ga-eji ọnụ ịbụ ọnụ nke Faụstọs tụọ nwoke dị otu ahụ na dị ukwuu otu ahụ, kama ka anyị ji ọnụ Chineke nke eziokwu n'ezie tụọ ya."

Gee ntị nye Nsọ Gregori, Ngalaba nke 2 nke Iwu Ndị Ọzụzụ, isi nke 5: "Site n'ebe a Mosis na-abata ma na-apụ n'ụlọ nzukọ ọtụtụ oge, na onye a na-adọkpụrụ n'ime ya n'ịtụgharị uche, a na-akpagbu ya n'èzí site n'ọrụ ndị na-esighị ike; n'ime ya, ọ na-atụle ihe nzuzo nke Chineke, n'èzí ọ na-ebu ibu ndị anụ ahụ, na-enye ndị ọchịchị ihe atụ, ka mgbe ha na-enweghị ike n'èzí ịmata ihe ha ga-edozi, ha ga-ajụta Onyenweanyị site n'ekpere."

Onye ahụ kwa, n'akwụkwọ nke 6 banyere 1 Ndị Eze isi nke 3, kwuru na Mosis jupụtara n'ụdị ahụ na mmụọ nke na Onyenweanyị si na mmụọ ya wepụta ma kee ya ndị okenye iri asaa nke ndị mmadụ. Onye ahụ kwa, n'ozizi nke 16 banyere Izikịel, na-etinye Mosis n'elu Ebreham n'ihe ọmụma banyere Chineke. Nke a abụghị ihe ịtụnanya. N'ihi na Chineke gwara Mosis: "A pụtara m ihe nye Ebreham, Aịzik na Jekọb, ma aha m Adonaị (Jehova) egosighị m ha," bụ nke gị, Ọ Mosis, ka m na-egosi ma na-ekpughe.

Mosis na Kraịst: Myirịta Iri Na Itoolu

Ọzọkwa, Mosis bụ ihe ịrịbama na ihe atụ pụtara ihe nke Kraịst; ya mere dịka anyanwụ na-enye ụbọchị ìhè, ọnwa na-enye abalị ìhè, otu ahụ ka Kraịst nyere ndị Kristian ìhè n'iwu ọhụrụ, Mosis nyekwa ndị Juu ìhè n'iwu ochie. Nke mere Askeniọs ji atụnyere Kraịst n'anyanwụ, Mosis n'ọnwa n'ụzọ mara mma (Martinengọs banyere Jenesis, mpịakọ 1, peeji 5). N'ihi na nke mbụ, Mosis bụ onye iwu nke Pentateuk, Kraịst bụ nke Oziọma; nke abụọ, Mosis nwere ezuko abụọ pụrụ iche na Chineke: nke mbụ bụ mgbe o natara mbadamba iwu nke mbụ n'aka Chineke na Saịnaị, nke abụọ bụ mgbe o natara nke abụọ, mgbe ahụ o lọghachiri na ihu na-amụke amụke na ihu yiri ka o nwere mpi. Nke a bụ àmà Chineke nyere ya. Abụọ yiri ya ka O nyere Kraịst: nke mbụ na baptizim ya, mgbe Mmụọ Nsọ rịdatara n'elu Ya n'ụdị nduru, a nụkwa olu si n'eluigwe; nke abụọ, mgbe a gbanwere ọdịdị Ya n'Ugwu Tabo, Mosis na Ịlaịja gbara àmà ya, ya bụ, iwu na ndị amụma. Nke atọ, Mosis rụrụ ihe otiti na ọrụ ebube dị ịtụnanya n'Ijipt: Kraịst rụrụ ndị karịrị nke ahụ. Nke anọ, Mosis gwara Chineke okwu, ma n'ọchịchịrị, hụkwa Ya site n'azụ; ma Kraịst hụrụ Ya ihu n'ihu. Nke ise, Mosis nụrụ site n'aka Chineke: "Ị chọtala amara n'ihu m, na m matala gị aha gị;" Kraịst nụrụ site n'aka Nna: "Nke a bụ Nwa M hụrụ n'anya, Onye obi m na-asọ n'ime Ya; geenụ Ya ntị."

78. Gee ntị nye Iusibiọs, akwụkwọ nke 3 nke Ngosipụta nke Oziọma, onye si n'ọrụ Mosis na Kraịst rụọ myirịta dị ebube, bụ nke m ga-ewedata okwu ya ogologo n'ụdị dị mkpịrịsị:

1. Mosis bụ onye iwu nke mba ndị Juu, Kraịst nke ụwa niile. 2. Mosis wepụrụ ndị Hibru arụsị, Kraịst chụpụrụ ha site n'ụzọ nke ụwa niile fọrọ nke nta. 3. Mosis jiri ihe ịrịbama dị ebube nye iwu, Kraịst jiri ndị kasị ukwuu guzobe Oziọma. 4. Mosis napụtara ndị ya n'ịnwere onwe, Kraịst yọpụrụ yoku nke ụmụ mmadụ. 5. Mosis meghere ala mmiri ara ehi na mmanụ aṅụ na-asọ, Kraịst meghere ala ndị dị ndụ kasị mma. 6. Dịka nwa ntakịrị a mụrụ ọhụrụ, Mosis nọ n'ihe ize ndụ nke ọnwụ site n'aka obi ọjọọ Fero, onye mara ndị nwoke nke mba Juu ikpe ọnwụ; Kraịst dịka nwa ntakịrị, ndị Majị kpọrọ isiala nye ya, a manyere ya ịgbaga Ijipt n'ihi ajọ omume Herọd bụ onye na-egbu ụmụntakịrị. 7. Mosis n'oge okorobịa ya pụtara ihe n'ihe ọmụma n'amụmamụ niile; Kraịst n'afọ iri na abụọ mere ka ndị nkuzi iwu kasị mara ihe juo anya nke ukwuu. 8. Mosis buru ọnụ ụbọchị ịrị anọ, okwu Chineke zụrụ ya; ụbọchị ịrị anọ kwa Kraịst, na-erighị ihe na-aṅụghịkwa ihe ọṅụṅụ, lekwasịrị anya n'ịtụgharị uche banyere Chineke. 9. Mosis nyere ndị agụụ na-agụ n'ọzara mánà na nnụnụ kweel; Kraịst n'ọzara ji ogbe achịcha ise zuo oke puku ndị ikom ise. 10. Mosis gafere n'etiti mmiri nke ọwara Arabịa na-enweghi mmerụ; Kraịst gagharịrị n'elu ebili mmiri osimiri. 11. Mosis setịpụrụ mkpara ya kewaa osimiri; Kraịst baara ifufe na osimiri mba, udo dịkwa. 12. Mosis pụtara ihe n'ugwu na ihu na-amụke amụke; a gbanwere ọdịdị Kraịst n'ugwu n'ụdị kasị dị ịchọ mma, ihu Ya amụkere dịka anyanwụ.

13. Ụmụ Izrel enweghị ike ilekwasị anya ha na Mosis; n'ihu Kraịst ndị na-eso ụzọ ya dara n'ihu ha n'egwu. 14. Mosis weghachiri Miriam onye ekpenta ahụ n'ahụ ike ya nke mbụ; Kraịst ji amara nke eluigwe sachaa Marịa Magdalin, onye ntụpọ mmehie kpuchiri. 15. Ndị Ijipt kpọrọ Mosis mkpịsị aka Chineke; Kraịst kwuru banyere onwe Ya: "Ma ọ bụrụ na m na-eji mkpịsị aka Chineke achụpụ ndị mmụọ ọjọọ," dgz.

16. Mosis họpụtara ndị nledo 12; Kraịst họpụtakwara Ndị Ozi 12. 17. Mosis họpụtara Ndị Okenye 70; Kraịst họpụtara Ndị Na-eso Ụzọ Ya 70. 18. Mosis họpụtara Jọshụa nwa Nun ka ọ nọchie anya ya; Kraịst buliiri Pita n'ọkwa ụkọchukwu kasị elu mgbe Ya onwe Ya gachara. 19. Banyere Mosis, e dere: "Ọ dịghị onye mara ili ya ruo taa;" banyere Kraịst ndị mmụọ ozi gbara àmà: "Unu na-achọ Jizọs onye a kpọgidere n'obe? O biliteela, Ọ nọghị ebe a."

Gee ntị nye Nsọ Basil, ozizi nke 1 banyere Heksamẹrọn: "Mosis, ọ bụladị mgbe ọ na-aṅụ ara nne ya, Chineke hụrụ ya n'anya ma ọ dịkwa ya mma; ya onwe ya họọrọ ịnata nsogbu na ahụhụ ya na ndị Chineke, karịa ịnwe obi ụtọ nwa oge na mmehie. Ọ bụ onye kasị hụ ikpe nkwụmọtọ na ihe ziri ezi n'anya ma na-edebe ya, onye iro kasị ike megide ajọ omume na ikpe na-ezighị ezi; n'Etịopia (na Midian) o nyere afọ ịrị anọ n'ịtụgharị uche; n'afọ iri asatọ, ọ hụrụ Chineke, dịka mmadụ nwere ike ịhụ Ya; site n'ebe a Chineke kwuru banyere ya: 'Ọnụ na ọnụ ka m ga-agwa ya okwu n'ọhụụ, ọ bụghị site n'ihe ama ama.'"

Gee ntị nye Nsọ Gregori nke Nazịanzọs, ozizi nke 22, nke o ji tụnyere Nsọ Basil na nwanne ya Gregori nke Nissa na Mosis na Erọn: "Onye bụ onye iwu kasị pụta ihe? Mosis. Onye bụ ụkọchukwu kasị dị nsọ? Erọn. Ụmụnne ọ bụghị naanị n'ahụ kama na nsọpụrụ Chineke: ma karịsịa, nke mbụ bụ Chineke nke Fero, na onyeisi na onye iwu nke ndị Izrel, na onye banyere n'igwe ojii, na onye nchọpụta na onye ikpe nke ihe nzuzo Chineke, na onye rụrụ ụlọ nzukọ eziokwu ahụ nke Chineke wuru, ọ bụghị mmadụ; ọ bụ onyeisi ndị isi, na ụkọchukwu ndị ụkọchukwu, na-eji Erọn dịka ire ya, dgz. Ha abụọ na-ata Ijipt ahụhụ, na-ekewa osimiri, na-achị Izrel, na-emikpọ ndị iro, na-adọkpụ achịcha site n'elu, na-azọ ụkwụ n'elu mmiri, na-egosi ụzọ gaa ala nkwa. Ya mere Mosis bụ onyeisi ndị isi, na ụkọchukwu ndị ụkọchukwu," dgz.

Gee ntị nye Nsọ Hieronimọs, onye n'isi mbụ nke Nkọwa ya banyere Akwụkwọ Ozi nye Ndị Galeshịa na-akụziri na Mosis abụghị naanị Onye Amụma kamakwa Onye Ozi, nke a sitekwa n'echiche ndị Hibru nwere n'otu.

Gee ntị nye Filo, onye kasị mara ihe n'etiti ndị Hibru: "Nke a bụ ndụ, nke a bụ ọnwụ Mosis, eze, onye iwu, ụkọchukwu, onye amụma," akwụkwọ nke 3 nke Ndụ Mosis, n'ọgwụgwụ.

Gee ntị nye ndị mba ọzọ. Numeniọs, dịka Iusibiọs kwuru n'akwụkwọ nke 9 nke Nkwadebe maka Oziọma, isi nke 3, kwuru na Plato na Pịtagọras sochirinụ ozizi Mosis, ya mere gịnị bụ Plato, ka o kwuru, ma ọ bụghị Mosis na-asụ asụsụ Atik?

Mosis Dịka Onye Amụmamụ Chineke, Onye Nkà n'Ụzọ Amamihe, Onye Abụ, na Onye Akụkọ Ihe Mere Eme Kachasị Ochie

Tinye na nke ndị a Iupolemọs na Atapanọs, ndị (dịka Iusibiọs kwuru n'otu ebe ahụ, isi nke 4) kwuru na Mosis nyere ndị Ijipt mkpụrụ okwu, guzobe ọtụtụ ihe ndị ọzọ maka uru nke ọha, na n'ihi nkọwa ya banyere Akwụkwọ Nsọ, a kpọrọ ya Mẹkuri, site n'ebe a o si mee na ha fere ya dịka chi.

Tolemi Filadelfọs (dịka Aristeas na-agba àmà n'akwụkwọ ya banyere Ndị Nsụgharị 72), mgbe o nụrụ iwu Mosis, gwara Demetriọs: "Gịnị mere o nweghị onye akụkọ ihe mere eme ma ọ bụ onye abụ ọ bụla kpọtụrụ aha ọrụ dị ukwuu otu a?" Demetriọs zara ya: "N'ihi na iwu ahụ bụ nke ihe nsọ, nke Chineke nyere; na n'ihi na ụfọdụ ndị nwara ya, ihe otiti si n'aka Chineke tụrụ ha egwu, ha kwụsịrị." Ozugbo o tinyere ihe atụ nke Teopọmpọs onye akụkọ ihe mere eme na Teodektes onye abụ ihe omume dị egwu, bụ ndị m kpọtụrụ aha n'elu.

Diodọrọs, onye a na-asọpụrụ kachasị n'etiti ndị akụkọ ihe mere eme niile, ka Nsọ Jọstin kwuru n'Ozi Ndụmọdụ ya nye ndị Grik, depụtara ndị iwu isii ndị ochie, na nke mbụ n'ime ha niile bụ Mosis, onye o kwuru na ọ bụ nwoke nwere obi dị ukwuu, na ndụ ya ziri ezi nke ukwuu, banyere onye o kwukwara: "N'etiti ndị Juu n'ezie bụ Mosis, bụ onye ha na-akpọ Chineke, ma n'ihi ihe ọmụma ya dị ebube na nke Chineke nke o kpebiri na ọ ga-abara ọtụtụ ndị mmadụ uru, ma ọ bụ n'ihi ịdị elu ya na ike ya, nke mere ndị nkịtị ji were obi ọma rubere iwu ha natara isi. Ha na-akọ na onye nke abụọ n'etiti ndị iwu bụ onye Ijipt a na-akpọ Saknis, nwoke nwere amamihe pụrụ iche. Nke atọ, ha na-asị, bụ Eze Sesọnkisis, onye ọ bụghị naanị n'etiti ndị Ijipt pụtara ihe n'ihe agha, kamakwa ji ịtụ iwu jide ndị na-alụ ọgụ. Nke anọ ha na-akpọ Bakọris, bụ eze kwa, bụ onye ha na-akọ na o nyere ndị Ijipt usoro banyere etu esi achị ọchịchị na etu esi eji ụlọ. Nke ise bụ Eze Amasis. A na-asị nke isii bụ Dariọs, nna Zẹksis, onye tinyere n'iwu ndị Ijipt."

N'ikpeazụ, Josefọs, Iusibiọs, na ndị ọzọ na-akọ na Mosis bụ onye mbụ n'ime ndị niile akwụkwọ ha dị ugbu a, ma ọ bụ ndị e kpọtụrụ aha ha n'akwụkwọ ndị mba ọzọ, bụ onye amụmamụ Chineke, onye nkà n'ụzọ amamihe, onye abụ, na onye akụkọ ihe mere eme. Nke mere nsọpụrụ a na-enye Mosis dị ịtụnanya ọ bụghị naanị n'etiti ndị Juu kamakwa n'etiti ndị mba ọzọ. Josefọs na-akọ, n'akwụkwọ nke 12, isi nke 4, na otu onye agha Rom dọkasịrị akwụkwọ Mosis, ozigbo ndị Juu gbakọrọ gaa n'ebe onyeisi ọchịchị Rom bụ Kumanọs nọ, na-arịọ ya ka ọ bọọ ọbọ ọ bụghị nke ha, kama nke Chi ha kpasuru iwe. Ya mere Kumanọs ji anyụike gbuo onye agha ahụ merụrụ iwu ahụ.

Ọzọkwa, Mosis bụ onye ochie karịa, bụrụkwa onye bụ ụzọ gaba n'oge ogologo tupu ndị amamihe niile nke Gris na ndị mba ọzọ, ya bụ Homa, Hesiọd, Tales, Pịtagọras, Sọkrates, na ndị ochie karịa ha -- Ọfịọs, Laịnọs, Musịọs, Hẹkules, Ẹskulapiọs, Apọlọ, na ọ bụladị Mẹkuri Trismegistọs n'onwe ya, bụ onye kachasị ochie n'ime ha niile. N'ihi na Mẹkuri Trismegistọs a, ka Nsọ Augustin kwuru, n'akwụkwọ nke 18 nke Obodo Chineke, isi nke 39, bụ nwa nwa Mẹkuri ochie, nke nna nne nne ya bụ Atlas onye nyochaa kpakpando, ọ bụkwa onye otu oge ya na Prometịọs, ọ pụtara ihe n'oge Mosis nọ ndụ. N'ebe a, rịba ama na Mosis dere Pentateuk n'ụzọ dị mfe, n'ụdị akwụkwọ ndekọ kwa ụbọchị ma ọ bụ akụkọ afọ; ọ bụ ezie na Jọshụa, ma ọ bụ onye yiri ya, haziiri akụkọ afọ ndị a nke Mosis n'usoro, kewaa ha, tinye ụfọdụ okwu ma kpanyekwuo ha. N'ihi na otu ahụ ka e si tinye na kọwaa ọnwụ Mosis n'ọgwụgwụ Diuterọnọmi, site n'aka Jọshụa ma ọ bụ onye ọzọ, ebe ọ bụ na o nwụọlarị. Otu ahụ kwa, ọ bụghị Mosis, kama onye ọzọ, dịka o siri dị, kpanyere otuto banyere obi dị nwayọọ nke Mosis na Nọmba 12:3. Otu ahụ kwa, na Jenesis 14:15, a na-akpọ obodo Lais Dan, n'agbanyeghị na a kpọrọ ya Dan ogologo oge mgbe Mosis gachara, ya mere a gbanwere aha Dan n'ọnọdụ Lais, ọ bụghị Jọshụa kama onye ọzọ nọrọ ndụ mgbe e mesịrị. Otu ahụ kwa, na Nọmba 21, onye ọzọ tinyekwara amaokwu 14, 15, na 27. N'otu ụzọ ahụ, onye ọzọ tinyere ọnwụ Jọshụa, na Jọshụa isi nke ikpeazụ, amaokwu 29. N'otu ụzọ ahụ, Baruk haziri amụma Jeremaya tinye ya n'usoro, dịka m ga-egosi na nsọtụ nke Jeremaya. Otu ahụ kwa, ilu Solomọn, ọ bụghị ya onwe ya chịkọtara na haziri ha, kama ndị ọzọ sitere n'akwụkwọ ya wee mee ya, dịka o doro anya na Ilu 25:1.

Ọzọkwa, Mosis mụtara ma natara ihe ndị a ụfọdụ site n'ọdịnala, ụfọdụ site na mkpughe Chineke, ụfọdụ site n'ihe o ji anya ya hụ: n'ihi na ihe o na-akọ n'Eksọdọs, Levitikọs, Nọmba, na Diuterọnọmi, ya onwe ya nọ ebe ahụ hụ ma rụọ.

Ọzọkwa, nsọpụrụ a, a gosipụtara ya site n'ajụjụ ndụ maka okwukwe na site n'ọrụ ebube. Mgbe Maksimian na Dịọkleshịan nyere iwu ka e were akwụkwọ Mosis na akwụkwọ ndị ọzọ nke Akwụkwọ Nsọ nyefee ha ka ha kpọọ ọkụ, ndị kwere ekwe guzogidere, họrọ ịnwụ karịa inye ha. Ya mere ọtụtụ ndị gara n'ọlụ ọgụ nke otuto maka akwụkwọ nsọ ndị ahụ, nwetakwa okpueze mmeri nke ajụjụ ndụ maka okwukwe.

Ma mgbe Fụndanọs, onye bụ bishọp Alutina na mbụ, n'ihi egwu ọnwụ nyefere akwụkwọ nsọ ndị ahụ, onye ọchịchị na-emerụ ihe nsọ na-atụnye ha n'ọkụ, na mberede mmiri ozuzo si n'ikuku dị ọcha sọdata, ọkụ ahụ e butere n'akwụkwọ nsọ ndị ahụ anyụrụ, mkpụrụ mmiri ice sochirinụ, akụkụ ala ahụ niile kwa, ihe mberede sitere n'ike ụwa bibiri ya n'ihi akwụkwọ nsọ ndị ahụ, dịka akụkọ Nsọ Satọninọs si kwuo, bụ nke a na-ahụ na Suriọs n'ụbọchị nke iri na otu nke ọnwa Febrụwarị.

Ekpere Nye Mosis

Lekwasị anyị anya, anyị na-arịọ gị, Mosis dị nsọ, gị onye site n'ebe dị anya na Saịnaị bụ onye nlele nke otuto Chineke, na n'ebe dị nso na Tabo nke otuto Kraịst, ma ugbu a na-enweta ha abụọ ihu n'ihu. Setịpụ aka gị site n'elu, wepụta iyi amamihe gị n'elu anyị, sitekwa n'enyemaka, ekpere, na uru gị nye anyị ọ bụladị ntụ nke ìhè ahụ ebighị ebi. Rịọrọ anyị n'aka Nna nke ìhè ka O duru anyị, ikpuru Ya nta ndị a, banye n'ebe nsọ ndị a nke Pentateuk; mee ka anyị mata Ya n'Akwụkwọ Nsọ Ya; mee ka anyị hụ Ya n'anya dịka anyị si ama Ya: n'ihi na anyị achọghị ịmata Ya ma ọ bụghị ka anyị hụ Ya n'anya, ka, ebe ịhụnanya Ya mụnyere anyị ọkụ, dịka ọwa ọkụ, anyị mụnye ndị ọzọ na ụwa niile ọkụ. N'ihi na nke a bụ ihe ọmụma nke ndị nsọ; n'ihi na Ya onwe Ya bụ ịhụnanya anyị na egwu anyị, naanị Ya ka ihe anyị niile na-elekwasị anya, nye Ya ka anyị na-ekenye onwe anyị na ihe niile anyị nwere. N'ikpeazụ, duru anyị gaa n'ebe Kraịst nọ, bụ Onye bụ njedebe nke iwu gị; ka Ya onwe Ya duru, mezue, ma bulie ihe ọmụma anyị na mbọ anyị niile ruo n'ọgwụgwụ, nye otuto Onye ihe niile e kere eke na-enye otuto -- otuto a ga-ekwusa n'alaeze Ụka Ya ugbu a na-alụ ọgụ, na otu ụbọchị n'ụdị kasị ụtọ na kasị obi ụtọ, a ga-abụ ya na ndị mmadụ niile nke eluigwe meriri, anyị niile bụ ndị na-asọpụrụ gị, na gị, ruo ebighị ebi, dịka m si nwee olileanya. N'ebe ahụ ka anyị ga-eguzo n'elu osimiri nke enyo, ndị niile meriri anụ ọhịa ahụ, "na-abụ abụ Mosis na abụ Nwa Atụrụ, na-asị: Ukwu na ebube bụ ọrụ Gị, Onyenweanyị, Chineke Pụrụ Ime Ihe Niile; ikpe nkwụmọtọ na eziokwu bụ ụzọ Gị, Eze nke ogbo niile; onye agaghị atụ Gị egwu, Onyenweanyị, bulie aha Gị elu? N'ihi na naanị Gị bụ Onye Nsọ," Mkpughe 15:3; n'ihi na Ị họpụtara anyị, n'ihi na I mere anyị ndị eze na ndị ụkọchukwu, anyị ga-achịkwa ruo ebighị ebi.

Amen.