Cornelius a Lapide, S.J.

Commentaria in Pentateuchum Mosis

(Nkọwa banyere Akwụkwọ Ise Mosis)

Okwu Mmalite

Ndị Hibru, dịka Nsọ Hieronimọs na-agba akaebe na Nkwupụta Ya Nke E Ji Enyo Agha, na-agụ ọtụtụ akwụkwọ Akwụkwọ Nsọ — nke bụ, nke Agba Ochie — dịka ha nwere mkpụrụ okwu, nke bụ iri abụọ na abụọ, ma na-ekewa ha n'ụdị atọ: nke bụ, Torah, ya bụ, Iwu; Nebiim, ya bụ, Ndị Amụma; na Ketubim, ya bụ, Akwụkwọ Nsọ Ndị A Họpụtara. Torah ma ọ bụ Iwu gụnyere Akwụkwọ Ise, nke bụ Jenesis, Eksọdọs, Levitikọs, Nọmba, na Diuterọnọmi, bụ ndị a kewara ma kpọọ aha otu a ọ bụghị site na Mosis, dịka Filo kwuru, kama site n'aka Ndị Ntụgharị Asụsụ Iri Asaa, ebe na mbụ ọ bụ otu akwụkwọ iwu.

Ha na-agụ ụdị abụọ nke Ndị Amụma, Ndị Mbụ na Ndị Nke Ikpeazụ: ha na-akpọ Ndị Amụma Mbụ bụ Jọshụa, Ndị Ikpe, Rut, na akwụkwọ anọ nke Ndị Eze; Ndị Amụma Nke Ikpeazụ ha na-agụ bụ Aịzaya, Jeremaya, Izikịel, na ndị amụma nta iri na abụọ.

Akwụkwọ Nsọ Ndị A Họpụtara ha na-agụ bụ Job, Abụ Ọma, Ilu, Ekliziastis, Abụ Solomọn, Danịel, akwụkwọ Ihe E Mere, Ẹzra, na Ẹsta.

Akwụkwọ Ise, nke bụ akwụkwọ ise nke a nke Mosis, bụ akụkọ oge ụwa. N'ihi na ebumnuche ya bụ ịkọ akụkọ na usoro oge ụwa, na ọrụ ndị nna anyị ochie site na mmalite okike ụwa ruo ọnwụ Mosis. N'ihi na na Jenesis, Mosis na-akọwa site na mmalite okike ụwa na ọrụ Adam, Iiv, Noa, Ebreham, Aịzik, Jekọb, na ndị ọzọ ruo ọnwụ Josef. Na Eksọdọs, mkpagbu Fero, na site n'ebe ahụ ọrịa iri nke Ijipt, ọpụpụ ndị Hibru n'Ijipt, na njem ha n'ọzara, ebe ha natara Iwu Iri na iwu ndị ọzọ n'aka Chineke na Saịnaị. Na Levitikọs, a na-akọwa omenaala nsọ na aja, nri ndị a machibidoro, emume, na omenaala ndị ọzọ, mmemme ịdị ọcha, na usoro, nke ndị mmadụ na nke ndị ụkọchukwu na ndị Livaịt. Na Nọmba, a na-agụ ọnụ ndị mmadụ, ndị eze, na ndị Livaịt, otu a kwa ụlọ iri anọ na abụọ nke ndị Hibru, na ọrụ ha na ọrụ Chineke n'ọzara; ọzọkwa, a na-akọ amụma Belam, na agha ndị Hibru na ndị Midian. Diuterọnọmi, ma ọ bụ iwu nke abụọ, na-akpọghachi ma na-akpụkwa n'obi ndị Hibru iwu ndị Chineke nyere site na Mosis na Eksọdọs, Levitikọs, na Nọmba tupu oge ahụ.

Mara nke mbụ. Onye dere Akwụkwọ Ise bụ Mosis: otu a ka ndị Griik niile na ndị Latin na-akụziri, n'ezie Kraịst n'onwe ya, dịka o si pụta ìhè na Jọn 1:17 na 45; Jọn 5:46, na ebe ndị ọzọ.

Ọzọkwa, Mosis bụ onye ochie karịa ma o bu ụzọ n'oge gafee ndị ọkachamara niile nke Griis na ndị mba ọzọ, nke bụ Homa, Hesịọd, Teles, Pitagọras, Sọkretis, na ndị ka ochie karịa ha — Ọfịọs, Laịnọs, Musaịọs, Heraklis, Ẹskulepịọs, Apọlọ — n'ezie ọbụladị Mẹkuri Trismegistọs n'onwe ya, bụ onye kachasị ochie n'ime ha niile. N'ihi na Mẹkuri Trismegistọs a, ka Nsọ Augustin kwuru, n'Akwụkwọ Nke Iri Na Asatọ nke Obodo Chineke, isi nke iri atọ na itoolu, bụ nwa nwa nke Mẹkuri onye ochie, onye nne nne ya bụ Atlas onye na-amụ kpakpando, bụ onye otu oge ya na Prọmitịọs, too n'oge Mosis nọ ndụ. Ebe a mara na Mosis dere Akwụkwọ Ise n'ụzọ dị mfe dịka akwụkwọ ụbọchị ma ọ bụ akụkọ oge; ma Jọshụa, ma ọ bụ onye yiri ya, haziiri akụkọ oge ndị a nke Mosis n'usoro, kewaa ha, wee tinye ma kọọ ụfọdụ okwu. N'ihi na otu a na njedebe Diuterọnọmi, a tinyere ma kọọ ọnwụ Mosis — ya anwụọla n'ezie — site n'aka Jọshụa ma ọ bụ onye ọzọ. Otu a kwa, ọ bụghị Mosis kama onye ọzọ, dịka ọ dị ka, kọọrọ otuto nke obi dị nwayọọ nke Mosis na Nọmba 12:3. Otu a kwa, na Jenesis 14:15, a na-akpọ obodo Laish Dan, ọ bụ ezie na a kpọrọ ya Dan ogologo oge ka Mosis gachara; ya mere a nọchiri aha Dan n'ọnọdụ Laish, ọ bụghị site n'aka Jọshụa, kama site n'aka onye ọzọ biri mgbe e mesịrị. Otu a kwa na Nọmba 21, amaokwu 14, 15, na 27 bụ onye ọzọ tinyere ha. N'otu ụzọ ahụ, a tinyere ọnwụ Jọshụa site n'aka onye ọzọ, na Jọshụa, isi ikpeazụ, amaokwu 29. N'otu ụzọ ahụ, amụma Jeremaya bụ Baruk haziri ya ma tinye ya n'usoro, dịka m ga-egosi na nkwupụta nke mbụ nke Jeremaya. Otu a kwa ilu Solomọn abụghị ya kpakọtara ma hazie ha, kama ndị ọzọ si n'akwụkwọ ya mee ya, dịka o si pụta ìhè na Ilu 25:1.

Ọzọkwa, Mosis mụtara ma nata ihe ndị a ụfọdụ site n'omenala, ụfọdụ site na mkpughe Chineke, ụfọdụ kwa site n'ihe o ji anya ya hụ: n'ihi na ihe ndị ọ na-akọ na Eksọdọs, Levitikọs, Nọmba, na Diuterọnọmi, ya onwe ya nọ ebe ahụ ịhụ ma mee ha.

Mara nke abụọ. Mosis dere Jenesis mgbe ọ nọ n'ọgbụgba ndụ na Midian, Eksọdọs 2:15, ka Pererius kwuru, nke a bụ maka nkasiobi ndị Hibru, bụ ndị Fero na-emegbu n'Ijipt. Ma Teọdọret, Bede, na Tọstatọs nwere echiche ka mma (bụ ndị Yusibịọs anaghị ekwu okwu megide, n'Akwụkwọ Nke Asaa nke Nkwadebe, isi nke 11, ọ bụrụ na a nyochaa okwu ya nke ọma): na ma Jenesis ma akwụkwọ anọ ndị ọzọ so ya bụ Mosis dere ha mgbe ndị Hibru si n'Ijipt pụọ, mgbe ya onwe ya nọ n'ọzara dịka onye ndu, onye isi ụkọchukwu, onye amụma, onye nkuzi, na onye iwu nke ndị mmadụ, na-akpụ ma na-akụziri obodo na Ụka Chineke site n'ọgbakọ na Sinagọgụ ndị Juu, ka ha site n'okike na ọchịchị ihe ndị niile mata, hụ n'anya, ma fee Chineke Okike.

Usoro Iwu Ndị Na-ebu Ọkụ N'ihu Akwụkwọ Ise

Iwu 1. Ebe ọ bụ na Mosis na-ede akụkọ ụwa ebe a, o doro anya na akụkọ ya abụghị nke akara, abụghị nke allegori, abụghị nke omimi, kama bụ nke akụkọ, dị mfe ma doo anya; ya mere ihe ndị ọ na-akọ banyere paradaịs, Adam, Iiv, na okike ihe niile e mezuru n'usoro n'ime ụbọchị isii, na ndị ọzọ, a ga-anabata ha n'ụzọ akụkọ na n'ụzọ kwesịrị ekwesị, dịka ha si ada. Nke a megidere Ọrijen, onye chere na a ga-akọwa ihe ndị a niile n'ụzọ allegori na akara, si otu a kwatuo mkpụrụokwu na nghọta nke mkpụrụokwu. Ma Ndị Nna Ụka ndị ọzọ niile na-enyefe iwu anyị, na Ụka, nke na-ama ikpe allegori ndị Ọrijen ebe a. Lee Nsọ Basil na-arụ ụka megide Ọrijen ebe a, na Nkwurịta Ọkwa 3 na 9 banyere Hexaemeron. Nsọ Hieronimọs kwuru eziokwu: "Ọrijen mere uche nke aka ya ka ọ bụrụ omimi nke Ụka."

Iwu 2. Filozofị na sayensị eke a ga-emenyekwasị Akwụkwọ Nsọ na okwu Chineke, onye ọnụọgụgụ niile, usoro, na ụdị eke si n'aka ya, ka Nsọ Augustin kwuru. Ya mere, n'ụzọ megidere nke ahụ, a gaghị adọrọ Akwụkwọ Nsọ ka ọ dabara na echiche ndị filozofị, ma ọ bụ ka ọ dabara n'ìhè na ntụziaka eke.

Iwu 3. Mosis na-ejikarị prolepsis ma ọ bụ ịbu ụzọ kwuo ihe: n'ihi na ọ na-akpọ obodo na ebe aha ndị e nyere ha ogologo oge mgbe e mesịrị. Otu a na Jenesis 14:2, ọ na-akpọ obodo Bala aha Segọ, bụ nke a kpọghị Segọ n'oge ahụ kama naanị mgbe e mesịrị, mgbe Lọt gbapụrụ n'ebe ahụ site na Sọdọm. Otu a kwa n'amaokwu 6 nke isi ahụ, ọ na-akpọ ugwu ndị ahụ Seịr, bụ ndị a kpọrọ Seịr naanị ogologo oge ka e mesịrị, site n'aka Ịsọ. Otu a kwa n'amaokwu 14 nke otu isi ahụ, ọ na-akpọ Dan ihe a na-akpọ Laish n'oge ahụ.

Iwu 4. "Ebighị ebi" ọtụtụ oge anaghị apụta ìhè ebighị ebi n'ụzọ kwesịrị ekwesị, kama oge ụfọdụ dị ogologo nke ọgwụgwụ ya anaghị ahụ anya: n'ihi na okwu Hibru olam, nke bụ, "ebighị ebi," pụtara oge, ebe ọ bụ na ọ zoro ezo, ma ọ bụ nke nsọpụrụ na ọgwụgwụ ya anaghị apụta ìhè. N'ihi na mgbọrọgwụ alam pụtara izo ma ọ bụ ikpuchi. Ọzọkwa, "ebighị ebi" ọtụtụ oge anaghị ekwu ya n'ụzọ zuruoke kama n'ụzọ dabara adaba, ma na-apụta ìhè ogologo oge niile nke ihe ahụ, nke bụ ebighị ebi ọ bụghị n'ụzọ zuruoke kama banyere ọnọdụ ụfọdụ, obodo, ma ọ bụ mba. Otu a e kwuru na iwu ochie ga-adịgide ruo ebighị ebi, nke bụ, mgbe niile — ọ bụghị n'ụzọ zuruoke, kama banyere ndị Juu: n'ihi na iwu ahụ dịgidere ogologo oge obodo na Sinagọgụ ndị Juu dịgidere, nke bụ oge niile nke ụzọ Juu, ruo mgbe iwu ọhụrụ ga-anọchi ya; n'ihi na ọ ga-adịgide ruo mgbe eziokwu ga-achawapụta site na Kraịst. Na nke a bụ eziokwu o doro anya: n'ihi na n'ebe ọzọ otu Akwụkwọ Nsọ ahụ na-ekwu na a ga-akagbu iwu ochie ahụ ma nọchite ya iwu ọhụrụ Oziọma, dịka o si pụta ìhè na Jeremaya 31:32 na ndị ọzọ so ya. Otu a Hores nabatara "ebighị ebi" mgbe o kwuru: "Onye na-amaghị otu e si eji nke nta, ga-abụ ohu ruo ebighị ebi." N'ihi na o nweghị ike ịbụ ohu ruo ebighị ebi n'ụzọ zuruoke, onye ndụ ya nke ọ na-eji ejere ozi enweghị ike ịdị ebighị ebi. Nsọ Augustin na-enyefe iwu a n'Ajụjụ 31 banyere Jenesis, nke a ga-ahụ ihe ndị ọzọ banyere ya na Pererius, akwụkwọ nke III banyere Jenesis, peeji 430 na ndị ọzọ so ya.

Iwu 5. Ndị Hibru site n'enalage na-agbanwekarị otu ụdị ịmata ihe maka nke ọzọ, karịsịa ịhụ ụzọ maka ụdị ịmata ihe ọ bụla, ma n'ihi na ịhụ ụzọ kacha mma ma kacha n'ụzọ doro anya n'ime ụdị ịmata ihe niile, ma n'ihi na n'ime ụdị ịmata ihe nke ukwuu, nke nọ n'elu ịhụ ụzọ na anya, ịmata ihe nke ụdị ịmata ihe niile na-ezukọ. Otu a e jiri ịhụ ụzọ n'ọnọdụ imetụ aka na Jọn 20:29: "N'ihi na ị hụrụ m, nke bụ, ị metụrụ m aka, Tọmọs, i kweere." Maka ịsụ isi e jiri ya na Eksọdọs 5:21, n'asụsụ Hibru: "Unu emeela ka isisi anyị (aha na ụgwụ anyị) jọọ njọ n'anya," nke bụ, n'imi Fero. Maka ịdị ụtọ e jiri ya na Abụ Ọma 34:9: "Detuo ma hụ (nke bụ, nweta ụtọ) na Onyenweanyị dị mma." Maka ịnụ ntị e jiri ya na Eksọdọs 20:18: "Ndị mmadụ hụrụ, nke bụ, nụrụ, olu ndị ahụ;" ya mere "ịhụ" pụtara otu ihe na ịmata ma ọ bụ ịghọta nke ọma.

Iwu 6. "Mmehie" ọtụtụ oge, karịsịa na Levitikọs, a na-eji ya n'ụzọ metonịmị: nke mbụ, maka aja e chụrụ maka mmehie; nke abụọ, maka ntaramahụhụ mmehie; nke atọ, maka adịghị ọcha nke iwu ma ọ bụ mmegharị iwu e nwetara site na ọsọ ọbara nwanyị oge ọ na-ahụ nsọ, site na mkpụrụ, site na ekpenta, ma ọ bụ site n'imetụ onye nwụrụ anwụ aka. Otu a na Levitikọs 12:6, a na-akpọ ịmụ nwa "mmehie," nke bụ, adịghị ọcha nke iwu; na Levitikọs 14:13, a na-akpọ ekpenta "mmehie" — ọ bụghị mmehie n'ụzọ kwesịrị ekwesị, kama nke iwu, nke bụ, mmegharị iwu nke na-egbochi onye ekpenta site n'omenaala nsọ na n'etiti ndị mmadụ.

Iwu 7. A na-akpọ iwu Chineke, nke mbụ, iwu, usoro, ma ọ bụ ihe a ga-edebe, n'ihi na ha na-atụ ihe a ga-edebe ma ọ bụ zere; nke abụọ, a na-akpọ ha ikpe, n'ihi na ha na-eduzi ma na-edozi esemokwu n'etiti ndị mmadụ — n'ihi na n'ụlọikpe a ga-ekpe ikpe dịka iwu si dị. Nke atọ, a na-akpọ ha ikpe nkwụmọtọ, n'ihi na ha na-ahapụta ihe ziri ezi na ihe dị mma. Nke anọ, a na-akpọ ha ihe akaebe, n'ihi na ha na-agba akaebe banyere uche Chineke, ma ọ bụ ihe Chineke na-achọ n'aka anyị, ihe ọ chọrọ ka anyị mee. Nke ise, a na-akpọ ha ọgbụgba ndụ, nke bụ, nkwekọrịta na mkpebi — nke bụ, ọnọdụ nke nkwekọrịta e mere na Chineke — n'ihi na Chineke ekpebiri nkwekọrịta na ma ndị Juu ma ndị Kraịstian n'ọnọdụ a: na ya ga-abụ Chineke na Nna ha, ma ọ bụrụ na ha edebe iwu ya.

Iwu 8. N'Akwụkwọ Ise, sinekdọke jupụtara. Otu a a na-eji ụdị mkpụrụ n'ọnọdụ ụdị nta: "ime ewu, nwa atụrụ, nwa ehi" pụtara ịchụ aja ewu, nwa atụrụ, nwa ehi. Otu a a na-eji akụkụ n'ọnọdụ ihe niile: "ijupụta aka" — tinye, mmanụ — pụtara ịdo mmadụ nsọ ka ọ bụrụ ụkọchukwu site n'ite mmanụ. Otu a "ikpughe ịgba ọtọ," ma ọ bụ "ịmata nwanyị," ma ọ bụ "ịbanye n'ebe ọ nọ," pụtara nwoke idina nwanyị. Otu a "imeghe ntị onye" pụtara ịgwa ya okwu na ntị, ma ọ bụ isị ntị, igosi, ma kpughee ihe ụfọdụ.

Iwu 9. N'otu ụzọ ahụ, metonịmị jupụtara, dịka na Jenesis 14:22 na Eksọdọs 6:8: "Ana m eweli aka m," nke bụ, ejiri aka eweliiri m ana-akpọku Onyenweanyị eluigwe ka ọ bụrụ onye akaebe ma ṅụọ iyi n'aha Chineke. Otu a "ọnụ" pụtara okwu ma ọ bụ iwu a na-enye site n'ọnụ. Otu a "aka" pụtara ike, ume, ma ọ bụ ntaramahụhụ, nke a na-eme site n'aka. Otu a "mkpụrụobi" pụtara ndụ, ma ọ bụ anụmanụ n'onwe ya, nke ụdị na ndụ ya bụ mkpụrụobi. Otu a "nwoke ọbara" bụ ihe a na-akpọ ogbu mmadụ.

Iwu 10. N'otu ụzọ ahụ, katakresịs jupụtara; dịka mgbe a na-akpọ "nna" nke ihe ụfọdụ onye bụ onye mepụtara, onye tọrọ ntọala, ma ọ bụ onye chọpụtara ihe ahụ, ma ọ bụ onye bụ nke mbụ na nke kachasị elu n'ihe ahụ. Otu a a na-akpọ Chineke "nna" mmiri ozuzo, nke bụ, onye mere ya. Otu a a na-akpọ ekwensu "nna" ụgha, nke bụ, onye mere ya. Otu a a na-akpọ Tubalken "nna" ndị na-akpọ egwú ụbọ akwara: nna, nke bụ, nke mbụ na onye chọpụtara ụbọ akwara. Otu a ha na-ekwu: "O tiri ha ihe n'ọnụ, nke bụ, n'ihu, mma agha" — n'ihi na "ọnụ" mma agha bụ ihe a na-akpọ ihu mma agha n'onwe ya, nke na-eripịa ma elocha ndị mmadụ, dịka ọnụ si elocha achịcha. N'ihi na n'ụzọ a odumeje, agụ, nkịta ọhịa, na anụ ọhịa ndị ọzọ ji ọnụ ha etipịa atụrụ, nkịta, na ehi, mgbe ha na-adọka, adọwapụ, ma elocha ha site n'ịgba ọnụ ha. Site n'otu katakresịs ahụ, ha na-akpọ obodo nta na mkpụrụ obodo "ụmụ ada," ndị dị nso ma nọ n'okpuru obodo nne dịka ọ bụ nne. Ọzọkwa, ha na-akpọ obodo n'onwe ha "ụmụ ada" n'ihi ịma mma na ụdị ha, dịka "ada nke Zaịọn" bụ obodo na ebe nchekwa nke Zaịọn; "ada nke Jerusalem" bụ obodo Jerusalem; "ada nke Babilọn" bụ obodo Babilọn, nke bụ, Babilọn n'onwe ya. N'otu ụzọ ahụ, "iwu ụlọ" maka onye, ma ọ bụ ịkwatu ya, pụtara inye onye, ma ọ bụ ịla n'iyi, ezinụlọ na ụmụ. N'ihi na "ụlọ" pụtara ụmụ na agbụrụ. Ya mere ndị Hibru na-akpọ ụmụ banim dịka a sị abanim, nke bụ, "nkume," site na mgbọrọgwụ bana, nke bụ, "o wuru"; n'ihi na site n'ụmụ dịka nkume ka a na-ewu ụlọ na ezinụlọ ndị mụrụ ha, dịka Yụripidis kwuru: "ogidi ụlọ bụ ụmụ nwoke."

Iwu 11. Ndị Hibru na-ejikarị ngwaa n'ụzọ omume n'ọnọdụ ngwaa n'ụzọ okwu ma ọ bụ n'uche. Otu a na Levitikọs 13:6, 11, 20, 27, 30, e kwuru na ụkọchukwu ga-"emee ka onye ekpenta dị ọcha" ma ọ bụ "emerụọ" ya, nke bụ, ga-ekwupụta ma kwusaa na ọ dị ọcha ma ọ bụ na ọ merụrụ, ka e weghachi ya n'etiti ndị mmadụ, ma ọ bụ gbochie ya. Otu a na Jeremaya 1:10, e kwuru: "Edobeela m gị n'elu mba na n'elu alaeze, ịhopu, na ịkwatu, na ịchụsa, na ịkwada, na ịrụ, na ịkụ" — nke bụ, ịbu amụma na ikwusa na a ga-ehopu ma kwatuo mba ndị a; ma a ga-arụ na kụọ ndị ọzọ. Otu a e kwuru na Levitikọs 20:8, na isi nke 21:8, 15, na 25: "Abụ m Onyenweanyị onye na-eme ka unu dị nsọ," nke bụ, ana m enye unu iwu ka unu dị nsọ.

Iwu 12. Ndị Hibru na-ejikarị hapụ isi okwu na-ekwupụtaghị ya, ma ọ bụ onye ma ọ bụ ihe na-eme ma ọ bụ nke a na-eme ya, n'ihi na ha na-ahapụ ya ka a ghọta ya site n'ihe bu ya ụzọ ma ọ bụ nke na-eso ya, dịka na Diuterọnọmi 33:12, na ebe ndị ọzọ.

Iwu 13. Okwu na ahịrịokwu Akwụkwọ Nsọ ọ bụghị mgbe niile ka a ga-atụnye ha na nke nọ ya nso, kama oge ụfọdụ na nke dị anya nke bu ha ụzọ ogologo oge. Otu a okwu ahụ nke Eksọdọs 22:3 — "Ọ bụrụ na o (onye ohi) nweghị ihe o ga-eji kwụghachi maka ohi ya, a ga-ere ya" — a ga-ejikọ ya ọ bụghị na okwu ndị nọ ya nso, kama na amaokwu 1, ebe e kwuru: "Ọ bụrụ na onye ọ bụla zuru ehi, ọ ga-akwụghachi ise." Otu a kwa na Abụ Solomọn 1, e kwuru: "Ọ bụ ojii m dị ma m mara mma, dịka ụlọ ikwu Cedar, dịka akwa Solomọn," ebe "ụlọ ikwu Cedar" enweghị ike ijikọ ya na "mara mma," n'ihi na ha n'onwe ha adịghị mma, ebe ọ bụ na ọkụ anyanwụ gbara ha, ojii, ma jọọ njọ. Ya mere a ga-ejikọ ma kọwaa okwu ndị a otu a: Ọ bụ ojii m dịka ụlọ ikwu Cedar, ma n'otu oge ahụ amara m mma dịka akwa a kpụrụ akpụ nke Solomọn nke eze.

Iwu 14. Nkwụsị na Hibru na-agọnarị ihe niile na-eso ya; ya mere "ọ bụghị niile" na Hibru pụtara otu ihe na "ọ dịghị onye," ebe na Latin ọ pụtara "ụfọdụ... anaghị" (nke bụ, ọ bụghị onye ọ bụla).

Iwu 15. Akwụkwọ Nsọ na-enwekarị ụzọ ịkwa nkwa ụfọdụ ihe nye ụfọdụ ndị mmadụ bụ ndị a naghị emezu ya n'onwe ha kama n'ụmụ ha, igosi na Chineke na-enye ihe ndị a nye ụmụ ha n'ihi ndị mbụ ahụ; n'ihi na ihe e nyere ụmụ ka a na-ewere ka e nyere ndị ụmụ ha bụ akụkụ ha, dịka isi na mbido nke agbụrụ. Otu a a kwere Ebreham nkwa ala Kenan ọ bụghị n'onwe ya kama n'ụmụ ya, Jenesis 13:14. Otu a a kwere Jekọb, nke bụ, ndị Jekọb, nkwa ịchị Ịsọ, nke bụ, ndị Edọm, Jenesis 27:29. Otu a na Jenesis 29, a kwere ndị eze ụmụ amaala iri na abụọ nkwa ihe ga-abịara ụmụ ha. Nsọ Jọn Krisọstọm na-enyefe iwu a, na Nkwurịta Ọkwa 8 banyere Matiu.

Iwu 16. Ọ bụ ezie na Nsọ Siprịan, Akwụkwọ Nke Abụọ Megide Ndị Juu, isi nke 5; Nsọ Hilarị, Akwụkwọ Nke Anọ banyere Atọ n'Ime Otu; na Nsọ Gregori nke Nazịanzọs, n'akwụkwọ banyere Okwukwe, chere na Chineke pụtara n'ụdị ahụ o were ma pụta n'anya nye Ebreham, Mosis, na Ndị Amụma, otú ọ dị o bụ eziokwu karịa na ihe ịpụta ìhè ndị a niile e mere site n'aka ndị mmụọ ozi, ndị ji ahụ ha were bụrụ onye Chineke, nke mere a na-akpọ ha Chineke. Otu a ka Daịọnisịọs kwuru, isi nke 4 nke Usoro Eluigwe; Nsọ Hieronimọs na isi nke 3 nke Ndị Galeshịa; Nsọ Augustin, Akwụkwọ Nke Atọ banyere Atọ n'Ime Otu, isi ikpeazụ; Nsọ Gregori Ukwu na nkwupụta nke mbụ nke Omume, Akwụkwọ 1, na ndị ọzọ n'ebe niile. E gosikwara ya. N'ihi na onye pụtara nye Mosis wee sị, "Abụ m Chineke Ebreham," bụ mmụọ ozi, dịka Nsọ Stifin na-akụziri na Ọrụ Ndị Ozi 7:30. Otu a Onyenweanyị nke nyere Mosis iwu na Saịnaị, Eksọdọs 19 na 20, Pọl na-akpọ ya mmụọ ozi na Ndị Galeshịa 3:19. N'ihi na ndị mmụọ ozi bụ mmụọ ndị na-eje ozi, bụ ndị Chineke na-eji emezụ ọrụ ya niile. Ya mere, ihe nke Kọnsụl Sirmịọm, iwu nke 14, kwụsịrị — na onye lụrụ ọgụ megide Jekọb, Jenesis 32, bụ Ọkpara Chineke — ghọta na ọ bụ mmụọ ozi nke nọchitere anya Ọkpara Chineke. Tinye na iwu kọnsụl a abụghị nkwupụta okwukwe, ọ bụkwaghị ozizi Ụka, ma ọ bụghị naanị ebe ha na-ama ikpe mmegharị Fotịnọs; n'ihi na o doro anya na kọnsụl a bụ nzukọ ndị Ariọs.

Iwu 17. Mgbe Akwụkwọ Nsọ na-enye onye aha ọhụrụ, a ga-aghọta ya dịka na ọ naghị ewepụ aha mbụ, kama na ọ na-etinye nke ọhụrụ na nke mbụ, ka e nwe ike ịkpọ onye ahụ n'aha ọ bụla, ugbu a site n'otu, ugbu a site na nke ọzọ. Otu a na Jenesis 35:10, e kwuru: "A gaghị akpọkwa gị Jekọb, kama Izrel" — nke pụtara, dịka a sị: A ga-akpọ gị ọ bụghị naanị Jekọb, kama Izrel; n'ihi na ọtụtụ oge mgbe e mesịrị ka a na-akpọ ya Jekọb. Otu a Gidiọn, na Ndị Ikpe 6:32, e kwuru na site n'ụbọchị ahụ ka a na-akpọ ya Jerụbal, ma Akwụkwọ Nsọ gara n'ihu na-akpọ ya Gidiọn. Otu a Saịmọn, mgbe Onyenweanyị kpọrọ ya Sifas, ọ bụghị mgbe niile ka a na-akpọ ya Saịmọn mgbe e mesịrị.

Ebe a mara: Chineke na ndị Hibru nyere ndị ha aha site n'ihe mere eme, nke bụ aha pụtara ihe mere, ma ọ bụ nke ga-eme; mgbe ahụ aha ndị ahụ dịka amụma, ma ọ bụ ịdọ aka na ntị, ma ọ bụ ọchịchọ maka ọdịnihu; n'ihi na site n'inye onye aha, ha na-ebu amụma ma ọ bụ chọọ ka onye ahụ dịrị otu aha ahụ si pụta ìhè. Na nke a bụ eziokwu o doro anya n'aha Adam, Iiv, Set, Ken, Noa, Ebreham, Ishmael, Aịzik, Jekọb, na ndị ọzọ, dịka m ga-egosi n'ebe ha kwesịrị.

Ndị Rom, ndị Griik, na ndị Jaman nyooro ụkpụrụ a. Ndị Rom kpọrọ Kọvịnọs site na ugolọma (corvus) nke nyere ya amụma mmeri n'ọgba agha; Siza site na ntutu isi zuruoke (caesaries) nke e kwuru na ya ji mụọ; Kaligula site na akpụkpọ ụkwụ ndị agha (caliga) nke ọ na-eyikarị. Otu a ndị Pisọ bụ aha ha n'ihi na ha kụrụ pii (pisa) nke ọma; dịka ndị Siserọ si nata aha ha site na agbụghala (cicer), ndị Fabịụs site na ụba (faba), na ndị Lentụlụs site na lentịl (lens) nke ha kụrụ nke ọma. Otu a a kpọrọ Ankọs site na akụkụ aka ya na-agba agba, ka Festọs kwuru — n'ihi na "akụkụ aka" n'asụsụ Griik ka a na-akpọ ankon. Otu a Sẹvịọs, n'ihi na nne ya bụ ohu mụrụ ya; Pọlọs, site na ịdị nta ahụ ya; Tọkwatọs, site na ọla a na-ekwe n'olu nke o si n'aka onye Gọl napụta n'agha; Plankọs, site na ụkwụ ya na-akwadatụ. Otu a Sipịo bụ aha ikwu nke ndị Kọnelịụs, nke P. Kọnelịụs (nna nna P. Kọnelịụs Sipịo Afrịkanọs, onye meriri Hanibal) bidoro ya. N'ihi na ebe ọ na-edu na-akwụ nna ya n'ọnọdụ mkpara (scipio), ọ bụ ya bụ onye mbụ a na-akpọ Sipịo, wee nyefee aha ikwu ahụ nye agbụrụ ya.

Ndị Griik kpọrọ Pleto, dịka a sị "onye sara mbara," site na ubu ya sara mbara, ọ bụ ezie na aha ya bụ Aristọklịs na mbụ; Krisọstọm, dịka a sị "ọnụ ọlaedo," site n'okwu ọma ya; Laọnịkọs, dịka a sị "onye mmeri nke ndị mmadụ"; Leọnịkọs, dịka a sị "nke odumeje"; Stratọnịkọs, dịka a sị "onye mmeri nke ndị agha"; Demọstenis, dịka a sị "ntọala ndị mmadụ"; Aristọtel, dịka a sị "njedebe kacha mma"; Gregori, dịka a sị "onye na-eche nche"; Daịọjinis, dịka a sị "onye Zịọs mụrụ"; Aristọbulọs, dịka a sị "onye ndụmọdụ kacha mma"; Teọdọ, dịka a sị "onyinye Chineke"; Hipọkretis, dịka a sị "onye nwere ike ịnyịnya"; Kalịmakọs, site na "ọgụ mara mma."

Ndị Jaman na ndị Bẹljiọm kpọrọ Frederik, dịka a sị "onye bara ụba n'udo," nke bụ, onye udo kpamkpam; Leọnad, dịka a sị "nke ụdị odumeje"; Bẹnad, dịka a sị "nke ụdị nnụnụ"; Jerad, dịka a sị "nke ụdị udele"; Kunọ, dịka a sị "nke ume"; Kọnrad, dịka a sị "onye ndụmọdụ nke ume"; Adelgịsịọs, dịka a sị "nke mmụọ dị elu"; Kanut, site n'iṅụ iko; Farạmọnd ma ọ bụ Framọnd, site n'ịma mma ihu. Otu a Wiliam site na enyo agha e ji ọlaedo mee; Gudela, dịka a sị "oke ọma ma ọ bụ ụdịdị"; Lotea, dịka a sị "obi ọpịpia"; Leọpọld, dịka a sị "ụkwụ odumeje"; Lanfrank, dịka a sị "nnwere onwe na-adịgide"; Wọlfgang, dịka a sị "ije nkịta ọhịa." Lee ihe ndị ọzọ na Gorọpịọs, Skriekịọs, na Pọntọs Hẹtẹrọs banyere Bẹljiọm.

Iwu 18. Mgbe, maka onye nwere aha, a naghị agbanwe aha ya, kama naanị — aha ya nọ n'ụzọ nzuzo ma a na-ewere ya dịka ihe a maara — a na-ekwu na a ga-akpọ ya aha a ma ọ bụ aha ahụ, mgbe ahụ a naghị enye ya aha ọzọ, kama a na-egosi na ọ ga-adị otu a nke na a ga-enwe ike ịkpọ ya aha ahụ n'ụzọ ziri ezi. Otu a na Aịzaya 7:14, a na-akpọ Kraịst Emmanuel; na isi nke 8, amaokwu 3: "Mee ngwa ịnapụ ihe a kwatara, mee ọsọ ịpụnara"; na isi nke 9, amaokwu 6: "Onye Ebube, Onye Ndụmọdụ, Chineke, Onye Dị Ike, Nna Ụwa Nke Na-abịa, Eze Udo"; na Zekaraya isi nke 6, amaokwu 12, a na-akpọ ya Owuwe. Otu a a na-akpọ Jọn Onye Na-eme Baptizim Ịlaịja site n'aka Malakị; na ụmụ Zebedị n'Oziọma a na-akpọ ha Boanerges, nke bụ, ụmụ egbe eluigwe.

Iwu 19. Ndị nwoke na ndị nwanyị oge ochie nwere ọtụtụ aha: ya mere ọ bụghị ihe ịtụnanya ma otu onye na Akwụkwọ Nsọ a na-akpọ ya aha otu ugbu a, aha ọzọ ugbu ọzọ. Otu a nwunye Ịsọ bụ onye a na-akpọ Ada na Jenesis 36:2, ada Elọn onye Hitaịt, na Jenesis 26:34 a na-akpọ ya Judit, ada Beerị onye Hitaịt; na nwunye ya ọzọ bụ onye a na-akpọ Ọhọlibama na Jenesis 36:2, ada Ana, na Jenesis 26:34 a na-akpọ ya Basemat, ada Elọn. Otu a kwa ọtụtụ oge na 1 Ihe E Mere, site n'isi mbụ ruo nke iri, a na-enye ndị nwoke na ndị nwanyị aha dị iche — aha dị iche, ka m na-ekwu, site na ndị ha nwere na Jenesis, Jọshụa, Ndị Ikpe, na akwụkwọ Ndị Eze. Otu a Abimelek na Ahimelek bụ otu, Job na Jobab, Akar na Akan, Aram na Ram, Arauna na Ọnan, Jetrọ na Raguel. Ebe a mara n'ụzọ gafere na aha, mgbe a na-ebufe ha n'asụsụ ọzọ, a na-agbanwe ha nke na ha adịghị ka ha bụ otu ihe, karịsịa mgbe ha na-arụ ụka na ụzọ si n'asụsụ ha n'onwe ha.

Iwu 20. Akwụkwọ Nsọ na-enwekarị ụzọ ịkpọ ihe bụ naanị ohere dịka ihe kpatara ya, ma tinye ya n'ọnọdụ ihe kpatara ya n'ezie, n'ihi na ndị mmadụ na-ekwukarị okwu otu a, na-akpọ ihe si n'ebe ọ bụla na-apụta dịka mmezu, na-akpọkwa ohere dịka ihe kpatara ya. Otu a na Jenesis 43:6, Jekọb kwuru: "Unu mere nke a n'ahụhụ m, site n'ịgwa ya na unu nwere nwanne nwoke ọzọ." N'ihi na ụmụ Jekọb achọghị ahụhụ nna ha, kama o sitere n'ihe ha mere na okwu ha bịa n'ụzọ mberede na n'ụzọ ohere mgbe ha na-eme ihe ọzọ. Lee Ribera banyere Emọs 2:19.

Iwu 21. Ndị Hibru na-ejikarị ihe nkwupụta n'ụzọ omimi n'ọnọdụ ihe nkwupụta n'ụzọ pụtara ìhè, dịka "ihe arụ" n'ọnọdụ ihe arụ rụrụ arụ, Eksọdọs 8:28: "Anyị o ga-achụ aja ihe arụ ndị Ijipt nye Onyenweanyị?" Abụ Ọma 21:2: "Ọchịchọ (nke bụ, ihe a chọrọ) obi ya i nyela ya." Otu a a na-akpọ Chineke olileanya anyị, nke bụ, ihe a na-ele anya ya, na ndidi na ebube anyị, nke bụ, onye anyị na-ata ahụhụ n'ihi ya, onye anyị na-anya isi n'ime ya.

Iwu 22. Ndị Hibru na-eji ngwaa ugbu a n'ụzọ e mezuru, ugbu a n'ụzọ na-aga n'ihu, ugbu a n'ụzọ mbido, nke na "ime" bụ otu ihe na ịnwale, ịmalite, ịmalite ime ihe ụfọdụ. Otu a e kwuru na ndị Hibru si n'Ijipt pụọ ụfọdụ oge n'uhuruchi, dịka na Diuterọnọmi 16:6, ụfọdụ oge n'abalị, dịka na Eksọdọs 12:42, na n'ebe ọzọ n'ụtụtụ, dịka na Nọmba 23:3, n'ihi na n'uhuruchi ha chụrụ aja nwa atụrụ, nke bụ ihe kpatara na mmalite ọpụpụ ahụ; n'abalị, mgbe e gbuchara ụmụ mbụ ndị Ijipt, ha natara n'aka Fero ikike, n'ezie iwu ka ha pụọ, ha chịkọtara ihe ha wee malite ịpụ; ma n'ụtụtụ ha pụrụ n'ezie kpamkpam.

Iwu 23. Mgbe ndị Hibru chọrọ ịbulie ihe elu, ma ọ bụ igosipụta ụdị kachasị elu (nke ha enweghị), ha na-eji aha nkwupụta n'ụzọ omimi ma ọ bụ aha pụtara ìhè gụgharịrị agụgharị, dịka "nsọ bụ" ma ọ bụ "nsọ nke ndị nsọ bụ," nke bụ, "kacha nsọ" — nke jupụtara na Levitikọs.

Iwu 24. N'Akwụkwọ Nsọ, haịpalage jupụtara, dịka na Eksọdọs 12:11: "Unu ga-eyi akpụkpọ ụkwụ n'ụkwụ unu," nke bụ, site n'ịtụgharị, unu ga-enwe ụkwụ unu n'akpụkpọ ụkwụ, nke bụ, yiri akpụkpọ ụkwụ. N'ihi na akpụkpọ ụkwụ adịghị n'ụkwụ, kama ụkwụ nọ n'akpụkpọ ụkwụ. Eksọdọs 3:2, n'asụsụ Hibru: "Osisi na-agba ọkụ n'ime ọkụ," nke bụ, ọkụ na-agba n'ime osisi. Ndị Ikpe 1:8, n'asụsụ Hibru: "Ha tinyere obodo n'ime ọkụ," nke bụ, ha tinyere ọkụ n'ime obodo. 4 Ndị Eze 9:30, e kwuru banyere Jezebel n'asụsụ Hibru: "O tinyere anya ya n'ime mmanụ," nke bụ, o tinyere mmanụ n'anya ya, o ji mmanụ tee anya ya. Abụ Ọma 77:6, n'asụsụ Hibru: "I nyere anyị anya mmiri n'ọtụ," nke bụ, anya mmiri n'ọtụ, n'ezie nke ukwuu, dịka Rabị Devid kwuru. Abụ Ọma 19:5: "Site n'anyanwụ o doro ụlọ ikwu ya," nke bụ, o doro anyanwụ n'ụlọ ikwu ya, ma ọ bụ o doro ụlọ ikwu maka anyanwụ n'eluigwe, dịka asụsụ Hibru si kwuo. Abụ Ọma 81:6: "O doro akaebe na Josef," nke bụ, o doro Josef ka ọ bụrụ akaebe, bụ onye ihe niile gara nke ọma n'ihi na o debere iwu Chineke. Otu a ka Ndị Kaldịa si kwuo: ọ bụ ezie na e nwere nghọta ọzọ nke ziri ezi karịa nke ebe ahụ, dịka m kwuru na Abụ Ọma 81.

Iwu 25. Ndị Hibru na-eji aha ugbu a n'ụzọ omume, ugbu a n'ụzọ a na-anata. Otu a "egwu" ka a na-eji maka ma egwu anyị na-atụ onye, ma onye a na-atụ egwu, dịka na Jenesis 31:42, a na-akpọ Chineke egwu Aịzik, nke bụ, onye Aịzik na-atụ egwu ya, onye Aịzik na-asọpụrụ ma tụọ egwu. Otu a "ndidi" ka a na-akpọ ọ bụghị naanị ezi omume ahụ nke na-akpali anyị ịnagide n'ike; kama ọ bụkwa ahụhụ n'onwe ya, na nsogbu anyị na-anata, n'ezie ọbụladị Chineke n'onwe ya, bụ onye anyị na-ata ahụhụ n'ihi ya, dịka na Abụ Ọma 71:5: "Ị bụ ndidi m, Onyenweanyị." Otu a "ịhụnanya" ka a na-eji ọ bụghị naanị maka ịhụnanya nke anyị ji ahụ n'anya, kama maka ihe a hụrụ n'anya, dịka "Chineke m, ịhụnanya m, na ihe m niile."

Iwu 26. N'Akwụkwọ Nsọ, laitọtis jupụtara (nke kwesịrị ịkpọ laitọtis, nke bụ, ibelata), bụ mbelata nke a na-eji okwu dị nta gosipụta ihe dị ukwuu, dịka a na-eme ka ha dị nta, dịka nke Vẹjil, Akwụkwọ nke 3 nke Jọjiks: "Onye amaghị Yụrịstịọs dị ike, ma ọ bụ ebe ịchụ aja Busịrịs onye a na-akwanyeghị ùgwù?" "Onye a na-akwanyeghị ùgwù," nke bụ, onye kachasị ajọ ma kacha kwesị ịta ụta. N'ihi na Busịrịs na-egbukarị ma chụọ aja ndị ọbịa ya. Otu a na 1 Samuel 12:21, e kwuru: "Unu echegharịkwala n'azụ ihe efu, nke na-agaghị abara unu uru," nke bụ, unu ekwesọla ịchegharị ịgbaso arụsị, nke ga-emerụ unu nke ukwuu ma bụrụ ihe mbibi nye unu. 1 Makabees 2:21: "Ọ baghị anyị uru (nke bụ, ọ ga-emerụ anyị nke ukwuu) ịhapụ iwu." Maịka 2:1: "Ahụhụ dịrị ndị na-echepụta ihe na-abaghị uru," nke bụ, ihe na-emebi emebi. Levitikọs 10:1: "Ha chụrụ n'ihu Onyenweanyị ọkụ nke mbịarambịa, nke a na-enyeghị ha n'iwu," nke bụ, nke a machibidooro ha.

Iwu 27. Mosis, ka Klement kwuru (Strọmata, akwụkwọ nke 6), ebe ọ bụ na e zụrụ ya n'amamihe niile nke ndị Ijipt, site n'oge ruo n'oge na-eji ụzọ hierọglịfịk ha na iwu ya, na-enyefe ha site n'akara na ihe ama ama. Otu a kwa Eleaza onye isi ụkọchukwu, mgbe Aristias (dịka ya onwe ya na-agba akaebe n'akwụkwọ ya banyere Ndị Ntụgharị Asụsụ Iri Asaa, akwụkwọ nke 2 nke Ụlọ Akwụkwọ Nsọ nke Ndị Nna Nsọ), onye ozi Tọlemi Filadelfọs, jụrụ ya ihe kpatara Mosis ji machibido ụfọdụ anụmanụ ka a rịa ma ọ bụ chụọ aja nke mba ndị ọzọ na-eji, zara: Iwu ndị a nke Mosis bụ nke akara na ihe ama ama, dịka akara Pitagọras na hierọglịfịk ndị Ijipt. Ọzọkwa, ihe ama ama Pitagọras, ka Nsọ Hieronimọs kwuru (Megide Rufịnọs, akwụkwọ nke 3), bụ ndị dịka ndị a: "Ejila ihe ịtụ n'elu gafee," nke bụ, ejila ikpe nkwụmọtọ gafee. "Ejila mma agha kọọ ọkụ," nke bụ, ejila okwu kpasuo onye iwe. "A gaghị etipụ okpueze," nke bụ, a gaghị etipụ iwu obodo kama a ga-edebe ha. "Erila obi," nke bụ, wepụ iru ụjụ n'uche gị. "Ejela n'ụzọ ọha," nke bụ, esola mmejọ igwe mmadụ. "A gaghị anabata nnụnụ ejula n'ụlọ," nke bụ, a gaghị anabata ndị na-ekwu ọtụtụ okwu n'ụlọ. "A ga-etinye ibu n'elu ndị bu ibu, ma a gaghị eso ndị na-atụ ibu nke ha tinye ibe," nke bụ, maka ndị na-agbali ịnọ n'ezi omume, a ga-abawanye iwu; ma ndị na-agbapụ ọrụ ma raara onwe ha nye ụmụ aga, a ga-ahapụ ha.

Iwu 28. Ndị Hibru nke oge ọhụrụ amaghị ezi pụtara aha ndị pụrụ iche, nke anụmanụ, ahịhịa, osisi, na nkume; kama onye ọ bụla n'ime ha na-ekwu ihe ọ chọrọ. Ya mere n'okwu a, iwu kacha sie ike bụ ịgbaso ndị Hibru ochie kachasị amụma, na karịsịa onye ntụgharị asụsụ anyị [onye ntụgharị Vụlget], onye bụ onye kacha mma n'ime ha niile site n'ikpe Ụka.

Iwu 29. Aha anụmanụ, osisi, na nkume na Hibru bụ nke mkpụrụ na nke jikọrọ ọtụtụ. Otu a saphan, Levitikọs 11:5, pụtara anụ nta; ma Ilu 30:26, ọ pụtara oke ewu; Abụ Ọma 105:18, ọ pụtara ahụ ogwu. Lee Ribera na Zekaraya isi nke 5, nọmba 21.

Iwu 30. Ndị Hibru na-ejikarị omume, ọnọdụ, na ike n'ọnọdụ ihe a na-elekwasị anya, na ụzọ megidere ya, site na metonịmị. Otu a ha na-akpọ agba "anya" ma ọ bụ "ile anya," ebe ọ bụ na agba bụ ihe anya na ịhụ ụzọ na-elekwasị anya, dịka na Levitikọs 13:10, e kwuru na ekpenta na-agbanwe "ile anya," nke bụ, ọdịdị na agba. Otu a kwa a na-akpọ Chineke egwu anyị, ịhụnanya anyị, olileanya anyị, ndidi anyị, na ebube anyị, n'ihi na ọ bụ ihe egwu, ịhụnanya, olileanya, ndidi, na ebube anyị na-elekwasị anya; n'ihi na ọ bụ onye anyị na-atụ egwu, hụ n'anya, lekwasị anya, onye anyị na-ata ahụhụ n'ihi ya, onye anyị na-anya isi n'ime ya.

Iwu 31. Mosis n'Akwụkwọ Ise na-arụ ọrụ nke mbụ dịka onye akụkọ, nke abụọ dịka onye iwu, nke atọ dịka onye amụma; ya mere a ga-akọwa ya ugbu a n'ụzọ akụkọ, ugbu a n'ụzọ iwu, ugbu a n'ụzọ amụma.

Iwu 32. Njikọ "na" n'etiti ndị Hibru ọtụtụ oge bụ nke nkọwa, nke bụ akara nkọwapụta, pụtara "nke bụ," dịka na Levitikọs 3:3: "Ndị ejupụtara aka ha, na (nke bụ) edoro nsọ": n'ihi na ijupụta aka mmanụ bụ ido ha nsọ maka ịbụ ụkọchukwu. Otu a Ndị Kọlọsi 2:8: "Leenụ ka onye ọ bụla ghara ịduhie unu site na filozofị, na (nke bụ) aghụghọ efu." N'ihi na Onye Ozi achọghị ịma ikpe filozofị eziokwu, kama naanị nke aghụghọ na nke sofịstịk. N'otu ụzọ ahụ ka a si nabata "na" na Matiu 13:41; Jeremaya 34:21, na ebe ndị ọzọ.

Iwu 33. Ndị Hibru na-ejikarị ajụjụ ọ bụghị n'okwu a na-enwe obi abụọ kama n'okwu doro anya, ọ bụghị maka ịbara mba kama maka ịkpali ma mee ka uche onye na-anụ dị nkọ. Otu a na Jenesis 47:19, ndị Ijipt gwara Josef: "Gịnị mere anyị ga-eji nwụọ n'ihu anya gị?" Otu a na Eksọdọs 4:2, Chineke gwara Mosis: "Gịnị ka ị ji n'aka gị?" na isi nke 14, amaokwu 15: "Gịnị mere ị ji akpọku m?" Otu a okwu ahụ Kraịst gwara nne ya: "Gịnị dị n'etiti mụ na gị, nwanyị?" abụghị ịbara mba, kama ịnwale olileanya, ime ka o dị nkọ.

Iwu 34. Iwu niile nke Akwụkwọ Ise, ọbụladị ndị banyere ikpe, bụ iwu Chineke, n'ihi na Chineke kwadoro ha; ụfọdụ n'ime ha, otú ọ dị, adịghị ka ha na-ama onye ikpe n'okpuru mmehie nke ọnwụ, kama naanị n'okpuru mmehie nke nta, n'ihi na okwu ahụ adịghị oke, dịka "Ị gaghị akụ mkpụrụ iche iche n'ubi gị" (Levitikọs 19:19), na "Ọ bụrụ na ị chọta akwụ, were ụmụ, ma hapụ nne" (Diuterọnọmi 22:6).

Iwu 35. Akwụkwọ Nsọ, karịsịa n'amụma, site n'oge ruo n'oge na-ejikọta ma ụdị na ihe ụdị ahụ na-anọchi anya, nke bụ, ihe okwu na-apụta ìhè n'ụzọ kwesịrị ekwesị, na n'otu oge ahụ allegori nke ihe ahụ na-anọchi anya; ma n'ụzọ nke ụfọdụ ihe na-adaba nke ọma na ụdị, ụfọdụ kwa na ihe ụdị ahụ na-anọchi anya; mgbe ahụ e nwere ụzọ abụọ nke nghọta nke mkpụrụokwu nke ebe ahụ: nke mbụ bụ nke akụkọ, nke abụọ bụ nke amụma. N'ihi na ọbụladị ụmụ okorobịa nwere uche na-egwukarị egwu ma chịa ọchị enyi ha, na-ekwu, dịka ọmụmaatụ, "I nwere imi ogologo," na n'otu oge ahụ na-apụta ìhè na ọ maara ihe, dịka a sị, "Ị bụ onye nwere imi na-anụ ihe na nke sara mbara": ebe okwu "imi" na-ejidesi aka ike pụtara ihe ya ma na-anabata nke ọzọ site n'ụdị allegori mara mma. Gịnị mere Mmụọ Nsọ agaghị enwe ike iji otu echiche na okwu jikọọ ma akara na ihe akara na-anọchi anya, ụdị na eziokwu? Ọmụmaatụ dị na 2 Samuel 7:12, ebe ọ na-ekwu n'ụzọ mkpụrụokwu banyere Solomọn, ma na-ekwu ụfọdụ ihe banyere ya site na haịpabọl nke n'ụzọ kwesịrị ekwesị na n'ụzọ zuruoke na nghọta mkpụrụokwu dabara naanị na Kraịst. Otu a na Jenesis 3:14, Chineke na-agwa agwọ okwu, na site na ya na-agwa ekwensu nke zoro n'ime ya. Ya mere ọ na-ekwu ụfọdụ ihe dabara n'agwọ n'ụzọ kwesịrị ekwesị, dịka: "N'elu obi gị ka ị ga-akpụ gawa, aja ka ị ga-eri"; na ụfọdụ dabara n'ekwensu n'ụzọ kwesịrị ekwesị, dịka: "M ga-etinye iro n'etiti gị na nwanyị ahụ; ya ga-azọpịa isi gị." Otu a Mosis na Diuterọnọmi 18:18, site n'Onye Amụma nke ọ na-ekwe nkwa mgbe ya gachara, na-aghọta ma ndị amụma ọ bụla ma Kraịst n'ụzọ pụrụ iche. Otu a Belam, na-ekwu na Izrel ga-emebi Moab, Edọm, na ụmụ Set (Nọmba 24:17), site na Izrel na-aghọta ma Devid ma Kraịst. Otu a Aịzaya, isi nke 14:11 na ndị ọzọ so ya, na-akọwa ọdịda eze Babilọn site n'ọdịda Lusifa; ya mere ọ na-ekwu ụfọdụ ihe dabara na Lusifa n'ụzọ kwesịrị ekwesị, ma dabara na Bẹlshaza naanị n'ụzọ ihe nlereanya, nke bụ, n'ụzọ haịpabọl ma ọ bụ parabel, dịka: "Olee otu i si daa site n'eluigwe, gị Lusifa! E dọtụrụ nganga gị n'ala mmụọ, gị onye kwuru: M ga-arịgo eluigwe, m ga-ebulie ocheeze m n'elu kpakpando Chineke, m ga-adị ka Onye Kachasị Elu." Ma ọ na-ekwu ihe ndị ọzọ dabara na Bẹlshaza n'ụzọ kwesịrị ekwesị, dịka: "Ozu gị adaala, a ga-agbasa nla n'okpuru gị, ikpuru ga-abụkwa ihe mkpuchi gị." N'otu ụzọ ahụ Izikịel isi nke 28, amaokwu 2 na 14, na-akọwa akụ na ọdịda eze Taịa n'ụdị akụ na ọdịda Cherub ụfọdụ. N'ihi na uche Onye Amụma ka ìhè amụma kachasị elu na-adọkpụrụ, n'ime ya ihe niile nọ nso ma jikọrọ ọnụ, otu ihe na-adị ka ihe nlereanya nke nke ọzọ; ya mere Ndị Amụma na-ewulikarị site n'otu ihe gaa na nke ọzọ, ma n'ihi ihe kpatara ya bụ nke a kwurula, ma maka ịdị mma, nke ha ji eji ihe yiri ya tụnyere ihe yiri ya.

Iwu 36. Na e nwere ike ịnwe ọtụtụ nghọta mkpụrụokwu nke Akwụkwọ Nsọ — ọ bụghị naanị nke ụdị na nke a kpagidere n'okpuru ụdị, kama ọbụladị ndị dị iche na ndị na-adabaghị — ka Nsọ Augustin na-akụziri, Nkwupụta, akwụkwọ nke 12, isi nke 18, 25, 26, 31 na 32, bụ onye Nsọ Tọmọs Akwinas na-akpọ aha ma na-eso (Summa Theologiae I, ajụjụ 1, nkeji 10, n'ahụ), nke a na-achịkọta site na Kọnsụl Lateran isi Firmiter, banyere Atọ n'Ime Otu Kachasị Elu, ebe Kọnsụl ahụ site n'okwu ahụ nke Jenesis 1, "Na mmalite Chineke kere eluigwe na ala," dịka nghọta mkpụrụokwu abụọ, na-ewepụta eziokwu abụọ: nke bụ, na ụwa nwere mmalite, dịka a sị "na mmalite" pụtara mmalite oge; na na e nweghị ihe e mepụtara tupu ụwa, dịka a sị "na mmalite" pụtara otu ihe na "tupu ihe niile." Otu a okwu ahụ nke Abụ Ọma 2:7: "Taa ka m mụrụ gị," Ndị Nna Ụka na-akọwa ya ma banyere ọmụmụ mmadụ ma banyere ọmụmụ Chineke nke Kraịst. Ya mere kwa ntụgharị asụsụ nke Ndị Iri Asaa site n'oge ruo n'oge na-enye nghọta mkpụrụokwu dị iche na nke anyị, na na mbụ ọtụtụ ntụgharị asụsụ ndị ọzọ dịkwa iche n'ibe ha. Otu a n'otu nghọta Kaịafas, n'otu ọzọ Mmụọ Nsọ site n'ọnụ ya, kwuru: "Ọ dịrị unu mma ka otu onye nwụọ maka ndị mmadụ" (Jọn 11:50); ma Nsọ Jọn na-akọ ma na-egosipụta site n'okwu ndị a nghọta na ebumnuche nke abụọ, nke bụ ma nke Kaịafas ma nke Mmụọ Nsọ. Ma n'okwu a, dịka n'ihe ndị ọzọ ka ukwuu, otu nghọta jikọrọ na nke ọzọ ma dịka nke a kpagidere n'okpuru ya.

Iwu 37. N'etiti ndị Hibru, karịsịa Ndị Amụma, enalage na mgbanwe jupụtara — nke onye, nke na ha na-esi n'onye nke mbụ ma ọ bụ nke abụọ gaa na nke atọ, dịka na Diuterọnọmi 33:7; nke oge, nke na ha na-eji oge gara aga n'ọnọdụ oge na-abịa, n'ihi ịdị ike nke oge na-abịa, dịka na Diuterọnọmi 32:15, 16, 17, 18, 21, 22 na ndị ọzọ so ya; nke ọnụọgụgụ, nke na ha na-esi n'otu gaa n'ọtụtụ ma ụzọ megidere ya, dịka na Diuterọnọmi 32:45 na 16; nke ụdị, nke na ha na-esi na nwanyị gaa na nwoke ma ụzọ megidere ya, dịka na Jenesis 3:15.

Iwu 38. Akụkụ ụwa, ma ọ bụ mpaghara ụwa, dịka Ọwụwa Anyanwụ, Ọdịda Anyanwụ, Ndịda, na Ugwu, n'Akwụkwọ Nsọ a ga-aghọta ha dịka ọnọdụ Judịa, Jerusalem, na Ụlọ Nsọ si dị. N'ihi na Mosis na ndị ode akwụkwọ nsọ ndị ọzọ na-edere ndị Juu; na Judịa, nke dị dịka n'etiti ụwa e bi na e mere ihe, bụ ala na oke Chineke.

Iwu 39. Otu ihe nwere ike ịbụ ihe nlereanya nke ihe abụọ ọbụladị ndị na-emegide onwe ha, ma n'ụzọ dị iche iche. Otu a idemmiri, ebe Noa sitere n'ụgbọ mmiri nọdụ ndụ, bụ maka ndị kwere ekwe ụdị baptizim; ma ebe ndị ajọ omume mikpuru n'ime ya, ọ bụ ụdị ntaramahụhụ a ga-enye ndị a jụrụ ajụ n'ikpe ikpeazụ. Otu a Kraịst bụ nkume na nkume akụkụ nke Ụka; ma maka ndị ezi omume ọ bụ nkume nzọpụta, ebe maka ndị na-ekweghị ekwe na ndị ajọ omume ọ bụ nkume ịsụ ngọngọ na nkume ihe ịdaba. Otu a a na-akpọ Kraịst odumeje n'ihi ike ya; ma a na-akpọ ekwensu odumeje n'ihi obi ọjọọ na oke agụụ ya. Nsọ Augustin (Akwụkwọ Ozi 99 nye Evodịọs) na Nsọ Basil (banyere Aịzaya isi nke 2) na-enyefe iwu a.

Iwu 40. Na nghọta mkpụrụokwu, a ga-akọwapụta ma tinye ahịrịokwu niile na okwu niile n'ihe a na-apụta ìhè; ma nke a adịghị mkpa na nghọta allegori. N'ezie, Nsọ Hieronimọs, Nsọ Gregori Ukwu, Ọrijen, na ndị ọzọ na-achọkarị ka allegori dị nnwere onwe, na n'ịkọwa ya ha anaghị edebe usoro siri ike nke akụkọ. Ọmụmaatụ bụ na ịkwa iko nke Devid, nke Nsọ Augustin, Nsọ Ambroz, na ndị ọzọ na-akụziri na ọ bụ ụdị ịhụnanya Kraịst maka Ụka nke Ndị Mba Ọzọ, ndị biri na mbụ na arụsị dịka nwanyị ịkwa iko. Ma allegori kwesịrị ekwesị na nke sie ike kwesịrị ịdabara na akụkọ, na ka ọ na-adaba nke ọma, ka ọ na-adị mma; n'ezie, ma ọ bụghị ya, ọ bụghị nghọta kwesịrị ekwesị nke Akwụkwọ Nsọ, kama dịka nke a na-emenyekwasị. N'ihi na dịka nghọta mkpụrụokwu bụ nke okwu na-apụta ìhè na mbụ, otu a nghọta allegori bụ nke ihe nke nghọta mkpụrụokwu gosipụtara na-egosi ma na-apụta ìhè. Otu a ka Nsọ Hieronimọs na-akụziri banyere Hozịa isi nke 5, ebe o were ihe megidere nke a ọ kwurula n'ebe ọzọ laghachi azụ.

Iwu 41. Na Mosis na n'Akwụkwọ Nsọ, hendaịadis adịghị mfe — ụdị okwu nke a na-ekewa otu ihe n'abụọ, nke mere a na-akpọ ya nke ọma hen dia dyoin, nke bụ, otu site n'abụọ, dịka na Vẹjil, Aeneid 1: "O tinyere oke ihe na ugwu dị elu n'elu ha," nke bụ, o tinyere oke ihe nke ugwu dị elu; na n'ebe ọzọ: "O tara ọlaedo na eriri," nke bụ, o tara eriri ọlaedo; na n'ebe ọzọ: "Anyị na-awụsa aja mmiri na iko na ọlaedo," nke bụ, na iko ọlaedo. Ụdị a bụ Jenesis 1:14: "Ka (anyanwụ na ọnwa) dịrị maka akara, na oge, na ụbọchị, na afọ," nke bụ, ka ha dịrị maka akara nke oge, ụbọchị na afọ. Ụdị a kwa bụ Ndị Kọlọsi 2:8: "Leenụ ka onye ọ bụla ghara ịduhie unu site na filozofị na aghụghọ efu," nke bụ, site na filozofị nke aghụghọ efu, ma ọ bụ nke bụ aghụghọ efu, dịka a sị: Anaghị m ama ikpe filozofị niile, kama naanị nke bụ naanị aghụghọ efu. N'ihi na okwu "na" n'ebe ahụ na n'ebe ndị ọzọ a ga-akọwa ya dịka "nke bụ."

Iwu 42. Mosis na Ndị Amụma ndị ọzọ na-enwekarị ụzọ igosipụta mgbapụta Kraịst site n'aha abụọ, nke a na-ejikọkarị — bụ ogbugbu na nzọpụta, ọbọ na mgbapụta, iwe na udo, ọbara na nchekwa, ụgwọ na mmeri. Ya mere, nke abụọ, Ndị Amụma, n'enweghị mkewa n'etiti ndị iro na ndị obodo, na-ewebata Kraịst na-abịa ịgbapụta ụmụ mmadụ dịka onye ndu ji enyo agha, onye iwe Chineke na-akwali n'elu ndị mmadụ na-atụpọ, na-azọtọ, na-egbu ndị ọ bụla ọ zutere. N'ihi na otu a ka Belam si bụọ abụ na Nọmba 24:17 banyere Kraịst Onye Nzọpụta: "Ọ ga-eti ndị isi Moab, ọ ga-ebibi ụmụ Set niile," nke bụ, mmadụ niile; n'ihi na ndị a sitere n'Adam site na Set. Na Onye Abụ na Abụ Ọma 110:6: "Ọ ga-ekpe ikpe n'etiti mba niile, ọ ga-ejupụta ha na mkpọmkpọ ebe, ọ ga-akụji isi n'ala nke ọtụtụ, ọ ga-aṅụ site n'iyi n'ụzọ." Na Aịzaya na isi nke 61 na-akọwa nkasiobi na mgbapụta Kraịst, ma na isi nke 63 ọbọ ya: "Azọtọọrọ m ha n'iwe m, mee ka ha ṅụbiga n'oke iwe m, dọkpụrụ ike ha n'ala. N'ihi na ụbọchị ịbọ ọbọ nọ n'obi m." Ma ozugbo o tinyere: "N'ịhụnanya ya na n'ebere ya ọ gbapụtara ha," na ndị ọzọ.

Ihe kpatara okwu a na ụzọ okwu a bụ abụọ: nke mbụ, n'ihi na nnwere onwe oge nke ọ bụla, nke bu ụzọ gaa nnwere onwe mmụọ nke ụmụ mmadụ dịka ụdị — nke bụ nke Ijipt na nke Babilọn (n'ihi na ha na-ekwu banyere ndị a) — emezughị ya na-enweghị ọbara na ogbugbu ndị iro, nke bụ ndị Ijipt n'Osimiri Uhie, na ndị Kaldịa site n'aka Saịrọs. Nke abụọ bụ na n'ọbọ na mgbapụta Kraịst a, otu ndị ahụ bụ ma ndị iro ma ndị enyi, ma ndị e meriri ma ndị e nyeere onwe ha, ma ndị e gburu ma ndị e gbapụtara — ma ha dị iche n'ụzọ obi ha, omume ha, na mmetụta ha. N'ihi na ndị bụ ndị na-ekweghị ekwe na ndị ajọ omume na mbụ, site na Kraịst ghọrọ ndị kwere ekwe na ndị ezi omume. Kraịst ya mere gburu mba na ndị mmadụ, wee kulikwa ndị ọzọ — n'ezie ndị ahụ n'onwe ha; n'ihi na, dịka ọmụmaatụ, o gburu Pita onye na-efe arụsị, onye na-aṅụbiga mmanya oke, onye ịkwa iko, wee kulie ya mee ya Pita onye na-efe Chineke, onye na-adịghị aṅụbiga mmanya oke, onye ọ dị ọcha, na ndị ọzọ.

Mara: Onye mmehie na-anọchi anya mmadụ abụọ, ma dịka o bi n'ụdị abụọ — nke bụ nke mmadụ na nke ekwensu, ma ọ bụ nke ịdị njọ na mmehie. Nke mbụ bụ onye agha, nke abụọ bụ onye iro Kraịst; nke mbụ bụ nke a ga-agbapụta, nke abụọ bụ nke a ga-emeri. Nke mbụ ka afọ mgbaghara bụ nke ya, nke abụọ ka ụbọchị ịbọ ọbọ bụ nke ya. Nke mbụ ka a na-atụnyere ndị Izrel e gbapụtara, nke abụọ ka a na-atụnyere ndị Ijipt na ndị Babilọn e gburu. Otu a iwe Kraịst na-alụ ọgụ megide ekwensu na ndị na-eso ya, nke bụ ajọ omume, na-achụpụ ha n'ime mmadụ, iji hie alaeze Chineke n'ime mmadụ ma weghachi mmadụ nye onwe ya na nye Chineke.

Usoro Oge Nsọ

Ebe ọ bụ na Akwụkwọ Ise Mosis nwere akụkọ oge nke ụwa, o jiri mma igosipụta ebe a usoro oge dị mkpirikpi ma nwee ike ịbụ eziokwu, nke ga-abara onye na-agụ akwụkwọ uru ma masịkwa ya, nke ọ ga-eji, dị ka n'ụzọ nchịkọta, were otu anya hụ ndụ na oge ndị mmadụ dị iche iche ma ọ bụ ihe ndị pụtara ìhè n'Akwụkwọ Nsọ, na oghere dị n'etiti ha. Anata m ya n'aka Reverendụ Fadaa Henrịkọs Samerios nke ala ụtọ ncheta, onye rụpụtara ya nke ọma; ma ọ nweghị onwe ya site na njehie ndị m ji nlezianya sachapụ. Ọ hapụrụ Kenan; o nyere Sọl naanị afọ 40 mgbe Samuel gasịrị, dị ka a gosiri n'Ọrụ Ndị Ozi 13:21; na afọ 70 nke mba ma ọ bụ ohu, nke Jeremaya buru n'amụma n'isi nke 25:12 na isi nke 29:10, ọ malitere ya site n'ịchịkọrọ na mba nke Jekọnaya ma ọ bụ Joakịm, onye bụ nwa Joakịm ma bụrụkwa nwa nwa Zedekaya — banyere ihe ndị a na ndị ọzọ, m ga-ekwu ihe ndị a n'ebe kwesịrị ekwesi karị, ma nyochaa ha nke ọma. Afọ ndị e dere n'ụdị tebụl a n'usoro mbụ kwụ ọtọ, nke a mara n'ogidi eso ya, pụtara afọ ụwa na-abawanye ruo oge Kraịst. Afọ ndị a mara n'ahịrị na ogidi ndị dị n'akụkụ pụtara oghere ndị ahụ n'etiti onwe ha, ọ bụrụ na ejikọta ndị dị n'usoro kwụ ọtọ ka ha zukọọ n'otu ogidi — dị ka ọmụmaatụ, ogidi nke abụọ n'akụkụ na nke anọ n'ahịrị kwụ ọtọ na-egosi na site n'uju mmiri ruo Ebreham, afọ 292 gafere.

Rịba ama nke mbụ: Otu ihe ahụ mgbe ụfọdụ a na-edekọ afọ otu tupu oge ya, mgbe ụfọdụ kwa afọ otu mgbe oge ya gafere. Dị ka ọmụmaatụ, site n'ọpụpụ ndị Hibru n'Ijipt ruo ụlọ nsọ Solomọn, mgbe ụfọdụ a na-agụ afọ 479, nke bụ afọ ndị zuru oke; mgbe ụfọdụ afọ 480, nke bụ afọ ndị bidoro — n'ihi na afọ nke 480 abidola mgbe arụpụtara ụlọ nsọ ahụ. Ya mere, ọ bụ okwu a ma ama nke ndị na-ahụ maka usoro oge na otu afọ n'usoro oge anaghị eweta ọdịiche n'ịgụ oge, ya mere ekwesịghị ịtụle ya.

Rịba ama nke abụọ: Dị ka ndị Juu na ndị Kraịstian si amalite usoro oge ha site n'Adam, ma ọ bụ site n'uju mmiri, ma ọ bụ site n'Ebreham, ma ọ bụ site n'ọpụpụ ndị Hibru n'Ijipt, otu a kwa ndị mba ọzọ na-agụ oge ha site na mbụ, n'aka Naịnọs na Semịramis, ndị hiwere alaeze mbụ nke ndị Asịrịa, n'oge ha ka Ebreham biri. Nke abụọ, site n'uju mmiri Ọgịges na ọchịchị eze Inakọs na Forọniọs dị ka ndị eze, nke dabara n'oge Jekọb onye nna ochie. Nke atọ, site n'agha na mbibi Troi, nke mere n'oge Samsọn na Elị onyeisi ụkọchukwu. Nke anọ, site na mmalite Olimpịadụ, nke bidoro n'oge ọgwụgwụ ọchịchị eze Ụzaya, eze Juda. Nke ise, site na ntọala obodo Rom, nke mere n'oge ọgwụgwụ ọchịchị eze Jotam, eze Juda.

Nchịkọta Usoro Oge nke Ụwa Agba Ochie Ruo Kraịst

Data usoro oge ndị a na-eso na-ejikọ ihe omume ndị dị mkpa n'Akwụkwọ Nsọ na usoro ịgụ oge dị iche iche. Nke ọ bụla na-enye ihe omume ahụ na ọnụọgụgụ afọ site na mmalite ụwa.

Afọ site na mmalite ụwa ruo Noa: 1056

Afọ site na mmalite ụwa ruo uju mmiri (ọgwụgwụ uju mmiri): 1657

Afọ site na mmalite ụwa ruo Ebreham: 2024

Afọ site na mmalite ụwa ruo nkwa e mere Ebreham: 2084

Afọ site na mmalite ụwa ruo ọbịbịa Jekọb n'Ijipt: 2299

Afọ site na mmalite ụwa ruo ọnwụ Josef: 2370

Afọ site na mmalite ụwa ruo ohu n'Ijipt n'ụrọ na ahịhịa: 2431

Afọ site na mmalite ụwa ruo ọpụpụ ndị Izrel n'Ijipt: 2531

Afọ site na mmalite ụwa ruo ọbịbịa n'ala nkwa, na Ndị Ikpe: 2571

Afọ site na mmalite ụwa ruo ụlọ nsọ Solomọn: 3011

Afọ site na mmalite ụwa ruo Ndị Eze: 3046

Afọ site na mmalite ụwa ruo Olimpịadụ: 3228

Afọ site na mmalite ụwa ruo ntọala obodo Rom: 3250

Afọ site na mmalite ụwa ruo mba nke ebo 10 n'okpuru Shalmanesa: 3283

Afọ site na mmalite ụwa ruo ịchịkọrọ Jekọnaya ma ọ bụ Jehoakịn: 3405

Afọ site na mmalite ụwa ruo mba Babilọn na mbibi Jerusalem site n'aka Nebụkadneza: 3416

Afọ site na mmalite ụwa ruo nnwere onwe n'okpuru Saịrọs: 3486

Afọ site na mmalite ụwa ruo izu ụka Danịel: 3486

Afọ site na mmalite ụwa ruo oge ndị Grik ma ọ bụ ndị Selụsid: 3694

Afọ site na mmalite ụwa ruo ịdọta Judịa n'okpuru ndị Rom site n'aka Pọmpị: 3888

Afọ site na mmalite ụwa ruo Ọmụmụ Kraịst: 3950

Afọ mbụ nke Kraịst: 3951

Afọ site na mmalite ụwa ruo Baptizim Onye Nzọpụta: 3981

Afọ site na mmalite ụwa ruo Ahụhụ Onye Mgbapụta: 3984

Afọ site na mmalite ụwa ruo ọgwụgwụ izu ụka Danịel: 3984

Site na mba Babilọn ruo afọ ndị Grik ma ọ bụ ndị Selụsid, ndị akwụkwọ Makabis si na ha gụọ ma depụta akụkọ ha, ndị bidoro mgbe Alegzanda Ukwu nwụsịrị n'afọ nke iri na abụọ mgbe Selụkọs kpọrọ onwe ya aha eze, afọ 278 gafere.

Ma ka ị nwee nchịkọta ihe ndị a niile, rịba ama ma cheta: Site n'Adam ruo uju mmiri, afọ 1656 gafere, dị ka a na-achịkọta site na Jenesis 5 na 7; ruo ọgwụgwụ uju mmiri kwa, afọ 1657 gafere, n'ihi na uju mmiri dịgidere otu afọ zuru oke, Jen. 7 na 8.

Ya mere, a mụrụ Kraịst n'afọ ụwa nke 3950.

Usoro Oge nke Baịbụlụ Nsọ

Nyocha ndị ọkà mmụta oge a n'ịtụle akwụkwọ na ihe ncheta ndị oge ochie emebeghị ka okwu usoro oge pụọ n'ịma ya niile; kama, ha hapụrụ ya ka ọ gbagwojuru anya karị ma sie ike karị. N'ihi nke a, anyị chere na ọ zuru ezu maka ebumnuche anyị igosi ndị Na-agụ Akwụkwọ anyị ọrụ dị mma nke ụdị a nke aha ya bụ Fasti Hellenici, nke Clinton dere, na itinye n'ihu anya ha tebụl dị mkpirikpi nke e sitere n'ọrụ Dọkịta Sepp nke e dere n'asụsụ Frenchi wepụta, La Vie de N.-S. Jésus-Christ, vol. II, p. 454.

Usoro Agbụrụ Ndị Nna Ochie

Adam, afọ 130, mụrụ Set. Afọ ụwa: 130. Afọ tupu Kraịst: 4061.

Set, afọ 105, mụrụ Ịnọs. Afọ ụwa: 235. Afọ tupu Kraịst: 3956.

Ịnọs, afọ 90, mụrụ Kenan. Afọ ụwa: 325. Afọ tupu Kraịst: 3866.

Kenan, afọ 70, mụrụ Mahalelel. Afọ ụwa: 395. Afọ tupu Kraịst: 3796.

Mahalelel, afọ 65, mụrụ Jared. Afọ ụwa: 460. Afọ tupu Kraịst: 3731.

Jared, afọ 162, mụrụ Ịnọk. Afọ ụwa: 622. Afọ tupu Kraịst: 3569.

Ịnọk, afọ 65, mụrụ Metusela. Afọ ụwa: 687. Afọ tupu Kraịst: 3504.

Metusela, afọ 187, mụrụ Lamek. Afọ ụwa: 874. Afọ tupu Kraịst: 3317.

Lamek, afọ 182, mụrụ Noa. Afọ ụwa: 1056. Afọ tupu Kraịst: 3135.

Noa, afọ 500, mụrụ Shem, Ham, na Jafet. Afọ ụwa: 1556. Afọ tupu Kraịst: 2635.

Metusela nwụrụ mgbe ọ dị afọ 969. Emechara uju mmiri na jubịlii nke 34 mgbe e kere ụwa (ọnụọgụgụ afọ ahụ kwa ka Kraịst biri n'ụwa), mgbe Noa nọ n'afọ nke 600 nke ndụ ya. Uju mmiri kwụsịrị. Afọ ụwa: 1657. Afọ tupu Kraịst: 2534.

Afọ abụọ mgbe nke a gasịrị, Shem, afọ 100, mụrụ Afaksad. Afọ ụwa: 1659. Afọ tupu Kraịst: 2532.

Afaksad, afọ 35, mụrụ Shela. Afọ ụwa: 1694. Afọ tupu Kraịst: 2497.

Shela, afọ 30, mụrụ Ịba. Afọ ụwa: 1724. Afọ tupu Kraịst: 2467.

Ịba, afọ 34, mụrụ Peleg. Afọ ụwa: 1758. Afọ tupu Kraịst: 2433.

Peleg, afọ 30, mụrụ Reu. Afọ ụwa: 1788. Afọ tupu Kraịst: 2403.

Reu, afọ 32, mụrụ Serụg. Afọ ụwa: 1820. Afọ tupu Kraịst: 2371.

Serụg, afọ 30, mụrụ Nahọ. Afọ ụwa: 1850. Afọ tupu Kraịst: 2341.

Nahọ, afọ 29, mụrụ Tera. Afọ ụwa: 1879. Afọ tupu Kraịst: 2312.

Tera, afọ 70, mụrụ Ebram, Nahọ, na Haran. Afọ ụwa: 1949. Afọ tupu Kraịst: 2242.

Ebram, afọ 75, bịara n'ala Kenan. Afọ ụwa: 2084. Afọ tupu Kraịst: 2107.

Ebreham, afọ 86, mụrụ Ịshmel. Afọ ụwa: 2095. Afọ tupu Kraịst: 2096.

Ebreham, afọ 100, mụrụ Aịzik. Afọ ụwa: 2109. Afọ tupu Kraịst: 2082.

Aịzik, afọ 40, lụrụ Rebeka. Afọ ụwa: 2149. Afọ tupu Kraịst: 2042.

Aịzik, afọ 60, mụrụ Ịsọ na Jekọb. Afọ ụwa: 2169. Afọ tupu Kraịst: 2022.

Ebreham, afọ 175, nwụrụ. Afọ ụwa: 2184. Afọ tupu Kraịst: 2007.

Ịsọ mgbe ọ dị afọ iri anọ lụrụ nwa nwanyị Bịerị onye Het. Afọ ụwa: 2209. Afọ tupu Kraịst: 1982.

Jekọb, afọ 77, gbapụrụ gaa Mesopotemịa. Afọ ụwa: 2246. Afọ tupu Kraịst: 1945.

Jekọb, afọ 91, mụrụ Josef. Afọ ụwa: 2260. Afọ tupu Kraịst: 1931.

Jekọb, afọ 97, laghachiri n'ala Kenan. Afọ ụwa: 2266. Afọ tupu Kraịst: 1925.

Josef, afọ 16, ụmụnne ya rere ya. Afọ ụwa: 2276. Afọ tupu Kraịst: 1915.

Aịzik, afọ 180, nwụrụ. Afọ ụwa: 2289. Afọ tupu Kraịst: 1902.

Jekọb, afọ 130, bịara n'Ijipt, n'afọ nke 24 mgbe Josef n'onwe ya bịasịrị, na afọ 215 mgbe Ebreham kwagasịrị. Afọ ụwa: 2299. Afọ tupu Kraịst: 1892.

Jekọb nwụrụ, afọ 147. Afọ ụwa: 2316. Afọ tupu Kraịst: 1875.

Josef nwụrụ, afọ 110. Afọ ụwa: 2370. Afọ tupu Kraịst: 1821.

Ndị Izrel hapụrụ Ijipt n'afọ nke 430 nke ohu. Afọ ụwa: 2700. Afọ tupu Kraịst: 1491.

Ndị Eze Juda

A na-agụ afọ 480 site na mba Ijipt ruo ịrụ Ụlọ Nsọ ahụ, n'afọ nke 4 nke ọchịchị eze Solomọn. Afọ ụwa: 3011. Afọ tupu Kraịst: 1180.

Site n'ebe a ruo ịrụ ụlọ nsọ Herọd, afọ 1000 gafere. Solomọn kwa chịrị afọ 36 mgbe o rụchara Ụlọ Nsọ ahụ. Afọ ụwa: 3046. Afọ tupu Kraịst: 1145.

Rehoboam chịrị afọ 17. Afọ ụwa: 3082. Afọ tupu Kraịst: 1109.

Abịja chịrị afọ 3. Afọ ụwa: 3085. Afọ tupu Kraịst: 1106.

Asa chịrị afọ 41. Afọ ụwa: 3126. Afọ tupu Kraịst: 1065.

Jehoshafat chịrị afọ 25. Afọ ụwa: 3151. Afọ tupu Kraịst: 1040.

Joram chịrị afọ 8. Afọ ụwa: 3159. Afọ tupu Kraịst: 1032.

Ahazaya chịrị afọ 1. Afọ ụwa: 3160. Afọ tupu Kraịst: 1031.

Atalịa chịrị afọ 6. Afọ ụwa: 3166. Afọ tupu Kraịst: 1025.

Joash chịrị afọ 40. Afọ ụwa: 3206. Afọ tupu Kraịst: 985.

Amazaya chịrị afọ 29. Afọ ụwa: 3235. Afọ tupu Kraịst: 956.

Ụzaya chịrị afọ 52. Afọ ụwa: 3287. Afọ tupu Kraịst: 904.

Jotam chịrị afọ 16. Afọ ụwa: 3303. Afọ tupu Kraịst: 888.

Ehaz chịrị afọ 16. Afọ ụwa: 3319. Afọ tupu Kraịst: 872.

Hezekaya chịrị afọ 29. Afọ ụwa: 3348. Afọ tupu Kraịst: 843.

Manase chịrị afọ 55. Afọ ụwa: 3403. Afọ tupu Kraịst: 788.

Amọn chịrị afọ 2. Afọ ụwa: 3405. Afọ tupu Kraịst: 786.

Josaya chịrị afọ 31. Afọ ụwa: 3436. Afọ tupu Kraịst: 755.

Jehoahaz chịrị ọnwa 3. Afọ ụwa: 3436. Afọ tupu Kraịst: 755.

Jehoakịm chịrị afọ 11. Afọ ụwa: 3447. Afọ tupu Kraịst: 744.

Jehoakịn chịrị ọnwa 3. Afọ ụwa: 3447. Afọ tupu Kraịst: 744.

Zedekaya chịrị afọ 11, tupu Nebụkadneza lụgbuo Jerusalem. Ọlụgbuo a mere afọ 430 mgbe e rụchara ụlọ nsọ Solomọn, afọ 580 tupu a mụọ Kraịst, ma ọ bụ afọ 166 mgbe e tọrọ ntọala obodo Rom. Afọ ụwa: 3611. Afọ tupu Kraịst: 580.

N'ihi na Jehoakịn nọrọ n'agha na mba na Babilọn afọ 37, ruo ọchịchị eze Ịvil-Merodak (4 Ndị Eze 25). Site n'ebe ahụ ruo mgbe Saịrọs meriri Babilọn, afọ 23 gafere dị ka usoro Tolemi si kwuo, afọ 233 kwa ruo Tolemi Lagọs, mgbe ahụ afọ 275 ruo mgbe Ọgọstọs meriri Alegzandrịa (afọ 724 nke Obodo). Ugbu a, ọ bụrụ na ị wepụ afọ 166 site na 747 (mgbe e tọrọ ntọala Obodo ahụ), ị ga-enweta 581, ma ọ bụ afọ ụwa nke 4191.

Ya mere, site na okike ụwa ruo ọmụmụ Kraịst, afọ 4191 nke anyanwụ gafere, ma afọ 4320 nke ọnwa, na afọ 5625 nke ndị ụkọchukwu.

Cf. des Vignoles, Akụkọ Usoro Oge nke Akụkọ Nsọ.