Cornelius a Lapide, S.J.
(Ibisobanuro ku Pentategozi ya Mose)
Argumentum
Abahebureyi, nk'uko Mutagatifu Jeromi abyemeza mu Ntangiriro ye y'Ingabo, babarura ibitabo by'Ibyanditswe Bitagatifu — ni ukuvuga iby'Isezerano rya Kera — bingana n'inyuguti zabo, ni ukuvuga makumyabiri na bibiri, kandi babigabanyamo amatsinda atatu: ni ukuvuga Torah, ni ukuvuga Amategeko; Nebiim, ni ukuvuga Abahanuzi; na Ketubim, ni ukuvuga Ibyanditswe Bitagatifu. Torah cyangwa Amategeko akubiyemo Pentategozi, ni ukuvuga Intangiriro, Iyimukamisiri, Abalevi, Ibarura, na Ivugururamategeko, byagabanyijwe kandi byitwa gutyo atari na Mose, nk'uko Filoni abyemeza, ahubwo n'Abahinduzi Mirongo irindwi, kuko mbere byari igitabo kimwe cy'Amategeko.
Babara Abahanuzi babiri, Aba mbere n'Aba nyuma: Aba mbere bavuga ko ari Yozuwe, Abacamanza, Ruti, n'ibitabo bine by'Abami; Aba nyuma bakaba ari Ezayi, Yeremiya, Ezekiyeli, n'abahanuzi cumi na babiri bato.
Ibyanditswe Bitagatifu babara Yobu, Zaburi, Imigani, Umubwiriza, Indirimbo Ihebuje, Daniyeli, ibitabo by'Amateka, Ezira, na Esitera.
Pentategozi, ni ukuvuga iki gitabo cy'ibice bitanu cya Mose, ni amateka y'isi. Kuko intego yayo ni ukubumbira hamwe amateka n'ibihe by'isi, n'ibikorwa by'abakurambere kuva ku kurema kw'isi bwa mbere kugeza ku rupfu rwa Mose. Kuko mu Ntangiriro, Mose avuga kuva mu ntangiriro iremwa ry'isi, n'ibikorwa bya Adamu, Hawa, Nowa, Aburahamu, Isaka, Yakobo, n'abandi kugeza ku rupfu rwa Yozefu. Mu Iyimukamisiri, itotezwa rya Farawo, n'ibihano cumi by'i Misiri, igutunga ry'Abahebureyi bava muri Misiri, n'urugendo rwabo mu butayu, aho i Sinayi bakiriye Amategeko Cumi n'andi mategeko avuye ku Mana. Mu Abalevi havugwa ibikorwa bitagatifu n'ibitambo, ibyokurya bibujijwe, iminsi mikuru, n'indi mihango, isukurwa, n'imihango, y'abaturage n'iy'abasaserdoti n'Abalevi. Mu Ibarura, abantu, abatware, n'Abalevi babarwa, n'amacumbi mirongo ine na abiri y'Abahebureyi, n'ibikorwa byabo ndetse n'ibikorwa by'Imana mu butayu; ikindi kandi, ubuhanuzi bwa Balamu buravugwa, n'intambara y'Abahebureyi n'Abamadiyani. Ivugururamategeko, cyangwa amategeko ya kabiri, risubiramo kandi rishimangira ku Bahebureyi amategeko Imana yari yarababwiye mbere binyuze kuri Mose mu Iyimukamisiri, mu Abalevi, no mu Ibarura.
Menya wa mbere. Umwanditsi wa Pentategozi ni Mose: bityo bigishwa n'Abagiriki bose n'Abalatini, ndetse na Kristu ubwe, nk'uko bigaragara muri Yohani 1:17 na 45; Yohani 5:46, n'ahandi.
Ikindi kandi, Mose yari umusaza kandi yabanjirije kure mu bihe abanyabwenge bose b'Ubugereki n'ab'amahanga, ni ukuvuga Homero, Heziodi, Talesi, Pitagora, Sokrate, n'abasaza kurusha aba — Orifewusi, Linusi, Muzewusi, Herakule, Eskulapiyusi, Apolo — ndetse na Merukure Trismegiste ubwe, wari umusaza kurusha abandi bose. Kuko uyu Merukure Trismegiste, nk'uko Mutagatifu Agusitini avuga, mu gitabo cya XVIII cy'Umurwa w'Imana, igice cya 39, yari umuzukuru wa Merukure mukuru, ugize nyogokuru we w'umugore Atlasi umuhanga mu nyenyeri, inshuti ya Prometewusi, wabayeho mu gihe Mose yari akiriho. Hano menya ko Mose yanditse Pentategozi mu buryo bworoshye, mu buryo bw'ibitabo by'iminsi cyangwa amateka; nyamara Yozuwe, cyangwa umuntu nk'uwe, ni we washyize aya mateka ya Mose mu murongo, akayagabanya, kandi akongera agashyiramo interuro zimwe na zimwe. Kuko gutyo ku iherezo ry'Ivugururamategeko, urupfu rwa Mose — we noneho atari akiriho — rwashyizweho kandi rusobanurwa na Yozuwe cyangwa undi. Mu buryo bumwe, si Mose ahubwo ni undi muntu, uko bigaragara, washyize mu byanditswe ishimwe ry'ubugwaneza bwa Mose muri Ibarura 12:3. Mu buryo bumwe, mu Intangiriro 14:15, umurwa wa Layishi witwa Dani, nubwo waje kwitwa Dani nyuma y'igihe cya Mose; nuko rero izina Dani ryashyizwe aho kwa Layishi, atari na Yozuwe, ahubwo n'undi wazutse nyuma. Mu buryo bumwe, mu Ibarura 21, imirongo ya 14, 15, na 27 yashyizweho n'undi. Mu buryo bumwe, urupfu rwa Yozuwe rwashyizweho n'undi, mu Yozuwe, igice cya nyuma, umurongo wa 29. Mu buryo bumwe, ubuhanuzi bwa Yeremiya bwashyizwe mu murongo na Baruki, nk'uko nzabyerekana mu ntangiriro y'ibisobanuro bya Yeremiya. Mu buryo bumwe, imigani ya Salomo ntiyanditishijwe kandi itunganywa na we ubwe, ahubwo n'abandi bava mu byanditswe bye, nk'uko bigaragara mu Imigani 25:1.
Ikindi kandi, Mose yize kandi yakiriye ibyo byose igice binyuze mu muco w'abakurambere, igice binyuze mu gihishurirwa cy'Imana, n'igice binyuze mu kubibona n'amaso ye: kuko ibyo avuga mu Iyimukamisiri, Abalevi, Ibarura, na Ivugururamategeko, we ubwe yari ahari kugira ngo abibone kandi abikore.
Menya wa kabiri. Mose yanditse Intangiriro igihe yari mu buhungiro i Madiyani, Iyimukamisiri 2:15, nk'uko Pereriyo avuga, kandi ibyo yabikoze kugira ngo ahumurize Abahebureyi, bari bagandishijwe na Farawo muri Misiri. Ariko Teodorete, Beda, na Tostatusi bafite ibitekerezo birusha kuba byiza (Ewusebiyusi ntabwo ababera, mu gitabo cya VII cy'Igiteguro, igice cya 11, niba amagambo ye asuzumwa neza): ko Intangiriro hamwe n'ibitabo bine bikurikira byanditswe na Mose nyuma y'igutunga ry'Abahebureyi bava muri Misiri, igihe we ubwe yari mu butayu nk'umuyobozi, umusaserdoti mukuru, umuhanuzi, umwigisha, n'umutegeka w'umuryango, akaba yarashyiraho kandi yigisha Repubulika n'Kiliziya y'Imana binyuze mu materaniro n'iSinagogi y'Abayuda, kugira ngo bamenye, bakunde, kandi basenga Imana Umuremyi binyuze mu kurema n'uyobora ibintu.
Kanoni Zimurikira Pentategozi
Kanoni ya 1. Kubera ko Mose hano yandika amateka y'isi, biragaragara ko ibisobanuro bye atari iby'ikimenyetso, atari iby'imvugo ngereranyamvugo, atari iby'amabanga, ahubwo ni iby'amateka, bworoshye kandi bisobanutse; nuko rero ibyo avuga ku paradizo, Adamu, Hawa, n'iremwa ry'ibintu byose ryakozwe intambwe ku ntambwe mu masaha y'iminsi itandatu, n'ibindi, bigomba kwakira mu buryo bw'amateka kandi ku buryo busanzwe, uko bivugwa. Ibi binyuranya n'Orijene, watekereje ko ibi byose bigomba gusobanurwa mu buryo bw'imvugo ngereranyamvugo n'ibimenyetso, maze akagaragura inyuguti n'ibisobanuro bishingiye ku nyuguti. Ariko Abakurambere ba Kiliziya bose bashyigikiye kanoni yacu, na Kiliziya, iha hano icira imanza imvugo ngereranyamvugo za Orijene. Reba Mutagatifu Bazili Mukuru arwanya Orijene hano, Inyigisho ya 3 na 9 ku Byaremwe. Mutagatifu Jeromi avuga ukuri: « Orijene yagize ubwenge bwe ibanga rya Kiliziya. »
Kanoni ya 2. Filosofiya n'ubumenyi bw'ibidukikije bigomba guhuzwa n'Ibyanditswe Bitagatifu n'ijambo ry'Imana, aho umubare wose, umurongo, n'igipimo by'ibidukikije biva, nk'uko Mutagatifu Agusitini avuga. Nuko rero, ku rundi ruhande, Ibyanditswe Bitagatifu ntibyagombye kugorwa kugira ngo bihuzwe n'ibitekerezo by'abanyafilosofiya, cyangwa n'umucyo n'itegeko ry'ibidukikije.
Kanoni ya 3. Mose kenshi akoresha prolepse cyangwa kwibanziriza: kuko yita imijyi n'ahantu izina ryayahawe nyuma cyane. Bityo mu Intangiriro 14:2, yita umurwa wa Bala izina Segori, ariko icyo gihe ntiwari witwa Segori ahubwo waje kwitwa Segori gusa nyuma, igihe Loti yarokotse Sodomu ajya iyo. Mu buryo bumwe mu murongo wa 6 w'igice kimwe, yita imisozi Seyiri, ariko imisozi yaje kwitwa Seyiri nyuma cyane, na Esawu. Mu buryo bumwe mu murongo wa 14 w'igice kimwe, yita Dani icyo gihe cyitwaga Layishi.
Kanoni ya 4. « Iteka ryose » kenshi ntibivuga iteka ryose nyakuri, ahubwo igihe kirekire gifite iherezo ridahanurwa: kuko mu Giheburayo olam, ni ukuvuga « iteka ryose, » bivuga igisekuruza, kubera ko gihunikiye, cyangwa gifite iherezo n'umupaka udatahurwa. Kuko umuzi alam bivuga guhisha cyangwa guhunda. Ikindi kandi, « iteka ryose » kenshi ntibivugwa mu buryo busesuye ahubwo mu buryo bw'igereranywa, kandi bivuga igihe cyose cy'ikintu, gitahoraho mu buryo busesuye ahubwo ku bijyanye n'imimerere runaka, repubulika, cyangwa ishyanga. Bityo amategeko ya kera avugwa ko azamara iteka ryose, ni ukuvuga buri gihe — atari mu buryo busesuye, ahubwo ku bijyanye n'Abayuda: kuko ayo mategeko yamaze igihe kirekire nk'uko republika n'iSinagogi y'Abayuda byamaze, ni ukuvuga mu gihe cyose cy'Ubuyuda, kugeza igihe amategeko mashya yayasimbura; kuko yagombaga kumara kugeza igihe ukuri kwageraga binyuze kuri Kristu. Ko ari uko bigaragara: kuko ahandi Ibyanditswe bivuga ko ayo mategeko ya kera yagombaga guhagarikwa, hagashyirwaho mu mwanya wayo amategeko mashya y'Ivanjiri, nk'uko bigaragara muri Yeremiya 31:32 n'ibikurikira. Bityo Horatiyusi afata « iteka ryose » iyo avuga: « Uzasumbwa iteka utamenye gukoresha ibintu bike. » Kuko ntashobora gusumbwa iteka ryose mu buryo busesuye, we ubuzima bwe bwo asumbiranwamo budashobora kuba bw'iteka ryose. Mutagatifu Agusitini ashyira imbere iyi kanoni mu Cyabuzo cya 31 ku Intangiriro, ku byo harebwe byinshi muri Pereriyo, igitabo cya III ku Intangiriro, urupapuro rwa 430 n'ibikurikira.
Kanoni ya 5. Abahebureyi binyuze mu gusubiranya kenshi bahinduranya uburyo bumwe n'ubundi, kandi cyane cyane bakoresha kubona mu mwanya w'uburyo ubwo ari bwo bwose, kuko kubona ari bwo bwiza n'ubwizewe kurusha ibindi byose, kandi kuko mu buryo busanzwe bw'ugusobanukirwa, burengejeho kubona n'amaso, aho ibyumvwa by'uburyo bwose buhurira. Bityo kubona gufatwa nk'ukuboko muri Yohani 20:29: « Kuko wambonye, ni ukuvuga wankozeho, Tomasi, warizeye. » Ku bihumure bifatwa mu Iyimukamisiri 5:21, mu Giheburayo: « Mwahumanyije izina ryacu n'ubuhumure bwacu mu maso, » ni ukuvuga mu mazuru ya Farawo. Ku guhonja gufatwa mu Zaburi 34:9: « Nimuhonje murebe (ni ukuvuga mwumve uburyohe) ko Nyagasani ari mwiza. » Ku kumva gufatwa mu Iyimukamisiri 20:18: « Abantu babonye, ni ukuvuga bumvise, amajwi; » nuko rero « kubona » bisobanura kumwe no kumenya cyangwa gutahura neza.
Kanoni ya 6. « Icyaha » kenshi, cyane cyane mu Abalevi, gifatwa mu mvugo y'iyindi mvugo y'ikintu: mbere, ku gitambo gitangwa kubera icyaha; ya kabiri, ku gihano cy'icyaha; ya gatatu, ku kutagira ubutabera kw'amategeko cyangwa umwanda w'amategeko, uturuka ku menyo y'amaraso y'ukwezi, imbuto, ibibembe, cyangwa ku gukora ku murambo. Bityo mu Abalevi 12:6, kubyara kwitwa « icyaha, » ni ukuvuga umwanda w'amategeko; na mu Abalevi 14:13, ibibembe byitwa « icyaha » — atari icyaha mu by'ukuri, ahubwo icy'amategeko, ni ukuvuga kutabera kwabuzaga umubembe gusenga no kuba hamwe n'abantu.
Kanoni ya 7. Amategeko y'Imana yitwa, wa mbere, amategeko, ibyemezo, cyangwa ibigomba gukurikizwa, kuko atangaza ibigomba gukurikizwa cyangwa kwirindwa; wa kabiri, yitwa amateka, kuko ayobora kandi akemura imitwe y'impaka hagati y'abantu — kuko mu rukiko umuntu agomba guca imanza akurikije amategeko. Wa gatatu, yitwa ubutabera, kuko ashyiraho ibyubahirizwa n'ibigoreka. Wa kane, yitwa ibimenyetso, kuko ashinga ubushake bw'Imana, ni ukuvuga icyo Imana itusaba, icyo yifuza ko dukora. Wa gatanu, yitwa isezerano, ni ukuvuga amasezerano n'amahame — ni ukuvuga ibisabwa by'amasezerano yagiranye n'Imana — kuko kuri iyi mpamvu Imana yagiranye isezerano n'Abayuda n'Abakristu: ko izaba Imana yabo na Se wabo, niba bose bakurikiza amategeko yayo.
Kanoni ya 8. Mu Pentategozi, sinekidoke ikunda kuboneka. Bityo ubwoko bufatwa mu mwanya w'ubwoko bwihariye: « gukora umwana w'ihene, umwana w'intama, ikimasa » bivuga gutamba umwana w'ihene, umwana w'intama, ikimasa. Bityo igice gifatwa mu mwanya cy'igituza: « kuzuza ikiganza » — wongereho, amavuta — bivuga gusiga umuntu nk'umusaserdoti binyuze mu gusigwa. Bityo « gufungura ubwambure, » cyangwa « kumenya umugore, » cyangwa « kujya aho ari » bivuga ko umugabo asambana n'umugore. Bityo « gufungura ugutwi kw'umuntu » bivuga kumubwira mu gutwi, cyangwa kumutontomera, kumwereka, no kumuhishurira ikintu.
Kanoni ya 9. Mu buryo bumwe, metonomiya ikunda kuboneka, nk'uko mu Intangiriro 14:22 na Iyimukamisiri 6:8: « Nshyize ikiganza cyanjye hejuru, » ni ukuvuga, ufite ikiganza kizamurwa mpuza Nyagasani w'ijuru ho umugabo kandi ndarahiye Imana. Bityo « umunwa » bivuga ijambo cyangwa itegeko ritangwa ku munwa. Bityo « ikiganza » bivuga ububasha, imbaraga, cyangwa igihano, gikorwa n'ikiganza. Bityo « ubugingo » bivuga ubuzima, cyangwa inyamaswa ubwayo, ifite imiterere n'ubuzima ari ubugingo. Bityo « umugabo w'amaraso » ni uko umwicanyi yitwa.
Kanoni ya 10. Mu buryo bumwe, catachresis ikunda kuboneka; nk'iyo « se » w'ikintu avugwa ko ari we muremyi, umushyiraho, cyangwa umuhimbyi w'ikintu, cyangwa we uri wa mbere n'umukuru muri icyo kintu. Bityo Imana yitwa « se » w'imvura, ni ukuvuga umuremyi. Bityo Shitani yitwa « se » w'ibinyoma, ni ukuvuga umuremyi. Bityo Tubali-Kayini yitwa « se » w'abacuranyi b'ibikoresho: se, ni ukuvuga wa mbere, n'umuhimbyi w'igikoresho. Bityo bavuga: « Yabakubise mu munwa, ni ukuvuga mu nkota, y'inkota » — kuko « umunwa » w'inkota ari nko kuvuga ubugi bwayo nyabwo, busesura kandi bukarya abantu, nk'uko umunwa urya umugati. Kuko muri ubwo buryo intare, ingwe, amasega, n'indi nyamaswa z'ishyamba zikubita intama, imbwa, n'inka ku munwa wazo, igihe zizicagura, zizitanyagura, kandi zizikarya ku kanwa kazo. Mu catachresis imwe, bavuga imijyi mito n'imidugudu « abakobwa, » iri hafi kandi igengwa n'umugi mukuru nk'umubyeyi. Ikindi kandi, bavuga imijyi ubwayo « abakobwa » kubera ubwiza n'ubukungahaze bwayo, nk'uko « umukobwa wa Siyoni » ari umurwa n'igihome bya Siyoni; « umukobwa wa Yeruzalemu » ni umurwa wa Yeruzalemu; « umukobwa wa Babiloni » ni umurwa wa Babiloni, ni ukuvuga, Babiloni ubwayo. Mu buryo bumwe, « kubakira umuntu inzu, » cyangwa kuyisenya, bivuga guha umuntu, cyangwa gusenya, umuryango n'urubyaro. Kuko « inzu » bivuga urubyaro n'abazakomoka. Ni cyo gituma Abahebureyi bita abana banim, nk'aho ari abanim, ni ukuvuga « amabuye, » bivuye ku muzi bana, ni ukuvuga « yarubatse »; kuko ku bana nk'uko ku mabuye inzu n'imiryango y'ababyeyi zubakwa, nk'uko Eripidesi avuga: « inkingi z'amazu ni abana b'abagabo. »
Kanoni ya 11. Abahebureyi kenshi bafata inshinga z'ibikorwa nyabyo bakabikoresha mu mwanya w'inshinga z'ijambo cyangwa z'umutima. Bityo mu Abalevi 13:6, 11, 20, 27, 30, havugwa ko umusaserdoti « azasukura » cyangwa « azahumanya » umubembe, ni ukuvuga, azamwemeza kandi amutangarize ko asukuye cyangwa ahumanye, kugira ngo agarurwe mu bana n'abantu, cyangwa aburiweho. Bityo mu Yeremiya 1:10, havugwa: « Nagushyize hejuru y'amahanga no hejuru y'ubwami, kugira ngo urandure, usenya, ukwirakwize, uzirukanye, kubake, no gutera » — ni ukuvuga, guhanura no kwamamaza ko ayo mahanga agomba gurandurwa no gusenywa, ariko andi agomba kubakwa no guterwa. Bityo havugwa mu Abalevi 20:8, n'igice cya 21:8, 15, na 25: « Ni jye Nyagasani ubatagatifuza, » ni ukuvuga, ndabategeka kuba abatagatifu.
Kanoni ya 12. Abahebureyi kenshi baceceka umukoresha, yaba umuntu cyangwa ikintu gikora cyangwa cyakorerwaho, kuko bareka ko gitahurwa mu byo byandirizaga cyangwa bigiye gukurikira, nk'uko mu Ivugururamategeko 33:12, n'ahandi.
Kanoni ya 13. Amagambo n'interuro z'Ibyanditswe Bitagatifu ntibigomba buri gihe gusubizwa ku byari biturutse mu biri imbere ahagana, ahubwo rimwe na rimwe ku bya kure cyane byabanjirije kera. Bityo icyo cy'Iyimukamisiri 22:3 — « Niba (umujura) adafite icyo asubiza ku bujura, we ubwe azagurwa » — kigomba guhuzwa atari n'amagambo ari imbere ahagana, ahubwo n'umurongo wa 1, aho havuga: « Niba umuntu yibiye inka, azasubiza inshuro eshanu. » Mu buryo bumwe mu Indirimbo Ihebuje 1, havuga: « Ndi umwirabura ariko mfite ubwiza, nk'amahema ya Kedari, nk'imyenda ya Salomo, » aho « amahema ya Kedari » adashobora guhuzwa na « ubwiza, » kuko yo ubwayo yari mibi, yatsintswe n'izuba, yirabura kandi ari mabi. Nuko rero aya magambo agomba guhuzwa no gusobanurwa gutya: Ndi umwirabura nk'amahema ya Kedari, ariko icyo gihe kimwe ndi nziza nk'imyenda iremereye kandi y'ubwami ya Salomo.
Kanoni ya 14. Igihakana mu Giheburayo kihakana ibikurikira byose; nuko rero « si byose » mu Giheburayo bivuga kimwe na « ntanumwe, » mu gihe mu Kilatini bivuga « bamwe... ntibakora » (ni ukuvuga, si bose).
Kanoni ya 15. Ibyanditswe bikunze gusezeranya ibintu bimwe bimwe abantu bimwe bimwe bituzuzwa muri bo ubwabo ahubwo mu bazabakomokaho, kugira ngo byerekane ko Imana itanga ibyo ibintu ku bazabakomokaho kubera bo; kuko ibitanzwe ku bakomokaho bifatwa nk'ibyatanzwe ku bo bakomokaho bari igice cyabo, nk'isoko n'umutwe w'urubyaro. Bityo Aburahamu arasezererwa igihugu cya Kanani atari muri we ubwe ahubwo mu bamukomokaho, Intangiriro 13:14. Bityo Yakobo, ni ukuvuga Abayakobi, basezererwa gutegeka kuri Esawu, ni ukuvuga Abanyedomu, Intangiriro 27:29. Bityo mu Intangiriro 29, Ba-Sekuruza cumi na babiri basezererwa ibyo byagombaga kuzagera ku babakomokaho. Mutagatifu Yohani Krizostomo ashyira imbere iyi kanoni, Inyigisho ya 8 ku Matayo.
Kanoni ya 16. Nubwo Mutagatifu Sipriyani, igitabo cya II Ibinyuranya n'Abayuda, igice cya 5; Hilari, igitabo cya IV ku Butatu; na Nazianzi, mu nyandiko Ku Kwizera, batekereza ko Imana yigaragaje mu mubiri yiyambitse kandi igaragara ku maso kuri Aburahamu, Mose, n'Abahanuzi, nyamara ni ukuri kurusha ko izo garagara zose zakoreshejwe abamalayika, bigaragariye mu mibiri bayambaye bakaba abantu ba Imana, ni cyo gituma bitwa Imana. Ni ko Dionizi, igice cya 4 cy'Ubwami bwo mu Ijuru bw'Abamalayika; Mutagatifu Jeromi ku gice cya 3 cy'Abanyagalatiya; Agusitini, igitabo cya III cy'Ubutatu, igice cya nyuma; Gregori mu ntangiriro y'Imyitwarire, igitabo cya 1, n'abandi hose. Kandi biremezwa. Kuko uwigaragarije Mose akavuga: « Ni jye Imana ya Aburahamu, » yari umumalayika, nk'uko Mutagatifu Sitefano abigisha mu Ibyakozwe n'Intumwa 7:30. Bityo Nyagasani watanze amategeko kuri Mose i Sinayi, Iyimukamisiri 19 na 20, Pawulo amwita umumalayika mu Abanyagalatiya 3:19. Kuko abamalayika ni imyuka y'abakozi, Imana ikoresha ibintu byayo byose binyuranyamo. Nuko rero, icyo Inama ya Sirumiyumu, kanoni ya 14, itangaza — ko uwagumanye na Yakobo, Intangiriro 32, yari Umwana w'Imana — bitahurwe ko yari umumalayika werekanaga Umwana w'Imana. Wongereho ko amategeko y'iyi Nama atari inyigisho z'ukwizera, ndetse n'amahame ya Kiliziya, keretse mu gihe ahana amaherezo ya Fotinusi; kuko birazwi ko iyi Nama yari iteraniro ry'Abanyariyusi.
Kanoni ya 17. Iyo Ibyanditswe Bitagatifu bishyira umuntu izina rishya, bigomba gutahurwa ko bidakuraho izina rya mbere, ahubwo bikongeraho irya nyuma ku rya mbere, bityo umuntu ashobora kwitwa amazina yombi, rimwe izina rimwe, rimwe irindi. Bityo mu Intangiriro 35:10, havuga: « Ntuzongera kwitwa Yakobo, ahubwo uzitwa Isiraheli » — bivuga, nk'aho ngo: Ntuzitwa Yakobo gusa, ahubwo n'Isiraheli; kuko kenshi nyuma y'aho yitwa Yakobo. Bityo Gideyoni, mu Abacamanza 6:32, avugwa ko kuva uwo munsi yaje kwitwa Yerubali, nyamara Ibyanditswe bikomeza kumwita Gideyoni. Bityo Simoni, nyuma y'aho Nyagasani amwise Kefasi, ntibikira kumwita Simoni nyuma y'aho.
Hano menya: Imana n'Abahebureyi bashyiraga abantu babo amazina aturuka ku byabaye, ni ukuvuga amazina yerekana ibyabaye, yaba ibibaye cyangwa ibizabaho; hanyuma amazina yabaga nk'ibimenyetso, cyangwa amagambo y'impanuro, cyangwa ibyifuzo by'igihe kizaza; kuko bashyiraga umuntu izina, bamuhanuriraga cyangwa bamwifuriraga kuba uko bwerekanwaga n'iryo zina. Ko ari uko bigaragara mu mazina ya Adamu, Hawa, Seti, Kayini, Nowa, Aburahamu, Ishimayeli, Isaka, Yakobo, n'ibindi, nk'uko nzabyerekana aho buri rimwe rikoreshwa.
Abanyaroma, Abagiriki, n'Abadage bagiye bakurikiza uwo muco. Abanyaroma bise Korvinusi kubera igikona (corvus) cyamuhanuriye gutsinda mu nkambi; Sezari kubera umusatsi utagira urujijo (caesaries) avugwa ko yavutse nawo; Kaligula kubera inkweto y'ingabo (caliga) yakambikaga kenshi. Bityo Abanyapizoni baswe bitwa gutyo kuko batera neza imbuto (pisa); nk'uko Abanyasiseroni bahawe izina ryabo bivuye ku magufa (cicer), Abanyafabiyusi bivuye ku bihyimba (faba), n'Abanyalenturi bivuye ku nzuzi (lens) bateraga neza. Bityo Ankusi yaswe yitwa kubera inkokora y'ukuboko kwe yagondaguye, nk'uko Fesitusi avuga — kuko « inkokora » mu Kigiriki yitwa ankon. Bityo Seruviyusi, kuko yavutse kuri nyina w'umuja; Pawulusi, kubera ingano ye nke; Torkwatusi, kubera inigi yakuye ku Munyagoli mu ntambara; Plankusi, kubera ibirenge bye biringaniye. Bityo Sipiyoni ryari izina ry'umuryango w'Abanyakorneli, ryatangijwe na P. Korneli (sogokuruza wa P. Korneli Sipiyoni Afirikano, wanesheje Hanibali). Kuko kubera ko yayoboye kandi akayobora se mu mwanya w'inkoni (scipio), ni we wa mbere wiswe Sipiyoni, kandi akageza iryo zina ku bazamukomokaho.
Abagiriki bise Platoni, nk'aho « munini, » kubera amabega ye manini, nubwo mbere yitwaga Aristokle; Krizostomo, nk'aho « umunwa w'izahabu, » kubera ubuhanga bwe bwo kuvuga; Lawonike, nk'aho « umutsindi w'abaturage »; Leyonike, nk'aho « uw'intare »; Stratorike, nk'aho « umutsindi w'ingabo »; Demostenesi, nk'aho « inkingi y'abaturage »; Aristoteli, nk'aho « iherezo ryiza kurusha »; Gregori, nk'aho « umureberezi »; Diyogene, nk'aho « wavutse kuri Zewusi »; Aristobule, nk'aho « umugabo w'inama nziza kurusha »; Teyodore, nk'aho « impano y'Imana »; Hipokrate, nk'aho « ufite imbaraga z'ifarasi »; Kalimake, kubera « intambara nziza. »
Abadage n'Ababeligiya bise Frederike, nk'aho « ukize mu mahoro, » ni ukuvuga ufite amahoro yuzuye; Leyonare, nk'aho « uw'imico y'intare »; Berinare, nk'aho « uw'imico y'idubu »; Gerare, nk'aho « uw'imico y'inkona »; Kunoni, nk'aho « intwari »; Kunrade, nk'aho « uw'inama y'ubutwari »; Adeligisi, nk'aho « uw'umutima w'icyubahiro »; Kanute, kubera kwiminira inzoga; Faramunde cyangwa Framunde, kubera ubwiza bw'mu maso. Bityo Giyomu yaje kubera ingofero y'izahabu; Gudela, nk'aho « umugabane mwiza »; Loteri, nk'aho « umutima w'ibiganza »; Leopoli, nk'aho « ikirenge cy'intare »; Lanfranke, nk'aho « ubwigenge burambye »; Volufugangi, nk'aho « urugendo rw'ikirura. » Reba byinshi muri Goropiyusi, Skriyekiyusi, na Pontusi Hewuterusi ku Bwubeligiya.
Kanoni ya 18. Iyo, ku muntu ufite izina, izina ridahinduwe, ahubwo — izina rye ricecetse kandi ritekerezwa — avugwa ko agomba kwitwa iri cyangwa riri, nta zina rindi rishyirwa kuri we, ahubwo byerekana ko azaba umuntu nk'uwo ashobora kwitwa kandi akitwa iryo zina rindi neza. Bityo mu Ezayi 7:14, Kristu yitwa Emanuweli; na mu gice cya 8, umurongo wa 3: « Ihutira gufata iminyago, wihutire gusahura »; na mu gice cya 9, umurongo wa 6: « Utangaje, Umuhanura, Imana, Umunyambaraga, Se w'isi izaza, Umwami w'amahoro »; na muri Zakariya igice cya 6, umurongo wa 12, yitwa Uburasirazuba. Bityo Yohani Batisita Malakiya amwita Eliya; n'abana ba Zebede mu Ivanjiri bitwa Bwanereji, ni ukuvuga, abana b'inkuba.
Kanoni ya 19. Abagabo n'abagore ba kera bari bafite amazina menshi: nuko rero ntibigomba gutangaza niba umuntu umwe mu Byanditswe yitwa rimwe izina rimwe, irindi izina. Bityo umugore wa Esawu witwa mu Intangiriro 36:2 Ada, umukobwa wa Eloni Umuheti, mu Intangiriro 26:34 yitwa Yuditi, umukobwa wa Beweri Umuheti; n'undi mugore we witwa mu Intangiriro 36:2 Oholibama, umukobwa wa Ana, mu Intangiriro 26:34 yitwa Basemati, umukobwa wa Eloni. Mu buryo bumwe kenshi mu 1 Amateka, mu bice cumi bya mbere, amazina atandukanye ahabwa abagabo n'abagore — atandukanye, mvuze, n'ayo bafite mu Intangiriro, Yozuwe, Abacamanza, n'ibitabo by'Abami. Bityo Abimeleki na Ahimeleki ni umwe, Yobu na Yobabi, Akari na Akani, Aramu na Ramu, Arawuna na Orunani, Yetero na Reweli. Hano menya mu nzira ko amazina, iyo ahinduriwe mu rundi rurimi, ahinduka cyane ku buryo asa n'aho atari amwe, cyane cyane iyo agana kandi akerekeza ku nkomoko y'ijambo itandukanye mu rurimi rwayo.
Kanoni ya 20. Ibyanditswe bikunze kwita impamvu icyo cyari intandaro gusa, no gushyira mu mwanya w'impamvu nyayo y'ikibazo, kuko abantu basanzwe bavuga gutyo, bita igisubizo icyo ari cyo cyose « ingaruka, » kandi bakita intandaro « impamvu. » Bityo mu Intangiriro 43:6, Yakobo avuga: « Mwangiriye ibi mu ntege nke zanjye, mubwira uwo muntu ko mufite undi muvandimwe. » Kuko abana ba Yakobo ntibashakaga intege nke za se wabo, ahubwo byaje ku mpanuka n'imbaraga z'ibindi byo mu bikorwa n'amagambo yabo mu gihe bakoraga ikindi kintu. Reba Ribera ku Amosi 2:19.
Kanoni ya 21. Abahebureyi kenshi bashyira ijambo ry'ubushobozi ahari iry'ikintu, nk'uko « ikizira » mu mwanya w'ikintu gizira cyangwa cyangiritse, Iyimukamisiri 8:28: « Tuzatambira Nyagasani ibizira by'Abanyamisiri? » Zaburi 21:2: « Icyifuzo (ni ukuvuga ikintu cyifujwe) cy'umutima we wamukijije. » Bityo Imana yitwa ibyiringiro byacu, ni ukuvuga ikintu twizeye, n'ukwihangana kwacu n'icyubahiro cyacu, ni ukuvuga, Uwo tumbabarira, We twishimira.
Kanoni ya 22. Abahebureyi bafata inshinga rimwe mu gikorwa cyuzuye, rimwe mu gikorwa gikomeza, rimwe mu gikorwa gitangira, ku buryo « gukora » ni kimwe no kugerageza, gutangira, gutangira gukora ikintu. Bityo Abahebureyi bavugwa ko baturutse muri Misiri rimwe ku mugoroba, nk'uko mu Ivugururamategeko 16:6, rimwe mu ijoro, nk'uko mu Iyimukamisiri 12:42, ahandi mu gitondo, nk'uko mu Ibarura 23:3, kuko ku mugoroba batambye umwana w'intama, ari cyo cyari impamvu n'intangiriro y'igitunga; mu ijoro, nyuma y'uko abana ba mbere b'Abanyamisiri bishwe, bahawe uruhushya na Farawo, ndetse itegeko ryo gusohoka, kandi bateruye imitwaro yabo batangiye gusohoka; ariko mu gitondo ni bwo basohoteye rwose mu buryo bwuzuye.
Kanoni ya 23. Iyo Abahebureyi bashaka gukuza ikintu, cyangwa kwerekana urwego rwo hejuru cyane (barura), bakoresha izina ry'ubushobozi cyangwa izina ry'ikintu rivuzweho kabiri, nk'uko « ubutagatifu ni » cyangwa « ikirimo cy'ibirimo ni, » ni ukuvuga, « ni kitagatifu cyane kurusha » — ibyo bikunda kuboneka mu Abalevi.
Kanoni ya 24. Mu Byanditswe, hipalaraje ikunda kuboneka, nk'uko mu Iyimukamisiri 12:11: « Muzagira inkweto ku birenge byanyu, » ni ukuvuga, mu gusubiranya, muzagira ibirenge byanyu mu nkweto, ni ukuvuga, mwambare. Kuko inkweto ntiziri ku birenge, ahubwo ibirenge biri mu nkweto. Iyimukamisiri 3:2, mu Giheburayo: « Igihuru cyaragurumanaga mu muriro, » ni ukuvuga, umuriro waragurumanaga mu gihuru. Abacamanza 1:8, mu Giheburayo: « Bajugunye umurwa mu muriro, » ni ukuvuga, bajugunye umuriro mu murwa. 2 Abami 9:30, kuri Yezabeli havugwa mu Giheburayo: « Yashyize amaso ye mu gishito, » ni ukuvuga, yashyize igishito ku maso ye, yasize amaso ye igishito. Zaburi 77:6, mu Giheburayo: « Waradunyoesheje igipimo mu marira, » ni ukuvuga, amarira mu gipimo, kimwe kinini, nk'uko Rabi Dawidi avuga. Zaburi 19:5: « Ku zuba yashyizeho ihema rye, » ni ukuvuga, yashyize izuba mu ihema rye, cyangwa yashyiriye izuba ihema mu ijuru, nk'uko Igiheburayo kibivuga. Zaburi 81:6: « Yashyize ikimenyetso muri Yozefu, » ni ukuvuga, yashyize Yozefu nk'ikimenyetso, we koko byose byagenze neza kubera ko yakurikije amategeko y'Imana. Ni ko Umukalideya avuga: nubwo hari ubundi busobanuro bw'aho hantu, nk'uko nabivuze ku Zaburi 81.
Kanoni ya 25. Abahebureyi bafata amazina rimwe mu buryo bw'igikora, rimwe mu buryo bw'ikikorwa. Bityo « ubwoba » bukoreshwa ku bwoba tubwoba umuntu, no ku muntu utinywa, nk'uko mu Intangiriro 31:42, Imana yitwa ubwoba bwa Isaka, ni ukuvuga, Uwatinyagwa na Isaka, Uwo Isaka yubahaga kandi yubahirizaga. Bityo « ukwihangana » kukoreshwa atari ku bushobozi gusa butuma twihanganira ingorane n'ubutwari, ahubwo no ku mubabaro ubwawo, no ku bibazo twihanganira, ndetse no ku Mana ubwayo, Yo tumbabarira, nk'uko mu Zaburi 71:5: « Ni Wowe kwihangana kwanjye, Nyagasani. » Mu buryo bumwe « urukundo » rukoreshwa atari ku rukundo dukunda gusa, ahubwo no ku kintu gikundwa, nk'uko « Mana yanjye, urukundo rwanjye, n'ibintu byose. »
Kanoni ya 26. Mu Byanditswe, litote ikunda kuboneka (byiza kwita litote, ni ukuvuga, kugabanya), bivuga kugabanya aho ibintu bikuru bivugwa n'amagambo make kandi nk'aho bigabanyijwe, nk'irya Virjili, Ibitabo by'Ubuhinzi igitabo cya 3: « Ni nde utazi Ewurisitewusi ukaze, cyangwa ibicaniro bya Busirise utashimwe? » « Utashimwe, » ni ukuvuga, umubi cyane kandi ukwiriye gucirwa iteka kurusha abandi bose. Kuko Busirise yicaga kandi yatambaga abashyitsi be. Bityo mu 1 Samweli 12:21, havuga: « Ntimukurikire ibintu by'ubusa, bitazabagirira umumaro, » ni ukuvuga, ntimukurikire ibishushanyo, bizabagirira nabi cyane kandi bibabere urushyo. 1 Abamakabe 2:21: « Ntibidufitiye akamaro » (ni ukuvuga, bizadugirira nabi cyane) « kureka amategeko. » Mika 2:1: « Baragowe abatekereza iby'ubusa, » ni ukuvuga ibirimbura. Abalevi 10:1: « Batanze imbere y'Uhoraho umuriro utari uwabo, utari warategetswe, » ni ukuvuga, wari wabujijwe.
Kanoni ya 27. Mose, nk'uko Klementi avuga (Stromata, igitabo cya 6), kubera ko yize ubwenge bwose bw'Abanyamisiri, rimwe na rimwe akoresha uburyo bwabo bw'ihiyeroglifike mu mategeko ye, kandi akabigisha binyuze mu bimenyetso n'amayobera. Bityo na Eleyazari umusaserdoti mukuru, igihe Aristewasi (nk'uko we ubwe abihamya mu nyandiko ye Ku Bahinduzi Mirongo irindwi, igitabo cya 2 cy'Isomero ry'Abakurambere Batagatifu), intumwa ya Ptolome Filadelfusi, yamubazaga impamvu Mose yari yabujije kurya cyangwa gutamba inyamaswa zimwe zimwe zandi mahanga yakoreshaga, yasubije ati: Aya mategeko ya Mose ni ay'ibimenyetso n'amayobera, nk'ibimenyetso bya Pitagora n'ihiyeroglifike y'Abanyamisiri. Ikindi kandi, amayobera ya Pitagora, nk'uko Mutagatifu Jeromi avuga (Kurwanya Rufinusi, igitabo cya 3), yari nk'aya: « Ntimusimbuke umunzani, » ni ukuvuga, ntimurenganye ubutabera. « Ntimucane umuriro n'inkota, » ni ukuvuga, ntimurakaze umuntu urakaye n'amagambo. « Ikamba ntigashishurwe, » ni ukuvuga, amategeko y'imijyi ntigaharanirwe ahubwo arindwe. « Ntimukarye umutima, » ni ukuvuga, muvanemo agahinda mu mutima wanyu. « Ntimugende mu muhanda rusange, » ni ukuvuga, ntimukurikire ikosa ry'abantu benshi. « Inyoni y'inyamanza ntigakirwe mu nzu, » ni ukuvuga, abashwiragira ntigashyirwe mu nzu. « Umuzigo ugomba gushyirwa ku bafite imizigo, ariko umuzigo ntugomba gusangirwa n'abawushyira hasi, » ni ukuvuga, abishyira imbere mu bushobozi, amategeko agomba kwongerwaho; ariko abahungira umurimo n'abihesha ubunebwe, bagomba guharirwa.
Kanoni ya 28. Abahebureyi ba vuba ntibazi ibisobanuro by'ukuri by'amazina y'ibintu, y'inyamaswa, y'imyaka, ibiti, n'amabuye y'agaciro; ahubwo buri wese muri bo ahimbira icyo ashaka. Nuko rero muri ibyo, itegeko ry'ibanze ni ukurikira Abahebureyi ba kera b'abahanga kurusha, kandi mbere ya bose umuhinduzi wacu [umuhinduzi wa Vulgata], ku rubanza rwa Kiliziya ari we mwiza kurusha abandi bose.
Kanoni ya 29. Amazina y'Igiheburayo y'inyamaswa, ibiti, n'amabuye ni rusange kandi asangiye n'ibintu byinshi. Bityo safani, Abalevi 11:5, bivuga imbeba nini; ariko Imigani 30:26, bivuga urukwavu; Zaburi 104:18, bivuga ikinyogote. Reba Ribera ku Zakariya igice cya 5, umubare wa 21.
Kanoni ya 30. Abahebureyi kenshi bashyira igikorwa, umwuga, n'ubushobozi mu mwanya w'intego, kandi kinyuranye, binyuze mu metonomiya. Bityo bita ibara « ijisho » cyangwa « umurebere, » kuko ibara ari intego y'ijisho n'iy'umurebere, nk'uko mu Abalevi 13:10, ibibembe bivugwa ko bihindura « umurebere, » ni ukuvuga, ishusho n'ibara. Bityo kandi Imana yitwa ubwoba bwacu, urukundo rwacu, ibyiringiro byacu, ukwihangana kwacu, n'icyubahiro cyacu, kuko ni Yo ntego y'ubwoba bwacu, urukundo rwacu, ibyiringiro byacu, ukwihangana kwacu, n'icyubahiro cyacu; kuko ni Yo dutinyira, dukunda, twizeye, Yo tumbabarira, Yo twishimira.
Kanoni ya 31. Mose mu Pentategozi akora wa mbere nk'umwanditsi w'amateka, wa kabiri nk'umutegeka, wa gatatu nk'umuhanuzi; nuko rero agomba gusobanurwa rimwe mu buryo bw'amateka, rimwe mu buryo bw'amategeko, rimwe mu buryo bw'ubuhanuzi.
Kanoni ya 32. Ijambo « na » mu Bahebureyi kenshi ni iry'ibisobanuro, ni ikimenyetso cy'ibisobanuro, bivuga « ni ukuvuga, » nk'uko mu Abalevi 3:3: « Amaboko yabo yuzuye, na (ni ukuvuga) yejejwe »: kuko kuzuza amaboko amavuta byari ukuyeza ku busaserdoti. Bityo Abanyakolosi 2:8: « Murebe ntihagire ubashuka binyuze mu bya filosofiya, na (ni ukuvuga) uburiganya bw'ubusa. » Kuko Intumwa ntiyashakaga gucira iteka filosofiya y'ukuri, ahubwo filosofiya y'ibinyoma n'ubushuke gusa. Mu buryo bumwe « na » bifatwa mu Matayo 13:41; Yeremiya 34:21, n'ahandi.
Kanoni ya 33. Abahebureyi kenshi bakoresha uburyo bw'ikibazo atari mu kintu gitumvikana ahubwo mu kintu kigaragara, kandi atari kugira ngo bahane ahubwo kugira ngo bakangure kandi bashyire umwete ku mwitegereza w'uwumva. Bityo mu Intangiriro 47:19, Abanyamisiri babwira Yozefu: « Kuki turapfa imbere y'amaso yawe? » Bityo mu Iyimukamisiri 4:2, Imana ibwira Mose: « Icyo ufashe mu kuboko kwawe ni iki? » na mu gice cya 14, umurongo wa 15: « Kuki untakambira? » Bityo iryo jambo rya Kristu ku mama we: « Ni iki twahuriweho, mugore? » ntabwo ari igihano, ahubwo ni igerageza ry'ibyiringiro, rihashyira umwete.
Kanoni ya 34. Amategeko yose ya Pentategozi, ndetse n'ay'amateka, ni ay'amategeko y'Imana, kuko yatanzwe n'Imana; ariko amwe muri yo ntabwo yasa nk'aho yagombye gukurikizwa mu cyaha gikomeye, ahubwo mu cyaha gito gusa, kubera ubuto bw'ikibazo, nk'uko « Ntuzatere imbuto z'ubwoko butandukanye mu murima wawe » (Abalevi 19:19), na « Niba ubonye icyari, fata ibyana, ariko ureke nyina agende » (Ivugururamategeko 22:6).
Kanoni ya 35. Ibyanditswe, cyane cyane mu buhanuzi, rimwe na rimwe bikubiyemo icyaramuye n'icyaramujwe, ni ukuvuga ikintu amagambo yerekana ku buryo busanzwe, no mu gihe kimwe imvugo ngereranyamvugo icyo kintu kirerekana; ariko mu buryo ibintu bimwe bihura neza n'icyaramuye, ibindi bikahura neza n'icyaramujwe; hanyuma aho hantu hafite ibisobanuro bibiri bishingiye ku nyuguti: ubwa mbere ubw'amateka, ubwa kabiri ubw'ubuhanuzi. Kuko ndetse n'abakiri bato b'abahanga kenshi bakina kandi bagaseka umugenzi wabo, bavuga, urugero, « Ufite izuru rirekire, » kandi mu gihe kimwe bagashaka kuvuga ko ari umunyabwenge, nk'aho ngo, « Ufite izuru ry'uburyohe nk'uko ufite izuru rirekire »: aho ijambo « izuru » rifata ibisobanuro byaryo nyakuri kandi rigatwara ubundi binyuze mu gushaka neza no mu mvugo ngereranyamvugo. Kuki Roho Mutagatifu atakwemera mu gutekereza kumwe n'imvugo imwe gukubiyemo ikimenyetso n'ikintu cyerekanwa, icyaramuye n'ukuri? Ingero ziri mu 2 Samweli 7:12, aho avuga kuri Salomo ku buryo busanzwe, ariko akavuga ibintu bimwe bimwe kuri we binyuze mu iteranywa birenza ibipimo, bihuye by'ukuri na Kristu wenyine mu bisobanuro by'ingenzi. Bityo mu Intangiriro 3:14, Imana ibwira inzoka, kandi binyuze muri yo Shitani ihishemo. Nuko ibintu bimwe ivuga bihuye n'inzoka, nk'ibi: « Uzagenda ku nda yawe, kandi uzarya umwanda; » n'ibindi bihuye na Shitani, nk'ibi: « Nzashyira urwango hagati yawe n'umugore; we azagukandagira umutwe. » Bityo Mose mu Ivugururamategeko 18:18, binyuze mu Muhanuzi asezeranya nyuma ye, asobanuye abahanuzi b'ubwoko bwose kimwe na Kristu ku buryo bwihariye. Bityo Balamu avuga ko Isiraheli azahonya Mowabu, Edomu, n'abana ba Seti (Ibarura 24:17), binyuze muri Isiraheli asobanuye Dawidi na Kristu bombi. Bityo Ezayi, igice cya 14:11 n'ibikurikira, asobanura igwa ry'umwami wa Babiloni binyuze mu igwa rya Luciferi; nuko avuga ibintu bimwe bihuye na Luciferi, Belishatsari akaba ari mu mvugo y'ikigereranyo gusa, ni ukuvuga, mu mvugo irenza ibipimo cyangwa iy'umugani, nk'ibi: « Wavuye mu ijuru ute, Luciferi! Ubwibone bwawe bwamanitswe ikuzimu, wowe wavugaga ngo: Nzazamuka mu ijuru, nzashyira intebe yanjye hejuru y'inyenyeri z'Imana, nzasa n'Isumbabyose. » Ariko avuga ibindi bihuye na Belishatsari, nk'ibi: « Umurambo wawe waguye, inyuguta zizasakazwa munsi yawe, n'inyo zizaba umwambaro wawe. » Mu buryo bumwe, Ezekiyeli igice cya 28, imirongo ya 2 na 14, asobanura ubutunzi n'igwa by'umwami wa Tire mu buryo bw'ubutunzi n'igwa bya Kerubi umwe. Kuko umutima w'Umuhanuzi ujyanwa n'umucyo w'ubuhanuzi wo hejuru cyane, aho ibintu byose biri hafi kandi bihujwe, kimwe kigasa n'ikigereranyo cy'ikindi; nuko rero Abahanuzi kenshi basimbuka bavuye ku kintu bajya ku kindi, kuko kubera impamvu zavuzwe, kandi kubera ubwiza, bashushanya ibisa n'ibindi.
Kanoni ya 36. Ko hashobora kubaho ibisobanuro byinshi by'ingenzi by'Ibyanditswe Bitagatifu — atari iby'igishushanyo n'ibigabanyijwe mu buryo bw'igishushanyo gusa, ahubwo n'ibitandukanye kandi bidahuye — bigishwa na Mutagatifu Agusitini, Iyirata igitabo cya 12, ibice bya 18, 25, 26, 31 na 32, Mutagatifu Tomasi wa Akwino amuvugaho kandi amukurikira (Summa Theologiae I, ikibazo cya 1, ingingo ya 10, mu mubiri), kandi ibi bituruka mu Nama ya Laterani, igice Firmiter, ku Butatu Butagatifu, aho Inama mu cyanditswe cya Intangiriro 1, « Mu ntangiriro Imana yaremye ijuru n'isi, » ikurikije ibisobanuro bibiri by'ingenzi, ivanamo ukuri kubiri: ni ukuvuga, ko isi yatangiye, nk'aho « mu ntangiriro » bivuga intangiriro y'ibihe; kandi ko nta kintu cyaremwe mbere y'isi, nk'aho « mu ntangiriro » bivuga kimwe na « mbere y'ibintu byose. » Bityo icyanditswe cya Zaburi 2:7: « Uyu munsi nagukuye, » Abakurambere ba Kiliziya babisobanura ku kubyarwa kw'umuntu na ku kubyarwa kw'Imana bya Kristu. Nuko rero na verisiyo ya Mirongo irindwi rimwe na rimwe itanga ibisobanuro by'ingenzi bitandukanye n'ibyacu, kandi kera hari izindi verisiyo nyinshi zitandukanye. Bityo mu bisobanuro bimwe Kayifasi, mu bindi Roho Mutagatifu binyuze mu kanwa ke, yavuze: « Birabagirira umumaro ko umuntu umwe apfira abantu » (Yohani 11:50); nyamara Mutagatifu Yohani avuga kandi yerekana muri ayo magambo ibisobanuro n'intego z'abo bombi, ni ukuvuga bya Kayifasi kimwe na bya Roho Mutagatifu. Ariko muri ibi, nk'uko no mu bindi byinshi, ibisobanuro bimwe bihuzwa n'ibindi mu buryo bumwe kandi nk'aho bigabanyirijweho.
Kanoni ya 37. Mu Bahebureyi, cyane cyane mu Bahanuzi, gusubiranya n'uguhinduranya bikunda kuboneka — by'umuntu, ku buryo bava ku muntu wa mbere cyangwa wa kabiri bajya ku wa gatatu, nk'uko mu Ivugururamategeko 33:7; by'igihe, ku buryo bashyira ibyashize mu mwanya w'ibizaza, kubera ko ibizaza ari ibizwi, nk'uko mu Ivugururamategeko 32:15, 16, 17, 18, 21, 22 n'ibikurikira; by'umubare, ku buryo bava ku mwe bajya ku byinshi kandi kinyuranye, nk'uko mu Ivugururamategeko 32:45 na 16; by'igitsina, ku buryo bava ku gabo bajya ku gore kandi kinyuranye, nk'uko mu Intangiriro 3:15.
Kanoni ya 38. Uturere tw'isi, nka Uburasirazuba, Uburengerazuba, Amajyepfo, n'Amajyaruguru, mu Byanditswe bigomba gutahurwa hakurikijwe aho Buyuda, Yeruzalemu, n'Urusengero biherereye. Kuko Mose n'abandi banditsi batagatifu bandikira Abayuda; kandi Buyuda, buri nk'aho hagati y'isi ibamo kandi ikoreshwa, bwari igihugu n'umutungo wihariye w'Imana.
Kanoni ya 39. Ikintu kimwe gishobora kuba igishushanyo cy'ibintu bibiri, ndetse n'ibinyuranye, ariko mu buryo butandukanye. Bityo umwuzure, ku ruhande rwa Nowa warokotse binyuze mu nkuge, wari ku bizera igishushanyo cy'umubatizo; ariko ku ruhande rw'ababi bamizwe nawo, wari igishushanyo cy'igihano kizahabwa abazacirwaho iteka ku munsi w'imperuka. Bityo Kristu ni ibuye n'ibuye ry'inkingi ya Kiliziya; ariko ku bakiranutse ni ibuye ry'agakiza, mu gihe ku batemera n'ababi ni ibuye ry'igitsitaro n'urutare rw'igicumuro. Bityo Kristu yitwa intare kubera imbaraga ze; ariko Shitani yitwa intare kubera ubugome n'umururumba bwe. Mutagatifu Agusitini (Urwandiko rwa 99 kuri Evodiyusi) na Mutagatifu Bazili Mukuru (ku Ezayi igice cya 2) bashyira imbere iyi kanoni.
Kanoni ya 40. Mu bisobanuro by'ingenzi, interuro zose n'amagambo yose agomba gusobanurwa kandi guhuzwa n'ikintu kirerekanywe; ariko ibyo ntibikeneyeho mu bisobanuro by'imvugo ngereranyamvugo. Ndetse Mutagatifu Jeromi, Gregori, Orijene, n'abandi kenshi bashaka ko imvugo ngereranyamvugo ibe yigenga, kandi mu kuyisobanura ntibakurikiza uburinganire bw'amateka. Urugero ni ubusambanyi bwa Dawidi, bwo Mutagatifu Agusitini, Mutagatifu Amburwazi, n'abandi bigisha ko bwari igishushanyo cy'urukundo rwa Kristu ku Kiliziya y'amahanga, yari yarabaye nk'umusambanyi n'ibishushanyo. Ariko imvugo ngereranyamvugo nyayo kandi yubakiye neza igomba guhuza n'amateka, kandi uko ihuza neza ni ko iba ikwiriye; ndetse iyo bidakozwe, ntabwo ari ibisobanuro by'ukuri by'Ibyanditswe, ahubwo ni nk'ibisobanuro by'impinduranyigo. Kuko nk'uko ibisobanuro by'ingenzi ari ibyo amagambo yerekana bwa mbere, ni ko n'ibisobanuro by'imvugo ngereranyamvugo ari ibyo ibintu byerekanwa n'ibisobanuro by'ingenzi byerekana kandi bivuga. Ni ko Mutagatifu Jeromi abigisha ku Hoseya igice cya 5, aho yisubiyeho ibyo yari yavuze ahandi bitandukanye.
Kanoni ya 41. Muri Mose no mu Byanditswe, hendiadisi ntikunda kubura — imvugo igabanya ikintu kimwe mu bibiri, nuko rero bikwiye kwitwa hen dia dyoin, ni ukuvuga kimwe binyuze mu bibiri, nk'uko kuri Virjili, Eneyide 1: « Yashyizeho umutwaro n'imisozi miremire, » ni ukuvuga yashyizeho imitwaro y'imisozi miremire; n'ahandi: « Yararumye izahabu n'umugenge, » ni ukuvuga, yararumye umugenge w'izahabu; n'ahandi: « Twizibira ibikombe n'izahabu, » ni ukuvuga, ibikombe by'izahabu. Ni ko mu Intangiriro 1:14: « (Izuba n'ukwezi) bibe ibimenyetso, n'ibihe, n'iminsi, n'imyaka, » ni ukuvuga, bibe ibimenyetso by'ibihe, iminsi, n'imyaka. Ni ko na muri Abanyakolosi 2:8: « Murebe ntihagire ubashuka binyuze mu bya filosofiya n'uburiganya bw'ubusa, » ni ukuvuga, binyuze mu bya filosofiya by'uburiganya bw'ubusa, cyangwa ikaba ari uburiganya bw'ubusa, nk'aho ngo: Sinkemeza filosofiya yose, ahubwo iyo gusa itari ikindi kitari uburiganya bw'ubusa. Kuko ijambo « na » aho n'ahandi rigomba gusobanurwa bivuga « ni ukuvuga. »
Kanoni ya 42. Mose n'abandi Bahanuzi bakunze kwerekana gucungurwa na Kristu mu mazina abiri, kandi muri rusange ahuzwa — ni ukuvuga ubwicanyi n'agakiza, igihano no gucungurwa, uburakari n'amahoro, amaraso n'umutekano, igiciro n'ugutsinda. Nuko rero, wa kabiri, Abahanuzi, batavangura abanzi n'abenegihugu, bashyira imbere Kristu aje gucungura abantu nk'umuyobozi urwambaye intwaro, washishikajwe n'uburakari bw'Imana, wibuka abantu agasubira inyuma, agatsembatsemba, akandagira, kandi akica uwo asanze wese. Kuko ni ko Balamu aririmba mu Ibarura 24:17 kuri Kristu Umukiza: « Azakubita abatware ba Mowabu, kandi azatsemba abana bose ba Seti, » ni ukuvuga, abantu bose; kuko aba baturutse kuri Adamu binyuze kuri Seti. N'Umuzaburisti mu Zaburi 110:6: « Azacira imanza mu mahanga, azayuzuzamo ibishinyaguro, azamena imitwe mu gihugu cy'abantu benshi, azanywa mu mugezi uri mu nzira. » Na Ezayi mu gice cya 61 asobanura ihumure no gucungurwa na Kristu, ariko mu gice cya 63 igihano cye: « Nabakandagiye, avuga, mu burakari bwanjye, kandi nabasindishije mu burakari bwanjye, nkururira hasi imbaraga zabo. Kuko umunsi w'igihano wari mu mutima wanjye. » Hanyuma ubwo nyine yongeraho: « Mu rukundo rwe no mu mpuhwe ze we ubwe yabacunguye, » n'ibindi.
Impamvu y'iki kibazo n'iyi mvugo ni ebyiri: ya mbere, kuko buri kurokoka kw'igihe, kwabanjirije ukukizwa kw'umwuka kw'abantu nk'igishushanyo — ni ukuvuga igutunga ryo muri Misiri n'iryo muri Babiloni (kuko ni yo bashaka kuvuga) — ntikwuzujwe nta maraso n'ubwicanyi bw'abanzi, ni ukuvuga Abanyamisiri mu Nyanja Yitukura, n'Abakalideya binyuze kuri Kirusi, kwatsinzwe kandi kwuzuzwa. Impamvu ya kabiri ni uko muri iki gihano no gucungurwa na Kristu, abantu bumwe ari bo banzi kandi ari bo nshuti, batsindishijwe kandi bakizwa, bishwe kandi bacungurwa — ariko batandukanye mu mutima, mu mico, no mu byiyumvo. Kuko abari mbere abahakanyi n'ababi, binyuze kuri Kristu babaye abizera n'abakiranutse. Kristu rero yishe amahanga n'abantu, akazamura abandi — ndetse abo nyine; kuko, urugero, yishe Petero usenga ibishushanyo, umuborozi, umusambanyi, akazamura uwo muntu, akamugira Petero usenga Imana, usiba, witonze, n'ibindi.
Menya: Umunyabyaha arerekana umuntu w'amoko abiri, kandi atuye mu miterere y'amoko abiri nk'aho — ni ukuvuga iy'umuntu n'iya Shitani, cyangwa iy'umugayo n'icyaha. Uwa mbere ni umusirikare, uwa kabiri ni umwanzi wa Kristu; uwa mbere yagombaga gukizwa, uwa kabiri gutsindwa. Uwa mbere ni we ureba umwaka w'imbabazi, uwa kabiri umunsi w'igihano. Uwa mbere ugereranywa n'Abisiraheli bacungujwe, uwa kabiri n'Abanyamisiri n'Abababiloni bishwe. Nuko rero uburakari bwa Kristu burwanya Shitani n'abamukurikira, ni ukuvuga imigayo, bukabivanamo mu muntu, kugira ngo bushyireho ubwami bw'Imana mu muntu kandi bugarure umuntu ku bwe no ku Mana.
Amateka y'Ibihe Bitagatifu
Kubera ko Amategeko atanu ya Mose akubiyemo amateka y'isi, byabonye ko ari byiza gushyira hano amateka magufi kandi ashoboka y'ibihe, afitiye umusomyi akamaro kandi amushimisha, mo nk'uko biri mu ncamake, umuntu akaba ashobora kureba mu maso hamwe imyaka n'ibihe by'abantu ku giti cyabo cyangwa ibikorwa bikomeye biri mu Byanditswe Bitagatifu, n'intera zarimo hagati yabyo. Nabyakiriye ku Mupadiri w'icyubahiro Henricus Samerius w'ibyiza bivugwa, wateguye ibyo neza cyane; ariko ntibyari bitandukanye n'amakosa, nayakuyeho mbicishije ubwenge. We ubwe yibagiwe Kenani; Sawuli wenyine nyuma ya Samweli yamuhaye imyaka 40, nk'uko bigaragazwa mu Byakozwe n'Intumwa 13:21; kandi imyaka 70 y'ubunyagano cyangwa uburetwa, Yeremiya yahanuye mu gice cya 25:12 n'igice cya 29:10, bishoboka ko yabitangiriye ku mujyanama n'ubunyagano bwa Yekoniya cyangwa Yoyakini, wari umwana wa Yoyakimu n'umwuzukuru wa Sedekiya — ibyo n'ibindi nzabisesengura neza kurushaho mu mwanya wabyo, kandi nzabisubiramo nkurikije. Imyaka yanditswe muri iyi mbonerahamwe mu murongo wa mbere utambuka, kandi yanditswe mu ngengabihe iri iruhande, isobanura imyaka y'isi ikura burundu kugeza kuri Kristu. Imyaka yanditswe mu mirongo n'ingengabihe zihanamye zisobanura intera z'ibihe hagati yabyo, iyo izo ziri mu murongo utambuka zihurijwe hamwe ku buryo zihurira mu ngengabihe imwe — urugero, ingengabihe ya kabiri ihanamye ihura n'iya kane mu murongo utambuka bisobanura ko kuva ku mwuzure kugeza kuri Aburahamu, imyaka 292 yashize.
Menya icya mbere: Icyabaye kimwe rimwe cyandikwa umwaka umwe mbere, rimwe na rimwe umwaka umwe nyuma. Urugero, kuva ku buvanamo bw'Abaheburayo muri Misiri kugeza ku ngoro ya Salomo, rimwe habarurwa imyaka 479, ni ukuvuga imyaka yuzuye; rimwe na rimwe 480, ni ukuvuga imyaka yatangiye — kuko umwaka wa 480 wari utangiye igihe kubaka ingoro byatangiraga. Ni cyo gituma ari ihame risanzwe ry'abarondora amateka y'ibihe ko umwaka umwe mu mateka y'ibihe nta tandukaniro utera mu kubara ibihe, kandi ntibikwiye kwitabwaho.
Menya icya kabiri: Nk'uko Abayahudi n'Abakristu batangira amateka yabo y'ibihe kuva kuri Adamu, cyangwa kuva ku mwuzure, cyangwa kuva kuri Aburahamu, cyangwa kuva ku buvanamo bw'Abaheburayo muri Misiri, ni ko n'abapagani babara ibihe byabo: icya mbere, kuva kuri Ninusi na Semiramisi, bashinze ubwami bwa mbere bw'Abanyashuri, mu gihe cya Aburahamu. Icya kabiri, kuva ku mwuzure wa Ogigesi n'ingoma ya Inakusi na Foroneyi bari abami, byabaye mu gihe cya Yakobo semubyeyi. Icya gatatu, kuva ku ntambara n'isenya rya Tiroya, ryabaye mu gihe cya Samusoni n'umuherezabitambo mukuru Eli. Icya kane, kuva ku ntangiriro y'Olimpiyade, zatangiye hafi y'iherezo ry'ingoma ya Uziya, umwami wa Yuda. Icya gatanu, kuva ku ishingwa ry'umugi wa Roma, ryabaye hafi y'iherezo ry'ingoma ya Yotamu, umwami wa Yuda.
Incamake y'Amateka y'Ibihe y'Isi y'Isezerano rya Kera kugeza kuri Kristu
Amakuru akurikira y'amateka y'ibihe agereranya ibintu bikomeye bya Bibiliya n'uburyo butandukanye bwo kubara ibihe. Buri kintu kigaragaza icyabaye n'umubare w'imyaka kuva ku ntangiriro y'isi.
Imyaka kuva ku ntangiriro y'isi kugeza kuri Nowa: 1056
Imyaka kuva ku ntangiriro y'isi kugeza ku mwuzure (iherezo ry'umwuzure): 1657
Imyaka kuva ku ntangiriro y'isi kugeza kuri Aburahamu: 2024
Imyaka kuva ku ntangiriro y'isi kugeza ku isezerano ryagiriwe Aburahamu: 2084
Imyaka kuva ku ntangiriro y'isi kugeza ku ngingo ya Yakobo muri Misiri: 2299
Imyaka kuva ku ntangiriro y'isi kugeza ku rupfu rwa Yozefu: 2370
Imyaka kuva ku ntangiriro y'isi kugeza ku buretwa muri Misiri mu ibumba n'ibyatsi: 2431
Imyaka kuva ku ntangiriro y'isi kugeza ku buvanamo bw'Abanyisiraheli muri Misiri: 2531
Imyaka kuva ku ntangiriro y'isi kugeza ku ngingo mu gihugu cy'isezerano, n'Abacamanza: 2571
Imyaka kuva ku ntangiriro y'isi kugeza ku ngoro ya Salomo: 3011
Imyaka kuva ku ntangiriro y'isi kugeza ku Bami: 3046
Imyaka kuva ku ntangiriro y'isi kugeza ku Olimpiyade: 3228
Imyaka kuva ku ntangiriro y'isi kugeza ku ishingwa rya Roma: 3250
Imyaka kuva ku ntangiriro y'isi kugeza ku bunyagano bw'imiryango 10 munsi ya Salimanazari: 3283
Imyaka kuva ku ntangiriro y'isi kugeza ku mujyanama wa Yekoniya cyangwa Yoyakini: 3405
Imyaka kuva ku ntangiriro y'isi kugeza ku bunyagano bwa Babiloni n'isenya rya Yeruzalemu na Nabukodonozori: 3416
Imyaka kuva ku ntangiriro y'isi kugeza ku bwigenge munsi ya Sirusi: 3486
Imyaka kuva ku ntangiriro y'isi kugeza ku byumweru bya Daniyeli: 3486
Imyaka kuva ku ntangiriro y'isi kugeza ku gihe cy'Abagiriki cyangwa Abaselewusida: 3694
Imyaka kuva ku ntangiriro y'isi kugeza ku guhindurwa kwa Buyuda igihugu cy'Abaromani na Pompeyi: 3888
Imyaka kuva ku ntangiriro y'isi kugeza ku ivuka rya Kristu: 3950
Umwaka wa mbere wa Kristu: 3951
Imyaka kuva ku ntangiriro y'isi kugeza ku mubatizo w'Umukiza: 3981
Imyaka kuva ku ntangiriro y'isi kugeza ku babazwa kw'Umucunguzi: 3984
Imyaka kuva ku ntangiriro y'isi kugeza ku iherezo ry'ibyumweru bya Daniyeli: 3984
Kuva ku bunyagano bwa Babiloni kugeza ku myaka y'Abagiriki cyangwa Abaselewusida, aho ibitabo by'Abamakabe bibara kandi byandika amateka yabyo, bigatangira nyuma y'urupfu rwa Alegizandere Mukuru mu mwaka wa cumi na kabiri igihe Selewukusi yiyitiriye izina ry'ubwami, imyaka 278 yashize.
Kandi kugira ngo ugire incamake y'ibyo byose, menya kandi wibuke: Kuva kuri Adamu kugeza ku mwuzure, imyaka 1656 yashize, nk'uko bikurikizwa mu Ntangiriro 5 na 7; kugeza ku iherezo ry'umwuzure ariko, imyaka 1657 yashize, kuko umwuzure wamaze umwaka wuzuye, Intangiriro 7 na 8.
Kristu rero yavutse mu mwaka w'isi wa 3950.
Amateka y'Ibihe bya Bibiliya
Ubushakashatsi bw'abahanga b'iki gihe mu gusuzuma ibitabo n'ibisigazwa by'abakera ntibwashobora gukuraho ibibazo byose by'amateka y'ibihe; ahubwo, babishyize mu cyuho gikomeye kurushaho. Ku mpamvu iyo, twabonye ko bihagije ku ntego yacu kwereka Abasomyi bacu igitabo cyiza cy'ubwoko bumwe bwitwa Fasti Hellenici, cya Clinton, ndetse no gushyira imbere yabo imbonerahamwe ngufi yakuwe mu gitabo cya Dr. Sepp cyanditswe mu gifaransa, La Vie de N.-S. Jesus-Christ, igitabo cya II, urupapuro rwa 454.
Umuryango w'Ababyeyi Bakuru
Adamu, afite imyaka 130, abyara Seti. Umwaka w'isi: 130. Imyaka mbere ya Kristu: 4061.
Seti, afite imyaka 105, abyara Enoshi. Umwaka w'isi: 235. Imyaka mbere ya Kristu: 3956.
Enoshi, afite imyaka 90, abyara Kenani. Umwaka w'isi: 325. Imyaka mbere ya Kristu: 3866.
Kenani, afite imyaka 70, abyara Mahalaleli. Umwaka w'isi: 395. Imyaka mbere ya Kristu: 3796.
Mahalaleli, afite imyaka 65, abyara Yeredi. Umwaka w'isi: 460. Imyaka mbere ya Kristu: 3731.
Yeredi, afite imyaka 162, abyara Henoki. Umwaka w'isi: 622. Imyaka mbere ya Kristu: 3569.
Henoki, afite imyaka 65, abyara Metusela. Umwaka w'isi: 687. Imyaka mbere ya Kristu: 3504.
Metusela, afite imyaka 187, abyara Lameki. Umwaka w'isi: 874. Imyaka mbere ya Kristu: 3317.
Lameki, afite imyaka 182, abyara Nowa. Umwaka w'isi: 1056. Imyaka mbere ya Kristu: 3135.
Nowa, afite imyaka 500, abyara Semu, Hamu, na Yafeti. Umwaka w'isi: 1556. Imyaka mbere ya Kristu: 2635.
Metusela apfa afite imyaka 969. Umwuzure urarangira mu yubile ya 34 nyuma y'irema (umubare umwe w'imyaka Kristu yamaze ku isi), Nowa akaba afite imyaka 600 y'ubuzima. Umwuzure urahagarara. Umwaka w'isi: 1657. Imyaka mbere ya Kristu: 2534.
Nyuma y'imyaka ibiri, Semu, afite imyaka 100, abyara Arifakisadi. Umwaka w'isi: 1659. Imyaka mbere ya Kristu: 2532.
Arifakisadi, afite imyaka 35, abyara Shela. Umwaka w'isi: 1694. Imyaka mbere ya Kristu: 2497.
Shela, afite imyaka 30, abyara Eberi. Umwaka w'isi: 1724. Imyaka mbere ya Kristu: 2467.
Eberi, afite imyaka 34, abyara Pelegi. Umwaka w'isi: 1758. Imyaka mbere ya Kristu: 2433.
Pelegi, afite imyaka 30, abyara Rewu. Umwaka w'isi: 1788. Imyaka mbere ya Kristu: 2403.
Rewu, afite imyaka 32, abyara Serugi. Umwaka w'isi: 1820. Imyaka mbere ya Kristu: 2371.
Serugi, afite imyaka 30, abyara Nahori. Umwaka w'isi: 1850. Imyaka mbere ya Kristu: 2341.
Nahori, afite imyaka 29, abyara Tera. Umwaka w'isi: 1879. Imyaka mbere ya Kristu: 2312.
Tera, afite imyaka 70, abyara Abramu, Nahori, na Harani. Umwaka w'isi: 1949. Imyaka mbere ya Kristu: 2242.
Abramu, afite imyaka 75, aza mu gihugu cya Kanani. Umwaka w'isi: 2084. Imyaka mbere ya Kristu: 2107.
Aburahamu, afite imyaka 86, abyara Ishumayeli. Umwaka w'isi: 2095. Imyaka mbere ya Kristu: 2096.
Aburahamu, afite imyaka 100, abyara Isaka. Umwaka w'isi: 2109. Imyaka mbere ya Kristu: 2082.
Isaka, afite imyaka 40, ashyingira Rebeka. Umwaka w'isi: 2149. Imyaka mbere ya Kristu: 2042.
Isaka, afite imyaka 60, abyara Esawu na Yakobo. Umwaka w'isi: 2169. Imyaka mbere ya Kristu: 2022.
Aburahamu, afite imyaka 175, arapfa. Umwaka w'isi: 2184. Imyaka mbere ya Kristu: 2007.
Esawu afite imyaka mirongo ine ashyingira umukobwa wa Beyeri Umuhiti. Umwaka w'isi: 2209. Imyaka mbere ya Kristu: 1982.
Yakobo, afite imyaka 77, ahunga ajya muri Mezopotamiya. Umwaka w'isi: 2246. Imyaka mbere ya Kristu: 1945.
Yakobo, afite imyaka 91, abyara Yozefu. Umwaka w'isi: 2260. Imyaka mbere ya Kristu: 1931.
Yakobo, afite imyaka 97, agaruka mu gihugu cya Kanani. Umwaka w'isi: 2266. Imyaka mbere ya Kristu: 1925.
Yozefu, afite imyaka 16, agurwa na bene se. Umwaka w'isi: 2276. Imyaka mbere ya Kristu: 1915.
Isaka, afite imyaka 180, arapfa. Umwaka w'isi: 2289. Imyaka mbere ya Kristu: 1902.
Yakobo, afite imyaka 130, aza muri Misiri, mu mwaka wa 24 nyuma y'uko Yozefu ubwe yagerayo, kandi imyaka 215 nyuma y'uko Aburahamu yimutse. Umwaka w'isi: 2299. Imyaka mbere ya Kristu: 1892.
Yakobo arapfa, afite imyaka 147. Umwaka w'isi: 2316. Imyaka mbere ya Kristu: 1875.
Yozefu arapfa, afite imyaka 110. Umwaka w'isi: 2370. Imyaka mbere ya Kristu: 1821.
Abanyisiraheli bava muri Misiri mu mwaka wa 430 w'ubunyagano. Umwaka w'isi: 2700. Imyaka mbere ya Kristu: 1491.
Abami ba Yuda
Imyaka 480 ibarwa kuva ku bunyagano bwa Misiri kugeza ku kubaka Ingoro, mu mwaka wa 4 w'ingoma ya Salomo. Umwaka w'isi: 3011. Imyaka mbere ya Kristu: 1180.
Kuva aho kugeza ku kubaka ingoro ya Herodi, imyaka 1000 yashize. Salomo kandi yategetse imyaka 36 nyuma yo kubaka Ingoro. Umwaka w'isi: 3046. Imyaka mbere ya Kristu: 1145.
Rehobowamu ategeka imyaka 17. Umwaka w'isi: 3082. Imyaka mbere ya Kristu: 1109.
Abiya ategeka imyaka 3. Umwaka w'isi: 3085. Imyaka mbere ya Kristu: 1106.
Asa ategeka imyaka 41. Umwaka w'isi: 3126. Imyaka mbere ya Kristu: 1065.
Yozafati ategeka imyaka 25. Umwaka w'isi: 3151. Imyaka mbere ya Kristu: 1040.
Yoramu ategeka imyaka 8. Umwaka w'isi: 3159. Imyaka mbere ya Kristu: 1032.
Ahaziya ategeka umwaka 1. Umwaka w'isi: 3160. Imyaka mbere ya Kristu: 1031.
Ataliya ategeka imyaka 6. Umwaka w'isi: 3166. Imyaka mbere ya Kristu: 1025.
Yowasi ategeka imyaka 40. Umwaka w'isi: 3206. Imyaka mbere ya Kristu: 985.
Amaziya ategeka imyaka 29. Umwaka w'isi: 3235. Imyaka mbere ya Kristu: 956.
Uziya ategeka imyaka 52. Umwaka w'isi: 3287. Imyaka mbere ya Kristu: 904.
Yotamu ategeka imyaka 16. Umwaka w'isi: 3303. Imyaka mbere ya Kristu: 888.
Ahazi ategeka imyaka 16. Umwaka w'isi: 3319. Imyaka mbere ya Kristu: 872.
Hezekiya ategeka imyaka 29. Umwaka w'isi: 3348. Imyaka mbere ya Kristu: 843.
Manase ategeka imyaka 55. Umwaka w'isi: 3403. Imyaka mbere ya Kristu: 788.
Amoni ategeka imyaka 2. Umwaka w'isi: 3405. Imyaka mbere ya Kristu: 786.
Yoziya ategeka imyaka 31. Umwaka w'isi: 3436. Imyaka mbere ya Kristu: 755.
Yohazi ategeka amezi 3. Umwaka w'isi: 3436. Imyaka mbere ya Kristu: 755.
Yoyakimu ategeka imyaka 11. Umwaka w'isi: 3447. Imyaka mbere ya Kristu: 744.
Yoyakini ategeka amezi 3. Umwaka w'isi: 3447. Imyaka mbere ya Kristu: 744.
Sedekiya ategeka imyaka 11, mbere y'uko Yeruzalemu iterwa na Nabukodonozori. Iri terwa ryabereye imyaka 430 nyuma yo kubaka ingoro ya Salomo, imyaka 580 mbere y'ivuka rya Kristu, cyangwa imyaka 166 nyuma y'ishingwa rya Roma. Umwaka w'isi: 3611. Imyaka mbere ya Kristu: 580.
Kuko Yoyakini yabaye imbohe muri Babiloni imyaka 37, kugeza ku ngoma ya Evili-Merodaki (2 Abami 25). Kuva aho kugeza ku gufatwa kwa Babiloni na Sirusi, imyaka 23 yashize hakurikijwe itegeko rya Ptolome, hanyuma imyaka 233 kugeza kuri Ptolome Lagusi, hanyuma imyaka 275 kugeza Alegizandiriya ifatwa na Ogisito (umwaka wa 724 w'Umugi). Noneho niba ukuyeho imyaka 166 muri 747 (igihe Umugi washinzwe), uzabona 581, cyangwa umwaka w'isi wa 4191.
Nuko rero kuva ku irema ry'isi kugeza ku ivuka rya Kristu, imyaka 4191 y'izuba yashize, ariko imyaka 4320 y'ukwezi, n'imyaka 5625 y'abaherezabitambo.
Reba des Vignoles, Amateka y'Ibihe by'Amateka Matagatifu.