Cornelius a Lapide
Ibirimo
Intangiriro
Iki gitabo cyitwa mu Giheburayo, nk'uko bisanzwe, hakurikijwe ijambo rya mbere ry'igitabo, bereshit, bikaba bisobanura « mu ntangiriro »; mu Kigiriki no mu Kilatini cyitwa Genesis. Kuko kivuga ibyerekeye ivuka, ni ukuvuga irema cyangwa kubyarwa kw'isi no kw'umuntu, ugwa kwe, kwororoka kwe, n'ibikorwa bye, cyane cyane iby'Abakurambere Nowa, Aburahamu, Isaka, Yakobo, na Yozefu. Intangiriro igira hamwe ibikorwa by'imyaka 2.310. Kuko ari yo myaka yashize kuva kuri Adamu no ku irema ry'isi kugeza ku rupfu rwa Yozefu, aho Intangiriro irangirira, nk'uko bigaragara niba uteraniriza imyaka y'Abakurambere muri iyi kronolojiya:
Kronolojiya y'Intangiriro
Kuva kuri Adamu kugeza ku mwuzure hashize imyaka 1.656. Kuva ku mwuzure kugeza kuri Aburahamu, imyaka 292. Mu mwaka wa 100 wa Aburahamu, Isaka yavutse, Int. ig. 21, um. 4. Mu mwaka wa 60 wa Isaka, Yakobo yavutse, Int. 25:26. Mu mwaka wa 91 wa Yakobo, Yozefu yavutse, nk'uko nzabigaragaza kuri Int. 30:25. Yozefu yabayeho imyaka 110, Int. 50:25. Teranya iyo myaka uzasanga kuva kuri Adamu kugeza ku rupfu rwa Yozefu, imyaka 2.310.
Intangiriro ishobora kugabanywa mu bice bine, ibyo Pererius yagabanijwe kandi yasobanutse mu bitabo bingana. Igice cya mbere kigira hamwe ibikorwa kuva kuri Adamu kugeza ku mwuzure, Int. 7. Igice cya kabiri kirimo ibikorwa kuva kuri Nowa n'umwuzure kugeza kuri Aburahamu, ni ukuvuga ibivugwa kuva mu gice cya 7 kugeza mu gice cya 12. Igice cya gatatu kirimo ibikorwa bya Aburahamu kuva mu gice cya 12 kugeza ku rupfu rwa Aburahamu, Int. 25. Igice cya kane, kuva mu gice cya 25 kugeza ku iherezo ry'Intangiriro, kigira hamwe ibikorwa bya Isaka, Yakobo, na Yozefu, kandi kirangira ku rupfu rwa Yozefu.
Abanditse ku Ntangiriro
Origeni, Mutagatifu Jeromi, Agusitini, Teodorete, Prokopi, Krizostomo, Eukeri, Ruperi, n'abandi banditse ku Ntangiriro. Mutagatifu Amburwazi, nyuma ya Mutagatifu Bazili Mukuru, yanditse igitabo cye Hexameron, n'ibitabo ku Nowa, Aburahamu, Isaka, Yakobo, Yozefu, n'ibindi. Umunyezigama Sirili yanditse ibitabo bitanu, ubikongereyeho na Glaphyra ye, ni ukuvuga « amabuye acuzwe neza », nk'aho ngo uvuga ibintu bike byatoranyijwe mu byinshi, birimo akurikira atari igisobanuro gisanzwe ahubwo nyamara igisobanuro cy'ibanga. Ibyo bihari mu nyandiko z'intoki, nakoresheje ubwanjye, hanyuma Padri wacu Andreas Schottus yabitangaje hamwe n'indi mirimo. Albinus Flaccus na we yanditse Ibibazo ku Ntangiriro. Junilius, umwepiskopi w'Umwafurika, na we yanditse ku bice bya mbere by'Intangiriro; asangwa mu gitabo cya VI cy'Isomero ry'Ababyeyi Batagatifu. Ikindi kandi, Anastaze wa Sinayi, umunyamonasteri hanyuma umwepiskopi wa Antiyokiya n'umumaritiri, mu mwaka wa 600 w'Umwami wacu, yanditse ibitabo cumi n'icyumwe by'Hexameron ku Ntangiriro, birimo asobanura mu buryo bw'ikimenyetso ibice bya mbere by'Intangiriro birebana na Kristu na Kiliziya. Bisangwa mu mugereka w'Isomero ry'Ababyeyi Batagatifu.
Tomasi Umuhanga na we yanditse -- ariko atari Umuhanga Mutagatifu w'Abamalayika, ahubwo uw'Ubwongereza, ni ukuvuga Umuhanga wa York, mu mwaka wa Kristu aho hafi ya 1400. Ko iyo mirimo ari iy'Umuhanga w'Ubwongereza atari uw'Abamalayika, ibyo bihamywa na Mutagatifu Antonini na Sixtus wa Siyena, mu gitabo cya IV cya Bibliotheca Sancta; nubwo Antonius wa Siyena, wabibikuye ubwa mbere, agerageza kubishyira kuri Mutagatifu Tomasi wa Akwino. Kandi kubera ko ibyo bisanzwe bivugwa mu izina rya Mutagatifu Tomasi, natwe tuzavuga dutyo, kugira ngo ntihagire utekereza ko tuvuga undi muntu. Abanditsi benshi ba vuba na bo banditse ku Ntangiriro nyuma ya Lyra, Hugo, na Deni w'Abakarituziyeni, muri bo Pererius aruta abandi mu buhanga bwe butandukanye. Kera, Alfonsus Tostatus, umwepiskopi wa Avila, yanditse mu buryo burebure kuruta abandi bose, asesengura neza kandi acira imanza buri ngingo, kandi ahabwa neza aya mashimwe:
« Ng'uyu umutangamaraso w'isi, usuzuma ikintu cyose gishobora kumenywa. »
Kuko yapfuye afite imyaka mirongo ine. Hanyuma, Ascanius Martinengus wo mu Brescia vuba yanditse ibitabo bibiri binini ku gice cya 1 cy'Intangiriro, yise Igisobanuro Kinini cy'Intangiriro, birimo ahuriza hamwe nk'umunyororo Ababyeyi ba Kiliziya n'Abahanga, akanasesengura mu buryo burambuye ibibazo byose birebana n'ibyo.
Ariko kubera ko ku birebana n'Ibyanditswe Bitagatifu iryo jambo ari iryo ukuri bwite: « Ubuhanga ni burebure, ubuzima ni bugufi, » ni yo mpamvu nzafatanya mu magambo make ibyo abandi bavuze mu buryo burambuye, kandi nzajya nishimira ubwitonzi, ndetse n'imbaraga n'uburyo. Nzashyiramo rero gusa amasomo y'imyifatire arusha ayandi, kandi rimwe na rimwe nzohereza abasomyi ku banditsi bavuga ku byo mu buryo burambuye. Kandi hano, rimwe na rizima, nifuza kugira inama abigisha n'abashaka cyane amasomo y'imyifatire: basomere Mutagatifu Krizostomo, Amburwazi, Origeni, Ruperi, Rabanus, Jeromi de Oleastro, Pererius, Hamerus, Caponius, na Johann Ferus -- ariko agomba gusomwa yitondewe, kuko ashimangira cyane ukwizera, ibyo bikaba bigoye muri iki gihe kubera Luther na Calvin. Hanyuma, basomere Deni w'Abakarituziyeni, usobanura ibintu byose hafi mu buryo bw'imyifatire, na Antonio Honcala, Kanoni wa Avila, usobanura Intangiriro mu bwubahane no mu buhanga bingana.
Hanyuma, iyo mvuze abo banditsi navuze, sinzashyira ahandi hantu nyirizwa; kuko nkurikiza ko byumvikana -- ibyo umuntu wese ashobora kwibwira -- ko bavuga ibyo ku murongo ntangiye gusobanura. Naho ubundi, bisanzwe nzashyira ahandi hantu nyirizwa. Mu murimo ku Hexameron, Int. 1, sinzashyira ahandi hantu, kuko buri wese azi ko abasobanyi basuzuma icyo kibazo mu mwanya umwe, n'Abaskolastike mu gitabo cya II cy'Interuro, icyiciro cya 12 n'ibikurikira, cyangwa Igice cya I, ikibazo cya 66 n'ibikurikira. None kubera ko Ababyeyi bamwe ba Kiliziya n'Abahanga ari abavugamahanga kandi bagusha, naho jye mvuga mu buryo bugufi, kugira ngo umurimo ntukure cyane n'umusomyi ntiyarambirwe, ni yo mpamvu rimwe na rimwe nkata amagambo yabo ahinduranya kandi asubirwamo; kandi hari ibindi bintu nasimbukanye, ntoranya kandi nhuza ibintu bifite imbaraga n'uburemere kuruta ibindi. Bityo ndakura ibintu byose bya ngombwa kandi mbifatanya mu magambo make yabo bwite, kugira ngo nkorere abasomyi igihe cyabo, umutima wabo, n'uburyo bwiza.
Igice cya Mbere
Incamake y'Igice
Irema ry'isi n'umurimo w'iminsi itandatu bivugwa: ni ukuvuga ku munsi wa mbere ijuru, isi, n'umucyo byakozwe. Ku munsi wa kabiri, um. 6, umwanya w'ijuru wakozwe. Ku munsi wa gatatu, um. 9, inyanja n'ubutaka bwumutse byakozwe, hamwe n'ibyatsi n'ibimera. Ku munsi wa kane, um. 14, izuba, ukwezi, n'inyenyeri byakozwe. Ku munsi wa gatanu, um. 20, amafi n'inyoni byavuye. Ku munsi wa gatandatu, um. 24, inka, ibikururuka, n'inyamaswa byavuye, kandi Imana irabihezagira ikabigabira ibyokurya, ishyira umuntu hejuru y'ibindi byose nk'umutware wabyo.
Umwandiko wa Vulgata: Intangiriro 1:1-31
1. Mu ntangiriro Imana yaremye ijuru n'isi. 2. Isi yari itagira ishusho kandi nta cyo irimo, umwijima ukaba ku maso y'ikuzimu; Roho y'Imana yurira hejuru y'amazi. 3. Imana iravuga iti: Habeho umucyo, umucyo ukabaho. 4. Imana ibona umucyo ko ari mwiza; itandukanya umucyo n'umwijima. 5. Yita umucyo Umunsi, umwijima ikawita Ijoro: bwira bwaca, ari wo munsi wa mbere. 6. Imana iravuga iti: Habeho umwanya hagati y'amazi, utandukanya amazi n'amazi. 7. Imana ikora umwanya, itandukanya amazi ari munsi y'umwanya n'ari hejuru y'umwanya. Biba bityo. 8. Imana yita uwo mwanya Ijuru: bwira bwaca, ari wo munsi wa kabiri. 9. Imana iravuga iti: Amazi ari munsi y'ijuru akoranyirizwe hamwe, ubutaka bwumutse bugaragare. Biba bityo. 10. Imana yita ubutaka bwumutse Isi; ateranyirizo ry'amazi iryita Inyanja. Imana ibona ko ari byiza. 11. Ivuga iti: Isi imere ibyatsi bibisi, ibimera biteramo imbuto, n'igiti cyera imbuto nk'ubwoko bwacyo, gifite imbuto zaryo ku isi. Biba bityo. 12. Isi irameza ibyatsi bibisi n'ibimera biteramo imbuto nk'ubwoko bwabyo, n'igiti cyera imbuto gifite imbuto nk'ubwoko bwacyo. Imana ibona ko ari byiza. 13. Bwira bwaca, ari wo munsi wa gatatu. 14. Imana iravuga iti: Habeho imirasire mu kirere cy'ijuru, itandukanya umunsi n'ijoro, ibe ibimenyetso by'ibihe, iminsi, n'imyaka: 15. imurikire mu kirere cy'ijuru, itange umucyo ku isi. Biba bityo. 16. Imana ikora imirasire ibiri minini: umurasire munini utegeke umunsi, n'umurasire muto utegeke ijoro; n'inyenyeri. 17. Ibishyira mu kirere cy'ijuru ngo bimurikire ku isi, 18. bitegeke umunsi n'ijoro, bitandukanya umucyo n'umwijima. Imana ibona ko ari byiza. 19. Bwira bwaca, ari wo munsi wa kane. 20. Imana iravuga iti: Amazi avyare ibizima binyerera, n'inyoni ziguruke hejuru y'isi munsi y'ijuru. 21. Imana irema ibikona binini, n'ikizima cyose kinyerera kandi kigenda, amazi yavyaye nk'ubwoko bwabyo, n'inyoni zose nk'ubwoko bwazo. Imana ibona ko ari byiza. 22. Irabihezagira iti: Mwororoke mubyare, mwuzure amazi y'inyanja; n'inyoni zibyare ku isi. 23. Bwira bwaca, ari wo munsi wa gatanu. 24. Imana iravuga iti: Isi ivyare ibizima nk'ubwoko bwabyo, inka n'ibikururuka n'inyamaswa z'isi nk'ubwoko bwazo. Biba bityo. 25. Imana ikora inyamaswa z'isi nk'ubwoko bwazo, n'inka, n'ibikururuka byose ku isi nk'ubwoko bwabyo. Imana ibona ko ari byiza. 26. Ivuga iti: Dureme umuntu mu ishusho yacu, amere nkatwe; ategeke amafi yo mu nyanja, n'inyoni zo mu kirere, n'inyamaswa, n'isi yose, n'ibikururuka byose bigenda ku isi. 27. Imana irema umuntu mu ishusho yayo; mu ishusho y'Imana yamuremye; umugabo n'umugore yabaremye. 28. Imana irabahezagira, iti: Mwororoke mubyare, mwuzure isi, muyitegeke, mutegeke amafi yo mu nyanja, n'inyoni zo mu kirere, n'ibizima byose bigenda ku isi. 29. Imana iravuga iti: Dore nabahaye ibyatsi byose biteramo imbuto ku isi, n'ibiti byose birimo imbuto nk'ubwoko bwabyo, kugira ngo bibe ibyokurya byanyu; 30. no ku nyamaswa zose z'isi, no ku nyoni zose zo mu kirere, no ku bizima byose bigenda ku isi birimo ubuzima, nabihanye ibyatsi bibisi bibe ibyokurya byabyo. Biba bityo. 31. Imana ibona ibyo yaremye byose, kandi byari byiza cyane. Bwira bwaca, ari wo munsi wa gatandatu.
Umurongo wa 1: Mu ntangiriro Imana yaremye ijuru n'isi
Mu Ntangiriro: Ibisobanuro Icyenda
Igisobanuro cya mbere: « Mu ntangiriro y'igihe »
1. MU NTANGIRIRO. -- Mbere na mbere, Mutagatifu Agusitini, igitabo cya I cy'Ibisobanuro ku Ntangiriro mu Nyandiko, ig. 1; Amburwazi na Bazili, inganzo ya 1 ku Hexameron: « Mu ntangiriro, » ni ko bavuga, ni ukuvuga mu mbereko cyangwa intangiriro ya mbere, atari iy'iteka ryose, atari iy'ubuzima bw'iteka, ahubwo iy'igihe n'iy'isi, igihe uburambe bw'isi, ari byo gihe, bwatangiranye n'isi. Kuko nubwo mu ntangiriro y'isi ntihabayeho igihe nk'iki giriho ubu -- kuko igihe cyacu ubu ari urugero rw'imigendere y'umuzenguruko wa mbere uva imbere, uw'izuba n'uw'ijuru -- nyamara icyo gihe umuzenguruko wa mbere uva imbere, izuba, n'ijuru ntibigira bibaho, kandi bityo ntibigira n'imigendere yabyo, yashobora gupimerwa n'igihe. Nyamara, icyo gihe hari uburambe bw'ikintu gifatika, ari bwo bw'ijuru n'isi, bwasa kandi buhwanye n'igihe cyacu, bityo mu by'ukuri bwari igihe. Kuko ikintu gifatika gipimwa n'igihe, cyaba kigenda cyangwa kihamye: kuko igihe ari urugero rw'ibintu bifatika, nk'uko ubuzima bw'iteka ari urugero rw'abamalayika, kandi iteka ryose ari urugero rw'Imana. Nyamara tuvugishije nk'uko Aristoteli abivuga, igihe ni cyo gikurikira mu miterere nyuma y'imigendere no nyuma y'ikintu kigenda.
Igihe cy'ubuhe bwoko mbere y'isi?
Ni cyo gituma Mutagatifu Agusitini mu Nteruro ze, umubare wa 280, avuga ati: « Igihe ibiremwa byakozwe, » ni ko avuga, « ibihe byatangiye kwiruka mu migendere yabyo. Ni yo mpamvu mbere y'irema, ibihe bishakwa ubusa, nk'aho bishobora kuboneka mbere y'igihe ubwacyo. Kuko iyo nta migendere ibaho, yaba iy'umwuka cyangwa iy'umubiri, igihe kizaza kizasimbura igihe kihari binyuze mu gihe cy'ubu -- nta gihe na gato cyabaho. Ariko igiremwa ntigishobora gutemba iyo kitabaho. Ni yo mpamvu igihe cyatangiriye ku giremwa, aho kuba igiremwa gikomoka ku gihe; ariko byombi byatangijwe n'Imana. 'Kuko ibintu byose bituruka kuri We, binyuze muri We, kandi biri muri We.' »
Ijuru n'isi byaremwe ryari?
Menya ko Imana yaremye ijuru n'isi atari mu gihe, ahubwo mu ntangiriro y'igihe, ni ukuvuga mu kanya ka mbere k'igihe, ari ko kanya ka mbere k'isi. Mutagatifu Bazili na Beda batekereza ko ijuru n'isi bitaremwe ku munsi wa mbere, ahubwo mbere y'umunsi wa mbere, ni ukuvuga mbere y'umucyo. Ariko ko bitaremwe mbere, ahubwo ku munsi wa mbere nyirizwa, ni ukuvuga mu ntangiriro y'umunsi wa mbere, mbere y'uko umucyo ukorwa, bigaragazwa na Iyim. 20:1.
Igisobanuro cya kabiri: « Mu Mwana »
Icya kabiri, kandi kirushijeho kuba cy'inyandiko, uwo Agusitini nyirizwa, Amburwazi, na Bazili mu mwanya umwe, n'Inama Njyanama ya Laterani, igice Firmiter, ku Butatu Butagatifu Buheruka n'Ukwizera Gatolika: « Mu ntangiriro, » ni ko bavuga, ni ukuvuga mu Mwana; kuko Intumwa yigisha ko ibintu byose byaremwe binyuze mu Mwana nk'igitekerezo n'ubuhanga bwa Data, Abanyakolosi 1:16. Ariko iki gisobanuro ni icy'ibanga n'ikimenyetso.
Igisobanuro cya gatatu: « Mbere y'ibintu byose »
Icya gatatu, kandi mu buryo bworoshye: « mu ntangiriro, » ni ukuvuga mbere y'ibintu byose, ku buryo Imana ntiyaremye ikindi mbere cyangwa imbere y'ijuru n'isi. Ni ko mu Yohani ig. 1, um. 1, havugwa ngo: « Mu ntangiriro habayeho Ijambo, » nk'aho ngo: Mbere y'ibintu byose, ni ukuvuga kuva mu iteka ryose, Ijambo ryarabayeho. Mutagatifu Agusitini na we azana iki gisobanuro hejuru.
Izi bisobanuro byombi ni iz'ukuri kandi iz'inyandiko, kandi mu cya kabiri bigaragara neza ko isi itari iy'iteka ryose, ari nko kurwanya Platoni, Aristoteli, n'abandi. Mu cya gatatu bigaragara ko abamalayika bataremwe mbere y'isi y'ibintu bifatika, ahubwo icyarimwe na yo n'Imana, nk'uko Inama Njyanama ya Laterani yigisha, izavugwa hepfo.
Kuri ibyo bitatu, abakera bongeyeho ibindi bisobanuro.
Igisobanuro cya kane: « Mu butware »
Icya kane rero, « mu ntangiriro, » ni ukuvuga mu butware, cyangwa mu mbaraga z'ubwami (kuko mu Kigiriki arche na byo bisobanura ibyo, ari na byo bituma abatware n'abategetsi bitwa archontes), Imana yakoze ijuru n'isi, ni ko Tertulyani avuga, mu gitabo Kurwanya Hermogene. Na Prokopi avuga atyo: « Imana, » ni ko avuga, « ari yo Mwami w'abami, kandi ari umwami wayo ubwayo bwose, idashingiye ku kindi kintu, iyobora ibintu byose hakurikijwe ubushake bwayo, yatumye habaho isi yose hamwe n'imiterere n'amashusho byayo; ni yo yavuganye ubwayo ibikoresho, ntiyabikopa ahandi. »
Igisobanuro cya gatanu: « Mu ncamake »
Icya gatanu, Akwila ahindura 'mu ntangiriro' ngo 'mu mutwe,' ni ukuvuga mu ncamake, ibintu byose icyarimwe hamwe, cyangwa mu cyuho. Kuko Imana, mu irema ry'ijuru n'isi, icyo gihe kimwe yaremye ibindi byose mu ncamake; kuko muri byo hanyuma yakwambikishije ibisigaye. Kuko mu Giheburayo reshit, ni ukuvuga 'intangiriro,' ikomoka kuri rosh, ni ukuvuga 'umutwe.'
Igisobanuro cya gatandatu: « Mu kanya »
Icya gatandatu, Mutagatifu Amburwazi na Mutagatifu Bazili, inganzo ya 1 ku Hexameron: « Mu ntangiriro, » ni ko bavuga, ni ukuvuga mu kanya, nta gutinda kw'igihe na gato, n'igito cyane, kuko intangiriro ntigabanywa. Nk'uko intangiriro y'inzira atari inzira, ni ko intangiriro y'igihe atari igihe, ahubwo ni akanya.
Igisobanuro cya karindwi: « Nk'ibintu by'ingenzi »
Icya karindwi, « mu ntangiriro, » ni ukuvuga nk'ibintu by'ingenzi, birushijeho kuba byiza, kandi by'ishingiro. Ni ko Mutagatifu Amburwazi, Prokopi, na Beda bavuga.
Igisobanuro cya munani: « Nk'imfatiro »
Icya munani, « mu ntangiriro, » ni ukuvuga nk'ibintu bya mbere, nk'imfatiro n'inteko z'isi yose, ni ko Mutagatifu Bazili na Prokopi bavuga. Ni ko bivugwa: « Intangiriro y'ubuhanga ni gutinya Uhoraho; » kuko gutinya ari ishingiro ry'ubuhanga n'intambwe ya mbere ijya ku buhanga.
Igisobanuro cya cyenda: Iteka ryose n'ububasha bw'Imana
Hanyuma, Junilius hano avuga ko amagambo 'mu ntangiriro' agaragaza iteka ryose n'ububasha bwose bw'Imana. « Kuko uwo ivuga ko yaremye isi mu ntangiriro y'igihe, ni we ufatwa ko yabayeho mu iteka ryose mbere y'ibihe byose; kandi uwo ivuga ko yaremye ijuru n'isi mu ntangiriro y'irema, ahamywa kuba afite ububasha bwose kubera ubwira bw'igikorwa cye. »
Yaremye
Yabiremye iki?
YAREMYE -- mu buryo bw'ukuri, ni ukuvuga abivanye mu busa, atari mu bikoresho byari bihari. Ni ko umubyeyi utagatifu w'Abamakabe, 2 Abamak. ig. 7, abwira umwana we ati: « Ndagusabye, mwana wanjye, witegereze ijuru n'isi, n'ibiri muri byo byose, umenye ko Imana yabikoze ibikuye mu busa. » Icya kabiri, « yaremye, » ni ukuvuga wenyine, nk'uko Ezayi avuga, ig. 44, um. 24, wenyine no mu bubasha bwe bwite, atari binyuze mu bamalayika -- batari bwababeho, kandi nubwo baba barabayeho, ntibashobora kuba ababanjabanzi b'irema. Icya gatatu, « yaremye » hakurikijwe igitekerezo n'urugero yari yaratekereje mu mutima we kuva mu iteka ryose. Kuko Imana icyo gihe
« Yikoreye isi nziza mu bwenge, Ubwayo ikaba nziza cyane, » nk'uko Boetiyusi aririmba, igitabo cya III cy'Uruhoza rw'Iyobokamana, indirimbo ya 9.
Kubera iki?
Icya kane, yaremye ijuru, atari kuko yarikeneye, ahubwo kuko ari mwiza, kandi kuko Imana yifuje ubu buryo bwo kumenyekanisha ubuntu bwayo ku isi no ku bantu: kuko byari bikwiye ko ibikorwa byiza bituruke ku Mana nziza, ni ko Platoni avuga, na nyuma ya Platoni, Mutagatifu Agusitini, igitabo cya XI cy'Umurwa w'Imana, ig. 21. Ni yo mpamvu uwo Agusitini nyirizwa avuga neza, mu Kwatura I: « Waduremye, Nyagasani, ngo tube abawe, kandi umutima wacu uraruhutira utabaruhukiye muri Wowe; » kandi: « Ijuru n'isi birasaba, Nyagasani, ko twakagukunda. »
Menya: 'Kurema' muri Cicero no mu bapagani bisobanura 'kubyara'; mu Bagiriki, kurema no gushinga ni ibintu bimwe. Ariko mu Byanditswe Bitagatifu, 'kurema,' iyo bivugwa ku bintu mbere bitari bihari mu buryo ubwo ari bwo bwose, bisobanura gukora ikintu ukivana mu busa. Ni ko Mutagatifu Sirili, igitabo cya V cy'Ubukungu, ig. 4; Mutagatifu Atanazi, mu rwandiko rushyizwemo amateka y'Inama Njyanama ya Nikaya irwanya Abahayiki; Mutagatifu Yusitini, mu Nkangurira; Ruperi, igitabo cya I ku Ntangiriro, ig. 3; Beda na Lyra hano. Kuko, nk'uko Mutagatifu Tomasi yigisha, Igice cya I, ikibazo cya 61, ingingo ya 5, isohoka rusange ry'ibintu byose ryashobora gusa gukomoka mu busa.
Jeromi de Oleastro ahindura mu Giheburayo bara ngo 'yatandukanyije.' Ni yo mpamvu ahindura atya: « Mu ntangiriro Imana yatandukanyije ijuru n'isi. » Kuko atekereza ko Imana mbere na mbere yaremye amazi hamwe n'isi, kandi ko yari manini cyane, hanyuma ibikura ibiyikora amajuru (ibyo Ibyanditswe hano bibicecekaho kandi bikusanga), hanyuma ibiyatandukanya n'isi hamwe n'amazi, kandi ko ibyo gusa ari byo bivugwa hano. Ariko iki gitekerezo cyanze n'Ababyeyi bose ba Kiliziya n'Abahanga, bahindura bara ngo 'yaremye.' Kuko icyo ari cyo gisobanuro cyacyo nyakuri: kuko nta hantu na hamwe bisobanura 'gutandukanya,' nk'uko abahanga mu Giheburayo babizi.
Igisobanuro cy'imyifatire ku buryo butatu bwo gusuzuma ibiremwa
Mu buryo bw'imyifatire, ibiremwa bigomba gusuzumwa mu buryo butatu. Ubwa mbere, mu gusuzuma icyo ari cyo ubwabyo, ni ukuvuga ubusa, kuko byakozwe bivanwa mu busa, kandi ubwabyo bihinduka buri munsi biganisha ku busa. Ubwa kabiri, mu gusuzuma icyo ari cyo bivuye ku mpano y'Umuremyi, ni ukuvuga byiza, bishimishije, bihamye, kandi bihoraho, kandi bityo bikigana ubuhamye bw'Umuremyi wabyo. Ubwa gatatu, ko Imana ibikoresha mu guhana no mu kugororera abantu. Bityo twumva buri giremwa cyose gitumenyesha ibintu bitatu: Akira, subiza, hunga; akira inyungu, subiza umwenda, hunga igihano. Ijwi rya mbere ni iry'umugaragu, irya kabiri ni iry'ugira inama, irya gatatu ni iry'utegeka.
Amakosa y'abanyabwenge arahanurwa
Bivuye kuri ibyo, bigaragara mbere na mbere ikosa rya Strato wa Lampsacus, wibwiraga ko isi itagize intangiriro kandi ko yabayeho ubwayo kuva mu iteka ryose. Icya kabiri, ikosa rya Platoni n'Abasitowiki, bavugaga ko isi yaremwe n'Imana, ariko ikuwe mu bikoresho by'iteka ryose bidafite intangiriro; kuko ibyo bikoresho byaba bitaremwe kandi bigasangira iteka ryose n'Imana, kandi bityo byaba ari Imana ubwayo, nk'uko Tertulyani abihanura neza mu gutera Hermogene. Icya gatatu, ikosa ry'Abaperipatetike, bemezaga ko Imana yaremye isi atari ku bushake bwayo, atari mu bwisanzure, ahubwo ku gahato k'imiterere kuva mu iteka ryose. Icya kane, ikosa rya Epikure, wigishaga ko isi yabyawe n'igutsikagura ry'imfatiro-mfatiro ku buntu bushyushye.
Mutagatifu Agusitini avuga mu buryo butangaje, mu gitabo cya XI cy'Umurwa w'Imana, igice cya III: « Isi ubwayo, ku bw'ihinduranywa ryayo ritunganye n'imigendere yayo, no ku bw'ishusho nziza cyane y'ibintu byose bigaragara, ivuga mu buryo bw'ubucece ko yaremwe kandi ko itashobora guremwa keretse n'Imana, ikomeye mu buryo budasobanurwa kandi butagaragara, nziza mu buryo budasobanurwa kandi butagaragara. » Ni yo mpamvu amashuri yose y'abanyabwenge yizeraga ibintu biboneye kuruta bikwemeza icyarimwe ko nta kintu kigaragaza cyane ko isi yaremwe n'Imana kandi ko iyoborwa n'umutima wayo nk'uko gusa kwitegereza isi yose no gutekereraho ubwiza n'umurongo wayo. Ni ko Platoni, Abasitowiki, Cicero, Plutarki, na Aristoteli, aho impaka ze kuri ibyo zivugwa na Cicero mu gitabo cya II cy'Imiterere y'Imana.
Yaremye ite?
Menya: Imana yaremye ijuru n'isi mu gutegeka no kuvuga iti: Habeho ijuru n'isi, nk'uko bivugwa bisobanutse muri IV Ezidirasi, vi, 38, na Zaburi 34, umurongo wa 6: « Ijambo ry'Uhoraho ni ryo ryashimangiye amajuru; » ibyo bigatuma Mutagatifu Bazili avuga ati: kubera ko Imana yakoze iyi si ku bubasha bwayo, ubuhanga bwayo, n'ubwisanzure bwayo, ibyo bimwe bishobora kurema indi si nyinshi: kandi ibyo bimwe bishobora gusenya isi. Kuko isi imbere y'Imana imeze nk'igitonyanga kivuye mu ndobo, kandi nk'igitonyanga cy'ikime, nk'uko bivugwa muri Ezayi XL, 15, Ubuhanga XI, 23: ni yo mpamvu Imana na yo ivugwa ko imanitse uburemere bw'isi ku ntoki eshatu.
Icyirego
Uzavuga uti: Kuki rero Mose atavuga hano ko Imana yavuze iti: Habeho ijuru, nk'uko avuga ko yavuze: Habeho umucyo? Nsubiza ko Mose yakoresheje ijambo « yaremye » aho kuvuga « yavuze, » kugira ngo abayuda batize bato, kubera ijambo « habeho, » batibwira ko hari ibikoresho byari bihari mbere Imana yari yabibwiye, cyangwa ibyo yakuye ijuru n'isi. Ni ko Ruperi, utanga impamvu eshatu. Ubwa mbere, avuga ko kubera ko intangiriro ubwayo ari Ijambo ry'Imana, byaba ari ubusa kandi bidakwiye kuvuga: « Mu ntangiriro Imana yavuze. » Ubwa kabiri, kuko nta kintu cyari kihari cyashobora guhabwa itegeko. Ubwa gatatu, avuga « yaremye, » atari « habeho, » kugira ngo Imana igaragazwe ko ari umuremyi w'ibikoresho byose.
Imana (Elohim): Ibisobanuro Cumi na Bitatu
Amakosa y'abahayiki
Imana. -- Nuko rero Simoni Magusi, Ariyusi, n'abandi bakosa, bavuga ko Imana yaremye Umwana; Umwana na we akarema Roho Mutagatifu; Roho Mutagatifu akarema abamalayika; abamalayika bakarema isi. Icya kabiri, Pitagore, Abamanishe, n'Abaprisilaniste bakosa, bavuga ko hari intangiriro ebyiri z'ibintu, cyangwa imana ebyiri: imwe nziza, umuremyi w'imyuka; iya kabiri mbi, umuremyi w'imibiri.
Igisobanuro cy'ijambo Elohim
Kuko « Imana » mu Giheburayo ni elohim, rikomoka kuri el, ni ukuvuga « ukomeye, » na ala, ni ukuvuga « yarahiriye, yaboshye, yahambiriye »; kuko Imana itanga kandi ikarinda ubushobozi bwayo, ibyiza byayo, n'ibintu byose byiza ku biremwa; kandi binyuze muri ibyo ibihambirira kuri yo nk'aho ari indahiro, mu gusenga, kumvira, gutinya, kwizera, kwiringira, gusenga, no gukengurukira.
Elohim rero ni izina ry'Imana nk'umuremyi, umuyobozi, umucamanza, umureba, n'umuhozi w'ibintu byose; kandi Mose akoresha iri zina Elohim hano, ubwa mbere, kugira ngo abantu bamenye ko umwe ari we washinze isi kandi ari we ucamanza wayo, uwo, nk'uko yaremye isi, ni ko na we azayicira urubanza, nka Elohim, ni ukuvuga umucamanza. Ubwa kabiri, kugira ngo bamenye ko isi yashingijwe n'Imana ku bushake bwayo, imanza zayo, n'ubuhanga bwayo. Ubwa gatatu, kugira ngo bamenye ko ibintu byose byashyizwe na yo mu gipimo gikwiye, kandi ko buri kintu cyahawe icyo, mu kuvuga nk'ibyo, cyari gikwiriye, ni ukuvuga icyo imiterere yacyo n'inyungu y'isi yose byasabaga. Ubwa kane, kugira ngo bamenye ko, nk'uko isi yaremwe n'Imana, ni ko ikomeza kurindwa no kuyoborwa na yo, nk'uko Yobu xxxiv, 18 n'ibikurikira, n'Ubuhanga xi, 23 n'ibikurikira bigisha.
Ni yo mpamvu Aben Ezra n'Abarabini bavuga ko Imana hano yitwa Elohim kugira ngo igaragaze icyubahiro cyayo, n'impano zayo eshatu, ari zo ubwenge, ubuhanga, n'ubushishozi, yashimangiyeho isi. Abandi batekereza ko Mose yavugaga umubare w'ibitekerezo n'ibyiza biri mu Mana. Menya: Imana yahishuriye Mose izina ryayo Yehova. Mbere ya Mose rero, Imana yitwaga Elohim. Ni yo mpamvu n'inzoka yitaga Imana gutyo, ivuga iti: « Kuki Imana yabategetshe? » mu Giheburayo, Elohim. Ibyo bigaragaza ko kuva mu ntangiriro y'isi Adamu na Hawa bitaga Imana Elohim. Ni ko Beda avuga.
Imana ni iki? Ibisobanuro cumi na bitatu
None Elohim ni iki? Imana ni iki?
Icya mbere. Aristoteli, cyangwa uwo ari we wanditse igitabo Ku Isi, kigenewe Alegizanderi: « Icyo umuyobozi w'ubwato ari cyo mu bwato, umushoferi ari cyo mu igare, umuyobozi w'abaririmbyi ari cyo mu baririmbyi, amategeko ari yo mu murwa, umugaba w'ingabo ari we mu ngabo, ni cyo Imana ari cyo mu isi, keretse ko mu bya bya mbere ubutware bunaniza, buhagarikwa, kandi butesha umutwe; naho mu Mana buroroshye, butunganye, kandi butuza. »
Icya kabiri. Mutagatifu Leyo, Inganzo ya 2 ku Ijoro Rikuru: « Imana ni Yo imiterere yayo ari ubuntu, ubushake bwayo ari ububasha, igikorwa cyayo ari imbabazi. »
Icya gatatu. Aristoteli, cyangwa uwanditse igitabo Ku Buhanga Hakurikijwe Abanyamisiri, igitabo cya XII, igice cya xix: « Imana ni Yo ibintu bihoraho, ahantu, n'igihe bituruka kuri yo, kandi ku bw'ineza yayo ibintu byose bikomeza; kandi nk'uko icyicaro cy'umuzenguruko kibaho ubwacyo, n'imirongo ikuwe kuri cyo igana ku ruziga, n'uruziga ubwarwo hamwe n'utudomo twarwo, biri muri icyo cyicaro kimwe: ni ko n'imiterere yose, iy'ubwenge n'iy'ibyumvwa, ihurira kandi ishimangirwa mu gikorwa cya mbere (mu Mana). »
Icya kane. Imana ni ubwitange ubwayo ku bintu byose; kuko, nk'uko Mutagatifu Agusitini avuga, igitabo cya III cya Ku Butatu, igice cya iv: « Nta kintu kibaho kigaragara kandi kimenywa ntigihabwe itegeko cyangwa uruhushya rivuye mu rukiko rw'imbere, rutagaragara, kandi rw'ubwenge rw'umutware mukuru, hakurikijwe ubutabera budasobanurwa bw'ibihembo n'ibihano, ubuntu n'impembo, muri rwa repubulika runini cyane kandi rukomeye rw'ibiremwa byose. »
Icya gatanu. Uwo Mutagatifu Agusitini nyirizwa avuga: niba ubona umumalayika mwiza, umuntu mwiza, ijuru ryiza; kura umumalayika, umuntu, ijuru; kandi icyo gisigaye ni kamere y'ibintu byiza, ni ukuvuga Imana.
Icya gatandatu. Umwami w'Abanyamahanga umwe yavuze ko Imana ari umwijima urenze umucyo wose, kandi ko imenywa n'ubujiji bw'ubwenge.
Icya karindwi. Elohim ni Yo igera kuva ku mpera kugeza ku yindi ku bubasha, ikayobora ibintu byose mu buryo bushimishije, nk'uko Umuhanga avuga.
Icya munani. Elohim ni Yo tubereyemo, tugendamo, kandi turiho, Ibyakozwe XVII, 28.
Icya cyenda. « Imana, ni ko Mutagatifu Agusitini avuga mu Bwiyumviro bwe, ni Yo ubwenge butagera, kuko idasobanurwa; ubuhanga butagera, kuko idashakishwa; ibyumvwa bidabona, kuko itagaragara; ururimi rutavuga, kuko idashobora kuvugwa; inyandiko zidasobanura, kuko idashobora kwandikwa. »
Icya cumi. « Imana, ni ko Mutagatifu Gregori wa Nazianzi avuga mu Kigisho cye Ku Kwizera, ni icyo iyo kivuzwe kidashobora kuvugwa; iyo gishimishijwe kidashobora gushimishwa; iyo gisobanuwe kikura muri icyo gisobanuro ubwacyo; kuko ipfuka ijuru mu kiganza cyayo, ikagira isi yose mu ntoki yayo: icyo ibintu byose bitamenya, nyamara mu gutinya bimenya: icyo izina ryacyo n'ububasha bwacyo isi igukorera, n'isimburanywa ry'ibintu ridahagarara rishinga. »
Icya cumi na kimwe. « Imana ni Yo imanitse uburemere bw'isi ku ntoki eshatu, yapimye amazi mu kiganza cyayo, yapimye amajuru mu bwara bw'ibiganza. Dore amahanga imbere yayo ameze nk'igitonyanga cy'indobo, kandi abarwa nk'akavumbi ku gipimo, ibirwa bimeze nk'umukungugu mwiza. Na Libani ntibihagije ngo bibe inkwi, kandi inyamaswa zayo ntizihagije ngo zibe igitambo gikongorwa n'umuriro. Ni Yo yicaye hejuru y'umuzenguruko w'isi, kandi abayituyemo bameze nk'inzige, » Ezayi igice cya XL, imirongo 12, 15, 22.
Icya cumi na kabiri. Imana ni Yo Umuhanga avugaho, igice cya XI, umurongo wa 23: « Nk'akavumbi ku gipimo, ni ko isi imeze imbere yawe, kandi nk'igitonyanga cy'ikime kiguye ku isi. »
Icya cumi na gatatu. « Ibikoresho ni biryoha kuruta umwuka, umwuka ni wo uruta umwuka, ubwenge ni bwo buruta umwuka, Imana Ubwayo iruta ubwenge, » ni ko Hermes Trismegiste avuga.
Elohim nk'izina ry'umubare w'imbaga
Menya: Elohim iri mu mubare w'imbaga, kuko mu umwe rivugwa Eloah. Impamvu y'ibyo ni: Ubwa mbere, kuko Abaheburayo bavuga ibintu binini n'abantu b'icyubahiro mu mubare w'imbaga nk'ikimenyetso cy'icyubahiro: nk'uko n'Abalatini bakora, bavuga urugero « Twebwe, Filipo, Umwami w'Esipanye. » Ni ko muri Yobu XL, 10, inzovu yitwa Behemoti, ni ukuvuga « inyamaswa, » kuko ku bw'ubunini bw'umubiri wayo n'imbaraga zayo, ingana n'inyamaswa nyinshi, nk'uko Abaheburayo bigisha.
Ubwa kabiri, ijambo ry'imbaga Elohim rigaragaza imbaraga z'Imana nini cyane, ndende, kandi zitagira urugero mu kurema, kuyobora, no gucira urubanza.
Ubwa gatatu, ijambo ry'imbaga Elohim rigaragaza mu Mana umubare w'abantu bayo (mu Butatu Butagatifu), nk'uko ubumwe bw'imiterere mu Mana bugaragazwa n'inshinga y'umwe bara, ni ukuvuga « yaremye, » nk'uko Lyranus, Burgensis, Galatinus, Eugubinus, Catharinus, Umwigisha [Petero Lombari], n'Abaskolastike bigisha barwanya Cajetani na Abulensis, mu gitabo cya II cy'Interuro, icyiciro cya 1.
Impamvu enye z'irema
Izi rero ni zo mpamvu enye z'irema n'iz'ibiremwa, ni ukuvuga iz'ijuru n'isi: impamvu y'ibikoresho ni ubusa; impamvu y'ishusho ni ishusho y'ijuru n'isi; impamvu ikora ni Imana; impamvu y'iherezo ni ibyiza, atari iby'Imana, ahubwo ibyacu. Nuko rero ibiremwa byose mu iteka ryose ryose byari bihishe mu busa bwabyo no mu bitekerezo byabyo mu bwenge bw'Imana, ariko byakozwe mu gihe kubw'abantu. Kuko Imana, yari ihiriye mu iteka ryayo ryose mu bwayo, ntiyagize ngo ihirwe cyangwa ibone ubutunzi; ahubwo binyuze muri byo yifuje kwisuka mu biremwa no mu muntu, nk'uko inyanja isesekara isuka ku nkombe.
Imana rero yaremye isi ku mpamvu iyi: ubwa mbere, kugira ngo itegurire umuntu inzu y'ubwami, ndetse ubwami; ubwa kabiri, kugira ngo imutegurire urubuga rw'ibintu byose n'iparadizo y'amahirwe y'ubwoko bwose; ubwa gatatu, kugira ngo imutegurire igitabo asomamo kandi akigisha Umuremyi we.
Ijuru n'Isi: Ibisobanuro Bine
Igitekerezo cya mbere
Ubwa mbere, Mutagatifu Agusitini, igitabo cya I cy'Ku Ntangiriro Kurwanya Abamanishe, igice cya VII: Ijuru n'isi, ni ko avuga, hano bivuga ibikoresho bya mbere, kuko muri byo ijuru ryagombaga gukozwe ku munsi wa kabiri, n'isi ku munsi wa gatatu; ariko ntibishoboka ko ibikoresho byonyine bitagira ishusho byaremwe, kandi icyo kintu ntigishobora kwitwa ijuru. Umva Agusitini ubwe: « Ibyo bikoresho bitagira ishusho, Imana yakoze ibikuye mu busa, » ni ko avuga, « yabanje kubita ijuru n'isi, atari ko byari bityo koko, ahubwo kuko byashobora kuba bityo. Kuko ijuru ryanditswe ko ryakozwe nyuma: kimwe n'aho umuntu yitegereza imbuto y'igiti, akavuga ko imizi, igishyi, amashami, imbuto, n'amababi biri muri yo -- atari ko bisanzwe bihari, ahubwo ko bizaturuka muri yo. » Ndetse uwo Agusitini nyirizwa, igitabo cya I cy'Ku Ntangiriro mu Nyandiko, igice cya XIV, yongeraho ko ibyo bikoresho byambikishijwe kandi byashyizwemo ishusho yabyo muri ako kanya nyirizwa k'igihe. Nuko rero irema ryabyo gusa ari ryo rivugwa hano, kuko mu miterere, atari mu gihe, ryabanjirije ishusho yabyo. Hafi y'iki gisobanuro ni icya Gregori wa Nisa, usobanura ijuru n'isi nk'amayirangira yateranijwe hamwe mu ishusho imwe rusange, isanzwe, kandi ikirankwa, ibintu byose byo mu ijuru no mu bitangondwa byagombaga kuvanwamo.
Igitekerezo cya kabiri
Ubwa kabiri, uwo Agusitini nyirizwa, igitabo cya XI cy'Umurwa w'Imana, igice cya IX, asobanura ijuru nk'abamalayika, n'isi nk'ibikoresho bya mbere bitagira ishusho. Ariko icya mbere ni icy'ibanga, kandi icya kabiri na cyo ntigishoboka bimwe.
Igitekerezo cya gatatu
Ubwa gatatu, Pererius, Gregori wa Valencia mu Kigisho cye Ku Murimo w'Iminsi Itandatu, n'abandi bashobora gusobanura ijuru nk'imizenguruko yose yo mu ijuru; n'isi, nk'isi ubwayo hamwe n'amazi, umuriro, n'umwuka uhafi, nk'aho ngo ku munsi wa mbere w'isi Imana yaremye imizenguruko yose yo mu ijuru no mu bitangondwa, kandi mu minsi itanu ikurikira yayishoboye gusa kuyambika imigendere, umucyo, inyenyeri, imbaraga, n'imyuka iyobora.
Igitekerezo cya kane: Igitekerezo cy'umwanditsi
Ubwa kane, birambye cyane ko mu ijuru hano hasobanuwe ijuru rya mbere kandi ry'hejuru cyane, ari ryo rya empireyi, iryo Pawulo yita ijuru rya gatatu, Dawidi akaryita ijuru ry'amajuru, kandi ari ryo cyicaro cy'Abahirwe, nk'uko abose bigisha uko bisanzwe. Nuko rero ku munsi wa mbere Imana yaremye muri amajuru ijuru rya empireyi gusa, ikarishoboza ikarinoza n'ubwiza bwose. Kuko kugira ngo batuye muri ryo iteka ryose, abamalayika n'abantu baremwe nyuma. Kandi iki ni cyo abizera mu bihe byose bita ijuru, ku buryo niba ubabaza aho bifuza kujya nyuma y'ubu buzima, bahita bavuga ngo mu ijuru, ni ukuvuga mu ijuru rya empireyi, ngo bahirwe kandi bahishimirwe muri ryo. Ni yo mpamvu Mutagatifu Yohani Krizostomo hano, inganzo ya 2, avuga ati: « Imana, mu buryo butandukanye n'uw'abantu, mu gukora inzu yayo, yambanje gutandaza ijuru, hanyuma igashyira isi munsi yaryo: mbere igisenge, hanyuma ishingiro; » kuko igisenge cy'isi ni ijuru, atari iry'inyenyeri, ahubwo iry'empireyi. Na Mutagatifu Bazili, inganzo ya 1 ku Hexameron, avuga ko « ijuru n'isi byabanje gushyirwa no kubakwa nk'imfatiro n'inteko z'isi yose. »
Iki gitekerezo kigaragazwa ubwa mbere kuko umwanya, ni ukuvuga ijuru rya munani n'imizenguruko ihafi, bitaboshejwe gusa, ahubwo byakozwe kandi byaremwe ku munsi wa kabiri, nk'uko bigaragara mu murongo wa 6: bityo atari ku munsi wa mbere. Ijuru rero ryaremwe ku munsi wa mbere ni irya empireyi gusa. Iki ni igitekerezo cya Klementi Uhirwe, cyakiriye ku minwa ya Mutagatifu Petero; cya Origeni, Teodorete, Alkuwini, Rabanus, Lyranus, Filoni, Mutagatifu Hilari, Teofili wa Antiyokiya, Junilius, Beda, Abulensis, Catharinus, n'abandi benshi; ku buryo Mutagatifu Bonaventura avuga ko iki gitekerezo ari cyo gikoreshwa cyane, na Catharinus akavuga ko ari cyo cy'ukuri cyane.
N'Isi
N'ISI. -- Ni ukuvuga umupira w'isi hamwe n'ikuzimu, ni ukuvuga umubare munini w'amazi, yasesekaye kandi yasakaye ku isi, aturuka kugeza ku ijuru rya empireyi. Ibintu bitatu rero ari byo byaremwe mbere y'ibindi byose, ari byo ijuru rya empireyi, isi, n'ikuzimu, ni ukuvuga amazi menshi yari aheze ibintu byose kuva ku ijuru rya empireyi kugeza hasi ku isi; ibyo kuzimu, cyangwa amazi, byacishijwe no gukorerwa, amajuru yose yakozwe, cyangwa umwanya ku munsi wa kabiri, n'inyenyeri zose ku munsi wa kane: kimwe n'uko ikirenge cya cristal gikozwe mu mazi yakonje. Iki ni igitekerezo cya Mutagatifu Petero na Klementi, Mutagatifu Bazili, Beda, Molina, n'abandi benshi nzavuga ku murongo wa 6.
Kandi bivuye muri ibyo bikurikira ko igitekerezo kiri hafi y'ukuri cyane ari icy'abemeza ko ibikoresho by'amajuru n'iby'ibintu biri munsi y'ukwezi ari bimwe, kandi ko bishobora gusenyuka. Ikindi kandi, isi yaremwe n'Imana yashyizwe hagati y'isi yose, kandi aho ni ho ihamye: kuko ubushake n'ubushobozi bw'Imana bukomeza kuyifata n'kuyishyigikira nk'umupira umanitse mu kirere, hakurikijwe ibyo Ubuhanga buhoraho buvuga mu Migani VIII: « Igihe yashingaga imfatiro z'isi, nari kumwe na We ntunganya ibintu byose; » kandi na kubw'impamvu y'imiterere, kuko isi ni yo yiremereye cyane mu byaremwe, bityo isaba ahantu ho hasi cyane.
Abamalayika baremwe ryari?
Uzabaza: Abamalayika baremwe he kandi ryari? Bamwe batekereje ko baremwe mbere y'isi: ni ko Origeni, Bazili, Gregori wa Nazianzi, Amburwazi, Jeromi, na Hilari batekereje. Abandi batekereje ko baremwe nyuma y'isi. Ariko mvuga ko baremwe icyarimwe n'isi mu ntangiriro y'igihe, kandi ndetse mu ijuru rya empireyi: kuko ari bo banyamuryango n'abaturage baryo; ni ko hamwe na Mutagatifu Agusitini, Gregori, Ruperi, na Beda, Umwigisha n'Abaskolastike bigisha.
Ndetse Inama Njyanama ya Laterani, munsi ya Papa Inosenti wa III: « Bigomba kwizerwaho bikomeye ko Imana mu ntangiriro y'igihe yaremye ibikuye mu busa ibiremwa byombi icyarimwe: iby'umwuka n'ibifatika, iby'abamalayika n'iby'isi. » Nubwo Mutagatifu Tomasi n'abandi bamwe batekereza ko ayo magambo ashobora gufatwa mu bundi buryo, nyamara arasa n'asobanutse cyane ku buryo bidashoboka kuyahindurira ku bundi busobanuro. Bivuye kuri ibyo bigaragara ko igitekerezo cyacu ubu kitari gusa gishoboka, ahubwo kandi gihamye nk'ukwizera; kuko Inama Njyanama ubwayo ibivuga kandi ikabigenera.
Kuki Mose atavuga ku irema ry'abamalayika?
Menya: Mose ntavuga ku irema ry'abamalayika, kuko yari yandikira Abayuda batize kandi bananiwe bari bafite akamenyero ko gusenga ibigirwamana, kandi bashobora kwihuta gusenga abamalayika nk'imana: nyamara abagaragaza mu bwibanze mu gice cya II, 1, igihe avuga ngo: « Nuko amajuru ahera, n'umutako wawo wose: » kuko umutako w'amajuru urimo inyenyeri n'abamalayika. Uku rero ni ko iyi mashini nini kandi nziza y'isi, ni ukuvuga y'ijuru n'isi, umuremyi mukuru w'ibintu byose yakuye mu busa mu kanya, hamwe n'intangiriro y'igihe.
Mu buryo butangaje, umunyabwenge Sekundi, igihe yabazwaga n'umwami Hadiriyani ati: « Isi ni iki? » Yasubije ati: « Ni umuzenguruko udahagarara, inzira y'iteka ryose. Imana ni iki? Ni ubwenge budapfa, ikibazo kidashobora gusobanurwa, igira hamwe ibintu byose. Inyanja ni iki? Ni ukurambiranya kw'isi, uburaro bw'imigezi, isoko y'imvura. Isi ni iki? Ni ishingiro ry'ijuru, icyicaro cy'isi, nyina w'imbuto, umurera w'abazima. » Na Epikteto avuga ati: « Isi ni ikigega cya Ceresi, ububiko bw'ubuzima. »
Umurongo wa 2: Isi yari itagira ishusho kandi itagira icyo irimo
Mu giheburayo handitswe, isi yari tohu vevohu, ni ukuvuga, isi yari ahantu h'ubwigunge, cyangwa ubusa n'ubwumvikane: kuko isi yari itagira abantu n'amatungo, nk'uko Yonatani w'i Kalideya abihindura; kandi yari itagira ibimera, inyamaswa, imbuto, ibyatsi, umucyo, ubwiza, imigezi, amariba, imisozi, imibande, ibirambi, udusozi, amabuye y'agaciro, n'imyiburanganwe, ibyo isi ishobora gutanga bitewe n'imiterere yayo. Ni yo mpamvu mu Ubuhanga XI, handitswe ko Imana «yaremye isi ikayikuye mu byo bitaboneka,» mu Kigereki amorpho, ni ukuvuga bitagira ishusho, bidakarishijwe, bidateganyijwe.
Ni yo mpamvu Abahindura Mirongo Irindwi [LXX] bahindura hano bati, isi yari itaboneka kandi itateganyijwe; Akila ati, isi yari ubusa n'ubwumvikane; Simako ati, isi yari itagira icyo ikora kandi itigeze ishyirwaho; Tedosiyoni ati, isi yari ubunyago n'ubusa; Onkelosi ati, isi yari iharabika kandi itagira icyo irimo. Kuko isi hamwe n'ikidendezi cy'amazi yayisennye yari imeze nk'igikangaragizo runaka kitagira icyo kirimo, gikaze kandi kidashyizweho, ku bw'ibyo Ovidiyusi avuga ati:
Isi yose yari ifite isura imwe gusa,
Bayise igikangaragizo, umutuzo ukaze udashyizweho;
Nta kindi cyari kirimo uretse uburemere butagira umumaro, kandi zihuriyemo hamwe
Imbuto zitumvikana z'ibintu bidahuza neza.
Ni yo mpamvu bidasobanuye neza ibyo Gabriyeli avuga, ni ukuvuga ko iki gikangaragizo cyari ibikoresho by'ibanze byonyine, cyangwa se bifite ishusho irumba, itagaragara, rusange y'umubiri gusa. Kuko mu magambo ya Mose bigaragara ko isi n'ijuru byaremwe mbere; bityo ibikoresho by'ibanze byaremwe mbere ntibigomba kuba byari bitagira ishusho, ahubwo byari bishyizweho kandi byuzuyemo ishusho idasanzwe y'ijuru n'isi.
Kuki bidakarishijwe icyo gihe kimwe?
Wabaza uti: Kuki Imana irema ijuru n'isi ku munsi wa mbere, itatuma byakarishwa neza kandi byuzuzwa icyo gihe kimwe? Nsubiza nti: Impamvu ya mbere ni ubushake bwayo butagatifu: ibisobanuro bikwiriye ni uko kamere (ifite Imana nk'umuremyi wayo) ikomeza ihindura ibidatunganye ikabigeza ku bitunganye. Iya kabiri ni kugira ngo twige ko ibintu byose bishingiye ku Mana, mu ntangiriro zabyo no mu gutunganywa kwabyo no gushyirwa mu buryo. Iya gatatu ni kugira ngo ntibakekwe ko ibintu byose, nibisome ko byari bitunganye kuva mu ntangiriro, ari ibidahawe kuba.
Umwuka ki uhangwa hano?
Umwuka w'Uhoraho — ni ukuvuga umumalayika, nk'uko Kajetani abivuga; ariko neza kurushaho, Abaheburayo, Tedoreti, na Terituliyani mu gitabo Kurwanya Hermogenesi, igice cya 32, bavuga bati: Umwuka w'Uhoraho ni umuyaga washyizweho n'Imana. Igisobanuro cya gatatu, ari na cyo cyiza kurushaho n'icyuzuye, Umwuka w'Uhoraho ni Roho Mutagatifu uturuka ku Mana Data n'Umwana, kandi ku mbaraga ze, ubwitangire bwe n'ububasha bwe, avugiranira amazi umuyaga w'ubushyuhe. Ni ko bavuga Mutagatifu Jeromi, Bazili, Tedoreti, Atanazi, n'abandi ba Se ba Kiliziya bose hafi, bakomora kuri iyi nteruro bemeza ubumana bwa Roho Mutagatifu.
«Yari azengurutswe» bisobanurwa biturutse mu giheburayo
YARI AZENGURUTSWE. — Aho kuvuga «yari azengurutswe,» mu giheburayo ni merachepheti, nk'uko Mutagatifu Bazili, Diyodori, na Jeromi babigaragaza mu Bibazo by'Igiheburayo kuri Intangiriro, bisobanura inyoni igihe zizengurutse hejuru y'amagi n'imishwi yazo, zihagaze zituje zikubita amababa yazose, zigenda zica hirya no hino, zikabikubira, zikabitemberezaho ubushyuhe, zikabireraho zikanabibeshaho. Mu buryo bumwe Roho Mutagatifu yazengurutswe, cyangwa, nk'uko Terituliyani asoma, yateragijwe hejuru y'amazi — atari mu hantu cyangwa mu mugendo, ahubwo ku bubasha burengereje kandi buri hejuru y'ibintu byose, nk'uko ubushake n'igitekerezo by'umuhanga bizengurutse ibintu bigomba gushyirwaho, nk'uko Mutagatifu Agusitini abivuga, mu Igitabo cya I cya Intangiriro mu Nyandiko, igice cya 7. Kubw'ubu bushake n'ubu bubasha bwe rero, hamwe n'umuyaga w'ubushyuhe yasenze aturuka muri we, Roho Mutagatifu yakubiriye amazi nk'ikiguruka, akayashyiramo ingufu z'ububyaro, kugira ngo ibikururuka, ibiguruka, amafi, n'ibimera — ndetse n'ijuru ryose — bituruke mu mazi.
Ni yo mpamvu Kiliziya, mu guhezagira amazi y'umubatizo, iririmba Roho Mutagatifu iti: «Wowe wazengurutswe hejuru y'amazi kugira ngo uyatwikire ubushyuhe;» na Mariyusi Vikitori avuga ati:
Na Roho Mutagatifu, azengurutse hejuru y'imiraba yagutse,
Yabeshesheje amazi areraho, atanga imbuto z'ibintu.
Uyu mwuka utanga ubuzima amazi n'ibintu byose, Platoni yavuze ko ari umutima w'isi. Ni yo mpamvu Virijili, mu Eneyide Igitabo cya VI:
Umwuka uri imbere arera, kandi ubwenge busennye mu ngingo zose
Bukavugurura umubiri wose, bukabyivanga n'umubiri munini.
Mu buryo bw'ibisobanuro
Mu buryo bw'ibisobanuro, hano Roho Mutagatifu agaragazwa nk'ukubira amazi y'umubatizo, kandi abinyujije akatubyara akaduha kubaho bushya, nk'uko Mutagatifu Jeromi abivuga, mu Urwandiko rwa 83 rwandikiwe Oseyano.
Umurongo wa 3: Nuko Imana ivuga iti: Habeho umucyo
3. NUKO IMANA IVUGA — ijambo, atari iry'umunwa, ahubwo iry'umutima, kandi si ijambo ryo gutekereza ahubwo ni ijambo ry'umwihariko, risangiwe n'Abagize Ubutatu batatu. «Ivuga» rero bisobanura ko: yatekereje mu mutima wayo, yashakiye, yagize umwanzuro, yategeka neza, kandi mu gutegeka yakora koko kandi ikageza — Imana, ni ukuvuga Ubutatu Butagatifu Bwera, ikarema umucyo. Kuko gushaka kw'Imana ni ugukora kwayo, nk'uko Mutagatifu Atanazi abivuga, mu Ijambo rya 3 Kurwanya Abanyariyusi. Nyamara ijambo «ivuga» rihabwa Umwana by'umwihariko. Ni yo mpamvu ahandi Ibyanditswe Bitagatifu bitandukanye bivuga ko binyuze mu Mwana, ni ukuvuga nk'Ijambo n'igitekerezo, ibintu byose byaremwe, kuko Umwana ubwe ni Ijambo ry'umwihariko kandi ry'ukuri, kandi kubw'ibyo ubwenge, ubuhanga, n'igitekerezo bimuhabwa; nk'uko ububasha buhabwa Data, n'ubuntu buhabwa Roho Mutagatifu.
Amaherezo, Imana yavuze ibi nyuma yo kurema ijuru, isi, n'ikidendezi, ariko umunsi umwe ukaba ukiriho, ari wo wari umunsi wa mbere w'isi.
Habeho umucyo
HABEHO UMUCYO. — Menya ko muri Intangiriro no mu kurema isi, umucyo washyizweho mbere y'ibindi byose, kuko umucyo ni kamere nziza kuruta izindi, inyerera kuruta izindi, ikungahaje kuruta izindi, ikomeye kuruta izindi kandi y'ingufu kuruta izindi, kandi itagihari ibintu byose byaremwe n'ibigomba kuremwa byari kubura kuboneka. «Mu bubiko bwe,» nk'uko Ezidirasi abivuga, mu Igitabo cya IV, igice cya 6, umurongo wa 40, «yakuye umucyo ucyana, kugira ngo umurimo we ugaragare.» Reba Mutagatifu Dionizi, mu Mazina y'Imana, Igice cya I, igice cya 4, aho atanga ibimenyetso mirongo itatu na bine by'umucyo n'umuriro, bihuza mu buryo bw'agatangaza n'Imana n'ibintu by'Imana. Kandi mu bindi, yigisha ko umucyo ari ishusho nzima y'Imana, ni yo mpamvu waremwe mbere n'Imana, kugira ngo muri wo, nk'ishusho, yigereranye akigaragaza mu isi. «Kuko mu Cyiza ubwacyo,» nk'uko Mutagatifu Dionizi abivuga, «umucyo uturuka, kandi ni ishusho y'ubuntu.»
Kuko Imana ni umucyo utaremwe, uhoraho kandi utagira urugero, kandi nubwo iba mu mucyo udashobora kugerwaho, ariko imurikira ibintu byose.
Mutagatifu Bazili atanga ikigereranyo cyiza mu Ikiganiro cya 2 kuri Hekizameroni: «Nk'uko abasuka amavuta mu cyuho cy'amazi kirenga batuma aho hantu gucya no guca, ni ko n'Umuremyi w'ibintu byose, amaze kuvuga ijambo rye, yahise azanira isi ubwiza bukundwa kandi bushimishije binyuze mu mucyo.» Mutagatifu Amburwazi na we atanga ikindi mu Igitabo cya I cya Hekizameroni, igice cya 9: «Isoko y'ubwiza bw'isi ni iki kitari umucyo? Kuko byari kuba ubusa ibintu bitaboneka. Ushaka kubaka inzu ikwiriye nyir'urugo, mbere y'uko ashinga imfatiro, abanza areba aho azinjiza umucyo; kandi iyi ni yo mpano ya mbere, kandi ibuze inzu yose igahinda igateye isoni. Umucyo ni wo ushimangira izindi mbonerahamwe z'inzu.»
Uyu mucyo wari uwuhe?
Wabaza uti, uyu mucyo wari uwuhe? Katarini asubiza mbere na mbere ko wari izuba ryakarishije cyane; ariko izuba ntiriremwe ku munsi wa mbere, nk'uko umucyo waremwe, ahubwo ku munsi wa kane. Icya kabiri, Mutagatifu Bazili, Tedoreti, na Naziyanzeni batekereza ko hano gusa kamere y'umucyo yaremwe idafite icyo ishingiyeho — ni yo mpamvu Naziyanzeni yise uyu mucyo «uw'umwuka.» Menya ibi kurwanya abanyahereziya bahakana ko mu Ukaristiya ibimenyetso bishobora kubaho bidafite icyo bishingiyeho. Icya gatatu, ari na cyo cyiza kurushaho, Beda, Ugo, Umwigisha, Mutagatifu Tomasi, Mutagatifu Bonaventura, Lira, na Abulensi bavuga ko uyu mucyo wari umubiri ucyana — cyangwa igice cyacyaga cy'ijuru, cyangwa ahubwo cy'ikidendezi, cyashyizwe mu ishusho y'uruziga cyangwa inkingi, cyamurikiraga isi, kandi cyari nk'ibikoresho byo gukoramo izuba, ukwezi, n'inyenyeri, bishyizwe mu bice bitandukanye, bikagwizwa bikashyirwa mu ishusho y'imipira y'umuriro. Ni yo mpamvu Mutagatifu Tomasi avuga ko uyu mucyo ari izuba ubwaryo, rikiri ridashyizweho neza kandi ridatunganye. Pereri n'abandi na bo bavuga kimwe.
Menya mbere na mbere ko uyu mucyo mu by'ukuri ntiwari waremwe, kuko Imana ku munsi wa mbere yaremye ibikoresho by'ibanze byose, ikabigira urufatiro rw'ishusho y'amazi y'ikidendezi; kandi kuva muri byo yakuye uyu mucyo n'izindi shusho. Imana rero mu by'ukuri ku munsi wa mbere yaremye gusa ibintu byose byagombaga kuremwa; ku minsi itanu isigaye ntiyaremye, ahubwo yashyize mu buryo yanakarisha ibyaremwe. Bityo bigaragara ko Imana, igiye kurema umucyo, yakandamije ikuye mu mazi y'ikidendezi umubiri runaka w'uruziga umeze nka kirisitali, ikawushyiramo uyu mucyo.
Menya icya kabiri ko uyu mubiri ucyana, mu minsi itatu ya mbere y'isi — ni ukuvuga mbere y'uko izuba riremwa ku munsi wa kane — wagendekezwaga n'umumalayika kuva iburasirazuba ujya iburengerazuba, mu buryo bumwe n'igihe kimwe nk'iby'izuba, ni ukuvuga mu masaha makumyabiri na ane, ukazenguruka igice cy'ijuru kose ukanagimurikira, nk'uko izuba ribigira ubu.
Mu buryo bw'isomo ry'imyifatire
Mu buryo bw'isomo ry'imyifatire, Intumwa Pawulo avuga mu 2 Abanyakorinti 4:6: «Imana, yavuze ko umucyo umurike mu mwijima, ni yo yamuritse mu mitima yacu,» nk'aho avuga ati: Nk'uko Imana kera muri Intangiriro yakuye umucyo mu mwijima, ni ko n'ubu yaduhinduriye abizera dukuye mu kutizera, ikadumurikisha umucyo w'ukwizera. Nanone, umucyo waremwe mbere y'ibindi byose ugereranywa n'intego nziza y'umutima, igomba guhuza no kuyobora imirimo yacu yose, nk'uko Ugo wa Mutagatifu Vikitori abivuga.
Ikindi kandi, umucyo ni ubumenyi n'ubuhanga. Ni yo mpamvu Mutagatifu Agusitini avuga ati: «Umucyo waremwe mbere,» ni ukuvuga, «ubuhanga ni bwo bwaremwe mbere y'ibindi byose» (Mwene Siraki 1:4). «Umucyo w'uruhanga rwawe, Uhoraho, washyizweho natwe.» Amaherezo, umucyo ni itegeko n'inyigisho, cyane cyane Inkuru Nziza, nk'uko Imigani 6:23 ibivuga: «Itegeko ni itara, n'amategeko ni umucyo.» Ni yo mpamvu ku Inkuru Nziza Ezayi aririmba mu gice cya 9:2: «Abantu bagendeye mu mwijima babonye umucyo munini.»
Mu buryo bw'ikimenyetso no mu buryo bw'ibisobanuro
Mu buryo bw'ikimenyetso, «habeho umucyo» bisobanura «habeho umumalayika,» nk'uko Mutagatifu Agusitini abivuga. Ariko ibi ntibishobora kuba ubusobanuro bw'aho bwite, kuko abamalayika baremwe mbere y'umucyo, hamwe n'ijuru n'isi. Icya kabiri, Mutagatifu Agusitini ubwe afata ibi nk'ibyerekeye ukuvuka kw'Ijambo ry'Imana kuva mu iteka: Imana Data ivuga iti: «Habeho umucyo,» ni ukuvuga habeho Ijambo, nk'umucyo uturuka mu mucyo. Ariko n'ibi ni iby'ikimenyetso, si iby'aho bwite.
Mu buryo bw'ibisobanuro, Kristu yigize umuntu ni we mucyo w'isi, Yohani 8:12: «Yari umucyo w'ukuri umurikira umuntu wese uje mu isi.» Ni yo mpamvu izina rimwe Kristu arigabana n'Intumwa, Abahanga ba Kiliziya, n'Ababwiriza, ababwira ati muri Matayo 5: «Muri umucyo w'isi.» Kuri ibyo Mutagatifu Bazili avuga neza mu Ikiganiro cye ku Kwihana: «Icyubahiro cye Yezu akigabira abandi. Ni Umucyo: 'Muri umucyo w'isi,' ni ko avuga. Ni Umuherezabitambo, kandi atuma abaherezabitambo. Ni Intama, kandi avuga ati: 'Dore ndi kubohereza nk'intama mu birura by'amasega.' Ni Urutare, kandi agira urutare (Mutagatifu Petero). Ibintu bye bibwe abigabira abagaragu be. Kuko Kristu ameze nk'isoko ikomeza gutemba.»
Mu buryo bw'iby'ijuru, umucyo ugereranya umucyo w'ikuzo n'ubwiza bw'ukwibonera Imana, nk'uko Zaburi 37:10 ibivuga: «Mu mucyo wawe ni mo tuzabonera umucyo.» Ni yo mpamvu Kristu yagaragaje ikuzo ry'ijuru mu ihinduka rye ry'ikuzo binyuze mu mucyo: «Kuko mu maso he harimurikiye nk'izuba,» Matayo 17:2.
Umurongo wa 4: Nuko Imana ibona umucyo ko ari mwiza
4. NUKO IMANA IBONA UMUCYO KO ARI MWIZA. — «Yabonye,» ni ukuvuga yatumye tubona tukanamenya, nk'uko Mutagatifu Jeromi abivuga, mu Urwandiko rwa 15. Icya kabiri, mu buryo bworoshye kandi busobanutse, Imana hano igaragazwa na Mose mu buryo bw'umuco bw'abantu, nk'umuhanga akora umurimo we, amaze kurangiza akawureba akabona ko ari mwiza kandi utunganye — kandi ibi kugira ngo turwanye Abamanisheyeni tumenye ko nta kibi, ahubwo ibintu byiza byose, byakozwe n'Imana. Mutagatifu Agusitini avuga neza mu Magambo, uwa 144: «Ibintu bitatu by'ingenzi ku biremwa byagombaga gutangwa: Ni nde wabikoze, yabikoreye iki, kandi yabikoze iki? 'Imana ivuga iti: Habeho umucyo, umucyo ukabaho. Nuko Imana ibona umucyo ko ari mwiza.' Nta muremyi urutaho Imana; nta buhanga bukora nk'Ijambo ry'Imana; nta mpamvu irushaho ko Uwiza arema icyiza.'»
MWIZA. — Igiheburayo tob gisobanura icyiza cyose, ubwiza, ibyishimo, ibyungura, n'inyungu: kuko umucyo ushimishije isi cyane, kandi ukunganirana.
Yatandukanyije ate umucyo n'umwijima?
NUKO ATANDUKANYA UMUCYO N'UMWIJIMA. — Igiheburayo n'Abahindura Mirongo Irindwi bavuga bati: Yatandukanyije hagati y'umucyo n'umwijima. Yatandukanyije mbere na mbere, mu mwanya: kuko igihe hano hari umucyo n'umunsi, ku rundi ruhande rw'isi hari ijoro n'umwijima. Icya kabiri, mu gihe: kuko mu gice kimwe cy'ijuru, ku nshuro zitandukanye no mu bihe bitandukanye, umucyo n'umwijima, ijoro n'umunsi bisimburana. Icya gatatu, mu mpamvu: kuko impamvu y'umucyo ni imwe, ni ukuvuga umubiri ucyana, n'impamvu y'umwijima ni indi, ni ukuvuga umubiri utacira. Mose hano avuga by'umwihariko icya kabiri, nk'aho avuga ati: Imana yatumye umwijima n'ijoro bisimburana nyuma y'umucyo yaremye. Ni yo mpamvu bikurikiraho: «Nuko umucyo awita Umunsi, n'umwijima awita Ijoro.»
Ikuzimu yaremwe ryari?
Wabaza uti, ikuzimu yaremwe ryari? Ludoviko Molina atekereza ko yaremwe ku munsi wa gatatu. Ariko icyo kuri ni uko ikuzimu yaremwe hano, ni ukuvuga ku munsi wa mbere; kuko abamalayika banyaruka cyane kandi ibikorwa byabo bikaba ibyo umwanya umwe, birashoboka cyane ko bakoreye icyaha ku munsi wa mbere, bitinze nyuma yo kuremwa kwabo, kubw'ibyo bahise birukanywa mu ijuru bajugunywa mu kuzimu, aho Imana yahise ibategurira mu mbere y'isi, nk'imbohero n'imitego hamwe n'umuriro wayo n'amazuku yayo, bahise bakora icyaha.
Ku munsi wa mbere rero, nk'uko Imana yatandukanyije umucyo n'umwijima, ni ko yatandukanyije abamalayika n'abadayimoni, ineza n'icyaha, ikuzo n'igihano, ijuru n'ikuzimu.
Mu buryo bw'ibisobanuro, Ugo n'abandi bavuga ko ku munsi wa mbere, ubwo umucyo waremwaga ugatandukanywa n'umwijima, abamalayika beza bashyizwe mu cyiza no mu neza, naho ababi bashyizwe mu kibi bagatandukanywa n'abeza; bityo ibyo byaberaga mu isi igaragara byari ishusho y'ibyo byaberaga mu isi y'ubwenge.
Umurongo wa 5: Nuko umucyo awita Umunsi
5. NUKO UMUCYO AWITA UMUNSI, N'UMWIJIMA AWITA IJORO. — Mu ijambo «awita» hari imvugo y'ikimenyetso; kuko ikimenyetso gishyizwe mu mwanya w'ikintu gisobanurwa, nk'aho avuga ati: Imana yatumye umucyo, mu gihe cyose umurikira igice cy'ijuru, ukora umunsi, n'umwijima ugakora ijoro. Ni ko Mutagatifu Agusitini abivuga, mu Igitabo cya I cya Intangiriro Kurwanya Abamanisheyeni, igice cya 9 na 10.
NUKO HABAHO UMUGOROBA N'IGITONDO, UMUNSI UMWE. — Nemeza cyane ko ijuru n'isi bitaremwe mbere, ahubwo ku munsi wa mbere ubwawo. Ubu noneho mvuga ko bishoboka cyane ko isi yaremwe nk'aho ari mu gitondo, icyo gihe hakaba umwijima hejuru y'isi n'ikidendezi — icyo gihe Umwuka w'Uhoraho wazengurutswe hejuru y'amazi, nk'uko bigaragara mu murongo wa 2. Hanyuma nyuma y'igihe gito, ku murongo wa 3, nyuma y'amasaha atandatu hafi ya saa sita z'amanywa, umucyo waremwe hagati y'ijuru, umaze kuzenguruka amasaha 6 ukava hagati y'ijuru ukerekeza iburengerazuba, wazanye umugoroba nk'iherezo ryawo; ku buryo umwijima n'umucyo byombi hamwe byamaze amasaha cumi n'abiri gusa. Hanyuma hakurikiraho ijoro ry'amasaha cumi n'abiri na ryo, iherezo ryaryo rikaba igitondo. Kuko Mose hano avuga umunsi n'ijoro akoresheje iherezo ryabyo, Umugoroba n'Igitondo, nk'aho avuga ati: Ubwo urugendo rw'umunsi rwari rurangiye binyuze mu mugoroba wakurikiye, n'igihe cy'ijoro na cyo cyari kirangiye binyuze mu gitondo cyakurikiye, umunsi wa mbere w'amasaha makumyabiri na ane wari warangiye.
Umunsi wa mbere w'isi wari ku cyumweru
«Umwe» bisobanura wa mbere, nk'uko bigaragara mu mirongo ya 8 na 13. Uyu munsi wa mbere w'isi wari ku cyumweru; kuko uwa karindwi kuva kuri uwo wari Isabato. Reba ibimenyetso cumi na bitatu by'umunsi w'icyumweru muri Pereri ku iherezo ry'isesengura rye ry'umunsi wa mbere.
Ibintu byose ntibigomba kuba byaremwe mu munsi umwe
Menya ko Mutagatifu Agusitini, mu Igitabo cya IV cya Intangiriro mu Nyandiko, n'Igitabo cya XI cy'Umurwa w'Imana, igice cya 7, ashaka ko iyi minsi yumvikanywe mu buryo bw'ibanga; kuko agaragara nk'ugushyigikira ko ibintu byose byaremwe n'Imana icyo gihe kimwe ku munsi wa mbere, kandi ko Mose, abinyujije mu minsi itandatu yo kurema, avuga ubumenyi butandukanye bw'abamalayika. Filoni na we yigisha kimwe. Ariko abandi Ba Se ba Kiliziya bose bigisha ibinyuranye, kandi inkuru yoroshye y'amateka ya Mose ibihamya rwose. Ni yo mpamvu ubu ni ikosa kuvuga ko ibintu byose byakozwe mu munsi umwe. Mutagatifu Agusitini avuga mu gushidikanya no mu mpaka ku kibazo, nk'uko ubwe abivuga, cyari ikibazo kigoye cyane icyo gihe.
Wanenga uti: Mwene Siraki 18:1 agira ati, «Uhoraho igihe cyose abeho yaremye ibintu byose icyo gihe kimwe.» Nsubiza nti: Ijambo «icyo gihe kimwe» rigomba gushyirwa ku «ibintu byose» aho gushyirwa ku «yaremye,» nk'aho avuga ati: Imana yaremye ibintu byose kimwe, nta na kimwe cyaretse. Ni yo mpamvu aho kuvuga «icyo gihe kimwe,» mu Kigereki hari koine, ni ukuvuga «mu buryo bumwe.»
Mu buryo bw'isomo ry'imyifatire, Mutagatifu Yohani Krizostomo, mu Ikiganiro cye Uko Umuntu Ashyizwe hejuru y'Ibyo Byaremwe Byose, akomora ku munsi, umucyo n'ibindi biremwa ashishikariza umuntu gukorera Imana. «Ku bwawe ijuru rishyirwaho ubwiza bw'umucyo ku manywa rikanakarishwa n'imirasire y'izuba: nijoro igisenge cy'ijuru kigumurikishwa n'indorerwamo y'ukwezi icyanye kandi ubwiza butandukanye bw'inyenyeri. Ku bwawe ibihe bihindurwa ku nshuro, amashyamba ameza amababi, imirima iratunganywa, imisozi irabisi, ibinyabuzima bibyara, amariba asimbuka, imigezi itemba.» Kandi: «Mbese se kamere yose yakuvuga buri gihe iti: 'Njye, n'Uhoraho w'ibintu byose, nategetswe kugukurikiza: nkumvira, ndumvira, nkorera, kandi nubwo ahindura, sinhinduka. Numvira uwigomeka; nkumvira uwikubye; nkorera usuzugura.' Uri nde wowe ukomeza mu busuzuguro? Utegeka ibiremwa ntukore Umuremyi? Tinya Uhoraho wirinda umuhana, kugira ngo utamwumva nk'umucamanza ukaze. N'aho wakoresha igihe cyose cy'ubuzima bwawe ugushimira, ntiwashobora kwishyura icyo ugomba. Umunyacyaha agira icyaha gikubye kabiri: ko adaha Uhoraho kumvira kw'umukozi ategetswe, kandi ko yihatira gushimura inyungu ze zitagira ingano zibaritse akoresheje igitutsi.'»
Ku Murimo w'Umunsi wa Kabiri
Ku munsi wa mbere mu gutunganya isi, Imana yaremye igira isi nk'urufatiro, ishyiraho ijuru ry'umuriro nk'igisenge; ibisigaye hagati yabyo byari igikangaragizo, cyangwa ikidendezi cy'amazi, icyo ku munsi uyu wa kabiri yatangiriye gushyira mu buryo, guteganya no gushyiraho.
Umurongo wa 6: Habeho isanzure
6. HABEHO ISANZURE HAGATI Y'AMAZI, KANDI ITANDUKANYA AMAZI N'AMAZI. — «Isanzure» mu giheburayo yitwa rakia, ishingiro ryayo, raka, nk'uko Mutagatifu Jeromi n'abandi b'Abaheburayo b'abahanga babivuga, bisobanura gutandaza, kugeza no gukeza, kandi mu gutandaza gushimangira no gukomatanya ikintu cyari gicyacyamo kandi kidafite intege. Nk'uko umuringa ucyacyamo utandazwa ukakomatana iyo usukwamo, ni ko n'amazi yakomatanijwe yikuze mu ijuru yitwa mu Kigereki stereoma, mu kilatini firmamentum: kuko isanzure imeze nk'urukuta hagati y'amazi, rushyizwe hagati y'amazi abiri, ayo hejuru n'ayo hasi, ikatandukanya kandi ikabuza kujya hamwe.
Wabaza uti, iyi sanzure ni iki, kandi amazi ari hejuru y'isanzure ni ayahe?
Igitekerezo cya mbere
Mbere na mbere, Orijeni yatekereje ko amazi yo hejuru ari abamalayika, naho ayo hasi akaba abadayimoni; ariko ibi ni inzozi za Orijeni kandi ni ibisobanuro gusa.
Igitekerezo cya kabiri
Icya kabiri, Bonaventura, Lira, Abulensi, Kajetani, Katarini n'abandi bafata amazi yo hejuru nk'ijuru rya kirisitali. Ariko ibi byitwa amazi mu buryo butaganisha cyane.
Igitekerezo cya gatatu
Icya gatatu, Ruperi, Ewugubinusi, Pereri, Gregori wa Valensiya batekereza ko isanzure ari igice cy'umwanya cyo hagati, gishyizweho ku munsi wa kabiri nk'isanzure, ni ukuvuga umwanya utandukanya amazi yo hejuru, ni ukuvuga ibicu, n'amazi yo hasi y'imigezi n'amariba.
Igitekerezo cya kane: icy'ukuri
Ariko mvuga ko isanzure ari ijuru rifite inyenyeri n'inziga z'ijuru zose zirikikiye, izo hasi n'izo hejuru kugeza ku ijuru ry'umuriro. Bityo hejuru y'amajuru yose, hasi buhoro y'ijuru ry'umuriro, hari amazi y'ukuri kandi kamere. Kalvini asesereza ibi; ariko mu bupfu, kuko iki gitekerezo gihamywa n'inkuru yoroshye y'amateka ya Mose. Kuko isanzure, n'igiheburayo rakia, bidashaka kuvuga umwanya cyangwa ibicu, ahubwo mu by'ukuri bisobanura ijuru rifite inyenyeri n'inziga z'ijuru.
Ayo mazi yashyizwe hejuru y'amajuru kugira ngo akarisha isi yose, kandi kumbure kugira ngo aheshe ibyishimo Abatagatifu bari mu ijuru ry'umuriro. Kandi «ububasha bw'iri Byanditswe ni bunini, nk'uko Mutagatifu Agusitini abivuga, kurusha ubushobozi bwose bw'ubwenge bw'abantu.»
Kuki kuri uyu munsi Mose atavuze «Nuko Imana ibona ko ari byiza»?
Katarini na Molina basubiza bati: Impamvu ni uko isanzure yakitagira icyo irimo. Igisubizo cyiza kurushaho cyaba uko Mose yateranyije imirimo itatu y'Imana yo gutandukanya — ubwa mbere umucyo n'umwijima, ubwa kabiri amazi yo hejuru n'ayo hasi, ubwa gatatu amazi n'isi — mu nteruro imwe ya nyuma, ubwo ku murongo wa 10, avuga ati: «Nuko abona ko ari byiza.»
Abahindura Mirongo Irindwi hano, nk'uko ku yindi minsi, bavuga «nuko Imana ibona ko ari byiza;» ariko mu Giheburayo, Ikikalideya, Tedosiyoni, Akila, Simako, n'Ivuligata, ibi ntibiboneka.
Mu buryo bw'isomo ry'imyifatire, isanzure ni imbaraga n'ubudacogora bw'umutima washimangiye ku Mana no mu ijuru, ushoboye kwihanganira amazi yo hejuru, ni ukuvuga ibyishimo, n'ayo hasi, ni ukuvuga ibigeragezo. Umuntu ni ishusho y'ijuru: mbere na mbere, afite umutwe utunganiye, nk'ijuru; icya kabiri, amaso abiri ameze nk'izuba n'ukwezi; icya gatatu, kuko yahawe umutima uturuka mu ijuru umeze nk'uw'Imana n'abamalayika; icya kane, kuko «coelum» (ijuru) riva mu «celare» (guhisha), nk'uko ibintu byinshi bihishwa mu ijuru, ni ko mu muntu ubwenge, igitekerezo n'amabanga y'umutima bihishwa; icya gatanu, nk'uko Kristu ari ijuru ry'ubumana n'ingeso nziza: ni ko n'Umukristu, muri we ukwezi ni ukwizera, inyenyeri y'umugoroba ni ibyiringiro, izuba ni urukundo, izindi nyenyeri ni izindi ngeso nziza, nk'uko Mutagatifu Berinardo abivuga, mu ikiganiro cya 27 ku Ndirimbo.
Umurongo wa 8: Nuko Imana yita isanzure Ijuru
8. NUKO IMANA YITA ISANZURE IJURU. — «Coelum» [ijuru] mu kilatini riva mu «celare,» ni ukuvuga guhisha, kuko rihisha kandi rigahanangira ibintu byose: ni ko Mutagatifu Agusitini abivuga; cyangwa, nk'uko Mutagatifu Amburwazi abivuga, «coelum» rivugwa nk'aho ari «caelatum,» ni ukuvuga ryakarishijwe n'inyenyeri zitandukanye. Ariko Mose yanditse mu giheburayo, atari mu kilatini; kandi Imana yavuze mu giheburayo, ikita isanzure «shamaim,» ku mpamvu natanze haruguru.
NUKO HABAHO UMUGOROBA N'IGITONDO, UMUNSI WA KABIRI. — Ntucyumvire ko Imana, nk'umuhanga, yamaze umunsi wose ikora iyi sanzure; ahubwo yayikoze ako kanya, mu kanya gatoyi, kandi mu munsi wose usigaye iyirinda uko yari imeze.
Ku Murimo w'Umunsi wa Gatatu
Umurongo wa 9: Amazi ateranyirizwe hamwe
9. AMAZI ARI MUNSI Y'IJURU ATERANYIRIZWE AHO HAMWE, KANDI UBUTAKA BWUMYE BUGARAGARE.
Amazi yateranyirijwe he?
Wabaza uti, ibyo byagenze bite? Mbere na mbere, bamwe batekereza ko inyanja yateraniye ku rundi ruhande rw'isi, ku buryo urwo ruhande rwose rwari rutwikiriwe n'amazi kandi rutabashaga guturwamo, kubw'ibyo nta bantu bo ku rundi ruhande babaho. Ni ko Prokopiyusi abivuga, na Mutagatifu Agusitini ntabihakana. Ariko ibinyuranye bigaragazwa n'ingendo za buri munsi z'Abanyaportugariya n'Abanyesipanye bajya mu Bihindurwaho.
Icya kabiri, Bazili, Burigensi, Katarini, na Mutagatifu Tomasi batekereza ko inyanja hano yatandukanyijwe n'isi ku buryo inyanja yikuze kurusha isi. Ukurikije iki gitekerezo, byoroshye gusobanura impamvu amariba n'imigezi asimbuka no mu hantu hirengeye: ni ukuvuga ko akomoka mu mitsi yo mu nsi y'ubutaka aturutse mu nyanja, iri hejuru y'isi.
Isi n'amazi bigize umupira umwe
Mvuga mbere na mbere: Isi n'amazi bigize umupira umwe; kubw'ibyo amazi ntahejuru y'isi. Iki ni igitekerezo gisanzwe cy'abakarito, Molina, Pereri, Kajetani, Mutagatifu Jeromi, Krizostomo, na Damaseni. Kandi bigaragazwa mbere na mbere, n'igikubitiro cy'ukwezi, gituruka ku isi iri hagati y'izuba n'ukwezi. Kuko iki gikubitiro gitanga igicucu cy'umupira umwe gusa, atari ababiri: kubw'ibyo isi n'inyanja ni umupira umwe. Icya kabiri, kuko buri tonyanga ry'amazi na buri gice cy'isi ahantu hose bimanuka bijya ku kibanza kimwe. Icya gatatu, kuko inkombe n'ibirwa biri hejuru y'amazi. Icya kane, Ibyanditswe na byo bivuga: «Ni We ubwawe wayishimangiye ku nyanja» (Zaburi 24:2); «Washimangiye isi hejuru y'amazi» (Zaburi 136:6).
Kuki amazi avugwa ko yateranyijwe?
Mvuga icya kabiri: Amazi yateranyijwe kuri uyu munsi wa gatatu, mbere na mbere, kuko Imana yatumye amazi meza menshi akomatana, iyateranyirizamo ibyuka by'ubutaka, bikaba byatumye inyanja iba iy'umunyu, mbere na mbere kugira ngo itagoreka, kandi kugira ngo ibone ibiribwa by'amafi, kandi kugira ngo ishobore kwikorera amato mu buryo bworoshye. Kubw'ibyo rero, ku bikorwa by'Imana amazi akomotse yakomatanye, akazana ahantu hato h'isi kurusha mbere, agasiga igice cy'isi cyumye.
Kuri uyu munsi wa gatatu imisozi yaremwe
Icya kabiri, atari nyuma y'umwuzure, nk'uko bamwe bashaka, ahubwo kuri uyu munsi wa gatatu w'isi Imana yatumye isi igice kinye hasi ikindi kizamuke. Ni yo mpamvu imisozi n'imibande byaremwe: kandi imyobo n'imyenge itandukanye mu isi, inyanja yinjiramo nk'aho ari imikondorera.
Imyobo iri munsi y'isi
Icya gatatu, Imana kuri uyu munsi wa gatatu yakoze imyobo minini munsi y'isi, ikayuzuzamo amazi menshi cyane, ari yo akunze kwitwa ikidendezi cyangwa ubwimbike; kandi ari amazi ahujwe n'inyanja binyuze mu miyoboro itandukanye, kandi yizerwa ko ari isoko n'aho haturuka amariba yose n'imigezi yose. Icyo umwijima ukora mu muntu rero, ni cyo iki kidendezi cy'amazi mu myobo y'isi gikora.
Amazi yateranyijwe mu mwanya umwe ute
Mvuga icya gatatu: Amazi avugwa ko yateranyijwe mu mwanya umwe, ni ukuvuga mu mwanya utandukanye n'isi, kugira ngo isi ikame ibashe guturwamo. Kuko Imana yashakiye gukwirakwiza amazi mu miyoboro n'imikondorera itandukanye y'isi, mbere na mbere kugira ngo isi iterwe n'amazi ikungahazwe; kandi kugira ngo ihumishwe n'imiyaga y'inyanja ku bw'ubuzima bwiza no gutera imbuto.
Teodoreti avuga ko inyanja ishavura idafatwa n'inkombe zayo gusa ahubwo n'itegeko ry'Imana, nk'umugano: bitabaye ibyo yari guca ikarengeraho ikayibyaza ibintu byose. Ni yo mpamvu Imana ivugwa ko yashyiriye inyanja urugero rwayo idashobora kurenza. Mutagatifu Bazili abaza ati: «Ni iki cyari kubuzanya Inyanja Itukura idasennye n'umwuzure wayo mu Misiri yose, ari yo iciye cyane kurusha iyo nyanja, ari uko idafashwe n'itegeko ry'Umuremyi?» Pulini avuga ko Sezositrisi, umwami wa Misiri, ari we wabanje gutekereza gucukura umwobo w'amato uturuka mu Nyanja Itukura, ariko akanga ahumuwe n'ubwoba bw'umwuzure, bamaze kubona ko Inyanja Itukura yakuze igice cya milimetero zitatu kurusha ubutaka bwa Misiri.
UBUTAKA BWUMYE BUGARAGARE — aho mbere hari amatongo yuzuye amazi: ni yo mpamvu aho kuvuga «ubutaka bwumye,» mu giheburayo ni «iabesa,» ni ukuvuga bwumishijwe kugira ngo bushobore guturwamo, guteramo, no guhingwamo; «ubutaka bwumye» rero si kimwe na «ubutaka bw'umusenyi,» ahubwo bisobanura «butagira amazi ahagaze.» Kuko ubuhehere buke bw'amazi meza bwasigaye mu butaka kugira ngo bubushobore gutera imbuto.
Umurongo wa 10: Nuko Imana yita ubutaka bwumye Isi
10. NUKO IMANA YITA UBUTAKA BWUMYE ISI, N'AMAZI YATERANYIJWE IYITA INYANJA.
Ibi ni ibyakabaye mbere [anticipation]. Kuko atari kuri uyu munsi wa gatatu, ahubwo ku munsi wa gatandatu, ubwo yaremaga Adamu akamushyiramo ururimi rw'Igiheburayo, ni bwo Imana yise ubutaka bwumye «eretsi,» ni ukuvuga isi; n'amazi yateranyijwe iyita «yammim,» ni ukuvuga inyanja.
Amagambo y'ishingiro ya «eretsi» (isi)
Menya: «Isi» mu giheburayo yitwa «eretsi,» biva mu ishingiro «ratsatsi,» ni ukuvuga gukandagira, kuko ikandagirwa kandi ikatumanwa n'abantu n'inyamaswa (nk'uko «terra» mu kilatini riva mu «terere,» gukandagira); cyangwa biva mu ishingiro «ratsa,» ni ukuvuga gushaka, kwifuza, kuko buri gihe ishaka kubyara imbuto; cyangwa biva mu ishingiro «rutsi,» ni ukuvuga kwiruka, kuko abantu n'inyamaswa babamo kandi bakirukaho, kandi ibintu byose biremereye bimanukira kuri yo birukaho, mu gihe ibice byose by'isi n'inziga zose z'ijuru biyizenguruka. Mu giheburayo «eretsi» bamwe bakuramo Ikidage «Erde.»
Ikindi kandi, «inyanja» mu giheburayo zitwa «yammim» kubera ubwinshi n'umubare w'amazi: kuko «yammim,» mu guhinduranya inyuguti yod, ni kimwe na «maim,» ni ukuvuga amazi. Nanone, «yammim» bifitanye isano n'ishingiro «hama,» ni ukuvuga kuvuga, gusakuza, nk'uko inyanja isakuza.
Umurongo wa 11: Isi imeze
11. ISI IMEZE IBYATSI. — «Imeze,» atari mu buryo bwo gukora, nk'uko Kajetani na Burigensi bashaka, ahubwo mu gufasha gusa ku bikoresho: kuko mu kurema kwa mbere kw'ibintu, Imana yonyine ubwayo yakoze mu buryo bufite ingufu, kandi mu kanya, ikarema ibimera n'ibihingwa byose; kandi byo bikaba bifite ubunini n'uburyo butunganye, nk'uko Mutagatifu Tomasi abigisha, Igice cya I, Ikibazo cya LXX, ingingo ya 1. Ndetse n'Umwanditsi w'Amazaburi avuga, mu Zaburi 104, 14: «Uteza ibyatsi amatungo, n'ibimera kugira ngo umuntu abikorere.» Ariko ubu isi na yo ifasha mu buryo bukora kugira ngo ibimera bimere, cyane cyane nibimera imbuto.
Ikindi kandi Mutagatifu Bazili yitegereza, kandi birakwiriye, ubuntu bw'Imana mu bimera, bikura mu mashami anganana n'imizi mu mubare. «Reba uburyo amahundo y'ingano akikijwe n'ibice, kugira ngo, ashimangiye nk'iminyururu runaka, ashobore kwikorera no gutuza neza uburemere bw'amaseri. Mu ikibuza arimo yahishemo imbuto, kugira ngo zitaba inyamaswa z'inyoni. Ikindi kandi yirinda ingaruka z'udukoko akoresheje inzitiramubu y'imitanga.» Hanyuma akurikiza mu buryo bw'ikimenyetso ku muntu, avuga ko Imana «yashyize imyumvire yacu hejuru, ntiyemera ko turaragazwa ku butaka. Ishaka kandi ko, nk'amababi, twiyegamira kandi dufatanye n'abaturanyi bacu tukoresheje imfatiro z'urukundo, kugira ngo mu kuzamuka guhoraho twigeze hejuru.»
«Kandi izana imbuto» — nk'aho avuga ati: Isi imeze ibyatsi bishobora gutanga imbuto kugira ngo ubwoko bwabyo bukomeze.
«N'IGITI CY'IMBUTO» — ni ukuvuga igiti gitera imbuto, nk'uko Igiheburayo kibivuga.
«Gifite imbuto zacyo muri cyo» — gifite ingufu zo kubyara icyosa nacyo, binyuze mu mbuto gifite mu bwacyo. Kuko ibimera byinshi bidafite imbuto mu by'ukuri, nk'uko bigaragarira mu mushwi, ibyatsi, imintisi, umweri, igitunguru, urubingo, imyelimi, ipopulyeri, n'ibindi; ariko ibyo bifite ikindi mu mwanya w'imbuto, ni ukuvuga mu mizi yabyo ingufu runaka z'ububyaro. Kandi ibi kugira ngo, nubwo ibimera bidasanzwe bipfa, bicika mu mbuto n'imbuto bitanga muri byo; bityo bikagera ku bwoko runaka bw'ubudapfa n'ubwuzuzanye.
Umurongo wa 12: Nuko isi imeza
12. ISI IMEZA. — Bivuye muri ibi bigaragara ko kuri uyu munsi wa gatatu isi itakiriye gusa ingufu zo kubyara ibimera, nk'uko Mutagatifu Agusitini agaragara ko abivuga; ahubwo ako kanya Imana yategetse, isi yabyaye koko ubwoko bwose bw'ibimera, kandi bikaba bikuze, ibyinshi na byo bikaba bifite imbuto nzima: kuko imirimo y'Imana ari itunganye. Ni ko Mutagatifu Bazili na Amburwazi babivuga.
Mvuga kimwe ku nyamaswa n'umuntu, byaremwe ku munsi wa gatandatu, ni ukuvuga ko byose byaremwe mu bunini butunganye, mu mbaraga n'intege nzima, nk'uko Abahanga bibigisha bose. Mu byo twavuze bikurikiraho ko kuri uyu munsi wa gatatu na Paradizo yatewe ibiti, ikakarishwa n'ubwoko butandukanye n'ubwiza bw'ibiti, ku byo twavuga mu gice cya II.
Ibimera by'uburozi n'amahwa
Menya ko kuri uyu munsi wa gatatu isi yanabyaye ibimera by'uburozi, kandi n'irozi n'amahwa yayo: kuko ibi bimeze nk'iby'ubwoko bw'irozi, kandi biteye muri yo. Bamwe babihakana, batekereza ko mbere y'uko umuntu agwa isi idashobora gutera icyo cyose gikomeretsa. Ariko ibinyuranye bigishwa na Mutagatifu Bazili na Mutagatifu Amburwazi, kandi ni byo by'ukuri: mbere na mbere kugira ngo ubwiza bwabyo budaburamo isi, kandi kuko ibifite uburozi ku muntu bifitiye akamaro ibindi bintu kandi bikungahaza izindi nyamaswa. «Igikeri,» nk'uko Bazili abivuga, «ibikeri bibirya, ariko ntibikomeretswa n'uburozi bwacyo. Hellebori na yo ni ibiribwa by'isinzi, kandi ntibigira ingaruka mbi ku bwayo na gato.» Kandi kuko ibyo bintu bihungura n'umuntu: «Kuko binyuze mu mandragora abaganga batera abantu ibitotsi: kandi n'umuti w'ipapaveri bakiza ububabare bukomeye bw'umubiri.» Kandi kuko Imana mbere y'icyaha cya Adamu, mu minsi itandatu yo kurema, yabyaye ubwoko bwose bw'ibintu butagira ikibuza, ikarema isi yose neza: kandi nyuma y'iyi minsi itandatu ntiyaremye ubwoko bushya na bumwe. Ni yo mpamvu mvuga kimwe ku birura, inkovyi, n'izindi nyamaswa z'akaga, ni ukuvuga ko zaremwe hamwe n'izitabangamira ku munsi wa gatanu. Nyamara nta na kimwe muri ibyo cyari gushobora gukomeretsa umuntu iyo aguma mu kutabangamira; ubwere bwo butagira icyaha bwasabaga ubwitonzi, ni ukuvuga gufata irozi amaso yakurikiwe kugira ngo atagira ku mahwa.
Amabuye y'agaciro n'imiyaga
Menya icya kabiri: kubera ko uyu munsi wa gatatu ari wo Imana yakoreye neza kandi ikarisha isi, ni yo mpamvu bifite ishingiro cyane ko kuri uyu munsi na bwo hashyizweho amabuye y'agaciro, ibyuma, imyiburanganwe, n'ibifukamye byose, hamwe n'imiyaga. Kuko nta miyaga ibimera cyangwa abantu bashobora kubaho cyangwa gukura.
Amaherezo, Molina atekereza ko ikuzimu yashyizweho kuri uyu munsi mu mbere y'isi. Ariko nasanze narushaho kuvuga ko byiza ko yashyizweho ku munsi wa mbere, Lusiferi ahise agwa.
Isi ntiyaremwe mu mpeshyi ahubwo mu mpeshyi y'umusemburo
Wabaza uti, ni mu kihe gihe cy'umwaka isi yaremwe n'Imana? Benshi bavuga ko isi yaremwe ku iringaniza ry'impeshyi, kuko icyo gihe imbuto zibye. Ariko nsubiza nti: Icyo kuri ni uko isi yaremwe ku iringaniza ry'itumba. Mbere na mbere, kuko Abakurambere ba Kiliziya bose babigisha uko kose. Ndetse n'Abasizi, nka Virijili mu Igitabo cya II cy'Ibyo mu Murima, avuga ku mva ya mbere y'isi nshya:
«Itumba, ni ko avuga, ryabayeho: itumba ryinshi isi yari irimo,
N'imiyaga y'iburasirazuba yari yitonze ntiyavugisha imbeho yayo.»
Icya kabiri, kuko itumba ari igihe cyiza cyane cy'umwaka; kandi igihe nk'icyo cyakwiriyeho ibyishimo by'ubwuzuzanye bw'ubutagira icyaha, kandi mu itumba isi yacunguwe kandi yakozwe bushya na Kristu. Icya gatatu, kuko Inama y'i Palestina, yabereye mu gihe cya Papa Vikitori mu mwaka wa 198 nyuma ya Kristu, yashyizeho ibyo. Iyi Nama ihamya igitekerezo cyayo bivuye ku ijambo «imeze»: kuko mu itumba isi itangira kumera. Nanone yigisha ko isi yaremwe ku iringaniza ry'itumba, ibihamya bivuye ku kuba Imana icyo gihe yatandukanyije umucyo n'umwijima mu bice bingana, ibyo bikaba bibera ku iringaniza. Yongeraho ko umunsi wa mbere w'isi wari ku ya 25 Werurwe, ari wo Bikira Mariya yabonyemo Ubutumwa, na Kristu akigiramo umuntu muri we, kandi ku wo nyuma y'imyaka 34 yababaye cyangwa azuka mu bapfuye. Birazwi ko uyu munsi wari ku cyumweru.
Ku bibazo by'Abaheburayo nsubiza ko mu ntangiriro y'isi imbuto zose, ntizakuze ahantu hose kuri uyu munsi wa gatatu; ahubwo Imana yakoze mu bimera no mu biti, mu bimwe amababi, mu bindi amashurwe meza cyane: mu bindi imbuto zigiye gusha, mu bindi imbuto nzima, bitewe n'imiterere, ubwoko n'uburyo bw'igihingwa n'igiti, ndetse n'akarere kose.
Ku Mirimo y'Umunsi wa Kane
Umurongo wa 14: Habeho Imirasire mu Kirere
14. HABEHO IMIRASIRE MU KIRERE. — Uzabaza uti ibi byakozwe. Menya mbere na mbere ko «kirere» hano bidashaka kuvuga gusa ijuru rya munani ry'inyenyeri, ahubwo byakuwe ku kiremwa cyose cy'imibumbe y'ijuru. Kuko ijambo ry'igiheburayo rakia risobanura ibi byose; kandi Mose yavuganaga n'Abaheburayo batarangamye, batarangamiye gutandukanya iyo mibumbe.
Inyenyeri ntizifite ubugingo. Menya icya kabiri ko, nubwo Plato abyemeza, kandi Mutagatifu Agusitini, mu Enchiridion igice cya 58, yibaza niba izuba, ukwezi n'inyenyeri bifite ubugingo kandi bikaba byumva, bityo bikanazahirwa hamwe n'abantu n'abamalayika: nyamara ubu birasobanutse neza ko ijuru ntiryumva, n'inyenyeri nazo; kuko ijuru cyangwa inyenyeri ntibifite umubiri w'ibihimba. Ikindi kandi, imigendere yazo yo kuzenguruka, ihoraho, ikaba iy'umuhando, igaragaza ko intangiriro y'imigendere yazo, ni ukuvuga kamere yazo, itagenzurwa cyangwa ngo yumve, ahubwo nta bugingo ifite kandi yemejwe rwose: niko Mutagatifu Jeromi ku Ezayi 25, n'Abakurambere ba Kiliziya n'Abanyafilozofiya muri rusange. Nuko rero Filo aracuka, nk'uko asanzwe ashaka kuvuga nka Plato, mu gitabo cye Ku Byaremwe mu Minsi Itandatu, yigisha ko inyenyeri ari ibinyabuzima byumva. Kimwe na kimwe, Filastiriyo aracuka iyo avuga ati: Ni ubupagani kuvuga ko inyenyeri zifunze mu kirere, kuko birasobanutse ko zigendera mu kirere, nk'uko inyoni zigenda mu kirere, n'uko amafi yiyuhagira mu mazi. Kuko inyigisho itandukanye n'iyo, ni iy'Abanyenyenyeri bose, ni ukuvuga ko inyenyeri zifatiwe ku mubumbe wazo kandi zigendera na wo, ni ukuvuga n'ijuru rya munani cyangwa iry'inyenyeri.
Inyenyeri zitandukanye na buri mubumbe mu bwoko, kimwe n'imibumbe y'inyenyeri. Nemeranya icya gatatu ko ari ukuri kurusha ko inyenyeri zose n'imibumbe y'inyenyeri bitandukanye mu bwoko n'imibumbe yazo cyangwa amajuru; kimwe n'uko inyenyeri zitandukanye n'imibumbe y'inyenyeri mu bwoko, kandi ko imibumbe y'inyenyeri itandukanye mu bwoko. Ibyo byemezwa mbere na mbere kuko inyenyeri n'imibumbe y'inyenyeri bimurika urumuri rutangaje imibumbe ibuze. Ikindi kandi, inyenyeri zimurika ubwazo, mu kamere kazo bwite. Albert, Avisena, Bede, na Plini (igitabo cya II, igice cya 6) babihakana, ariko abandi muri rusange babivuga, kandi ubuhamya buragaragara; kuko nta kwiyongera cyangwa kugabanuka kw'urumuri bigaragarira muri zo, ndetse no mu ndorerwamo, byaba zegereye izuba cyangwa ziruva ku zuba. Icya kabiri kandi by'umwihariko, kuko ziri kure cyane y'izuba, ni ukuvuga miliyoni 76 z'amabirometero, nk'uko ngiye kuvuga vuba: ariko imbaraga n'urumuri by'izuba ntibishoboye kugera kure nk'uko. Ibyo ndabivuga ku nyenyeri: kuko biragaragara ko ukwezi kudasobanuza ubwako, ahubwo guhabwa urumuri rwako n'izuba. Birashoboka ko ari ukuri kuri za yindi mibumbe y'inyenyeri. Kuko jyewe ubwanjye, hamwe n'abandi benshi b'abahanga mu mibare, twagaragayemo neza mu ndorerwamo ko Venusi, nk'Ukwezi, mu mpinduka zidahindagurika z'ibihe yegereye no kure y'izuba, igaragaza amashyiga, igakura no kugabanuka. Icya gatatu, ibyo nyine bigaragarira ku kuba inyenyeri zifite imbaraga zidasanzwe n'ububasha butangaje ku bya hasi, imibumbe ubwayo idafite. Naho imibumbe y'inyenyeri ifite imigendere yayo bwite, ububasha, n'ingaruka ku butaka no ku nyanja, kandi ibyo ni ibitangaje, by'umwihariko iby'ukwezi; nuko rero zifite kamere itandukanye n'izindi: niko Molina n'abandi.
Navuze ko inyenyeri zitandukanye n'imibumbe y'inyenyeri mu bwoko: kuko birashoboka ko inyenyeri nyinshi ari iz'ubwoko bumwe, ni ukuvuga izo zifite uburyo bumwe bwo gukora ku bya hasi: naho izifite uburyo butandukanye ari iz'ubwoko butandukanye. Ubu buryo butandukanye bwegeranijwe bivuye ku itandukaniro ry'ingaruka z'umwuka, ubuhehere, ubushyuhe, n'ubukonje bitera ku isi.
Ibintu by'ijuru byakozwe mu ki? Ndavuga nti: Imana kuri uyu munsi wa kane yatobeye igice kimwe cy'amajuru, kugira ngo ihindure ikindi cy'igikomere, ni ukuvuga igice cyaka giremwe ku munsi wa mbere kikitwa umucyo, umurongo wa 3; muri icyo gikomere, imaze gusohora isura y'amajuru, yashyizemo isura nshya y'izuba, ukwezi n'inyenyeri: mu buryo nk'ubwo, ku munsi wa kabiri yakoreye kirere mu mazi. Nuko rero abakera baracuka bavuga ko inyenyeri zaremwe mu muriro kandi ko ari iz'umuriro. Bivuye kuri ibyo Umunyabwenge avuga:
Mwebwe imiriro ihoraho, n'ububasha bw'Imana budashobora gukubitwa,
Ndabihamya.
Baracuka kandi abatekereza ko inyenyeri zaremwe mu bwiza bwazo ku munsi wa mbere; ariko ku munsi wa kane gusa zahawe ibintu bitari iby'ibanze, ni ukuvuga urumuri, imigendere yihariye, n'ububasha bwo gukora ku bya hasi.
Mu izuka Imana izaremera izuba rishya? Mu buryo nk'ubwo, Molina n'abandi batekereza bishoboka ko mu izuka Imana izaremera irindi zuba, rizagira isura itandukanye, atari iy'ibintu bya hanze gusa ahubwo n'iy'ibanze, kubera ko mu kamere ryagira urumuri karindwi inshuro nyinshi kuruta irya none, nk'uko Ezayi avuga, igice cya 30, 26.
Ikindi kandi, kuri uyu munsi wa kane Imana yatandukanyije imibumbe y'inyenyeri mu bice byayo, ni ukuvuga mu nziga zidasangiye ubwinjiriro, izihasangiye, n'epizikle, niba hari nk'izo; kuko Aristoteli ahakana ibyo byose, iyo yigisha ko imibumbe y'inyenyeri igendera gusa mu mugendere w'umubumbe wayo. Ariko abanyenyenyeri, na Skotusi n'abamukurikira, babyemeza, kuko bigisha ko imibumbe y'inyenyeri igendera ubwayo mu mubumbe wayo, hakurikijwe inziga zidasangiye ubwinjiriro n'epizikle.
Izuba ryaremwe mu ruhe ruhande rw'ijuru? Menya. Bivuye ku byavuzwe ku mirimo y'umunsi wa gatatu, bikurikira ko izuba ryaremwe mu ntangiriro ya Aries. Niko Bede: kuko icyo gihe impeshyi itangira. Naho ukwezi kwaremwe ku ruhande rutandukanye n'izuba, ni ukuvuga mu ntangiriro ya Libra. Icyo gihe rero kwari ukwezi gukuru, nk'uko Inama y'i Palestina yabivuze haruguru; ku buryo izuba ryamurikaga igice kimwe cy'isi, ukwezi kikamurikiria ikindi. Niko Molina n'abandi.
Imirasire. — Mu giheburayo meorot, bivuye ku muzi or, ni ukuvuga «umucyo.» Izuba rero ni or. Bivuye kuri ibyo, Abanyamisiri bise izuba n'umwaka (usobanurwa n'urugendo rw'izuba) Horum. Bivuye kuri ibyo, umwaka wiswe n'Abagiriki hora, kandi hora yakoreshejwe ku gice cyose cy'ibanze cy'umwaka, nk'Impeshyi, Umuhindo, Ici, n'Urushyashya. Hanyuma mu gusimbura, yakoreshejwe ku munsi, hanyuma ku gice kizwi cy'umunsi, dusanzwe twita «isaha,» nabo bakita hora. Reba uko inkomoko y'ijambo «isaha» ryavuye ku Baheburayo rikagera ku Banyamisiri, bivuye kuri bo rikagera ku Bagiriki n'Abalatini. Niko bivuye kuri Padiri Clavius, umwe wacu Voellus, igitabo cya I Ku Masaha, igice cya 1, mu Bisobanuro. Kuko bivuye ku Baheburayo ukwari ku Banyamisiri n'Abagiriki haturutse ubumenyi bwose, by'umwihariko imibare, n'uburyo bw'amasaha, n'imikoreshereze y'amasaha. Bivuye kuri ibyo, isaha ya mbere tubona mu mateka y'idini n'ay'isi yari iya Ahazi, se wa Hezekiya umwami wa Buyuda, Ezayi 38:8. Niko Padiri Clavius, igitabo cya I Gnomon., ipaji ya 7.
BITANDUKANYA UMUNSI N'IJORO, ni ukuvuga, Bikubye umunsi n'ijoro, bityo bigaragariza abantu n'inyamaswa zigiye kuremwa vuba impinduka z'umurimo n'ikiruhuko. Ikindi kandi, bitandukanya umunsi n'ijoro, ku ruhande rw'ahantu n'igice cy'isi, ku buryo igihe mu gice kimwe izuba n'umunsi biriho, mu kindi haba ijoro n'ukwezi gutegeka ijoro. Kuko muri iki gice cy'Ibyanditswe bigaragara ko ukwezi kwaremwe ku ruhande rutandukanye n'izuba, nk'uko navuze.
Mu buryo bw'ikimenyetso, Papa Inosenti wa III, yandikiye Umwami w'i Konstantinopole, igitabo cya I cy'Amategeko, umutwe wa 33, igice Solitae: «Mu kirere cy'ijuru,» ni ukuvuga, «cy'Ikliziya rusange, Imana yaremye imirasire ibiri ikomeye, ni ukuvuga, yashyizeho inzego ebyiri, ari zo ububasha bwa Papa n'ubwami. Ariko iyo itegeka imisi, ni ukuvuga ibintu by'umwuka, ni yo nini; naho iyo itegeka ibintu by'umubiri, ni yo nto: ku buryo itandukaniro riri hagati ya Papa n'Abami rimenyekana ko ringana n'iry'izuba n'ukwezi.»
Inyenyeri ni ibimenyetso bya nki? KANDI BIBE IBIMENYETSO, N'IBIHE, N'IMINSI, N'IMYAKA. — «Ibimenyetso,» atari ubuhanuzi bw'inyenyeri z'urubanza, kuko Ibyanditswe bibihanira, Ezayi 47:25; Yeremiya 10:2. Kuko nubwo inyenyeri, mu ngaruka zazo, zihindura imiterere n'ubwuzuzanye by'umubiri, bityo zikaba zigana umutima mu cyerekezo kimwe, ntizihatira umutima. Kuko nubwo umutima kenshi ukurikiza imiterere y'umubiri, bivuye kuri ibyo dusanga abantu b'uburakari ari abantu b'ishyari; abantu b'amaraso ari abeza; abantu b'umwijima ari abashidikanya, abatinya, abanyamutima muto n'abagira ishyari; n'abantu b'ubuhehere ari abanyanko: nyamara ubushake, by'umwihariko iyo bufashijwe n'ineza y'Imana, bugenga umubiri n'izo nyiyumvo; bivuye kuri ibyo tubona abantu benshi b'uburakari ariko b'ineza, n'abantu b'umwijima ariko b'ubuntu n'umutima munini. Umuhanga rero azategeka inyenyeri.
Nuko rero izuba n'ukwezi «bibe ibimenyetso,» ni ukuvuga, ibimenyetso by'imvura, ikirere cyiza, urubura, imiyaga, n'ibindi. Urugero, «niba ku munsi wa gatatu uvuye ku kwezi gushya ukwezi ari guto kandi kukaba kumurika uburabyo bwiza, kumenyesha ikirere gihoraho: ariko niba kugaragara kugari ku mahembe kandi gufite ibara ritukura, gutera ubwoba bw'imvura nyinshi cyangwa igitero gikomeye cy'umuyaga w'amajyepfo,» niko Mutagatifu Bazili Mukuru, inyigisho ya 6 ku Hexaemeron; n'ahandi avuga ati: Ukwezi gutuma habaho ubuhehere, nk'uko bigaragara mu barara mu kirere munsi y'ukwezi, imitwe yabo igacika ubuhehere bwinshi; no mu bwonko bw'inyamaswa no mu myunyu y'ibiti, bikura kandi bigakura hamwe n'ukwezi. Ikindi kandi, ukwezi kutera kandi kugaragaza imivumba y'inyanja no gukira kwayo. Icya kabiri, bibe ibimenyetso by'igihe cyo gutera, gutera ibiti, gusarura, kugenda ku nyanja, gukamura inzabibu, n'ibindi. Icya gatatu kandi by'umwihariko, bibe ibimenyetso by'iminsi, amezi, n'imyaka, ku buryo ari hendiadis, cyangwa «ibimenyetso n'ibihe,» ni ukuvuga, ibimenyetso by'ibihe: «ibimenyetso n'iminsi,» ni ukuvuga, ibimenyetso by'iminsi: «ibimenyetso n'imyaka,» ni ukuvuga, ibimenyetso by'imyaka; kuko umwaka usobanurwa n'urugendo rumwe rw'izuba n'umuzenguruko umwe mu Zodiyake, ariko n'amezi cumi n'abiri y'ukwezi, ni ukuvuga, mu gihe ukwezi kunyura Zodiyake inshuro cumi n'ebyiri.
Menya ko «ibihe» hano bisobanura impeshyi, ici, urushyashya n'umuhindo. Kimwe n'ibihe by'umwuka, by'ubushyuhe, by'ubuhehere, by'inkubi, by'ubuzima bwiza, n'uburwayi: kuko ibimenyetso n'impamvu byabyo ni izuba n'ukwezi.
Mu buryo bw'ikimenyetso no bw'anagoje, Mutagatifu Agusitini, igitabo cya XIII Ku Intangiriro mu Nyuguti, igice cya 13, mu Mirimo Itarangiye: «Bibe ibimenyetso n'ibihe,» ni ukuvuga, bitandukanya ibihe, bikaba, mu gutandukanya ibihe, bigaragaza ko iteka rihoraho rikomeye hejuru yabyo. Kuko igihe cyacu kigaragara nk'ikimenyetso n'ikimenyetso cy'iteka rihoraho, ku buryo bivuye kuri ibyo twiga kuzamuka kuva ku kimenyetso tugeze ku kintu cyerekezwaho, ni ukuvuga kuva mu gihe tugeze ku iteka, tukavuga hamwe na Mutagatifu Ignasi: «Ese uko isi imera ubusa iyo nitegereje ijuru!» Koko Mutagatifu Agusitini mu Interuro, Interuro ya 270: «Hagati y'ibintu by'igihe n'iby'iteka rihoraho hari iki: ibintu by'igihe bikundwa cyane mbere y'uko biboneka, ariko bihinduka ubusa iyo bigeze: kuko nta kintu gihaza umutima keretse iteka rihoraho ry'ibyishimo ridashira; ariko icy'iteka rihoraho gikundwa cyane iyo kigezweho kuruta igihe cyifuzwaga, kuko aho urukundo ruzageraho kuruta uko kwizera kwemeje cyangwa ibyiringiro byifuje.» Reba ikiganiro cya Mutagatifu Agusitini kuri ibyo hamwe na nyina Monika, igitabo cya IX Ibihamya, igice cya 10.
N'IMINSI N'IMYAKA, ni ukuvuga, Ku buryo izuba, ukwezi n'inyenyeri bibe ibimenyetso by'iminsi yose kamere, iy'ubucuruzi, iy'iminsi mikuru, y'urubanza, iy'amasoko, n'imyaka y'ukwezi, iy'izuba, iy'igikomeye, n'iy'urubanza, n'ibindi, ibyo Sensorinus na Makrobiyusi bandikaho. Niko Bazili na Teodorete.
Umurongo wa 16: Imana Irema Imirasire Ibiri Ikomeye
16. IREMA IMIRASIRE IBIRI IKOMEYE, — izuba n'ukwezi. Kuko nubwo ukwezi ari guto kuruta inyenyeri zose, keretse Merkuri, nyamara kubera ko kuri hafi cyane y'isi, kugaragara ko kunini kuruta izindi zose, nk'izuba. Ikindi kandi, ukwezi kugira ububasha n'imbaraga nini byo gukora ku bya hasi kuruta izindi nyenyeri. Niko Mutagatifu Yohani Krizostomo hano, inyigisho ya 6, Pererius, na Padiri Clavius mu Umubumbe wayo, igice cya 1, aho yigisha ko isi irimo muri yo ubunini bw'ukwezi inshuro mirongo itatu n'icyenda, ku buryo ukwezi ari igice kimwe cya mirongo itatu n'icyenda cy'isi. Umuhanga Sekundi, abajijwe neza n'Umwami Hadiriyani, ati: «Izuba ni iki?» yasubije ati: «Ni ijisho ry'ijuru, uburabyo budasubira, icyubahiro cy'umunsi, ugabanya amasaha. Ukwezi ni iki? Ni ikuzo ry'ijuru, kirushanwa n'izuba, umwanzi w'uburozi, umuruhuko w'abagenzi, ikimenyetso cy'inkubi.» Ariko Epikiteto yabwiye uwo Hadiriyani ati: «Ukwezi ni umufasha w'umunsi, ijisho ry'ijoro; inyenyeri ni amahirwe y'abantu.» Ariko iki cya nyuma ni ikosa ry'abanyenyenyeri z'ubuhanuzi. By'agaciro cyane, Mwene Siraki 43:2 n'ibikurikira: «Izuba, ni igikoresho,» ni ukuvuga, igikoresho, «cy'igitangaza cy'Isumbabyose, gitwika imisozi, gikuka imirasire y'umuriro. Ukwezi, ni ikimenyetso cy'ibihe n'ikimenyetso cy'igihe. Bivuye ku kwezi haturuka ikimenyetso cy'umunsi mukuru. Igikoresho cy'ingabo z'ijuru, kimurika by'icyubahiro mu kirere cy'ijuru,» ni ukuvuga, Inyenyeri zimurika mu kirere zifite nk'ibikoresho, ni ukuvuga, intwaro, ibikoresho by'intambara by'Imana. «Ubwiza bw'ijuru ni icyubahiro cy'inyenyeri, zimurikira isi hejuru ni Uhoraho. Ku magambo y'Uwera zihagaze ku rubanza,» ni ukuvuga, Inyenyeri ku itegeko ry'Imana zihagaze ku rubanza, ni ukuvuga, gushyira mu bikorwa igihano n'itegeko ryayo, «kandi ntizizakurwa ku ngarizo zazo.» Kuko inyenyeri, nk'abasirikare n'abarinzi b'Imana, zirinda igihe cyose, ziteze amaso kuri buri gutwikira kwayo.
Mu buryo bw'ikimenyetso, Mutagatifu Bazili Mukuru, inyigisho ya 6 ku Hexaemeron: Ukwezi, ni ko avuga, guhora gukura cyangwa kugabanuka, ni ikimenyetso cy'ubuhindagurika, kandi kugaragaza ko ibintu byose by'abantu biri mu mpinduka ihoraho: ariko izuba, buri gihe rimeze kimwe, ni ikimenyetso cy'umutima uhamye. Bivuye kuri ibyo, Umuhanga avuga: «Umuntu wera ahoraho mu buhanga nk'izuba; kuko umupfapfa ahinduka nk'ukwezi,» Mwene Siraki 27:12.
Ubunini butangaje bw'amajuru, n'ubuto bw'isi. N'inyenyeri, — ni ukuvuga, kugira ngo hamwe n'ukwezi zitegeke ijoro kandi zirimurikiria, Zaburi 136:7. Abanyenyenyeri bigisha ko ubuhagarike, n'ubunini bikurikira, by'imibumbe y'ijuru n'inyenyeri bitangaje, ku buryo isi, ari yo mbuto y'isi, igereranyijwe na byo ni nk'akadomo: nk'uko ubutunzi bwose, ibyiza, n'ibyishimo byo ku isi ari nk'akadomo ugereranyije n'iby'ijuru, kandi bihwanye n'itonyanga rigereranyijwe n'inyanja yose.
Izuba riri kure y'isi miliyoni enye z'amabirometero. Kuko mbere na mbere, bigisha ko izuba ririmo muri ryo ubunini bwose bw'isi inshuro ijana na mirongo itandatu, kandi ko riri kure y'isi miliyoni enye z'amabirometero, cyangwa amabirometero menshi; bivuye kuri ibyo, bikurikira ko uruziga n'ubunini by'umubumbe w'izuba ari bikomeye cyane ku buryo izuba, rirangiza umuzenguruko waryo mu masaha 24, mu isaha imwe rikanyura amabirometero 1.140.000, ni ukuvuga miliyoni imwe na ibihumbi ijana na mirongo ine: ni ukuvuga nk'aho ryazenguruka uruziga rw'isi inshuro mirongo itanu. Kuko uruziga rw'inyuma y'umubumbe w'izuba rurimo miliyoni 27 n'ibihumbi magana atatu na mirongo itandatu by'amabirometero, nibugabanya ku masaha 24, uzasanga umubare twavuze, n'ibirenze bike. Tekereza bivuye ku bintu nk'ibi uko Imana ari nkuru. «Kuko izuba n'ukwezi bigereranyijwe n'Umuremyi bifite ingero y'umubu n'ikigegene,» niko Mutagatifu Bazili Mukuru, inyigisho ya 6 ku Hexaemeron.
Ijuru ry'inyenyeri riri kure y'isi miliyoni mirongo inani z'amabirometero. Icya kabiri, bigisha ko isi iri kure y'uruhande rw'imbere rw'ijuru ry'inyenyeri, cyangwa ijuru rya munani n'iry'inyenyeri, miliyoni mirongo inani n'igice z'amabirometero: kandi ko ubugari bw'ijuru ry'inyenyeri ni bwo, ni ukuvuga miliyoni mirongo inani; ni gute rero intera, ubugari n'ubunini by'ijuru rya cyenda, irya cumi, n'ayandi yose haruguru yayo, by'umwihariko ijuru ry'imana, byakwiba?
Inyenyeri nyura miliyoni 42 z'amabirometero buri saha. Bivuye kuri ibyo icya gatatu, bigisha ko akadomo kose ko ku nziga y'agateganyo, n'inyenyeri iyo ari yo yose iri ku nziga y'agateganyo, inyura buri saha miliyoni 42 z'amabirometero, n'ikindi gice cya gatatu cya miliyoni: ni ukuvuga nk'uko umugendera ku ifarashi agenda amabirometero 40 ku munsi yagenzaga mu myaka 2.904: ikindi kandi, nk'uko umuntu mu isaha imwe yazenguruka inshuro ibihumbi bibiri uruziga rw'isi. Ijuru rya cyenda rinyura ahantu henshi kuruta, bityo rikaba ryihuta cyane, n'ijuru rya cumi birushaho, iryo batekereza ko ari ryo rigendeshwa rya mbere; tekereza rero uko igihe kinyaragasa.
Uko igihe kinyaragasa? Kuko igihe kinyaragasa nk'uko imigendere y'igendeshwa rya mbere inyaragasa, kuko ari ingero yacyo; igihe rero kijya vuba cyane kuruta umwambi, cyangwa urundi rusasu ruvuye mu ntwaro: kuko uyu musasu ukeneye iminsi 40 kugira ngo unyure uruziga rwose rw'isi, ariko inyenyeri, nk'uko navuze, irwanyura mu isaha imwe inshuro ibihumbi bibiri; nk'inkuba rero igihe kirasimbuka kidashobora kugaruka: nk'inkuba tujyanwa kandi dushirishwa n'igihe tugana iteka rihoraho. «Usinzira,» niko Mutagatifu Amburwazi ku Zaburi ya 1, «n'igihe cyawe» ntikisinzira, ahubwo «kigenda;» aho ni ho, kiguruka.
Ibuye ry'urusyo ruvuye ku ijuru rigwa ku isi mu myaka 90. Bivuye kuri ibyo icya kane, banzura ko ibuye ry'urusyo ritangiye kugwa kuva inyuma y'ijuru ry'inyenyeri rigana isi, ryakenera imyaka mirongo cyenda kugira ngo rigwe kandi rigere isi, ndetse niba buri saha rigwa rigashika ku mabirometero magana abiri; kuko mu kamere ntiryadashoboye kunyura ahantu henshi kuruta aho. Kuko ugabanyije miliyoni 460 (kuko iyo ni intera iri hagati y'isi n'inyuma y'ijuru ry'inyenyeri) mu minsi n'imyaka, uha buri saha amabirometero 200, uzasanga ko ibyo ari uko bimeze.
Amatsinda atandatu y'ubunini bw'inyenyeri. Icya gatanu, bigisha ko nta nyenyeri iri mu ijuru ry'inyenyeri iri munsi y'inshuro cumi n'umunani y'isi yose: ndetse, bivuye ku bitekerezo bya Ptolome na Aliferagani, bagabanya inyenyeri zose mu matsinda atandatu y'ubunini. Inyenyeri z'ubunini bwa mbere n'ubw'hejuru ziri 17, buri imwe ikaruta isi yose inshuro ijana n'indwi; iz'ubunini bwa kabiri ni 45, buri imwe ikaruta isi inshuro mirongo cyenda; iz'ubunini bwa gatatu ni 208, buri imwe ikaruta isi inshuro mirongo irindwi n'ebyiri; iz'ubunini bwa kane ni 264, buri imwe ikaruta isi inshuro mirongo itanu n'ine; iz'ubunini bwa gatanu ni 217, buri imwe ikaruta isi inshuro mirongo itatu n'eshanu. Iz'ubunini bwa gatandatu n'ubwo hasi ni 249, buri imwe ikaruta isi inshuro cumi n'umunani.
Ubunini bunini bw'ijuru ry'imana. Icya gatandatu, bigisha ko ingero y'isi yose ikingirwa mu ruhande rw'imbere rw'ijuru ry'inyenyeri, igereranyijwe n'ubunini bw'ijuru ry'imana, ari nto cyane kuruta ingero y'umubumbe w'isi ugereranyijwe n'ijuru ry'inyenyeri.
Mu myaka ibihumbi umunani ntiwarazamuka ugera ku ijuru ry'imana. Icya karindwi, bivuye ku byavuzwe banzura ko uramutse ubayeho imyaka ibihumbi bibiri kandi buri munsi ukazamuka mu ijuru amabirometero ijana, kandi ibyo ukabikomeza, nyuma y'imyaka ibihumbi bibiri ntiwaba wageze mu ruhande rw'imbere rw'ijuru ry'inyenyeri (kuko mu myaka ibihumbi bibiri muri ubwo buryo waba wanyuze miliyoni 73 z'amabirometero gusa, ariko hariho 80): ikindi kandi, nyuma y'imyaka ibindi ibihumbi bibiri uzamuka intera imwe buri munsi, ntiwaba warageze kuva mu ruhande rw'imbere kugera ku rw'inyuma rw'ijuru ry'inyenyeri: hanyuma, nyuma y'imyaka ibihumbi bine cyangwa irenga, uzamuka intera imwe buri munsi, ntiwaba warageze kuva inyuma y'ijuru ry'inyenyeri kugera ku ijuru ry'imana. Ibyo n'ibindi byinshi ni byo Padiri Kristoforo Clavius yigisha mu Umubumbe, igice cya 1.
Iyo rero tuba duhagaze ku nyenyeri imwe, cyane cyane mu ijuru ry'imana, tukitegereza uyu mubumbe muto w'isi, mbese ntitwarasemerera tuvuga: Aka ni akadomo abana ba Adamu bashegesha, nk'ibigegene: aka ni akadomo gatandukanywa mu bantu n'inkota n'umuriro. Yoo, ese uko imbibi z'abantu ari nto, yoo, ese uko imitima y'abantu ari mito! «Yewe Isiraheli, ese ubunini bw'inzu y'Imana, n'ubugari bw'ahantu h'ubutunzi bwayo!» Itegereza rero aka kadomo, kandi urebe uruziga rw'ijuru: icyo ubona hose ni gito kandi gigufi: tekereza ibintu binini n'iby'iteka. Ni nde, utekereza ibyo, yaba umupfapfa n'igicucu ku buryo yiba ku muturanyi we akadomo ka aka kadomo, ni ukuvuga umurima, inzu, cyangwa ikindi kintu, ku ngufu cyangwa uburiganya, bityo akaba yishimira kwiba no kwikuramo ubugari bunini bw'imibumbe y'ijuru? Ni nde wasimbukiza akadomo k'isi ubunini bw'amajuru? Ni nde ku gice cy'ivu ritukura cyangwa ryera (kuko zahabu na feza si ikindi) wagurisha amazu manini kandi amurika y'inyenyeri? Uri umukene rero? Tekereza ijuru; uri umurwayi? Ihangane, ni ko bajya ku nyenyeri; urasuzugurwa, urasekwa, ukaba ubabarizwa? Wihanganire, ni ko bajya ku nyenyeri; niha, shishikara, kora, bihe amazi make, ni ko bajya ku ijuru ry'imana.
Ni ko Mutagatifu Simforiyani, umusore, igihe yari ajyanwa ku bwishwe mu gihe cy'Umwami Aweriliyani, nyina yamushishikarije aya magambo: «Mwana wanjye, mwana wanjye, ibuka ubugingo buhoraho, itegereza ijuru, kandi urebe Utegeka hariya: kuko ubugingo ntibukurwa, ahubwo buhindurirwa ibyiza.» Ahanaguwe n'ayo magambo, yatanze ubutwari ijosi rye ku mwishe, kandi nk'umumaritiri yagurutse mu ijuru.
Kimwe n'ibyo, mu gihe cyacu, umugore w'icyubahiro, yaciwe urubanza rwo gupfa urupfu rw'agahinda mu Bwongereza kubera kwizera, ku buryo aryamye ku ibuye rikaze, yanyuzwe n'uburemere bunini, kugeza ubugingo n'umutima bwe byamuvuyemo — mu gihe abandi bahinda umushyitsi, yaririmbye akishimye indirimbo ye ya nyuma: «Ni bugufi cyane, yavuze, inzira ijyana mu ijuru: nyuma y'amasaha atandatu nzazamurwa hejuru y'izuba n'ukwezi, nzanyura inyenyeri, nzinjira mu ijuru ry'imana.»
Ni ko Mutagatifu Vinsenti, azamuye umutima we mu ijuru, yatsinze, ndetse yasekye ibibazo byose bya Dasiyani; kandi igihe, azamurwa ku giti, yabazwaga n'uwo mu guseka aho ari: «Hejuru,» yaravuze, «ni ho mpitegereza uri hasi, wiziziye ububasha bw'isi;» iyo uwo yamutegaga ibirushijeho: «Ntabwo ngira nk'aho untega,» yasubije, «ahubwo untanga icyo nifuzaga n'umutima wanjye wose.» Nuko rero, igihe yihanganira inzara, amatara, n'amakara ku mubiri we ukomerekejwe, yaravuze ati: «Urikorera ubusa, Dasiyani: ntushobora gushaka ibibazo bikomeye kuruta ibyo njye nteguriye kwihanganira. Gereza, inzara, ibiti bishyushye, n'urupfu ubwabyo, ni umukino n'urukino ku Bakristu, si igihano:» kuko batekereza ijuru.
Ni ko Mutagatifu Menasi, Umumaritiri w'i Misiri, igihe yahabwaga ibibazo bikomeye, yavuze ati: «Nta kintu gishobora kugereranywa n'ubwami bw'ijuru; kuko isi yose, ipimwe mu gipimo kingana, ntishobora kugereranywa n'umutima umwe.»
Ni ko Mutagatifu Aburoniyani, igihe iruhande rw'Umumaritiri Sisiniyusi yumvaga ijwi rivuye mu ijuru: «Nimuze, mwebwe bahiriwe na Data, muhabwe ubwami mwategurirwe kuva ku ishingiro ry'isi;» yasabye umubatizo, kandi kuri uwo munsi yabaye Umumaritiri nk'uko yabaye Umukristu.
Abatagatifu nk'inyenyeri. Mu buryo bw'ikimenyetso no bw'imyifatire, ijuru ry'inyenyeri ni Kiliziya Ntagatifu, ari yo nkingi n'ishingiro ry'ukuri, nk'uko Intumwa ivuga, 1 Timote 3:15, muri yo izuba ni Kristu, ukwezi ni Bikira Mariya, inyenyeri zifunze ni abandi Batagatifu, bahabwa urumuri rwabo na Kristu nk'izuba. Nuko rero si nk'imibumbe y'inyenyeri, isubiza rimwe na rimwe, mu kwinjira hagati, ihisha kandi itwikira izuba; ahubwo ni nk'inyenyeri zihora zubaha izuba, ni ukuvuga Kristu, zimugaragaza kandi zimutangaza, zihamya kandi zirata ko zifite urumuri rwazo rwose ruvuye kuri we, kandi hamwe na Pawulo, zibagirwa ibya kera, zikomeza buri gihe kugana imbere mu nzira igororotse.
Nuko rero mbere na mbere, nk'uko inyenyeri ziri mu ijuru, ni ko Abatagatifu baba mu ijuru mu mutima no mu mibereho, basenga kenshi, kandi bagirana ikiganiro n'Imana n'abamalayika. Bivuye kuri ibyo bakunda ubwigunge kandi bahunga ibiganiro by'ubusa by'abantu n'ibishuko by'isi. Icya kabiri, inyenyeri, nubwo ari nini kuruta isi yose, zigaragara nk'iz'intoya kubera kure kwazo n'ubuhagarike bwazo; kandi uko ziri hejuru ni ko zigaragara nk'iz'intoya: ni ko Abatagatifu bicisha bugufi, kandi uko bera ni ko bicisha bugufi. Bivuye kuri ibyo inyenyeri zidutoza kwihangana, niko Mutagatifu Agusitini ku Zaburi ya 95. Kuko asubiza igice cyayo cy'Intumwa, Abanyafilipi 2: «Hagati y'abantu babi bakuze, muri bo mumurika nk'imirasire mu isi:» «Ni ibintu bingahe,» ni ko avuga, «abantu barega ku mirasire ubwayo no ku kwezi? Kandi bibyihanganira. Insoni zigwa ku nyenyeri: ibyo bizikora ni iki? Mbese birahohoterwa, cyangwa ntizigenda mu nzira zazo? Ni ibintu bingahe abantu bamwe bavuga ku mirasire ubwayo? Kandi zirabyihanganira, zikabibabarira, ntizihinduka. Kubera iki? Kuko ziri mu ijuru. Ni ko n'umuntu uri mu bantu babi akuze afite ijambo ry'Imana, ameze nk'urumuri rumurika mu ijuru.» Nk'uko rero inyenyeri zitareka inzira zazo zategetswe n'Imana kubera amagambo mabi y'abantu: ni ko n'abakiranutsi badakwiriye kureka inzira y'ingeso nziza, ubutungane, n'ishyaka bigaragajwe kandi bishyizwe muri bo n'Imana kubera insoni z'abantu. Ni cyo gituma umuntu w'Imana adasiga agaciro ibiganiro by'abantu b'ibihimbano kuruta uko ukwezi gusiga agaciro ibiganiro by'abana, cyangwa guhuha kw'imbwa ziguhuha igihe kumurika nijoro yose.
Icya gatatu, inyenyeri zidutoza guhagarika umutima hejuru no kutanyeganyezwa hagati y'ibibazo n'ibyago byinshi, ku buryo nk'inyenyeri zitegereza ibintu byose, ibibi n'ibyiza, bibera mu isi. Kuko, nk'uko Agusitini avuga aho hantu: «Ibibi byinshi bikorwa, nyamara inyenyeri ntizireka kuva hejuru, zifunzwe mu ijuru, zigendera mu nzira z'ijuru Umuremyi wazo yazishyiriyeho kandi yazishimangiriye: ni ko Abatagatifu bagomba kumera, ariko gusa niba imitima yabo ifunzwe mu ijuru, niba bakurikiza uvuga ati: Ubwenegihugu bwacu buri mu ijuru. Abari hejuru rero, batekereza iby'hejuru, bivuye mu byo bitekereza by'hejuru baba abanyihanganiro. Kandi icyo cyose gikorwa ku isi ntibakitaho, kugeza igihe barangije urugendo rwabo; kandi nk'uko bihanganira ibigirwa abandi, ni ko bihanganira n'ibigirwa bo ubwabo, nk'imirasire. Kuko umuntu wese watakaje kwihangana yakorokeye mu ijuru.»
Icya kane, inyenyeri zimurika kandi zimurikiria isi yose nijoro, kandi buri gihe n'urumuri rumwe: ni ko n'Abatagatifu bamurika mu ijoro ry'iki gihe, bagaragariza bose mu ijambo no mu ngero inzira y'ingeso nziza n'urugendo rugana mu ijuru, kandi ibyo buri gihe n'umutima uhamye n'ubuhamya. Ikindi kandi, urumuri rw'inyenyeri si nk'urw'itara, urumuri, cyangwa ikimuri, rurirwa n'amavuta, amavuta y'intozi, cyangwa ubuki, rukarundisha, kandi iyo birangiye, rukazima. Kuko aba bameze nk'abo ni abaharanira ingeso nziza kubera impamvu z'umubiri n'iz'abantu, nk'urugero, gushimwa n'abantu, cyangwa kubona inzego cyangwa ubutunzi. Kuko ibi nibihagaze, n'ingeso nziza n'ubutungane bwabo birahagaze; Abatagatifu bamurika buri gihe nk'inyenyeri, kuko bamurikira Imana, kandi ku bw'Imana ubwayo: kuko bihatira gushimisha Imana yonyine, no gukwirakwiza icyubahiro cy'Imana.
Icya gatanu, urumuri rw'inyenyeri ni rwiza cyane, kimwe n'inyenyeri ubwazo: ni ko Abatagatifu bakurikira ubudaharanira n'ubutungane bw'abamalayika. Bivuye kuri ibyo, nk'uko mu nyenyeri nta kintu cy'igicu, cy'umwijima, cyangwa cy'ibara ry'umukara, ni ko mu Batagatifu nta gahinda, nta burakari, nta guhungabana, nta gushidikanya; kuko bitegereza ibintu byose n'amaso amurika kandi meza nk'inyenyeri. Ntibazi icyo ari cyo gusetsa, uburiganya, cyangwa nabi: kuko urukundo rutatekereza nabi. Kubera ibyo, bagaragara nk'aho badakora icyaha.
Icya gatandatu, urumuri rw'izuba n'urw'inyenyeri ruhita vuba cyane; kuko mu kanya gasatiramo rwikwirakwiza mu isi yose: ni ko Abatagatifu bahita vuba mu mirimo y'Imana, by'umwihariko abantu b'intumwa, banyura mu ntara batangaza Inkuru Nziza, bibakwiriye neza igice cya Ezayi 18:2: «Nimugende, ntumwa zihuta, mujye mu ishyanga ryatanaguwe kandi ryacitsemo ibice, mu bantu b'ubwoba, inyuma yabo nta wundi.»
Icya karindwi, urumuri rw'inyenyeri ni urw'umwuka: ni ko amagambo y'Abatagatifu ari ay'umwuka, kimwe n'ibitekerezo byabo n'imibereho yabo. Icya munani, urumuri rw'izuba n'inyenyeri, nubwo rumurikira amasayo, imyanda, intumbi, n'ibibanza bibi, ntirushira na gato kuba rwanduye cyangwa rugahumanywa na byo: ni ko Abatagatifu, babana n'abanyabyaha, ntibanduzwa n'ibyaha byabo, ahubwo babamurikira kandi bakabahindura nk'abo, ni ukuvuga abamurika kandi abera. Icya cyenda, urumuri rw'izuba n'inyenyeri rumurika ku buryo rushyushya kandi. Bivuye kuri rwo ibintu byose bihabwa ubuzima, imbaraga, n'imikurire: ni ko Abatagatifu batwika abandi urukundo bityo bakamurika bagatwika; ariko ntibatwika kugira ngo bamurike, nk'uko Kristu avuga kuri Mutagatifu Yohani Batisita: «Yari itara ritwika kandi rimurika,» si «rimurika rikanataka,» nk'uko Mutagatifu Berinardo abisobanura neza, Inyigisho ku Mutagatifu Yohani Batisita: «Kuko gumurika gusa ni ubusa, gutwika gusa ni bike, gutwika no gumurika ni ukwuzura.»
Hanyuma, mu ikuzo ry'ijuru bazamurika nk'inyenyeri, nk'uko Intumwa yigisha, 1 Abanyakorinti 15:41, na Daniyeli igice cya 12:3: «Abize, ni ko avuga, bazamurika nk'uburabyo bw'ijuru, kandi abigisha benshi ubutungane, nk'inyenyeri iteka ryose.» Ikindi kandi, inyenyeri zihisha ubwiza bwazo n'ubunini bwazo bunini, zigaragaza gusa urumuri ruto nk'ururabyo, zikagaragaramo kandi zikamurikamo. Ni ko n'Abatagatifu bihisha ubwabo n'ingeso nziza zabo, ineza, n'ikuzo ku bantu, bakaba bishimira kuba bahishe. Nuko rero imirimo yabo iramurika, kugira ngo bivuye kuri yo abantu bashimire Imana; ariko ku buryo bagaragaza urumuri rw'imirimo yabo, bakahisha umuntu wabo aho imirimo ituruka: kuko bashaka kutabonwa, kugira ngo abantu babona umurimo ntibabone uwawukora, bawushyire Imana, ari yo Se w'imishwaro yose, bakamwizihiza.
Ku Mirimo y'Umunsi wa Gatanu
Umurongo wa 20: Amazi Abyare Ibinyabuzima
20. AMAZI ABYARE IBIKURURUKA N'IBIGURUKA.
ABYARE. — Mu giheburayo iisretsu, ni ukuvuga, bivumbuke kandi biseseke mu bwinshi bukomeye. Iri jambo ni iry'amafi n'ibikeri, kandi rigaragaza ubushobozi butangaje bwo kororoka, kwiyongera, no kwororoka. Bivuye kuri ibyo, kubera ubuhehere bwinshi, amafi ntashobora kwigishwa kandi ni ibicucu, kandi ntashobora guhezwa cyangwa gutamwa n'umuntu, niko Mutagatifu Bazili Mukuru, Inyigisho ya 7 ku Hexaemeron. Ikindi kandi, avuga ati, nta kintu mu bwoko bw'amafi gitunzwe amenyo ku ruhande rumwe rw'ibikandikira gusa, nk'inka cyangwa intama: kuko nta fi risubiza ibiryo, keretse skari wenyine; ahubwo yose yunganiye n'urukurikirane rw'amenyo menshi akaze, ku buryo ikiryo kitanezerewe n'ubuhehere niba hari gutinda mu gusya. Amwe arya ibirundo, amwe arya uruyuki; rimwe rirya irindi, n'iryo rito ni ibiryo by'irinini, kandi kenshi yombi ahinduka amafi y'irya gatatu.
Ni ko mu bantu ukomeye asahura umugoyinka, n'uwo nawe akaba amafi y'ukomeye kuruta. Ingaro, kugira ngo irye inyama z'imbeba y'amazi, iyo iyo imbeba y'amazi ifungura igikombe cyayo ku zuba, iyijugunyamo akabure kugira ngo idashore gufunga, bityo ikayirya. Ingaro ni abajura b'ubwenge n'abanyazi. Urugaragara rwegera ku ibuye ryo rwegeraho, rukirambura ibara ryaryo; bityo rufata kandi rurya amafi ayuhagira kuri rwo nk'aho ari ku ibuye. Urugaragara ni abitwaza ubwabo, bagaseka n'abaseka, bakandura n'abanduye, batura nabi n'abatura nabi, n'ibindi, ni cyo gituma Kristu abita amasega y'inkazi.
Amafi avuga ati: «Nimuze tujye mu nyanja yo mu Majyaruguru. Kuko amazi yayo ari masosa kuruta ay'izindi nyanja, kubera ko izuba, rimazeho igihe gito gusa, ridashobora guhora n'imirasire yaryo ibyo kunywa byose. Kuko ibinyabuzima by'amazi bishimira amazi masosa: bivuye kuri ibyo akenshi anyuragira mu nzuzi kandi agahitana kure y'inyanja. Ni cyo gituma yitonda Pontusi kuruta izindi nyanja, nk'aho heza cyane ho kubyara no kurera ibibondo byayo.» Wige, yewe muntu, ku mafi ubwiyitondere, kugira ngo witegure ibijyanye n'agakiza kawe.
«Urukwavu rw'inyanja, rumaze kumva umuyaga, rufata akabure kadakenewe, rukiruhukira munsi yarwo nk'inanga; abagendera ku nyanja babibonye, bamenya inkubi igiye kuza. Inzoka ikunda amashyinga y'ikinyamazi cy'inyanja, kandi ivuza ijwi ry'umutuku igaragaze ko ihari; na rwo ruyiruka rikandana n'iry'ubumara. Ibyo bisobanurwa n'iki? Niba umugabo ari umukara, cyangwa asinzira, umugore wihanganire. Ariko n'umugabo niyumve: inzoka isohora ubumara bwayo kubera gusiga amashyinga; ntuzasiga ubukana bw'umutima wawe, ubunyamaswa, n'ubugome kubera icyubahiro cy'ubumwe? Mbese urugero rw'inzoka ntirudufasha mu buryo bundi kandi? Guhobera kw'inzoka n'ikinyamazi ni ubwoko bw'ubusambanyi bw'umuhando; bige rero abashaka ibyo abandi mu mashyinga, bamenye ikinyabuzima basa na cyo.»
Inyoni zakozwe mu ki? Uzabaza niba inyoni zaremwe mu mazi. Kajetani na Katarini babihakana, batekereza ko inyoni zaremwe mu butaka: kuko ibyo bigaragara ko byavuzwe mu gice cya 2, umurongo wa 19, kandi muri uyu murongo igiheburayo kigaragaza ko amafi yonyine yaremwe mu mazi; kuko bityo bavuga mu nyuguti, «Amazi abyare ikikururuka (ni ukuvuga amafi), kandi ikiguruka kiguruke hejuru y'isi.» Ariko igitekerezo rusange cya Mutagatifu Jeromi, Agusitini, Kirili, Yohani wa Damasiko, n'abandi Bakurambere ba Kiliziya (keretse Ruperi), abo Pererius avuga, ni uko inyoni kimwe n'amafi byose byaremwe mu mazi nk'ibikoresho byabyo; kuko ibyo byigishwa neza na verisiyo yacu, kimwe n'iy'Abagiriki mirongo irindwi n'iyi Kalideya, bose bumva mu giheburayo ijanisha ascer, ni ukuvuga «ikinyabuzima» (kuko ibi bisanzwe mu Baheburayo), nk'aho bivuze: «Amazi abyare ikikururuka n'ikiguruka, kizaguruka hejuru y'isi.» Nzasubiza ku gice cya Intangiriro 2:19 iyo tugiyeyo. Bivuye kuri ibyo Filo yita inyoni bene wabo b'amafi.
Inyoni n'amafi bihurira he? Uzavuga ko inyoni n'amafi bitandukanye rwose: nuko rero ntibigaragara ko inyoni zaremwe mu mazi, ahubwo amafi gusa. Ndasubiza mhakana ibyo: kuko hari isano ikomeye hagati y'inyoni n'amafi, nk'uko Mutagatifu Amburwazi yigisha neza, Igitabo cya V cy'Hexaemeron, igice cya 14.
Mbere na mbere, kuko amazi, ari yo hantu h'amafi, n'umwuka, ari wo hantu h'inyoni, ari ibintu bya hafi kandi bihuje: kuko byombi bicana, bihehere, bitonze, binoshe, kandi bihindagurika. Bivuye kuri ibyo, umwuka uhinduka amazi bworoshye, kandi kimwe n'amazi ahinduka umwuka n'igicu: kuko inyoni zifite kamere y'umwuka kuruta iy'amazi.
Icya kabiri, kuko mu nyoni no mu mafi hariho ubunoze n'ubuhurizo. Icyo amababa ari ku nyoni, ni cyo amashyiga n'ibikankara ari ku mafi. Bivuye kuri ibyo kandi, inyoni n'amafi byombi nta nda, n'amata, n'amabere bifite, kugira ngo bitabuza kuguruka cyangwa kuyuhagira.
Icya gatatu, imigendere y'ibyo byombi ihura: icyo kuyuhagira ari ku mafi, ni cyo kuguruka ari ku nyoni, ku buryo amafi agaragara nk'inyoni z'amazi, kandi inyoni zigaragara nk'amafi y'umwuka. Ikindi kandi, inyoni n'amafi byombi biyobora urugendo rwabyo n'umurizo, ku buryo abantu bagaragara nk'aho bigiye kuri yo, by'umwihariko kuri Milvi, ubuhanga bwo kugenda ku mazi, niko Plini, Igitabo cya X, igice cya 10.
Icya kane, inyoni nyinshi ni iz'amazi, nk'inzobe, inzovu z'amazi, imbata, n'amabeba.
Hanyuma, Mutagatifu Agusitini asubiza, Igitabo cya III Ku Intangiriro mu Nyuguti, igice cya 3, na Mutagatifu Tomasi wa Akwino, Igice cya I, Ikibazo cya 71, ingingo ya 1, ko amafi yaremwe mu mazi y'igikomere; naho inyoni mu mazi anoshe, asengera ku mwuka.
Hanyuma Mutagatifu Bazili Mukuru atangarira uko amazi y'inyanja ahindurwa umunyu, uko urukari ari icyatsi mu nyanja ariko iyo gisohejwe mu mwuka gihinduka ibuye; uko kamere yashyize amasaro y'agaciro ku mbeba z'amazi z'agaciro gake; uko mu maraso y'urungurungushya ruto rw'agaciro gake haturuka ibara rya girimbi ryoseramo imyambaro y'abami; uko remora, ifi rito, niregera ku gisimbiko cy'ubwato, buhagarika ubwato, ndetse n'ubushyutswe n'umuyaga ukomeye, kandi ibugira ibihagarare. Ibyo byose bivuye kuri Mutagatifu Bazili Mukuru, Inyigisho ya 7. Plini, Plutarki, na Alidurovandi na bo batanga amakuru amwe kuri remora, baha impamvu imbaraga ziharirwa kamere muri remora, nk'izo ziri mu buye bw'isangano bwo gukurura ibyuma no kwerekana inkombe.
Ikindi kandi, bivuye ku bintu ibyo byose Mutagatifu Bazili Mukuru yigisha, mbere na mbere, gutangarira ububasha, ubuhanga, n'ubuntu bw'Imana muri iki kibanza cy'inyanja, no kumuha ishimwe rihoraho ku migisha myinshi nk'uko amafi ari menshi, ndetse nk'amatonyanga yo mu nyanja. Icya kabiri, agaragaza uko dukwiriye kwigira ku mafi no ku yindi nyamaswa n'ibiremwa byose inyigisho z'ubuzima, no gukoresha impano n'ibikorwa byabyo byose mu guhindura imyifatire: kuko byahawe umuntu n'Imana nk'indorerwamo kimwe no nk'ubufasha.
Ni ko Umuhanga mu Migani 6:6 yohereza umunyanko ku bigegene: «Genda, ni ko avuga, ku kigegene, yewe munyanko, urebe inzira zacyo, wige ubuhanga, cyo kitagira umuyobozi, n'umwigisha, n'umwami, gitegura ibiryo byacyo mu mpeshyi, kigateranyiriza mu isarura ibyo kirya.»
IBIKURURUKA BY'UBUGINGO BUZIMA — ni ukuvuga, ikinyabuzima gifite umutima w'ikinyabuzima, cyangwa w'inyamaswa yumva. Yita amafi «ibikururuka» kuko amafi adafite amaguru ahubwo ashyira inda yawo ku mazi, nk'aho akururuka kandi akaza.
Ibinyabuzima by'amazi n'ubutaka bishyirwa hamwe n'amafi. Shyira hamwe n'amafi ibinyabuzima by'amazi n'ubutaka, nk'inzizi, n'imvubu; ibyo nubwo bifite amaguru, ntibigendaho iyo biri mu mazi, ahubwo bibyikoresha mu kuyuhagira.
Umurongo wa 21: Imana Irema Ibinyabuzima Binini by'Inyanja
21. IMANA IREMA IBINYABUZIMA BININI BY'INYANJA. «Cete» (ibinyabuzima by'inyanja) mu giheburayo byitwa tanninim, bisobanura amajoka n'inyamaswa nini zose, iz'ubutaka n'iz'amazi, nk'amashyiga, ameze nk'amajoka y'amazi. Nuko rero izina «cete» ni iry'amafi manini yose n'ayo mu bwoko bw'amashyiga, nk'uko Gesner yigisha.
Abayahudi bumva muri tanninim amashyiga manini cyane, bavuga ko habaye haremwe abiri gusa (kugira ngo, iyo ari menshi, ntayarye amafi yose kandi ntiyamire ubwato bwose), ni ukuvuga ikigore, Imana yishe kandi ibikira abakiranutsi kugira ngo bazabirire mu gihe cy'Umukiza; n'umugabo, ibikira kugira ngo ikinishe na cyo buri munsi mu masaha runaka, hakurikijwe igice cya Zaburi 104: «Uyu mujoka waremye kugira ngo ukinishe na wo,» mu giheburayo, «kugira ngo ukinishe na wo.» Iyo nkuru bashayishaye bayikuye mu gitabo cya IV cya Esidrasi, igice cya 6, nk'uko Lira n'Abulensi batanga amakuru. Ibi ni ibibi by'abo «bahanga.»
Menya igice «ibinyabuzima binini by'inyanja»: kuko iyo bizamura umugongo hejuru y'amazi, bigaragaza isura y'ikirwa kinini, niko Mutagatifu Bazili Mukuru na Teodorete.
N'UBUGINGO BWOSE BUZIMA KANDI BUSHOBORA KWIGENDAGENDERA. — «Kandi» hano bisobanura «ni ukuvuga,» nk'aho avuze: Imana yaremye inyamaswa zose nzima mu mazi, zifite muri zo intangiriro y'imigendere, ni ukuvuga umutima ishobora kwigendeshamo, ni cyo gituma yitwa «igendagendera.»
Umurongo wa 22: Ibihezagira Avuga: Nimwiyongere Kandi Mwororoke
22. IBIHEZAGIRA AVUGA: NIMWIYONGERE KANDI MWOROROKE. Kuko Imana guhezagira ni ugukora neza; kandi Imana yakoreye neza amafi n'inyoni, muri ibyo, yabahaye irari, imbaraga, n'ubushobozi bwo kubyara ibibasa, ku buryo kubera ko badashobora guhoraho buri gihe mu bo ubwabo ahubwo bagapfa, bacika ukundi bagumye mu bana babo, bityo bakagira ubwoko bw'iteka: kuko ikintu cyose gifuza kwibika no guhoraho. Bivuye kuri ibyo, asobanura avuga: «Nimwiyongere,» atari mu bunini (kuko babonye ubunini bwabo bukwiriye mu giremwa ryabo rya mbere), ahubwo, nk'uko biri mu giheburayo, «nimwere imbuto,» cyangwa «nimubyare byinshi,» kugira ngo mwiyongere mu mubare; namwe, yewe mafi, mwuzuze amazi.
Kuki kworoka kw'amafi kuruta ukw'inyoni? Kuko kworoka kw'amafi kuruta ukw'inyoni; kandi ukw'inyoni kuruta ukw'inyamaswa z'ubutaka; kuko, nk'uko Aristoteli avuga, Igitabo cya III Ku Kubyara kw'Inyamaswa, igice cya 11, ubuhehere amafi afite bwinshi bufite kamere ikwiriye kuruta ubutaka mu guhanga no gushushanya ibibondo.
Ongeraho ko amafi n'inyoni byororoka binyuze mu magi, akurizwa mu nda bworoshye kuruta ibibondo, inyamaswa z'ubutaka zitwarira mu nda. Bivuye kuri ibyo, byanditswe ko Imana yahezagiye inyoni n'amafi, atari inyamaswa z'ubutaka: nubwo, nk'uko Mutagatifu Agusitini abivuga neza, Igitabo cya III Ku Intangiriro mu Nyuguti, igice cya 13, ibyo byagaragajwe mu kimwe bikwiriye kumvikana kimwe mu kindi gisa na cyo.
Ariko byanditswe ko Imana yahezagiye umuntu, kuko umuntu ni umwami w'inyamaswa zose, kandi kuko umuntu yagombaga gukwirakwizwa mu ntara zose z'isi, mu gihe izindi nyamaswa mu kamere ntizishobora kumererwa neza mu butaka bwose.
Fenekisi ni inyoni yonyine? Uzavuga uti: Fenekisi ni inyoni yonyine mu isi: nuko rero itegeko «nimwiyongere kandi mwororoke» si ukuri kuri yo. Ndasubiza ibyo: ko fenekisi ibaho byavuzwe n'abakera benshi, atari byo bazi neza ahubwo bivuye ku nkuru rusange. Ariko abahanga n'abanyabumenyi b'ibinyabuzima banditse neza ku nyoni, muri bo wa nyuma kandi w'inararibonye ni Ulisi Alidurovandi, bafata fenekisi nk'igitito, kandi bemeza n'ibimenyetso byinshi ko idahari kandi ko itigeze ibaho. Fenekisi rero si inyoni y'ukuri, ahubwo ni iy'ikimenyetso, nk'uko nzagaragaza mu gice cya 7, umurongo wa 2.
Mutagatifu Bazili Mukuru, Inyigisho ya 8 ku Hexaemeron, kandi bivuye kuri we Mutagatifu Amburwazi, Igitabo cya V cy'Hexaemeron, asobanura kandi atangarira, mbere na mbere, ubuhanga bw'inzuki mu gukora amashiga, mu guteranyiriza ubuki, mu gutunganya, mu kubibika, n'ibindi. Icya kabiri, ingarizo z'inzogera, zifata imizamu nijoro, kugira ngo zirinde izindi mu gihe zisinziriye. Kuko iyo igihe gishyizweho kirangiye, iyo yari ku ngarizo ivuza induru, ikaryama; indi ikayisimbura, igasubiza mu kuringaniza umutekano yakuye ku zindi. Ziguruka mu murongo umwe nk'ingabo: imwe iyobora nk'umugaba, kandi iyo igihe cyayo cyategekanijwe kirangiye, igana inyuma y'igitero cyose, igaha icyo cyubahiro iyikurikiye hafi cyane.
Icya gatatu, imyitwarire y'umusoro, wuza kandi ukagendera mu gihe gishyizweho; inkware ziwukurikira kandi zikawurinda andi masiga. Ikimenyetso cy'uburinzi bwakozwe ni uko inkware zigaruka n'ibikomere. Ikindi kandi, umusoro urinda ababyeyi bawo basaza, ubambara amababa yawo, ubatunga neza, kandi ubashyigikira impande zombi n'amababa yawo. «Uku ni ko kubaba kw'ababyeyi gutwarwa,» niko Mutagatifu Amburwazi.
Icya kane, ntihagire uririra ubukene bwe, niba atekereza inyamanza, iteranyiriza ibikara mu kanwa ikabijyana mu kwubaka icumbi ryayo rito: kandi kubera ko idashobora gutwara ibirundo n'amaguru (kubera ko ayafite ari magufi cyane ku buryo igaragara nk'aho idafite; nuko rero biragora ko ihagaze ahubwo igaragara nk'aho ihora iguruka), isiga amazi ku mpera z'amababa yayo, hanyuma ikiruka mu mukungugu, bityo ikoramo ibirundo, ikubakisha icumbi ryayo, ikahashyira amagi, ikahareramo ibyana byayo; kandi niba kimwe muri byo cyarashizwe mu maso, izi uko gisubizwa kubona n'icyatsi kitwa celandine.
Icya gatanu, alcyon ishyira amagi hafi y'inkombe y'inyanja mu mutwe w'urushyashya, igihe imiyaga n'inkubi bishira, noneho ubwo nyine imiyaga n'inkubi biceceka kandi bisinzira, n'inyanja zikatuza mu minsi irindwi yose, mu gihe alcyon icumbikira amagi yayo ikareramo ibyana byayo, hanyuma hakurikira indi minsi irindwi y'amahoro, mu gihe iha ibyana byayo ibyo kurya. Bivuye kuri ibyo, abagenzi ba ku nyanja bagenda neza icyo gihe. Nuko rero abandirimbi bita iminsi y'amahoro n'ikirere cyiza «iminsi ya alcyon.» Alcyon idutoza gushira ibyiringiro mu Mana: kuko niba itanga amahoro nk'ayo ku nyoni nto imwe, ni iki idatanga ku muntu wayisenze?
Icya gatanu, inuma, nyuma y'urupfu rw'inshuti yayo, ntigira iyindi ifatanya na yo, yigisha abapfakazi kuguma mu budaharanira no kudashaka undi mugabo.
Icya gatandatu, kagoma ni indashima ku byana byayo, ibiheza vuba, ndetse rimwe na rimwe ikabyirukana mu cyari: bivuye kuri ibyo ni ikimenyetso cy'ababyeyi b'inkazi ku bana babo. Mu rundi ruhande, abeza ku bana babo bameze nk'inkware, zikurikira ibyana byazo ndetse nyuma y'uko bishobora kuguruka, kandi zikabitunga igihe runaka.
Icya karindwi, inkongoro zibaho igihe kirekire (kuko muri rusange zibaho imyaka ijana) kandi zororoka zidakoranye n'urundi. Uzavuga ibi ku bapagani, bavuga bati: Ese Bikira Mariya, akomeje kuba isugi, yabyariye ate Kristu? Mutagatifu Amburwazi na we avuga ibyo, Igitabo cya V cy'Hexaemeron, igice cya 20. Ndetse Eliyani, Igitabo cya II Ku Nyamaswa, igice cya 40; Horusi, Igitabo cya I, Hieroglyphica; Isidori, Igitabo cya XII; Orijeni, igice cya 7, n'abandi Alidurovandi avuga ku nkongoro, batanga amakuru ko inkongoro zose ari iz'igitsina gore, kandi ko zisama zikabyara zivuye mu muyaga nta gitsina gabo. Ariko ko ibyo byose ari igitito bigaragajwe na Albert Mukuru, na bivuye kuri we Alidurovandi, Igitabo cya III cy'Ibijyanye n'Inyoni, ipaji ya 244. Kuko inkongoro ni inyamaswa zuzuye, zose zishimira, ku mategeko asanzwe ya kamere, igitsina cyombi, kandi zororokeshamo, nk'izindi nyoni. Ikindi kandi, inkongoro zifite ubushobozi bw'impumuro, kandi zigezamo intumbi kuva ku mabirometero magana, ndetse n'iziri mu kindi gice cy'inyanja, kandi zigagurukirayo: ndetse zigaragara nk'aho zimenya ubwicanyi; bivuye kuri ibyo zikurikira ingabo n'inkambi mu bibaya binini.
Icya munani, agahungarema ni inyamaswa y'amaguru ane, kandi ifite amababa, nk'inyoni: bivuye kuri ibyo ibyara ibizima, nk'inyamaswa y'amaguru ane; kandi ifite amababa, atari ay'amababa azikiriranye, ahubwo akomeza nk'uruhu. Abahanga mu bintu by'ubusa, atari mu bintu by'ukuri kandi bihamye, bameze nk'agahungarema n'ibikona; kuko nk'ibikona, amaso yabo asinzira izuba rirashe; ariko akarusha kubona mu gicucu n'umwijima.
Icya cyenda, isake, umurinzi, ikukangura mu gitondo kugira ngo uhaguruke gukora imirimo yawe, ivuza ijwi rikaze, kandi mu kubika kwayo ikamenya izuba rikiri kure, ikakanguka hamwe n'abagenzi mu gitondo, kandi ikuyobora abahinzi kuva mu ngo zabo kujya mu mirimo no mu isarura.
Icya cumi, iganga ririnda buri gihe kandi rifite ubushobozi bwinshi bwo kumenya ibintu abandi batabona. Bivuye kuri ibyo, i Roma rimwe na rimwe iganga ryarinze Kapitoliyumu ku Bagaliya b'abanzi baryamaga, rivuza induru rigakangura abarinzi basinziriye. Ni cyo gituma Mutagatifu Amburwazi, Igitabo cya V cy'Hexaemeron, igice cya 13: «Ni ibyo bikwiriye, ni ko avuga, mwebwe (iganga), Roma, ko mubaha ko mutegeka. Imana zanyu zasinziriye, kandi iganga rirarinzaga. Ni cyo gituma muri iyo minsi mutambira iganga, atari Yupiter. Imana zanyu zikire iganga, kuko zizi ko zarindwe na ryo, kugira ngo na zo zitafatwa n'umwanzi.»
Icya cumi na kimwe, ingabo z'inzige zose ku kimenyetso kimwe zizamuka mu kirere rimwe, kandi zicumbika ku murima wose w'ubugari, ntizirya imyaka mbere y'uko Imana ibihaye, nk'aho bitegetse. Imana itanga umuti, ni inyoni ya seleukisi, iguruka mu bibaya ikarya inzige.
Ikindi kandi, ni ubuhe buryo bw'indirimbo y'igihore, kandi bukamere iki? Kiririmba cyane ku manywa, gikurura umwuka, ibyo bibera igihe igituza gikuze, bikavuza ijwi.
Icya cumi na kabiri, udusimba (nk'inzuki, agashiku), bitwa bityo kuko bigaragaza ibice cyangwa imirongo ku mubiri wose, bidafite ibihaha, bityo ntibisesera, ahubwo birirwa n'umwuka mu bice byose by'umubiri wabyo. Kubera ibyo, nibisigwa amavuta y'umwelayo, ni ukuvuga amavuta y'imyelayo, bipfa iyo inzira zarwo zifunzwe: ariko nubikijishaho inzoga z'umusaruro, bisubira buzima iyo imyobo yarwo ifunguwe.
Icya cumi na gatatu, imbata, iganga, n'izindi nyoni ziyuhagira, zifite amaguru adafunguwe ahubwo akomeza kandi akuze nk'uruhu, kugira ngo zidodoze kandi ziyuhagire bworoshye. Inzobe ikoresheje ijosi ryayo rirekire mu mazi yimbitse, icura amafi, ibahiga.
Inzi nk'ikimenyetso cy'izuka. Icya cumi na kane, inzi ni igihamya n'ikimenyetso cy'izuka. Kuko muri zo, mbere na mbere umuvumvu muto uturuka mu mbuto, uwo ukaba inyana, inyana ikaba inzi, yuzura amababi y'umuturasi, kandi yuzuye ikayiramo imigozi ya soyi, ikuye mu mara yayo, imaze gukora urubumbe, iyirundamo ikapfa, kandi iyo igihe kirangiye isubira kuzuka, igize amababa ihinduka ikiguruka, isiga imbuto mu rubumbe, ikaguruka. Niko Bazili.
Ongeraho inyoni ziririmba neza cyane: kasuku, isassabiru, n'by'umwihariko buli-buli, ni ntoya cyane ku buryo igaragara nk'aho ari ijwi gusa — ndetse umuziki nyawo — kuri yo Mutagatifu Amburwazi avuga, Igitabo cya V cy'Hexaemeron, igice cya 20: «Ijwi rya kasuku rivuye he, n'ubusosa bw'isassabiru? Iyo buli-buli yaririmbye, ikakangura usinziriye ngo ahaguruke. Kuko iyo nyoni isanzwe imenyesha ko umunsi utangiye guca, kandi ikazana ibyishimo byinshi mu gicuku.» Ikindi kandi, igice cya 5: «Ese uko mwe, igangare, mushimira inyanja y'imbitse, iyo mumaze kumva umuvurungano w'inyanja, muhungira mu mazi make mukikinamwo? Rugombe ubwarwo, rumenyereye kwegera ibizibira, rureka aho rutuye, rutinya imvura, ruguruka hejuru y'ibicu, ku buryo rudashobora kumva inkubi z'ibicu.»
Ku Mirimo y'Umunsi wa Gatandatu
Umunsi wa gatandatu watanze abaturage isi, nk'uko uwa gatanu watanze abaturage amazi n'ikirere. Ariko nta baturage bahawe umuriro: kuko nta salamandire cyangwa indi nyamaswa ishobora kubaho cyangwa kwihangana mu muriro, nk'uko Galeni abigisha mu Gitabo cya III Ku Miterere, na Dioskoridi, mu Gitabo cya II, igice cya 56, aho Matiyoli avuga ko we ubwe yabigerageje, amaze guta salamandire nyinshi mu muriro, zatwikijwe vuba. Mu buryo bumwe, pirawusta cyangwa ibinyugunyugu, birutishya udusimba bito mubunini, bibaho mu muriro igihe gito gusa; kuko bivukira mu matanura y'umuringa ya Shipure, kandi muri yo biguruka bikanyura mu muriro, ariko bigapfa vuba biherereye kure y'irimi ry'umuriro, nk'uko Aristoteli abyemeza, mu Gitabo cya V, Amateka y'Inyamaswa, igice cya 19.
Umurongo wa 24: Isi Nibyare Ibinyabuzima
24. ISI NIBYARE IBINYABUZIMA, — ni ukuvuga inyamaswa nzima; ni sinekidoke. Nanone, «isi nibyare,» ntabwo ari nk'aho isi yari impamvu ikora: kuko iyo mpamvu yari Imana yonyine, ahubwo ni nk'impamvu y'ibikoresho, nk'aho wavuga ngo: Inyamaswa nizituruke, zisohoke, zivuke, zive mu isi.
Ese amoko yose y'inyamaswa zose yaremwe ku munsi wa gatandatu? Ushobora kubaza niba rwose amoko yose y'inyamaswa zo ku isi yaremwe n'Imana kuri uyu munsi wa gatandatu. Nsubiza mbere na mbere ko amoko yose y'inyamaswa zo ku isi zuzuye kandi zifite ibice bimwe, ni ukuvuga zishobora kuvuka mu guhuza igitsina gabo n'igitsina gore biva mu bwoko bumwe gusa, zaremwe kuri uyu munsi: ni ko Abasesengura n'Abanyeshuri bigisha bose hamwe. Kandi ibi bihamywa kuko ubuzuzane bw'isi bwabisabaga. Kuko Imana muri iyi minsi itandatu yubatse neza kandi yashyijeho neza iyi si; bityo bikurikiraho ko muri iyi minsi itandatu yaremeye ibintu byose, ni ukuvuga amoko yose y'ibintu. Kandi bivuye kuri ibyo havugwa ko ku munsi wa karindwi yararuhutse, ni ukuvuga yaretse gukora amoko mashya.
N'inyamaswa z'ubumara nazo zaremwe. Mvuga icya kabiri ko ku munsi wa gatandatu inyamaswa zose z'ubumara, nk'inzoka, n'izirwanira hagati yazo kandi zirya inyama, nk'ikirura n'intama, zaremwe, kandi zaremwe hamwe n'ubu bwanzi n'ubwo kwangana bw'umwimerere: kuko ubwo kwangana ari kamere yazo.
Ni ko rero mbere y'icyaha cya Adamu, kamere y'ikirura yari mbi ku ntama, kandi cyari kuyica: nyamara ubuhanga bw'Imana bwari gukemura ko ibyo bitabaho mbere y'uko ubwoko bushagajwe bihagije, kugira ngo butazima. Ni ko Mutagatifu Tomasi wa Akwino abivuga, Igice cya I, Ikibazo cya 69, ingingo ya 1, igisubizo cya 2, na Mutagatifu Agusitini, mu Gitabo cya III Ku Bisobanuro by'Intangiriro, igice cya 16, nubwo Agusitini ubwe asa n'aho asubiraho ibyo mu Gitabo cya I cy'Ibisubizwamo, igice cya 10, akavuga ko bijyanye n'amategeko y'umwimerere ko inyamaswa zose zirya imyaka, hakurikijwe ibivugwa muri Intangiriro 1:30; ariko ko bivuye mu kutumvira kw'umuntu byatumye izimwe ziba ibiryo by'izindi. Pererius ashyigikira ibyo, ndetse na Abulensi, mu gice cya 13, aho agira ikiganiro kirekire kuri ibyo. Gregori wa Nisa asa n'aho ashyigikira ibyo, mu Ikiganiro cya 2 ku Irema ry'Umuntu. Junilius na we abigisha neza ngo: «Bivuye ku kuba Imana yavuze ngo: Dore ndabahaye imyaka yose, bigaragara ko isi idatanze ikintu na kimwe gikomeretsa, nta myaka y'ubumara, nta giti kidashyira imbuto. Icya kabiri, ko nta nyoni nazo zabagaho mu gufata inyoni nke z'ambaraga, nta kirura cyigeze kizenguruka inzu z'intama gishaka ibyo gutema, nta nzoka yagira umukungugu nk'umutsima wayo; ahubwo ibinyabuzima byose mu bumwe byariye imyaka n'imbuto z'ibiti.»
Ariko igitekerezo cya mbere, nk'uko nabivuze, ni cyo cy'ukuri kuruta. Impamvu Imana yaremeye ibinyabuzima by'ubumara ni izi: iya mbere, kugira ngo isi yuzure amoko yose y'ibintu; iya kabiri, kugira ngo bivuze muri byo ubuza bw'ibindi bintu bushobore kumurumurira: kuko icyiza kirusha kumurumurira iyo gishyizwe hamwe n'ikibi; iya gatatu, kuko bifite akamaro ku miti y'imivura n'ibindi bikoresho. Kuko ni ko mu nzoka y'ubumara havamo umuvura. Ni ko Yohani wa Damasiko abivuga, mu Gitabo cya II Ku Kwizera, igice cya 25. Reba Mutagatifu Agusitini, mu Gitabo cya I Ku Ntangiriro mu kurwanya Abamanishi, 16.
Impamvu inyamaswa zimwe zivuka mu kubora. Mvuga icya gatatu ko inyamaswa nto zivuka mu cyuya, mu mwuka cyangwa mu kubora, nk'injangwe, imbeba n'indi minyongoshya mito, zitaremwe kuri uyu munsi wa gatandatu mu buryo buziguye, ahubwo mu buryo bushoboka, kandi nk'aho mu mpamvu y'imbuto; kuko hari inyamaswa zaremwe kuri uyu munsi zivuye mu miterere yemewe y'izo nyamaswa byari kuziturukamo mu buryo busanzwe: ni ko Mutagatifu Agusitini abivuga, mu Gitabo cya III Ku Bisobanuro by'Intangiriro, igice cya 14, nubwo Mutagatifu Bazili Mukuru asa n'aho yigisha ibinyuranye hano mu Ikiganiro cya 7.
Nta gushidikanya ko injangwe n'iminyongoshya nk'iyo, isenyera abantu muri iki gihe, kuba yaremwe icyo gihe byari guhindura umutekano mwiza w'ubwere.
Menya ko mu nyamaswa nto ubwiza bw'Imana bumurikira kumwe, kandi rimwe na rimwe kuruta, mu zikomeye.
Umva Terituliyani, mu Gitabo cya I Mu Kurwanya Marukiyoni, igice cya 14: «Ariko iyo useka n'inyamaswa nto, zo Umuremyi mukuru yagize nkana aziha ubuhanga cyangwa imbaraga bikomeye, abigisha gutyo kwishimira ubukomeye mu buto, nk'uko imbaraga ziba mu ntege nke, hakurikijwe Intumwa; igana, niba ubishoboye, inzu y'inzuki, amazu y'umunyereri, utubuto tw'igikeri, ubudodo bw'inyenzi y'umwenda; ihangane, niba ubishoboye, n'izo nyamaswa z'uburiri n'ikirago cyawe, ubumara bw'igikeri, inzibiti z'isazi, ihembe n'icumu by'umubu; kandi inyamaswa nkuru zizaba zisa zite, ubwo uri ugufashwa cyangwa gukoreshwa nabi n'izo nto, ku buryo udashobora gusuzugura Umuremyi no mu buto?»
Ni ko Kirisipusi, nk'uko Plutaruki abihamya mu Gitabo cya V Ku Mwimerere, yavuze ko iminsi n'imbeba bifitiye umuntu akamaro kanini; kuko iminsi itukangura mu bitotsi, n'imbeba zikatwibukisha kwita ku bintu byacu.
Mutagatifu Agusitini, mu Bisobanuro kuri Zaburi ya 148: «Urukundo rwanyu nirutege, aravuga: ni nde washyize mu mwanya ibice by'injangwe n'umubu, kugira ngo bifite urutonde rwabyo, ubuzima bwabyo, n'imigeri yabyo? Reba ikinyabuzima na kimwe gito uko ushaka, nubwo ari gito cyane: niba utekereje urutonde rw'ibice byacyo, n'ubuzima bwacyo bugikoresha, kuri cyo ubwacyo kihunga urupfu, gukunda ubuzima; gishaka ibyishimo, girinda ibigoye, gikoresha imyiyumvire itandukanye, gifite imbaraga mu migeri ikibereye. Ni nde wahaye umubu icumu ryacyo, acyo anyuzamo amaraso? Nk'uko umuyoboro ucyo kinyweramo ari muto! Ni nde washyize ibyo mu mwanya? Ni nde yabikoze? Utinya ibintu bito cyane -- shima Ukomeye.»
Ndetse n'inyamaswa z'impyisi. Mvuga icya kane ko inyamaswa z'impyisi, ni ukuvuga inyamaswa zituruka mu guhuza amoko atandukanye, nk'inyumpu iva mu nfarasi n'indogobe, igikomo kiva mu kirura n'isha, titirusi iva mu ihene n'intama, ingwe iva mu ntare n'ingwe -- izi, mvuga, ntibisabwa kuvuga ko zaremwe kuri uyu munsi wa gatandatu: kandi ni ukuri ko atari izo zose zaremwe icyo gihe. Ni ko Ruperi, Molina n'abandi babivuga, nubwo Pererius hano ashyigikira igitekerezo gitandukanye.
Iri tegeko rihamywa mbere na mbere kuko muri Afurika amoko mashya y'ibisiga bivuka buri munsi, kandi menshi azavuka nyuma, kandi ashobora kuvuka mu guhuza amoko atandukanye cyangwa inyamaswa. Icya kabiri, kuko uko guhuza ari ikibi ku mwimerere kandi ni ubusambanyi, bityo bwarabuzijwe Abayahudi muri Abalevi 19:19. Icya gatatu, kuko izi nyamaswa zifatwa nk'aho zaremwe bihagije igihe amoko abyo yaremwaga kandi binyuma byari kuzivukamo. Icya kane, kuko ku byerekeye inyumpu, Abaheburayo bigisha bava muri Intangiriro 36:24 ko zabonetse nyuma y'igihe kinini cyane uyu munsi wa gatandatu w'isi, na Ana mu butayu, biturutse mu guhuza infarasi n'indogobe.
BURI MWE MU BWOKO BWAYO — ni ukuvuga hakurikijwe ubwoko bwayo, ni ukuvuga hakurikijwe amoko yayo, nk'uko bikurikira, nk'aho wavuga ngo: Isi nibyare inyamaswa nzima hakurikijwe buri moko yayo; cyangwa, isi nibyare buri bwoko bw'inyamaswa zo ku isi.
Mutagatifu Bazili Mukuru abarura kandi atekereza kuri ayo moko, mu Ikiganiro cya 9 ku Iminsi Itandatu, kandi Mutagatifu Amburwazi amukurikiye, mu Gitabo cya VI cy'Iminsi Itandatu, igice cya 4, aho mu bindi avuga ati: «Idubu, nubwo ari inyaryenge, nk'uko Ibyanditswe bibivuga (kuko ari inyamaswa yuzuye uburiganya), igaragara ko ibyara abana badafite ishusho mbere bava mu nda, ariko ikabahindura n'ururimi rwayo, ikabashushanya mu ishusho n'imeze yayo: wowe ntushobora kwigisha abana bawe kuba nkawe?»
Idubu rimwe, iyo rikomeretse cyane n'igikomere gikomeye, rizi kwivuza, rishyira ku bikomere byaryo urubuto rwitwa fulomosi, kugira ngo bikire mu kugukora gusa. Inzoka na yo mu kurya urutunga-maso ikuraho ubuhumyi yahuye nabwo. Ikuramyi, imaze kurya inyama y'inzoka, iyo imaze kubona ubumara bunyunyuza muri yo, ikoresha oregano nk'umuti w'ubuzima bwayo.
Ushobora kandi kubona imbwebwe yivuza n'amarira y'igiti cy'umuvumu. Uhoraho arasemerera muri Yeremiya 8: «Intungura n'inyamanza, n'inyoni z'imirima, zarindiye ibihe byo kugaruka kwayo; ariko ubwoko bwanjye ntibwamenye amateka y'Uhoraho.»
Umunyereri na wo uzi gucunga ibihe by'ikirere cyiza: kuko ibiteganye, usohora imbuto zawe zasennye, kugira ngo zumishwe n'izuba rihoraho. Inka, iyo imvura igiye kugwa, zizi guhora mu matongo; mu bindi bihe zireba hanze, kandi ziramburira amajosi hejuru y'amatongo, kugira ngo zigaragaze ko zishaka gusohoka, kuko umuyaga mwiza uri ku nzira.
«Intama, igihe cy'imbeho cyegereje, itagira ikigero ku biryo, ifata ubwatsi mu gutwara, kuko yumva ubukana n'ubushyi bw'imbeho igiye kuza. Igikeri, iyo cyumvise ingorane, gipfundikira amahwa yacyo kandi kigahuriza mu ntwaro zacyo, ku buryo umuntu wese ushaka kukigukora azakoreshwa. Ikindi kandi, giteganya igihe kizaza, gishyiraho inzira ebyiri zo guhumeka, kugira ngo iyo kimenya ko umuyaga w'amajyaruguru ugiye guhuha, gufunga uwo mu majyaruguru: iyo kimenya ko umuyaga w'amajyepfo uzakuraho ibicu mu kirere, kijya ku nzira yo mu majyaruguru, kugira ngo girinde imiyaga iba imbere yacyo kandi igikomereza bivuye muri icyo cyerekezo. Nk'uko imirimo yawe ihebuje, Uhoraho! Ibintu byose wabikoze mu buhanga.»
Yongera ku byerekeye ingwe, ikurikirana umuntu wanyaze abana bayo: iyo abonye ko ari hafi gufatwa, ajugunya umupira w'ikirahuri. Nayo iriganywa n'ishusho yayo (ibona ishusho yayo mu kirahuri igatekereza ko ari umwana wayo), kandi yicara nk'aho igiye konsa umwana: bityo iriganyijwe n'urukundo rwo kurera, itakaza igihano n'umwana. Ingwe rero yigisha, nubwo ari inyankamugayo, uburyo ababyeyi bagomba gukunda abana babo, kandi ntibabatere uburakari.
Hanyuma akomeza ku mbwa, zikurikirana umukwavu ku nyayo zayo n'ubuhanga butangaje, kandi zikamwirukaho. Atanga ingero z'imbwa zabonye kandi zihora abishe ba shebuja, yongeyeho ati: «Igisubizo giturutse ki dukwiriye gutanga ku Muremyi wacu, turya ibiryo bye, ariko tukirengagiza ibikomere bye, kandi rimwe na rimwe tuboneza abanzi b'Imana ibiryo twabonye bivuye ku Mana?»
Umwana w'intama uhamagara nyina ubuye ubuye atari hano, kugira ngo avuge kandi asubize; nubwo anyuze mu ntama ibihumbi byinshi, amenya ijwi rya nyina kandi yihutira kujya aho ari; na we, mu bana b'intama ibihumbi byinshi, amenya umwana we wenyine mu gihamya ntacyo gikomeye cy'urukundo. Umungeri arasya mu gutandukanya intama; umwana w'intama ntazi gusya mu kumenya nyina. Umwana w'imbwa atagira amenyo, kandi, nk'aho abifite, ashaka kwihora n'akanwa ke. Imparage itagira amahembe, kandi n'uruhanga ntiyemera gutera n'andi, ahubwo itangira, igasuzugura ibyo itarigeze igerageza; ntijya ku biryo by'ejo, nandi ntabwo isubira ku bisigaye by'ihiga ryayo. Ingwe y'ingabo ni inyankamugayo, ni inyibutsa kandi ni izihuta, bityo iba irembaremba kandi inyeganyega. Idubu ni iryananirwa cyane, rigaba gihiga kandi ari inyaryenge.
AMATUNGO — ni ukuvuga inyamaswa zo mu rugo n'iz'amahoro: kuko mu giheburayo zitwa «behemoti», kandi zishyirwa imbere y'inyamanswa, ni ukuvuga inyamaswa z'agasozi, izo Abagiriki hano bahindura «teria».
Icyo iminsi itandatu y'irema isobanura mu mico. Mu mico, umurimo w'irema mu minsi itandatu usobanura umurimo wo gukiranuka kw'umuntu. Ku munsi wa mbere rero, umucyo uremwa, ni ukuvuga, umunyacyaha amurikirwa, kugira ngo abone ububi bw'icyaha n'akaga k'imimerere ye n'iteka ryose. Ku munsi wa kabiri, umukikiri uremwa, ni ukuvuga, umunyacyaha ashyirwamo gutinya Imana n'urubanza, bigabanya amazi yo hejuru, ni ukuvuga irari ry'ubwenge, n'ayo hasi, ni ukuvuga irari ry'imyiyumvire, kugira ngo nubwo mu myiyumvire yifuza ibyo ku isi, mu mwuka ashobore gukurura ibyo mu ijuru. Ku munsi wa gatatu, isi, ni ukuvuga, umuntu wapfukiranywe n'amazi, ni ukuvuga irari, arafunikurwa, kugira ngo nubwo ayafite, ntayaganzwe, kandi ayumve ariko ntayemere: nibwo acura imbuto z'ingeso nziza. Ku munsi wa kane, izuba riremwa, ni ukuvuga, urukundo rushyirwa mu muntu; n'ukwezi, ni ukuvuga ukwizera gukeye; n'inyenyeri ya Nyamukangura, ni ukuvuga ibyiringiro; na Saturuni, ni ukuvuga kwifata; na Yupitori, ni ukuvuga ubutabera; na Marisi, ni ukuvuga ubutwari; na Merkuri, ni ukuvuga ubuhanga -- hamwe n'izindi nyenyeri, ni ukuvuga ingeso nziza. Ku munsi wa gatanu n'uwa gatandatu, ibinyabuzima biremwa: mbere na mbere, amafi, ni ukuvuga abantu beza ariko badatunganye rwose, kuko banyunyuzwa n'amaganya y'isi; icya kabiri, amatungo, ni ukuvuga abantu batunganye kurushaho babaho mu mwuka ku isi; icya gatatu, inyoni, ni ukuvuga abantu batunganye rwose, basuzugura ibintu byose, baguruka bajya mu ijuru n'urukundo rwabo rwose nk'inyoni: ni ko bivuye kuri Eusheri, Orijeni na Hugu, Pererius abivuga. Reba Mutagatifu Berinardo, Ikiganiro cya 3 ku Pentekosti.
Mu bimenyetso, Junilius ahuza iyi minsi itandatu n'ibihe bitandatu by'isi. Hakurikira irema ry'umuntu, ni ukuvuga:
«Ikinyabuzima gitagatifu kuruta ibyo, cyakira ubwenge bwo hejuru,
Cyari gisigaye, gishobora kuganza ibindi byose:
Umuntu aravuka.»
Imana rero ivuga iti:
Umurongo wa 26: Dureme Umuntu mu Ishusho Yacu no mu Kimeze Cyacu
DUREME UMUNTU MU ISHUSHO YACU NO MU KIMEZE CYACU.
Hano ibanga ry'Ubutatu Butagatifu Bweranda risobanurwa. Menya hano ibanga ry'Ubutatu Butagatifu Bweranda: kuko muri aya magambo Imana Data itabwira abamalayika, nk'aho ibategeka gushyiraho umubiri w'umuntu n'ubugingo bw'imyumvire, ikirinda ubwayo gukora ubugingo bw'ubwenge, nk'uko Platoni yabishatse mu Timayo, na Filoni mu gitabo cye Ku Rema ry'Iminsi Itandatu, n'Abayahudi. Kuko Mutagatifu Bazili Mukuru, Krizostomo, Teodoretusi, Kirili mu Gitabo cya I Mu kurwanya Yuliyani, na Agusitini mu Gitabo cya XVI cya Umurwa w'Imana, igice cya 6, banyagiriza ibyo nk'ibibi; kuko Imana yaremeye umubiri n'ubugingo bw'umuntu bitabaye binyuze mu bamalayika ahubwo ubwayo, nk'uko bigaragara mu gice cya II, imirongo ya 7 na 21. Niyo mpamvu ntivuga hano «nimukore» [facite], ahubwo «dureme» [faciamus], mu ishusho «yacu» -- ntabwo ariyanyu, yemwe bamalayika, ahubwo ni iyacu. Imana Data rero hano ibwira Umwana wayo, na Roho Mutagatifu, nk'abagenzi bayo, b'umwimerere umwe, ububasha bumwe n'igikorwa kimwe nayo. Ni ko Mutagatifu Bazili Mukuru, Ruperi, n'abandi bavuzwe haruguru babivuga; ndetse Inama ya Sirumiyumu, ivugwa na Hilari mu gitabo cye Ku Nama, ivuga ngo anatema ku barimo gusobanura aya magambo mu buryo bunyuranye.
Ibyiza cumi na bibiri by'umuntu. Menya icya kabiri ko ubwiza bw'umuntu ari bunini: kuko Imana iterwa inama kandi igisha ku irema ry'umuntu nk'ikintu gikomeye, ivuga iti: «Dureme umuntu»; ni ko Ruperi abivuga. Kuko umuntu ni ishusho ya mbere y'isi itaremwe, ni ukuvuga Ubutatu Butagatifu Bweranda, n'igihamya cy'ubukorikori no ubuhanga bwayo butagira iherezo, n'umurimo wayo utunganye rwose. Ku isi yaremwe ariko, umuntu ni iherezo, incamake, umugozi n'isano: kuko umuntu afite kandi ahuza muri we inzego zose z'ibintu by'umwuka n'iby'umubiri, bityo ari kandi yitwa Microcosmo, na Platoni amwita Horijoni y'isi yose, kuko agabanya kandi ahuza muri we igice cyo hejuru, ni ukuvuga ijuru n'abamalayika, n'igice cyo hasi, ni ukuvuga isi n'inyamaswa; kuko umuntu igice kimwe asa n'abamalayika, ikindi asa n'inyamaswa. Mu buryo bumwe, ubuzima n'igihe cyacu ni horijoni y'iteka: kuko kigabanya iteka ry'umunezero, riri mu ijuru, n'iteka ry'umubabaro, riri muri Jehanamu, kandi kigira uruhare mu byo byombi. Mutagatifu Klementi wa Roma, mu Gitabo cya VII cy'Amategeko y'Intumwa, igice cya 35, avuga neza ati: «Iherezo ry'umurimo wawe, ikinyabuzima rigira uruhare mu bwenge, umuturage w'isi, waremye mu buyobozi bw'ubuhanga bwawe, ubwo wavugaga ngo: "Dureme umuntu mu ishusho yacu no mu kimeze cyacu"; waremye, mvuga, kugira ngo abe umutako w'umutako, uwo umubiri wawe washyize hamwe uvuye mu bice bine by'ibanze, ariko ubugingo wavuye mu busa, ukamuhayo imyiyumvire itanu ku ntambara y'ingeso nziza; kandi ubwenge bwayo bw'ubugingo, wabushyize hejuru y'imyiyumvire nk'umugenda w'amafarashi.»
Icya kabiri, kuko binyuze muri Kristu nk'umuntu, ibinyabuzima byose, bikubiye mu muntu nk'aho ari microcosmo, nk'uko namaze kuvuga, byari kuzahindurwa ibya Mana: reba rero ko agaciro k'umuntu ari kanini. Icya gatatu, kuko nk'uko isi yaremwe ku bw'umuntu kandi hamwe n'umuntu, ni ko mu izuka izasubizwaho. Icya kane, ibanga rikomeye ryo kwizera, ni ukuvuga iry'Ubutatu Butagatifu Bweranda n'umwe utavangwa, ryahishuriwe bwa mbere mu irema ry'umuntu, nyuma rikaba ryari gutangazwa no kwemezwa mu kuvuka kwa kabiri kw'umuntu, ni ukuvuga mu Mubatizo; kuko ayo magambo «dureme» na «yacu» agaragaza Ubutatu; naho aya magambo «Imana ivuga,» «Imana irema,» n'ibindi, agaragaza Umwe. Icya gatanu, inyamaswa n'ibimera bivugwa ko byaturutse mu isi no mu mazi; ariko Imana yonyine yahumanuye kandi itunganya umubiri w'umuntu, ishyiramo ubugingo bw'ubwenge yaremeye ubwayo buvuye mu busa. Icya gatandatu, umuntu yagizwe n'Imana umutware n'umukuru w'inyamaswa zose, n'izikomeye, akaba nk'umwami w'isi yose. Icya karindwi, Imana yashyiriyeho umuntu kugira ngo ature kandi yishimire Paradizo, yuzuye ibyiza byose n'ubukungu bwose bw'ibintu. Icya munani, Imana yaremeye umuntu ifite intungane y'ubugingo no kutabisha ku buryo ubwenge bwamvugiraga Imana, imyumvire igamvugira ubwenge, n'umubiri ugamvugira ubugingo, n'ibinyabuzima byose bigaterwa n'ubutware bw'umuntu: ni cyo cyatumye atakoraga isoni yo kuba yambaye ubusa. Icya cyenda, Adamu yashyize amazina abereye kuri buri nyamaswa; ni ho ubumenyi n'ubuhanga bwe bwo hejuru bimurikira, ku buryo inyamaswa ubwazo, nk'aho zimenya kandi zivuga ko umuntu ari umwami n'umutware wazo. Icya cumi, yari afite umubiri udapfa, kugira ngo niyumvira Imana, amaze gukoresha ubuzima burekire ku isi, akerwa avuye mu buzima bwo ku isi ajye mu buzima bwo mu ijuru n'ubuziraherezo, atagize urupfu n'ibibi byose. Icya cumi na kimwe, Imana yashimishije umuntu n'impano y'ubuhanuzi, igihe yavuze ati: «Ubu ngaha igufa ryo mu magufwa yanjye.» Icya cumi na kabiri, Imana yabonaganaga n'umuntu kenshi mu ishusho y'umuntu, ikamubwira nk'incuti.
Menya icya gatatu ko Imana yashyizeho ingoro y'isi, nk'amafunguro, nk'uko Gregori wa Nisa avuga, cyangwa nk'icyumba cy'amafunguro kinogeye, yuzuye ibintu byose byari bikwiriye gukoreshwa, gushimisha no kumenya; hanyuma nyuma ya byose ishyiramo, ari ko yaresheje, umuntu, nk'uwari kuzaba umugaragu, iherezo n'umutware w'ibintu byose. Reba Mutagatifu Amburwazi, Urwandiko rwa 38 kuri Horontsiyani, na Naziyanzeni, Ikiganiro cya 43, na Gregori wa Nisa, igitabo Ku Rema ry'Umuntu. Mutagatifu Berinardo avuga neza rero, Ikiganiro cya 1 ku Itangazwa ry'Umukama: «Ni iki, aravuga, cyari gisigaye ku muntu wa mbere, uwo imbabazi zarindaga, ukuri kwigishaga, ubutabera buyoboraga, n'amahoro yareraga?»
Ikindi kandi, Diyogeni, nk'uko Plutaruki abihamya mu gitabo cye Ku Mahoro y'Umutima, na Filoni mu Gitabo cya I cya Ku Butegetsi Bwenyine, bigisha ko isi isa n'urusengero rw'Imana rwera kandi rwiza, umuntu yashyizwemo kugira ngo abe umuherezabitambo mukuru, kandi akorere ubuherezabitambo ku bw'ibinyabuzima byose, kandi ashimire Imana ku bw'ineza yashyizwe ku binyabuzima byose na buri kimwe, kandi abigirire neza Imana, kugira ngo yongeremo ineza kandi yirukane ibibi. Ni cyo gituma, «mu mwambaro wera yari yambaye» Aroni umuherezabitambo mukuru w'Isezerano rya Kera «yitwaje isi yose,» Ubuhanga 18:24. Umva Lakitantiyusi, igitabo Ku Uburakari bw'Imana, igice cya 14: «Bikurikira ko ngaragaze impamvu Imana yaremeye umuntu. Nk'uko yagennye isi ku bw'umuntu, ni ko yaremeye umuntu ku bwayo, nk'umuherezabitambo mukuru w'urusengero rw'Imana, ureba imirimo n'ibintu byo mu ijuru. Kuko ari we wenyine ufite imyumvire kandi wishoboza ubwenge, ashobora kumenya Imana, gushima imirimo yayo, kubona ububasha n'ubushobozi bwayo, n'ibindi. Ni cyo cyatumye yonyine yahawe ijambo, n'ururimi nk'umuvugizi w'ibitekerezo, kugira ngo atangaze icyubahiro cy'Uhoraho we.»
Ikindi kandi, Mutagatifu Amburwazi, mu rwandiko rwa 38 rwavuzwe, yigisha ko umuntu yaremwe nyuma ya byose, kugira ngo afite ubukungu bwose bw'isi bumukurikira -- inyoni zose, inyamaswa zo ku isi, ndetse n'amafi, n'ibindi -- kandi abe nk'umwami w'ibice by'isi, kandi binyuze muri byo azamuke nk'uko binyura mu nzego ajye mu ngoro y'ubwami bwo mu ijuru. Hanyuma asoza neza ati: «Ni byo rero yaje nyuma ya byose, nk'incamake y'umurimo wose, nk'impamvu y'isi, ibintu byose byakorerwe, nk'umuturage w'ibice byose: abana hagati y'inyamanswa, yoga n'amafi, aguruka hejuru y'inyoni, avugana n'abamalayika; atuye ku isi kandi akorera mu ijuru; anyuza inyanja, arya umwuka; umuhinzi w'ubutaka, umugenzi w'amazi manini, umurobyi mu mazi, umuhigi w'inyoni mu kirere, umuragwa mu ijuru, umuragwa mugenzi wa Kristu.»
«Umuntu.» — «Umuntu» hano si igitekerezo cy'umuntu utari ho kandi uhoraho, cyaba impamvu n'urugero rw'abantu bose, nk'uko Filoni yabishatse akurikiza Platoni. Nk'uko «umuntu» hano atari ubugingo bw'umuntu, nk'aho wavuga ngo: «Dushire mu mwuka w'umuntu ishusho yacu, ni ukuvuga ubuntu bw'Imana,» nk'uko Mutagatifu Bazili Mukuru na Amburwazi babisobanura. Ahubwo, «umuntu» ni Adamu ubwe, umuntu wa mbere kandi umubyeyi w'abandi bose, nk'uko bigaragara ku byavuzwe: kuko muri Adamu, kandi binyuze muri Adamu, Imana yakoreye kandi irema abandi bantu bose.
«Mu ishusho no mu kimeze» -- Ishusho y'Imana mu muntu. MU ISHUSHO YACU NO MU KIMEZE CYACU. — Uzabaza, ni mu ki iri shusho y'Imana, yagaragajwe mu muntu, iri? Anthropomorfite, bavugisha Audayusi (ni cyo cyatumye bitwa Abawudayani), batekereje ko umuntu ari ishusho y'Imana hakurikijwe umubiri, kandi bityo ko Imana ifite umubiri; ariko ibi ni ubwigomeke.
Icya kabiri, Oleyasitiri na Ewigubinetusi mu Cosmopoeia batekereza ko Imana hano yambaye ishusho y'umuntu kugira ngo ireme umuntu isa nayo; ariko ibi ni ubusa kumwe no gushya.
Menya mbere na mbere ko «ishusho» hano ifatwa nk'«urugero,» nk'aho wavuga ngo: Dureme umuntu hakurikijwe urugero rwacu, kugira ngo nk'ishusho agaragaze kandi atumenyekane, nk'urugero rwe. Iyi shusho si Ijambo ry'Imana, cyangwa Umwana, ari we shusho ya Se, nk'uko bamwe babisobanura; ahubwo ni umwimerere w'Imana ubwayo, Imana ubwayo imwe n'eshatu: kuko umuntu yaremwe mu ishusho yayo. Ni cyo cyatumye ibyo Ruperi afata «ishusho» nk'Umwana, na «ikimeze» nka Roho Mutagatifu, ari iby'ibanga. Nyamara, icya kabiri, «ishusho» ishobora gufatwa hano nk'imvugo y'igiheburayo, nk'aho wavuga ngo: Dureme umuntu mu ishusho yacu, ni ukuvuga, kugira ngo abe ishusho yacu, nk'iy'urugero rwe.
Ese ishusho n'ikimeze bitandukanye hano? Menya icya kabiri ko benshi batandukanya «ishusho» hano na «ikimeze,» ni ukuvuga ko «ishusho» ijyanye n'umwimerere, «ikimeze» na ko kijyanye n'ingeso nziza. Ni ko Mutagatifu Bazili Mukuru abivuga, mu Ikiganiro cya 10 ku Iminsi Itandatu: «Binyuze mu ishusho yashyizwe mu bugingo bwanjye, nahawe gukoresha ubwenge; ariko maze kuba Umukristu, nkaba asa n'Imana by'ukuri.» Mutagatifu Jeromi, kuri Ezekiyeli igice cya 28, «Uri ikimenyetso cy'ikimeze,» avuga ati: «Kandi bigomba kumenywa ko ishusho gusa ni yo yaremwe mu irema, naho ikimeze gisohorezwa mu Mubatizo.» Na Mutagatifu Yohani Krizostomo, mu Ikiganiro cya 9 ku Ntangiriro: «Yavuze 'ishusho' ku bw'ubutegetsi; 'ikimeze,' kugira ngo mu mbaraga z'umuntu tube asa n'Imana mu bwuzu, mu bugwaneza, n'ibindi, nk'uko na Kristu avuga ngo: 'Mube asa na So wanyu uri mu ijuru.'» Ibyo na byo bigishwa na Mutagatifu Agusitini, igitabo Mu kurwanya Adimanti, igice cya 5; Eusheri, Igitabo cya I ku Ntangiriro; Yohani wa Damasiko, Igitabo cya II Ku Kwizera, igice cya 12; Mutagatifu Berinardo, Ikiganiro cya 1 ku Itangazwa ry'Umukama, aho na we yongeyeho ati: «Ishusho ishobora gutwikwa muri Jehanamu, ariko ntishobora guherera; ishobora gururumba, ariko ntishobora kwangizwa. Ikimeze si ko biri; ahubwo kiraguma mu cyiza, cyangwa ubugingo nibucumura, gihinduka nabi, gisa n'inyamaswa zitagira ubwenge.» Ni ko rero binyuze mu cyaha, ikimeze cy'Imana mu muntu girapfa, ariko ishusho ntihera.
Ariko mvuga ko bitandukanye, ko ari hendiyadisi, nk'aho wavuga ngo: «Mu ishusho no mu kimeze,» ni ukuvuga, «mu ishusho y'ikimeze,» nk'uko biri muri Ubuhanga igice cya 2, umurongo wa 24, ni ukuvuga, «mu ishusho isa» cyangwa «ishusho isa cyane.» Ni cyo cyatumye Ibyanditswe bikoresha aya mazina bihuza -- rimwe iri, ikindi ryindi, ibyo byombi.
Umuntu ni igicucu cy'Imana. Menya icya gatatu ko «ishusho» mu giheburayo ari «tselem,» bisobanura igicucu, cyangwa igituma igicucu. Kuko umuzi «tsalal» bisobanura gukora igicucu, ni ho «tsel» bisobanura igicucu, na «tselem,» ishusho y'igicucu. Kuko nk'uko igicucu kiri ku mubiri, ni ko ishusho ari nk'igicucu cy'ikintu yavuyemo. Bityo «tselem» yerekana ko umuntu ku Mana ari igicucu gusa, cyangwa ishusho y'igicucu. Kuko Imana ifite umwimerere ukomeye kandi utahinduka; ariko umuntu afite umwimerere nk'igicucu kandi udahora: kandi ni byo bivugwa muri Zaburi ya 39: «Umuntu wese ni ubusa gusa; umuntu anyura nk'ishusho» (mu giheburayo: betselem, mu gicucu, ni ukuvuga nk'igicucu).
Menya icya kane ko umuntu atari ishusho y'Imana nk'uko Imana iri, ni ukuvuga ku byerekeye imiterere y'Imana yonyine (kuko umuntu ntashobora byose, ntagira ahandi hose, ntarihora, ntazi byose, nk'uko Imana iri), ahubwo gusa ku byerekeye imiterere isanzwe, iyo igeza ku binyabuzima by'ubwenge.
Menya icya gatanu ko iyi shusho y'Imana itari mu mugabo gusa, nk'uko Teodoretusi avuga, ahubwo kandi iri mu mumalayika no mu mugore, nk'uko Mutagatifu Agusitini abigisha neza mu Gitabo cya XII cya Ku Butatu, igice cya 7, na Bazili Mukuru hano mu Ikiganiro cya 10, asobanura aya magambo ya Intangiriro 1: «Umugabo n'umugore yabaremye.»
Ishusho y'Imana iri mu bwenge bw'umuntu. Mvuga mbere na mbere: iyi shusho y'Imana iri mu bwenge bw'umuntu, ni ukuvuga mu kuba umuntu ari mu rwego rwo hejuru rw'ibintu, aho Imana n'umumalayika baherereye, ni ukuvuga ko umuntu afite umwimerere w'ubwenge kandi ari ikinyabuzima cy'ubwenge. Kuko binyuze mu bwenge n'ubushishozi, umuntu agaragaza Imana kandi asa nayo kuruta ibindi binyabuzima byose. Biva kuri uyu mwimerere w'ubwenge impano esheshatu z'umuntu n'imiterere ye, muri buri mwe Abakurambere ba Kiliziya bashyira iyi shusho y'Imana, ni ukuvuga ku buryo bw'igice n'ubudatunganye.
Impano esheshatu z'umuntu aho umuntu ari ishusho y'Imana. Iya mbere ni uko ubugingo bw'umuntu budafite umubiri kandi butagabanywa, nk'uko Imana ubwayo iri: Mutagatifu Agusitini ashyira ishusho y'Imana muri ibi. Iya kabiri ni uko bwaho iteka kandi budapfa: Orijeni ayishyira muri ibi. Iya gatatu ni uko bugejejwe ubwenge, ubushake n'urwibutso: Yohani wa Damasiko ayishyira muri ibi. Iya kane ni uko bufite ubwisanzure bwo guhitamo: Mutagatifu Amburwazi ayishyira muri ibi. Iya gatanu ni uko bushobora ubuhanga, ingeso nziza, ubuntu bw'Imana, ibyishimo, kubona Imana, n'icyiza cyose: ni cyo cyatumye Gregori wa Nisa ashyira ishusho y'Imana muri ubu bushobozi. Iya gatandatu ni uko buyobora kandi bukaganza inyamaswa zose n'ububasha bwabwo: Mutagatifu Bazili Mukuru ayishyira muri ibi.
Ongeraho icya karindwi, nk'uko muri Imana ibintu byose biri kandi bikubiyemo by'agahebuzo, ni ko kandi ibintu byose biri mu muntu by'agahebuzo, nk'uko navuze mu ntangiriro y'uyu murongo. Ikindi kandi, umuntu binyuze mu kwiyumvisha, aba nk'ibintu byose, nk'uko Aristoteli abivuga, kuko yishushanya mu bwenge bwe amashusho n'ibishushanyo by'ibintu byose.
Izindi miterere ine n'ibihebuje by'umuntu. Icya munani, ni cyo cyatumye umuntu asa n'aho ashobora byose nk'Imana; kuko ashobora gukora no gusobanukirwa ibintu byinshi mu bukorikori, n'ibintu byose mu bwenge bwe. Ikindi kandi, umuntu ni iherezo ry'ibinyabuzima byose byaremwe, nk'uko Imana ari iherezo ryabyo. Icya cyenda, nk'uko ubugingo buyobora umubiri kandi bukaba bwose mu mubiri wose kandi bwose mu buri gice cyawo, ni ko kandi Imana iri yose mu isi yose kandi yose mu buri gice cy'isi. Icya cumi kandi mu buryo butunganye rwose, nk'uko Imana Data, mu kwiyimenya binyuze mu bwenge, ikora Ijambo, ni ukuvuga Umwana, kandi mu kumukunda ikora Roho Mutagatifu: ni ko umuntu, mu kwiyimenya, akora mu bwenge bwe ijambo ry'ubwenge, rigaragaza ubwe kandi rimusa, kandi bivuye muri ryo havamo urukundo mu bushake bwe: kuko ni ko umuntu agaragaza neza Ubutatu Butagatifu Bweranda. Ni ko Mutagatifu Agusitini abivuga, mu Gitabo cya X cya Ku Butatu, igice cya 10, n'Igitabo cya XIV, igice cya 11.
Ishusho y'Imana y'umwimerere ntishobora gutakizwa n'icyaha. Iyi shusho y'Imana mu muntu rero ni iy'umwimerere, kandi ntishobora gutakizwa n'icyaha; kuko yashyizwe mu mwimerere mu buryo budasubirwaho, ku buryo itashobora gutakizwa keretse umwimerere ubwawo na wo utakazwe. Ni ko Mutagatifu Agusitini abigisha arwanya Orijeni, mu Gitabo cya II cy'Ibisubizwamo, igice cya 24. Ni ikibi rero kandi ni ubupfu igitekerezo cya Matiasi Filakiyusi Iliriki Umuterimugihe, avuga ko ishusho y'Imana mu muntu yononekajwe n'icyaha ku buryo umuntu yahindutse mu buryo bw'umwimerere ishusho nzima y'umwimerere ya Sekibi -- kuko, avuga, iki ni cyo cyaha cy'ishingiro ubwacyo.
Ku ishusho y'Imana irengeje umwimerere mu muntu. Mvuga icya kabiri: hariho kandi indi shusho y'Imana mu muntu, ni ukuvuga iy'irengeje umwimerere, iri mu buntu bw'Imana no gukiranuka kw'umuntu, agahabwa uruhare mu mwimerere w'Imana, kandi izakomezwa no gusohorezwa mu ikuzo no mu buzima bw'iteka ryose. «Kuko ubuntu bw'Imana ni ubugingo bw'ubugingo,» nk'uko Mutagatifu Agusitini avuga. Iyi shusho ituruka ku bushake bw'umuntu, kandi iyo acumuye iraburizwa, ariko isubizwaho kandi ikongera igashyirwaho binyuze mu buntu bw'Imana no gukiranuka. Ni cyo cyatumye Intumwa Pawulo mu Abanyefezi igice cya 4, umurongo wa 23, avuga ati: «Muhindurwe, aravuga, mu mwuka w'ubwenge bwanyu, mwambare umuntu mushya waremwe hakurikijwe Imana mu butabera no mu butagatifu bw'ukuri.»
Ubutungane bw'ishingiro bwa Adamu. Menya hano ko Adamu, mu kanya ka mbere k'irema rye, hamwe n'ubuntu bw'Imana, yashyizwemo icyarimwe ingeso nziza zose z'iyobokamana n'iz'imico: ndetse yahawe ubutungane bw'ishingiro, bwo, usibye ingeso nziza zamaze kuvugwa, bwari ubufasha bwa buri gihe n'inkunga y'Imana, bwatumaga imigeri yose y'irari idahwitse, ni ukuvuga iy'irari, ibanziriza ubwenge, iburizwa; kandi irari rikumvira ubwenge, ubwenge bugumvira Imana mu bintu byose; bityo umuntu yishimiye mu bintu byose amahoro yo mu mutima, ubutungane n'ubutagatifu. Kandi Adamu, iyo atacumura, yari gusigaranira ubu butungane no kwuzura ku bamukomokaho. Ku byerekeye ubutungane bw'ishingiro, reba Molina, Pererius, Aretinusi, n'abandi.
Mvuga icya gatatu ko mu mubiri w'umuntu nta shusho y'Imana iriho mu buryo nyabwo, ariko muri wo hariho ikintu cyayo kimurikira mu buryo, kuko umubiri w'umuntu ari ishusho y'ubwenge: kuko guhagaze neza n'amaso ahagaritse mu ijuru bigaragaza ubugingo buyobora umubiri, buturutse mu ijuru, busa n'Imana, bushobora iteka n'ubumana, bureba hejuru kandi bugomba gushaka hejuru. «Kuko niba ikirahuri gifite agaciro kangana, ni kangahe k'umuringa w'agaciro?» Niba umubiri ari uko, ubugingo bugomba kumera bute? Ni ko Mutagatifu Agusitini abivuga, mu Gitabo cya VI cya Ku Ntangiriro mu Bisobanuro, igice cya 12, na Berinardo, Ikiganiro cya 24 ku Ndirimbo Ihebuje. Guhagaze kw'umuntu rero kumwibukisha ko atagomba gukurikira ibyo ku isi, nk'uko amatungo abigira, ashaka ibyishimo byose mu isi: ni cyo cyatumye amatungo yose yunama ku nda; ni cyo Umwanditsi avuga:
«Ibindi binyabuzima byose bireba hasi ku isi,
Ariko umuntu yamuhaye amaso ahagaritse mu ijuru, kandi amutegeka kureba
Ijuru, no guterura amaso ye hejuru ku nyenyeri.»
Twavukiye mu ijuru rero; twaremwe ku bw'ijuru: iri ni ryo herezo ryacu, iri ni ryo ntego yacu. Niba turayitandukiriye, turi abantu ubusa, ubusa twashyize amaso mu ijuru no ku izuba; byari kuba byiza kuba inyamaswa cyangwa amabuye. Ariko niba tubigeraho -- tuzaba twarahiriwe gatatu no kane! Ibi rero ni byo bitugire, nk'uko byagiriye Mutagatifu Berinardo, urugero ruhoraho rwo kubaho mu buzima butunganye no bwera: Berinardo, vuga impamvu uri hano? Kuki utegereza ijuru? Kuki wakiriye ubugingo bw'ubwenge kandi budapfa?
Mu bindi binyabuzima harimo ikimenyetso runaka cy'Imana. Mvuga icya kane ko mu bindi binyabuzima nta shusho iriho, ahubwo harimo nk'ikimenyetso cy'Imana, kigaragaza Imana nk'uko ingaruka igaragaza impamvu yayo. Kuko uwitekereza umwimerere, ibikorwa, imyiteguro, intego, n'isano n'urutonde bitangaje by'ibintu byose hagati yabyo, bigaragara ko byaremwe kandi bibitswe n'ubwenge n'ubuhanga by'Imana.
Mu mico: impamvu itangwa yo kuki umuntu atwaye ishusho y'Imana. Mu mico, Imana yashatse ko ibintu byose biba iby'umuntu, ariko umuntu abe uw'Imana, nk'umutungo wayo wihariye, ni cyo cyatumye imushyiraho ikimenyetso cy'ishusho yayo -- n'ikinakomeye kandi kidashobora gusibwa -- kugira ngo umuntu, yireba, amenye Imana Umuremyi we nk'aho ari mu ishusho. Kuko umuntu atwaye ishusho y'Imana: mbere na mbere, nk'umwana wa se, uwo agomba gukunda no kwubaha; icya kabiri, nk'umugaragu w'umutware we, uwo agomba gutinya no kubaha; icya gatatu, nk'umusirikare w'umuyobozi n'umutware we, uwo agomba gutangira ubudahemuka n'ubumvire; icya kane kandi cya nyuma, nk'umukozi n'umugenzuzi w'ibintu by'umutware we, uwo agomba gutanga imikoreshereze myiza y'ibinyabuzima byashyizwe mu maboko ye, ku bushimwe buhoraho n'ikuzo ry'Uhoraho Imana ye. Amaherezo, niba ari icyaha cy'ubwami gusuzugura ishusho y'umwami, icyaha kizaba iki gusiga amanyanga no kwanduranya n'icyaha ishusho y'Imana yashyizwe muri we?
«Aganze» -- Ubutware bw'umuntu. KANDI AGANZE. — Mu giheburayo «veiirdu,» ni ukuvuga «baganze» cyangwa «bategeke,» ni ukuvuga Adamu na Hawa n'abavuye muri bo. Umuntu rero ni ikinyabuzima cyavukiye gutegeka.
Umva Mutagatifu Bazili Mukuru mu Ikiganiro cya 10 ku Iminsi Itandatu: «Uri rero, yemwe muntu, ikinyabuzima cyavukiye gutegeka. Kuki wiyegurira ubu bucakara bubi bw'irari? Kuki wiyegurira icyaha nk'umugaragu udafite agaciro? Kuki ku bushake bwawe ubwite wibagira umugaragu n'umufungwa wa Sekibi? Imana yagutegekesheje kuba mu mwanya wa mbere mu binyabuzima; kandi dore, utera kure ugasuzugura icyubahiro cy'ubutegetsi bukomeye.»
Ubwoko bw'ubutware umuntu yari afite mu gihe cy'ubwere ku binyabuzima. Menya mbere na mbere: Mu gihe cy'ubwere, umuntu yari afite ubutware butunganye ku nyamaswa zose, igice biturutse ku bumenyi no ku buhanga bw'umwimerere, abwo yari azi uko buri nyamaswa igomba guhigwa, guhindurwa iy'abantu kandi ikoreshwa; igice bivuye mu buhanga bwihariye bw'Imana. Kuko byari bikwiriye ko, igihe umubiri w'umuntu wumviraga umwuka kandi umwuka ukumvira Imana, inyamaswa na zo zumvira umuntu nk'umutware wazo. Ikindi kandi, ubu butware ni ikimenyetso cy'icyubahiro gikomeye cy'umuntu. Umva Mutagatifu Amburwazi mu ntangiriro y'Igitabo cya VI cy'Iminsi Itandatu: «Umwimerere wasa n'uko udafite igishongore cyangwa gikomeye kuruta inzovu, cyangwa giteye ubwoba kuruta intare, cyangwa gikaze kuruta ingwe: nyamara ibi bikorera umuntu, kandi mu myigishirize y'umuntu bireka umwimerere wabyo; byibagirwa ibyo byavukiye; byanika ibyo bategetswe. Ni iki gikwiye kuvugwa? Bigishwa nk'abana bato, bikorera nk'abagaragu, bifashwa nk'abagoyagoya, bikubitwa nk'abanebwe, bihanwa nk'abategekwa: bijya mu mico yacu, kuko byatakaje imyifatire yabyo.»
Menya: Mu gihe cy'ubwere, ubumvire bw'inyamaswa bwari kuba nk'ubw'ubutegetsi: kuko byari kubanza kwumva itegeko ry'umuntu mu myumvire runaka, kugira ngo bimumvire. Amaherezo, icyo gihe umuntu yari kuganza n'umuntu, ariko atari mu bucakara, ahubwo mu butegetsi bw'abenegihugu, nk'uburi hagati y'abamalayika. Ni ko Mutagatifu Agusitini abivuga, mu Gitabo cya XIX cya Umurwa w'Imana, igice cya 14.
Ni mu buhe buryo ubutware bw'umwimerere buriho ubu? Menya icya kabiri: Ubu butware bwasigaye mu muntu nyuma y'icyaha, nk'uko bigaragara muri Intangiriro 9:1; ni cyo cyatumye ku mategeko y'umwimerere, buri muntu arebwa guhiga inyamanswa z'ishyamba, ndetse no guhiga amafi. Ariko binyuze mu cyaha ubu butware bwagabanutse cyane, cyane cyane ku byerekeye inyamaswa z'imbere, ni ukuvuga izikomeye, nk'intare, n'iz'igiciro nto kandi mbisi cyane, nk'imibu, injangwe, n'ibindi. Nyamara abantu bamwe b'abatagatifu cyane bagaruye ubwo butware, begeranye cyane n'ubwere bwa mbere; nk'uko Nowa yaganje inyamaswa zose z'inkuge, Elisha aganza amadubu, Daniyeli aganza intare, Pawulo aganza inzoka, na Mutagatifu Fransisko wa Asizi aganza amafi n'inyoni yabigishije -- yabonye ubutware ku binyabuzima.
Mu mico, umuntu aganza amafi iyo aganza ibyaha byo kurya cyane n'irari ry'umubiri; inyoni, iyo aganza ubwibone; ibikururuka, iyo aganza umutima w'ibintu; inyamanswa, iyo aganza uburakari. Ni ko Orijeni, Krizostomo, na Eusheri babivuga.
Umurongo wa 27: Umugabo n'Umugore Yabaremye
MU ISHUSHO Y'IMANA YAMUREMYE. — «Y'Imana,» ni ukuvuga ya Kristu, ari we Mana: kuko umuntu yaremwe mu ishusho ya Kristu by'umwihariko. Kuko ni byo bivugwa mu Abanyaroma 8: «Abo yamenye mbere, yabageneye kandi kuba asa n'ishusho y'Umwana.» Ariko ishusho ya Kristu ni iy'ubuntu bw'Imana bw'irengeje umwimerere n'ikuzo; hano ariko haganirwa by'umwihariko ku ishusho y'umwimerere. Rero ni enalaje y'umuntu, isanzwe mu Baheburayo. Kuko Imana ivuga ku byayo nk'aho ari ku wundi, mu muntu wa gatatu.
27. UMUGABO N'UMUGORE YABAREMYE. — Bivuye kuri ibi, umuntu mushya wiyemeje ibintu bishya mu Bufaransa yavuze mu buryo butagira umumaro ko Adamu yaremwe ari hermafuroditi kandi yari umugore nk'uko yari umugabo. Ni ko na Platoni mu Simposiyumu avuga ko abantu ba mbere bari andorojini. Ariko ibi bivugwa mu bupfu: kuko Ibyanditswe ntibivuga «yamuremye» ahubwo «yabaremye,» ni ukuvuga Adamu na Hawa -- ni ukuvuga, yaremeye Adamu nk'umugabo na Hawa nk'umugore. Ni ho bigaragara ko ibi bivugwa mu guteganiriza. Kuko Mose atarigeze asobanura irema rya Hawa, nubwo yaremwe kuri uyu munsi wa gatandatu; kuko abiha igice cya 2, umurongo wa 22. Ni ubupfu kumwe n'ibyo Abaheburayo bamwe na Fransiskusi Georgiusi (umubumbe wa I, igihamya cya 29) bavuga, ni ukuvuga ko Adamu na Hawa baremwe n'Imana mu buryo bumateranye mu mpande kandi bari nk'umwe, ariko Imana yabatandukanyije nyuma; kuko ibi birwanya igice cya 2, umurongo wa 18, nk'uko nzabigaragaza aho.
Umurongo wa 28: Mwiyongere Mubyare
28. MWIYONGERE MUBYARE. — Bivuye kuri aya magambo bigaragara ko Adamu na Hawa baremwe mu myaka n'uburebure bihagije, bakwiriye kubyara, ni ukuvuga mu busore cyangwa mu buntu bw'abagabo. Abanyabwigomeke bavuga ko hano Imana itegeka buri muntu ku giti cye kubyara no gukoresha ishyingiranwa. Ariko iyo ari uko, bari gukurikiranira Kristu Nyagasani (nta bwo tuvuga abandi bagabo batagatifu cyane) nk'uwa mbere wamenye iri tegeko. Kandi niba hariho itegeko hano, ntabwo rihabwa buri muntu ku giti cye, ahubwo ubwoko bwose, ni ukuvuga abantu bose muri rusange, kugira ngo batemere ko ubwoko bw'abantu buzima. Ni ko Mutagatifu Tomasi wa Akwino avuga. Ariko mvuga ko nta tegeko na rimwe riri hano. Kuko Imana yavuze ibyo bimwe ku mafi mu murongo wa 22, ayo nta tegeko yadusije kuri yo. Hano rero Imana ihera umugisha umuntu, nk'uko bigaragara mu magambo yayo ubwayo; ni ukuvuga, yemera gukoresha ishyingiranwa mu bantu, kandi ibahayo ububasha n'uburumbuke kugira ngo binyuze mu guhuza umugabo n'umugore, nk'izindi nyamaswa, babyare isa nabo, kandi bityo babike kandi bakwize bo n'ubwoko bwabo. Ni ko Mutagatifu Yohani Krizostomo, Ruperi, na Agusitini (mu Gitabo cya 21, Umurwa w'Imana, igice cya 22), Pererius, Oleyasitiri, Vatabli, n'abandi babivuga.
Izina Adamu ryibumbiye ibice bine by'isi. MWUZURE ISI. — Nk'ikimenyetso cy'ibi, nk'uko Mutagatifu Agusitini avuga (Ikiganiro cya 9 kuri Yohani), ibice bine by'isi bikubiye mu izina Adamu mu kigiriki binyuze mu nyuguti za mbere zabyo. Kuko Adamu, niba usobanura inyuguti za mbere, ni kimwe na anatole, disis, arkitosi, mesembiriya, ni ukuvuga Iburasirazuba, Iburengerazuba, Amajyaruguru, Amajyepfo; kugira ngo bigaragaze ko muri Adamu hari kuzavuka abantu bazatura kandi buzuze ibice bine by'isi.
Muyiganze -- nimaze kwirukana cyangwa guhiga inyamanswa zose, muyiture kandi muyihinge, mwishimire ubwiza bwayo n'imbuto zayo.
«Mutegeke.» — Igihebureyo «redu» ni ridahuye. Kuko niba ukivana mu «rada,» bisobanura «mutegeke»; ariko niba ukivana mu «yarad,» bisobanura «mumanuke,» nk'aho wavuga ngo: Niba mumvira itegeko ryanjye, muzategeka inyamaswa zose; niba mutamvira, muzamanuka muvuye mu butware bwanyu, nk'uko umuririmbyi ababara muri Zaburi ya 49:15. Ni ko Deliriyo abivuga. Ariko iyi nsobanuro igenda ku buhanga kuruta ku kuri; kuko bigaragara ko hano hariho gusa ikiganiro cy'umugisha n'ubutware bw'umuntu. Bityo «redu» hano ni kimwe na «mutegeke.»
Umurongo wa 29: Dore Ndabahaye Imyaka Yose Nk'ibiryo
29. DORE NDABAHAYE IMYAKA YOSE NK'IBIRYO. — «Ndabahaye,» ni ukuvuga «ndabaha»: kuko Abaheburayo bakoresha igihe cyashize ku cyahe, cy'igihe kiragezweho, batagikinye. Ni cyo cyatumye igitekerezo rusange cy'Abakurambere ba Kiliziya n'Abahanga ari uko abantu kugeza ku mwuzure bari bimbuye cyane mu biryo ku buryo bariye imyaka n'imbuto, ariko birinda inyama ndetse n'umuvinyo; bitari kubera itegeko iryo ari ryo ryose ry'Imana, ahubwo kubera icyubahiro runaka cyaturutse ku kuba Imana itaremereye ibanga n'imvugo ko irya inyama n'umuvinyo byemewe, nk'uko bigaragara muri Intangiriro 9, imirongo ya 3 na 21. Dore, iyi mico yoroshye y'abakurambere ntiyagabanije ubuzima bwabo ahubwo yabwongeye, kuko icyo gihe babagaho imyaka 900. Boetiyusi avuga neza kuri ibi byera by'ubuzima (mu Gitabo cya 2, Ku Buhozi bw'Ubuhanga, indirimbo ya 5):
«Igihe cy'imbere cyaranezeraga cyane,
Gishimishwa n'imirima yizerwa,
Kitatakajwe n'ubunebwe bw'ubusa,
Gishagaga gusaza mu kwibazimya
Inyungu zaguye ku isi.»
Na Ovidi, mu Gitabo cya 1 cy'Ihinduka, aririmba ku bakurambere b'igishaje:
«Batoraga utunyamabuto,
N'udutinyemu, n'amavuna ashikamye ku bihuru by'amahwa,
N'inyungu zaguye mu giti kinini cya Yupitori.»
Nzavuga ibindi kuri ibi mu gice cya 9, imirongo ya 3 na 2.
Umurongo wa 31: Imana Ibona Ibyo Yaremye Byose, Kandi Byari Byiza Cyane
Impamvu ku muntu hativugwa ngo «Imana ibona ko ari byiza.» Ushobora kubaza: Kuki, nyuma ya buri murimo w'irema havugwa, «Imana ibona ko ari byiza,» ibyo bireka nyuma y'irema ry'umuntu? Nsubiza: Impamvu ya mbere ni uko mu muntu irema ry'ibintu rirangira; rimaze kurangira no gutungana, Mose, mu mvugo y'incamake ifata ibintu byose, avuga ati: «Imana ibona ibyo yaremye byose, kandi byari byiza cyane.» Iyi ncamake yerekeye by'umwihariko umuntu, kuko Mose yasobanuriye irema rye neza kuruta ibindi ibyo ahita, kandi kuko umuntu ni iherezo, incamake, umugozi n'icyicaro cy'ibinyabuzima byose: kuko ibintu byose byaremwe ku bw'umuntu, kandi umuntu ni umutware, umugenerwa, isano n'umugozi w'ibinyabuzima byose. Bityo, kugira ngo Mose adasubiramo icyarimwe, yaretse icyo mbere, akagitekererza mu cyo nyuma, kugira ngo agaragaze ko ibintu byose mu muntu no ku bw'umuntu, nk'uko byaremwe, ni ko kandi byiza bivuye ku Muremyi mwiza w'umuntu. Ni ko Pererius abivuga.
Yongeraho kandi ko ni cyo cyatumye ijambo «cyane» ryongerwa hano, ridakoreshwa ku yindi mirimo, kuko ibyiza by'umuntu biruta ibyiza by'ibindi, by'umwihariko kuko binyuze mu muntu, ni ukuvuga Yezu Kristu, ibinyabuzima byose byari kuzahindurwa ibya Mana: kuko ubumuntu bwa Kristu bumaze kuba ubwa Mana, ibinyabuzima byose kandi, bikubiyemo muri we, byahindutse ibya Mana mu buryo butangaje.
Mutagatifu Agusitini atanga izindi mpamvu ebyiri mu Gitabo cya 3 cya Ku Bisobanuro by'Intangiriro, igice cya 24. Iya kabiri: Kuko, avuga, umuntu ataratungana: kuko atarishyizwe muri Paradizo; cyangwa kuko, amaze gushyirwaho, ibyo bimwe byaretswe. Yongera iya gatatu: kuko Imana yamenye mbere ko umuntu yari gucumura kandi ataguma mu butunganye bw'ishusho yayo -- nk'aho ivuga ngo: Ntiyashatse kumwita mwiza bw'umwimerere uwo yamenye mbere ko yari kuba mubi bw'icyaha cye.
Mutagatifu Amburwazi atanga impamvu ya kane mu gitabo cye Ku Paradizo, igice cya 10: Imana, avuga, ntiyashatse kuvuga kuri Adamu wenyine, mbere y'irema rya Hawa, «ko ari byiza,» kugira ngo idasa nk'aho ihinyuza ubwayo; kuko mu gice cya 2, umurongo wa 18, ivuga iti: «Si byiza ko umuntu aba wenyine; dumukorere umufasha umukwiriye.» Bityo, kuko ibyiza by'ubwoko bw'abantu, ni ukuvuga uburumbuke no kwiyongera, byaturutse kuri Hawa, Imana ntiyashatse mbere y'irema ryayo kuvuga kuri Adamu wenyine «ko ari byiza.» «Kuko yashatse,» avuga, «ko haba benshi ashobora gukiza no kubabarira icyaha, aho kuba Adamu wenyine utacumuye.»
Impamvu ya gatanu ni iy'imico, ni ukuvuga kugaragaza ko umuntu afite ubwisanzure bwo guhitamo, ibindi binyabuzima bitagira; bityo bifite gusa ibyiza by'kubaho, cyangwa ibyiza bw'umwimerere. Ariko umuntu, kuko ari wisanzure, afite ibyiza bikomeye by'ingeso nziza, cyangwa ibyiza by'imico. Kugira ngo rero agaragaze ko ibyiza by'imico y'umuntu, ari byo bya mbere, biva mu gukoresha ubwisanzure bwe, Imana ntiyashatse kuvuga mbere ko ari mwiza. Iyi mpamvu ihabwa na Mutagatifu Agusitini, Mutagatifu Amburwazi, n'abandi.
31. IMANA IBONA IBYO YAREMYE BYOSE, KANDI BYARI BYIZA CYANE. — Mutagatifu Agusitini, mu Gitabo cya 1, Ku Ntangiriro mu kurwanya Abamanishi, igice cya 21: «Igihe yavugaga ku buri kintu ku giti cyacyo, aravuga, yavugaga gusa ngo: 'Imana ibona ko ari byiza'; ariko igihe byavuzwe ku bintu byose hamwe, ntibyanenze kuvuga 'Byiza' keretse 'cyane' na byo byongerwa. Kuko niba imirimo imwe imwe y'Imana, iyo itekerwa n'abanyabwenge, isangwa ifite ibipimo, imibare n'urutonde bishimwa, buri kintu gishyizwe mu bwoko bwacyo, ni kangahe ibintu byose hamwe, ni ukuvuga isi yose, isohozwa n'ibi bintu bimwe bimwe bihuriye hamwe. Kuko ubwiza bwose bugizwe n'ibice, bushimwa cyane mu bintu byose hamwe kuruta mu gice kimwe.» Kandi nyuma ati: «Ni ukuntu ingufu n'ububasha bw'ubuzuzane no bumwe biri, ku buryo ibintu byiza bishimisha cyane iyo bihurira kandi bihuza mu kintu kimwe. Kandi 'isi yose' (universum) yakuye izina ryayo mu 'bumwe' (unitas).»
Impamvu icyenda z'ubwiza bw'isi.
Menya: Ubwiza bw'isi n'ibinyabuzima byaremwe ni butangaje.
Ya mbere, bivuye mu itandukaniro ry'ibintu. Kubera itandukaniro ry'ibintu; kuko bimwe nta mubiri bifite, nk'abamalayika, bagabanyijwe mu moko atandukanye, imitwe n'amashyirahamwe, kandi ari benshi, hafi itagira ingano; ibindi bifite imibiri: kandi muri byo bimwe ntibyononeka, nk'ijuru n'inyenyeri; ibindi birononeka, kandi ibyo ari bibiri, ni ukuvuga ibitagira ubuzima n'ibifite ubuzima. Mu binyabuzima, bimwe ni ibimera, ibindi ni inyamaswa, ibindi kandi ni ibifite igice umubiri n'igice umwuka, nk'abantu. Kandi uburyo abantu batandukanye mu ishusho no mu maso, mu migendekereze, ijwi, ubwenge, ururimi, ubushakashatsi, ubukorikori, imico, amategeko, amabwiriza, n'amadini ni bunyuranye cyane.
Iya kabiri, bivuye mu rutonde rw'ibintu. Kubera urutonde rw'ibintu byose n'imyitegurire yabyo ikwiriye rwose: kuko ibintu byubahitse bifite umwanya wo hejuru mu isi, ibidafite icyubahiro bifite uwo hasi, ibibiri hagati bifite uwo hagati, kandi ibyo byo hasi bigendeshwa, bibitswe kandi biyoborwa n'ibyo hejuru.
Iya gatatu, bivuye mu bintu byose hamwe. Kubera ubuzuzane no kuba hamwe by'ibintu: kuko mu isi ibintu byose biri mu buryo butatu. Mbere na mbere, hakurikijwe inzego rusange z'ibintu, ari ine: kubaho, kubaho kw'ibinyabuzima, kumva no gusobanukirwa. Icya kabiri, hakurikijwe ubwoko bwose bwa buri nzego muri izo n'amoko agengwa nayo. Icya gatatu, ko nta kintu na kimwe kiri ahantu, kandi nta kintu na kimwe cyakozwe n'Imana kitari mu isi kandi kidafite aho kiyigeneweho.
Iya kane, bivuye mu isano ry'ibintu. Kubera isano rihanitse kandi ritangaje ry'ibice byose hagati yabyo, atari gusa mu bunini, ku buryo nta hantu hose habura cyangwa haba ubusa, ahubwo kandi no mu ruhererekane n'imyubakire y'amoko y'umwimerere, ni ukuvuga nta ciwe, kandi buri gice gihuzwa neza rwose kandi mu bwuzu n'ibice bihana imbavu iyo ari yo yose.
Iya gatanu, bivuye mu kwangana no kwiyunga by'ibintu. Kubera ubwumvikane budahwitse hagati y'ibintu, no kubera isano ryabyo ry'umwimerere ryo kwiyunga no kwangana. Ubwo kwangana buriho hagati y'umuzabibu n'ishu, hagati y'intama n'ikirura, injangwe n'imbeba, n'ibindi bintu bitagira ingano. Kwiyunga kuriho hagati y'ibuye rikurura n'icyuma, hagati y'ibimera bigabo n'ibigore, hagati y'amabuye y'agaciro atandukanye, hagati y'ibinyobwa, no hagati y'inyamaswa.
Iya gatandatu, bivuye mu kugereranywaho kw'ibintu. Kubera ikigereranyo gitangaje cy'ibintu byose hagati yabyo no n'isi yose: kuko iki kigereranyo gisa n'ikigereranyo n'ubwiza by'umubiri w'umuntu, buturuka mu gukora neza ibice byose by'umubiri; ku buryo nk'uko umuntu ari isi nto, ni ko isi ari umuntu munini runaka.
Iya karindwi, bivuye mu buyobozi bwiza bw'isi. Kubera ubuyobozi bwa Mana kandi bwiza rwose bw'isi. Mbere na mbere, kuko Imana yagejeje buri kintu, n'igisuzuguritse cyane, ibyo byose byari bikenewe cyangwa byari byiza mu kubika ubuzima bwacyo no kugera ku iherezo ryacyo, mu buhanga n'ubuntu burengeje. Icya kabiri, kuko iyobora buri kintu, n'ibitagira ubwenge n'imyumvire, ku iherezo ryabyo, kandi binyuze mu buyobozi bwayo bigera ku iherezo ryabyo nk'aho bizi kandi biteganya ibikorwa n'intego byabyo, nk'uko bigaragara neza mu nyoni zubaka ibihumbagaro, mu mugeri w'izuba, ijuru, imiyaga, n'ibindi. Icya gatatu, kuko itunganya buri kintu ku buryo, mu guhiga ingufu zabyo no kwangizanya, bitagira ingaruka mbi ku isi no ku byayo, ahubwo bigakiza kandi bikayitaka. Icya kane, kuko buri kintu gishyira imbere ibyiza rusange aho ibyihariye, nk'uko ikintu kiremereye kizamuka hejuru kugira ngo kibuze ubusa. Ni cyo cyatumye Mutagatifu Agusitini, mu Urwandiko rwa 28, asubiramo ibya Ezayi 40 hakurikijwe Abagiriki Mirongo irindwi -- «Usohora ku mibare» cyangwa ku rugero «isi» -- yigisha ko isi ari umuziki mwiza w'Imana Umuhanzi, uturuka mu bintu bitandukanye kandi birwanira hamwe nk'amajwi n'impanuro zitandukanye, ugira ubwumvikane n'isonia bitangaje. Uwo Agusitini, mu Gitabo cya 11 cya Umurwa w'Imana, igice cya 18, avuga ko muri iyi si Imana yakoze ibintu bitandukanye cyane «kugira ngo,» avuga, «ishimishe urutonde rw'ibihe nk'indirimbo nziza cyane, hamwe n'ibihindure runaka nk'antitezi.»
Iya munani, kuko ibintu byose bikorera umuntu. Kuko ibintu byose mu isi byategurwa ku nyungu y'umuntu: kuko bimwe bijyanye n'ibikenewe n'inyungu z'ubuzima bw'umuntu; ibindi ku byishimo bitandukanye by'abantu; ibindi ni imiti y'indwara no kurinda ubuzima; byinshi na byo birimo urugero rwo kwigana; byose bifasha ubumenyi bw'ibintu, by'umwihariko ubumenyi, urukundo n'iyobokamana kuri Imana.
Iya cyenda, kuko ibibi biyoborwa ku byiza. Kuko Imana iyobora ibibi byose mu isi ngo bigere ku byiza: kuko iyobora ibibi by'igihano kugira ngo ihane ibibi by'icyaha. Ibibi by'icyaha ni bibi rwose kandi ni ibyaha; nyamara ubuntu, ubuhanga n'ububasha by'Imana ni bwinshi ku buryo ibiyobora ku byiza bw'impuhwe n'imbabazi zayo, mu kubibabarira, cyangwa ku byiza bw'ubutabera n'igihano cyayo, mu kubihanira ibihano by'ubu n'iby'iteka ryose: ni ko Pererius abivuga.
Nuko rero Mutagatifu Berinardo avuga neza, Ikiganiro cya 3 ku Pentekosti: «Ibintu bitatu, aravuga, tugomba gutekereza mu murimo munini w'iyi si, ni ukuvuga iki ari cyo, uko kiri, kandi impamvu yashyizweho. Mu kubaho kw'ibintu, ububasha butagira ingano bushimwa, kuko ibintu byinshi, bikomeye, bitandukanye, bihebuje byaremwe. Ndetse mu buryo ubwabwo, ubuhanga budasanzwe bumurikira, kuko bimwe bishyizwe hejuru, ibindi hasi, ibindi hagati, mu rutonde rwuzuye. Ariko nutekereza ku mpamvu byakorewe, hasangwa ubuntu bufite inyungu, inyungu ifite ubuntu, bishobora gukomera ndetse n'abatagira ishimwe n'umubare n'ubunini bw'ineza. By'ingufu rwose biturutse mu busa, by'ubuhanga rwose bwiza, by'ubuntu rwose bifitiye akamaro, ibintu byose byaremwe.» Na Mutagatifu Agusitini mu Ibigwi, igice cya 141: «Ibintu bitatu by'umwihariko twari dukwiriye kumenyeshwa ku byerekeye uko ibinyabuzima byaremwe: ni nde yabiremye, abinyujije mu ki, kandi kuki yabiremye. Imana ivuga iti: 'Habeho umucyo,' umucyo ukabaho, Imana ibona umucyo ko ari mwiza. Nta muremyi uhebuje Imana, nta bukorikori buruta ijambo ry'Imana, nta mpamvu nziza kuruta ko ibyiza biremwa n'Icyiza.'» N'Igice cya 440: «Imana ntiyarema umumalayika cyangwa umuntu ibyamenye ko uzaba mubi, keretse na yo izi ibikorwa by'ineza izabageneye, kandi mu rutonde rw'ibihe, nk'indirimbo nziza cyane, igashimisha n'ibihindure nk'antitezi nziza cyane.» Iyi ni yo ndirimbo, iki ni cyo gitabo cy'isi.
Ni cyo cyatumye Mutagatifu Antoni Mukuru, igihe umuntu yamubazaga uko ashobora kubaho mu butayu nta bitabo, yasubizaga ati: «Igitabo cyanjye, yemwe Umufilozofi, ni umwimerere w'ibintu byaremwe n'Imana, wemera igihe icyo ari cyo cyose nshimishijwe no guha ibitabo by'Imana ubwayo byo gusoma.» Ni ko Sokrate w'Abashakashatsi abiganira, mu Gitabo cya 4 cy'Amateka, igice cya 18.
Amaherezo, Filoni, mu gitabo cye Ku Guhinga kwa Nowa, hafi y'iherezo, yigisha ko nta kintu gikenewe mu mirimo y'Imana keretse umucamanza w'ukuri n'umushimizi wabyo. «Hariho, avuga, inkuru yarahindukijwe n'abanyabwenge igashyirwa mu ntoki z'abavuye inyuma; ni iyi. Kera, igihe Umuremyi yarangizaga isi yose, yabajije umuhanuzi runaka niba yifuza ikintu kitaremwe, cyaba ku isi no mu mazi, mu kirere cyangwa mu ijuru. Yasubije ko ibintu byose byari byuzuye kandi bitunganye, ariko ko asaba ikintu kimwe: umushimizi w'ayo magambo, uzahora mu bintu byose, no mu bisa n'ubuto n'ubuzitare, atari gushima ahubwo agasobanura. Kuko ubwayo amasobanuro y'imirimo y'Imana, ni ishimwe rihagije rwose, ridakeneye kongerwa.»
Amaherezo, Mutagatifu Bazili Mukuru, mu Ikiganiro cya 4 ku Iminsi Itandatu: «Imigabane yose y'iyi si, aravuga, imeze nk'igitabo cyanditswe mu nyuguti, kigaragaza mu buryo bwiza kandi kibwiriza ikuzo ry'Imana, kandi kibwira wowe, ikinyabuzima gifite ubwenge, ubwami bwayo bwo hejuru bw'agahebuzo, butari bwo kuboneka mu bundi buryo. Kuko ijuru risobanura ikuzo ry'Imana, n'umukikiri utangariza imirimo y'amaboko yayo» (Zaburi ya 19, umurongo wa 1).