Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Fabricatur altare holocausti; et vers. 8, labrum aeneum ex speculis mulierum; et vers. 9, atrium cum suis columnis et velis; denique, vers. 24, numerantur talenta auri et argenti et aeris, in fabricam tabernaculi oblata et insumpta.
Textus Vulgatae: Exodus 38:1-31
1. Fecit et altare holocausti de lignis setim, quinque cubitorum per quadrum, et trium in altitudine; 2. cujus cornua de angulis procedebant, operuitque illud laminis aeneis. 3. Et in usus ejus paravit ex aere vasa diversa, lebetes, forcipes, fuscinulas, uncinos, et ignium receptacula. 4. Craticulamque ejus in modum retis fecit aeneam, et subter eam in altaris medio arulam, 5. fusis quatuor annulis per totidem retiaculi summitates, ad immittendos vectes ad portandum, 6. quos et ipsos fecit de lignis setim, et operuit laminis aeneis: 7. induxitque in circulos, qui in lateribus altaris eminebant. Ipsum autem altare non erat solidum, sed cavum ex tabulis, et intus vacuum. 8. Fecit et labrum aeneum cum basi sua de speculis mulierum, quae excubabant in ostio tabernaculi. 9. Fecit et atrium, in cujus australi plaga erant tentoria de bysso retorta, cubitorum centum, 10. columnae aeneae viginti cum basibus suis, capita columnarum, et tota operis caelatura, argentea. 11. Aeque ad septentrionalem plagam, tentoria, columnae, basesque et capita columnarum, ejusdem mensurae et operis atque metalli. 12. In ea vero plaga, quae ad Occidentem respicit, fuerunt tentoria cubitorum quinquaginta; columnae decem cum basibus suis aeneae, et capita columnarum, et tota operis caelatura, argentea. 13. Porro contra Orientem, quinquaginta cubitorum paravit tentoria, 14. e quibus quindecim cubitos columnarum trium, cum basibus suis, unum tenebat latus; 15. et in parte altera (quia inter utraque introitum tabernaculi fecit) quindecim aeque cubitorum erant tentoria, columnaeque tres, et bases totidem. 16. Cuncta atrii tentoria byssus retorta texuerat. 17. Bases columnarum fuere aeneae, capita autem earum cum cunctis caelaturis suis, argentea; sed et ipsas columnas atrii vestivit argento. 18. Et in introitu ejus opere plumario fecit tentorium ex hyacintho, purpura, vermiculo, ac bysso retorta, quod habebat viginti cubitos in longitudine; altitudo vero quinque cubitorum erat, juxta mensuram, quam cuncta atrii tentoria habebant. 19. Columnae autem in ingressu fuere quatuor cum basibus aeneis, capitaque earum et caelaturae argenteae. 20. Paxillos quoque tabernaculi et atrii per gyrum fecit aeneos. 21. Haec sunt instrumenta tabernaculi testimonii, quae enumerata sunt juxta praeceptum Moysi in caeremonias Levitarum per manum Ithamar filii Aaron, sacerdotis; 22. quae Beseleel filius Uri, filii Hur, de tribu Juda, Domino per Moysen jubente, compleverat, 23. juncto sibi socio Ooliab filio Achisamech de tribu Dan; qui et ipse artifex lignorum egregius fuit, et polymitarius atque plumarius ex hyacintho, purpura, vermiculo et bysso. 24. Omne aurum quod expensum est in opere Sanctuarii, et quod oblatum est in donariis, viginti novem talentorum fuit, et septingentorum triginta siclorum, ad mensuram Sanctuarii. 25. Oblatum est autem ab his qui transierunt ad numerum a viginti annis et supra, de sexcentis tribus millibus, et quingentis quinquaginta armatorum. 26. Fuerunt praeterea centum talenta argenti, e quibus conflatae sunt bases Sanctuarii, et introitus ubi velum pendet. 27. Centum bases factae sunt de talentis centum, singulis talentis per bases singulas supputatis. 28. De mille autem septingentis et septuaginta quinque, fecit capita columnarum, quas et ipsas vestivit argento. 29. Aeris quoque oblata sunt talenta septuaginta duo millia, et quadringenti supra sicli, 30. ex quibus fusae sunt bases in introitu tabernaculi testimonii, et altare aeneum cum craticula sua, omniaque vasa, quae ad usum ejus pertinent; 31. et bases atrii tam in circuitu quam in ingressu ejus, et paxilli tabernaculi atque atrii per gyrum.
Versus 8: Fecit et Labrum Aeneum de Speculis Mulierum
8. FECIT ET LABRUM AENEUM CUM BASI SUA DE SPECULIS MULIERUM. — Pro de speculis, hebraice est bemarot, id est in visionibus, vel in speculis, q. d. Fecit labrum ita tersum et politum, ut esset in speculum, quo scilicet intueri se possent mulieres, aliique convenientes ad tabernaculum. Ita Cajetanus. Verum Hebraeum beth, id est in, saepe sumitur pro min, id est ex, de. Unde alii passim vertunt, de speculis, quod primo, sic aliqui exponunt, non quod labrum factum esset ex speculis, sed quod haberet specula circum se pendentia, in quibus se specularentur et intuerentur sacerdotes, an maculis essent aspersi. Alii censent labrum factum esse ex speculis, id est, ex integumentis aeneis speculorum. Ita Abulensis. Sed inania sunt haec omnia; nam Septuaginta vertunt ek katoptron, et Chaldaeus aliique passim per mar'it accipiunt specula, ex eisque proprie factum esse hoc labrum lavatorium censent. Neque mirum videri debet specula haec facta fuisse ex aere: nam Plinius, lib. XXXIII, cap. ix, et lib. XXXIV, cap. xvii, docet olim optima specula fuisse Brundusina ex stanno et aere, diligentissime terso et polito, sed postea praelata fuisse argentea. Aliqui probabiliter censent specula haec non confecisse totum labrum, sed ei circumcirca affabre fuisse inserta, et quasi intexta, quod satis facile concinnari videtur et elegans, dummodo fateamur ex his speculis constitisse labrum, non autem illa labro appensa fuisse duntaxat vel annexa: simili enim modo calices aurei intexuntur adamantibus aliisque gemmis magno tum pretio, tum ornatu et elegantia; de iis enim vere dici potest, quod facti sint vel constent adamantibus, esto majori ex parte constent auro.
Nota hic priscam devotionem et ritum, quo piae olim sanctae mulieres, praesertim cum se totas Dei obsequio dicabant, sua specula et ornamenta, per quae ante vanitati et mundo servierant, jam conversae, secum pariter Deo consecrabant.
Ita Sophia socrus, et Constantina uxor Mauritii Imperatoris coronam in ecclesia Dei obtulerunt. Ita S. Ludgardis matrona sanctissima, juxta ac castissima, praeter patrimonium, totum etiam mundum muliebrem, quem in divite copia possidebat, ecclesiae obtulit, ut divinus cultus inde promoveretur.
Ita Pulcheria, Arcadii filia, e patrimonio suo Virgini Deiparae nobile templum aedificavit, in quo B. Virginis vestes cultu magnificentissimo asservari curavit, easque gemmis, monilibus, ac etiam vestibus propriis adornavit; itaque ipsa tam sua, quam se, suamque virginitatem B. Virgini devovit, atque in aula religiosam egit vitam, cum sororibus reginis, et cum fratre Theodosio Imperatore, ac postea cum Marciano marito Imperatore, illaesa semper virginitate; indeque ipsa imperium sub utroque piissime et felicissime administravit, tanti dux femina facti: testis est Cedrenus et alii.
De Paula Romana scribit S. Hieronymus in ejus epitaphio, eam, ubi primum se Deo dicasset, ornamenta sua omnia, atque adeo totum mundum muliebrem, in supellectilem sacram commutasse. Idem fecit S. Elisabetha, filia Andreae regis Hungariae, et uxor Landgravii Thuringiae, mirae sanctitatis matrona, pauperum mater et ancilla, uti videre est in ejus Vita.
Audi et Gentiles. Livia Augusti in Capitolio crystallum librarum circiter 50 dicavit: testis Plinius, lib. XXXVII, cap. II. Cum Romani pro decima praedae parte, craterem aureum Delphos mittere decrevissent, nec aurum eis ad manum esset, statim matronae ultro aurea ornamenta corpori suo detracta, omnia octo talentorum pondere, ad donum accommodaverunt. Ideoque a senatu decretum est, ut in earum laudibus, funebris haberetur oratio; testis est Plutarchus in Camillo.
QUAE EXCUBABANT IN OSTIO TABERNACULI. — Pro quae excubabant, Septuaginta vertunt, quae jejunabant; Chaldaeus, quae orabant; Cajetanus vertit, exercitantes. Hebraeum tsobeath proprie significat quae militabant, vel excubabant. Erant ergo, inquit R. Abraham, in Israel mulieres Deum colentes, quae spreta mundi vanitate, soli Deo placere studentes, sua specula Domino offerebant, veniebantque per singulos dies ad ostium tabernaculi, ut orarent, et audirent Dei praecepta, quod postea fabricato solemni hoc tabernaculo, et praesertim exstructo templo magis in usu fuit: tunc enim certa ad ostium, vel in atrio tabernaculi habitatio constructa fuit hujusmodi piis mulieribus, deditis orationi, jejunio et servitio tabernaculi: qualis fuit Anna prophetissa, Lucae cap. II, vers. 27; et de hisce loquitur Scriptura, I Reg. cap. II, vers. 22, et II Machab. cap. III, vers. 20. Inter has vixit et educata fuit B. Virgo, postquam triennis praesentata fuit in templo. Erat hic quasi coetus religiosus feminarum devotarum illius temporis, qui quasi typus erat et umbra nostrarum Religiosarum, quae merito ab hisce originem et antiquitatem suam arcessere possunt. Quin et Gentiles similem instituerunt coetum virginum, quae excubarent in fanis, et sacrum Vestae ignem custodirent: unde et Vestales dicebantur.
Ergo militantium exercitus est, virginum religiosarum multitudo, quae in coenobiis templisque in ipso aetatis flore praesentatae, Deiparae Virginis vexillum sequuntur. Nam, ut ait S. Chrysostomus, hom. 8 in Matth., Communis feminis et viris adversus diabolum pugna est, saepeque in hujusmodi acie fortius viris feminae decertarunt, ac trophaeis insignibus claruerunt. Atque ut alia taceam, femina infirma in se majorem habet hostem, puta inconstantiam et petulantiam mentis aeque ac carnis, quam vir: victoria ergo feminae nobilior est, quam viri. Quis non miretur Theclam, Agnetem, Catharinam, Ursulam? Haec, inquit S. Ambrosius, lib. I Virgin., est militia illa coelestis, quam laudantium exercitus angelorum promittat in terris. Hinc illud Cant. cap. VII: Quid videbis in Sulamite, nisi choros castrorum! Castris similes sunt virginum congregationes, quia bellum cum hoste gerunt; choris, quia divinas laudes canunt, inquit Theodosius. Unde S. Ambrosius supra: Quid, ait, de virginibus Bononiensibus loquar, quae relicto parentum hospitio, tendunt in tabernaculis Christi indefessae milites castitatis: nunc canticis spiritualibus personant, nunc victum operibus exercent?
Quare virgines aliud sibi proponant speculum, quo mentem moresque suos imitando comant, videlicet B. Virginem, in qua, ut ait S. Ambrosius, lib. II De Virg., velut in speculo refulget species castitatis, et forma virtutis. Vere S. Bernardus, epist. 413: Filiae Babylonis, inquit, induuntur purpura et bysso, conscientia pannosa jacet; fulgent monilibus, moribus sordent. Contra, tu Sophia virgo, foris pannosa, intus speciosa resplondes, sed divinis aspectibus, non humanis: intus est quod delectat, quia intus est quem delectat. Sileni imagines erant, quae foris clausae, ridiculam tibicinis speciem, apertae, numen ostendebant. Talis fuit Socrates, inquit Alcibiades. Talis sit et virgo, foris vilis, intus formosa et divina.
Hinc S. Paula, teste S. Hieronymo, si vidisset virginem aliquam comptiorem, contractione frontis et vultus tristitia arguebat errantem dicens: Munditiam corporis atque vestitus, animae esse immunditiam.
Virgines ergo et feminae Deo se dicantes abjiciant sua specula quae inserviunt vitreae carnis pulchritudini, eaque quasi anathemata Deo devoveant. Recte virginitas apud Nazianzenum in carmine ita suum habitum depingit:
Sordida caesaries decor est mihi, vilis amictus.
Versus 9: Tentoria
9. Tentoria. — Ita vocat passim hic vela atrii, vers. 10, 11, 12, 13, 15, 16, 18.
Versus 17: Bases Columnarum Fuere Aeneae
17. BASES COLUMNARUM FUERE AENEAE, CAPITA AUTEM EARUM CUM CUNCTIS CAELATURIS SUIS ARGENTEA. — Capita, recte: hoc enim Hebraeum vau significare bene docet Oleaster ex cap. XXVII, vers. 10 et 11; ibi enim omnes vauim vertunt capita. Verum quia hic alia in Hebraeo vox ponitur, quae caput significat, ideo Septuaginta et Chaldaei vauim hic vertunt uncinos: utrique recte; nam vau clavum significat, ejusque caput: qualis est character litterae Hebraeae vau, quem Septuaginta et Chaldaei vocant uncinum; et verisimile est talia fuisse columnarum capita, ut instar clavi inferius in cuspidem, superius in tuber desinerent, quod tuber erat capitum horum, sive uncinorum caput. Hebraea ergo sic vertas, fixit columnarum capita cum suis caelaturis argentea, et operimentum, seu tuber capitum argenteum. Sic intellige et versum 19.
Versus 21: Haec Sunt Instrumenta Tabernaculi
21. HAEC SUNT INSTRUMENTA TABERNACULI, etc. IN CAEREMONIAS (id est in ministerium, ut habent Hebraea et Septuaginta) LEVITARUM. — Levitae enim deserviebant tabernaculi dissolutioni et translationi, cum movenda essent castra; et rursus ejusdem compositioni, quando castra erant figenda, et his praeerat Ithamar junior, Aaronis filius, cui proinde singulorum tabernaculi instrumentorum annumerandus erat computus: sicuti Levitis aliis ipsa vasa et supellectilem tabernaculi deferentibus, qui soli erant Caathitae, sive posteri Caath, filii Levi, praeerat Eleazar frater Ithamar senior; de his plura Numer. IV.
Versus 25 et 26: Oblatum Est ab His Qui Transierunt ad Numerum a Viginti Annis
25 et 26. OBLATUM EST AUTEM AB HIS QUI TRANSIERUNT AD NUMERUM (qui numerati sunt) A VIGINTI ANNIS ET SUPRA, DE SEXCENTIS TRIBUS MILLIBUS, ET QUINGENTIS QUINQUAGINTA ARMATORUM; FUERUNT PRAETEREA CENTUM TALENTA ARGENTI. — Oblatum est, non aurum quod praecessit: illud enim jam dixit non ex censu populi, sed ex spontaneis donariis fuisse collectum; sed id quod in censu ex lege cap. XXX, 13, jussum erat offerri, videlicet medius siclus argenti a singulis capitibus, ita ut oblati fuerint argenti centum talenta et 1775 sicli a sexcentis tribus millibus et 550 Hebraeis (tot enim censebantur et numerabantur); sed noster Interpres id intelligendum reliquit ex cap. XXX, 13; et ne eadem toties repeteret, omisit, ut solet, maxime cum sequatur proxime illa argenti per censum collecti distributio: quod ergo vertit, fuerunt praeterea centum, etc. idem est ac si dicat, fuerunt ergo, vel unde fuerunt praeterea, q. d. Oblatum fuit in censu a sexcentis tribus millibus et 550, id quod erat praeceptum, videlicet medius siclus a quolibet capite: unde factum est ut praeterea, id est praeter illa 29 talenta auri, de quibus dixi vers. 24, collecta fuerint ex censu populi argenti talenta centum. Hoc ita esse, huncque esse sensum patet ex Hebraeo, qui sic habet ad verbum: et argenti, scilicet numerus et pondus, quod oblatum fuit a numeratis Synagogae, fuit centum talenta, mille septingenti septuaginta quinque sicli juxta pondus sanctuarii; dimidium sicli in singula capita, vel a singulis capitibus, scilicet oblatum fuit. Pari modo habent Septuaginta et Chaldaea, sed noster Interpres multa ex iis, ob causam jam dictam, omisit. Ita Abulensis, Lipomanus et Hebraei.
25. Armatorum. — Haec vox non est in Hebraeo, sed intelligitur: soli enim apti ad bella, et qui ferre poterant arma, censebantur, ut dixi cap. XXXVIII, vers. 14.
Versus 27: Centum Bases
27. CENTUM BASES. — Erant enim 40 ad Austrum, 40 ad Aquilonem, 16 ad partem Occidentalem, 4 sub quatuor columnis dividentibus Sanctum a Sancto sanctorum, uti praeceptum erat cap. XXVI, vers. 19 et 32. Ita Abulensis, Cajetanus et alii.
Versus 28: De Mille Autem Septingentis et Septuaginta Quinque
28. DE MILLE AUTEM SEPTINGENTIS ET SEPTUAGINTA QUINQUE. — Intellige, siclis, uti exprimunt Septuaginta et Chaldaea, et patet ex praecedentibus. FECIT CAPITA COLUMNARUM, QUAS ET IPSAS VESTIVIT ARGENTO, q. d. Id quod supra 100 talenta argenti, ex censu collecta, reliquum erat, puta 1775 siclos, impendit Moses capitibus columnarum et columnis inaurandis; non quasi hi 1775 sicli ad hoc sufficerent, sed quod ii ad hoc expensi fuerint; reliquum vero quod deerat, suppletum fuerit ex pecunia alia sponte a populo oblata, quae hic non numeratur, cujus meminit Scriptura, cap. XXXV, 24: tantum enim voluit Moses hic recensere, in quem usum expensa fuerit pecunia ex censu collecta.
Nota: Pro fecit capita, hebraice est texit capita, q. d. Tuber capitum fecit ex argento; Septuaginta vertunt, decoravit capita earum; sed plane videtur in eis mendum irrepsisse, ut pro katergyrosen (id est deargentavit), irrepserit illi affine katechryosen (id est deauravit): nam deargentata, non vero deaurata, fuisse haec columnarum capita, docent Hebraea, Chaldaeus et Noster, et patet vers. 19.
Versus 29: Aeris Quoque Oblata Sunt
Vers. 29. AERIS QUOQUE OBLATA SUNT TALENTA SEPTUAGINTA DUO MILLIA, ET QUADRINGENTI SUPRA SICLI. — Hebraea et Chaldaeus sic habent: aes oblatum fuit septuaginta talenta, et duo millia, et quadringenti sicli. Quod Septuaginta uti nunc eos habemus sic accipiunt ut duo millia non ad talenta, sed ad siclos referant: eos sequuntur Cajetanus, Lipomanus, Vatablus et alii recentiores. Verum sic plura fuissent argenti talenta oblata et expensa, quam aeris. Adhaec, tam pauco aere non potuerunt fieri 60 columnae aeneae, de quibus dixi cap. XXVII, vers. 10, item bases, altare, ollae, paxilli, etc. cum solae bases argenteae tabularum singulae talentum continerent, ut vidimus cap. XXVII. Quare optime omnia consentient, si sic distinguas et interpungas: Oblata sunt aeris talenta septuaginta, duo millia (supple talenta, neque mirum majorem numerum hic postponi minori; hoc enim solemne est Hebraeis) et quadringenti sicli; ita ut fuerint duo millia talentorum aeris, et 70 talenta, et 400 insuper sicli. Porro in Septuaginta plurimos irrepsisse errores in numeris nemo nescit, uti et hic trecenta supra alios numeros irrepserunt.
Nota: Duo millia talentorum cum 70 talentis et 400 siclis, faciunt 258766 libras; quare haec omnia non potuerunt vehi sex plaustris, datis Gersonitis et Meraritis ad subvehenda vasa tabernaculi, Numer. VII, 3. Nam unum plaustrum cum duobus bobus non potest vehere tria millia librarum; sed ut summum duo millia cum medio, uti aurigae testantur: quare ad 258766 libras subvehendas, opus fuit centum plaustris. Ergo quae sex plaustris imponi non potuerunt, partim aliis imposita sunt, partim ab ipsis Levitis portata sunt, denique pars aeris, quae in vasa tabernaculi insumpta non fuit, sed superfuit, utpote profana, non a Levitis, sed a laicis aliarum tribuum curribus devecta fuit.
Nota secundo: Pro vestivit, hebraice est chissac, id est circulavit, gyravit, id est vestivit per circuitum et gyrum.
De Talento Hebraeo Ejusque Valore
Hinc manifeste colligitur (ut recte advertit Vilalpando et pauci alii) talentum Hebraeum continuisse tria millia siclorum. Id demonstro: nam Hebraea, Chaldaea et Septuaginta hic dicunt primo, eos qui fuerunt hic censi, et obtulerunt census pretium, fuisse sexcenta et tria millia cum 550; cumque quisque eorum obtulerit dimidium siclum, sequitur summam oblatam, sive summam siclorum fuisse dimidium numeri offerentium, ita ut tot fuerint integri sicli, quot erant offerentes dimidia ex parte; itaque cum offerentes medium siclum fuerint sexcenta et tria millia et 550, sequitur siclos integros ab eis oblatos fuisse ad trecenta millia et 1775. Secundo, Hebraea, Chaldaea et Septuaginta dicunt summam ab eis oblatam fuisse 100 talentorum et 1775 siclorum: summa autem oblata fuit, uti jam dixi, trecenta millia siclorum et 1775 sicli; ergo trecenta millia siclorum et 1775 sicli faciunt 100 talenta et 1775 siclos. Jam tolle 1775 siclos utrimque communes, ecce tunc remanent 100 talenta aequivalentia trecentis millibus siclorum; divide ergo trecenta millia siclorum per 100 talenta, habebis pro quolibet talento tria millia siclorum. Hic ergo clara demonstratione arithmetica concluditur talentum Hebraeum continuisse tria millia siclorum, sive argenti, si argenteum esset; sive auri, si aureum esset talentum.
Dices: Josephus talento assignat sex millia siclorum; nam libro III, cap. VII, ait candelabrum (quod erat factum ex talento auri) fuisse pondo minarum 100; mina autem habebat siclos 60, ut patet ex Ezech. XLV, 12, et ex Josepho, lib. XIV Antiq. cap. XII. Jam multiplica centum minas per sexaginta siclos, invenies sex millia siclorum pro 100 minis, et consequenter pro talento. Aliqui, ut Arias Montanus, Didacus, Covarruvias, Torniellus, Robertus Cenalis, lib. De Mensuris, et alii, ob hoc argumentum putant fuisse duplex talentum apud Hebraeos, unum minus et commune jam dictum trium millium siclorum, alterum majus et sacrum sex millium siclorum, ex quo factum sit candelabrum. Verum ex Scriptura haec diversitas et varietas talenti probari nequit; neque verisimile est Mosen aequivoce et varie sumere talentum. Adde Mosen siclos oblatos hic a populo assisse appendi ad siclum sanctuarii, Exod. XXX, 24; ergo et talentum ad talentum sanctuarii appendit: talentum autem sanctuarii magnum erat, et secundum illos qui duplex ponunt, majus fuit profano et vulgari; majus ergo hic accipi debet, non minus, id ipsum pluribus demonstrat Vilalpando in Apparatu urbis et templi, part. II, lib. II, disp. IV, cap. XXXIII, fol. 409.
Ad Josephum respondeo, vel in numeris ejus hic, uti et alibi saepe, irrepsisse errorem; vel Josephum minam hic minorem accipere, scilicet quae non 60, sed 30 tantum siclos contineat: tunc enim 100 minae facient tria millia siclorum. Cum ergo talentum Hebraeum continuerit tria millia siclorum, siclus autem continuerit 4 drachmas, hoc est appenderit 4 regales Hispanicos, 5 stuferorum in argento, et 4 coronatos Francicos in auro: sequitur quod talentum auri continuerit et valuerit 12 millia coronatorum Francicorum; talentum vero argenti continuerit et valuerit tria millia florenorum.
Hinc sequitur primo, talentum Hebraeum majus fuisse Euboico, quod 400 aureos, et Attico, quod 600 valebat.
Sequitur secundo, talentum Hebraeum appendisse nonaginta tres libras auri, cum duodecim unciis: libram hic accipio majorem sedecim unciarum. Id patet; nam siclus continebat quatuor drachmas, sive semiunciam (octo enim drachmae faciunt unciam): quare 32 sicli (qui faciunt 128 coronatos Francicos) faciunt unam libram auri; ergo per multiplicationem, talentum continens tria millia siclorum continebat 93 libras auri cum 12 unciis. Si vero libram accipias minorem, sive vulgarem duodecim unciarum, tunc talentum continebat 125 libras.
Sequitur tertio, facile ex uno talento, id est ex 93 libris majoribus fieri potuisse candelabrum templi, Exod. XXV, 39. Rursum, Davidem coronam Melchom unius talenti non potuisse gestasse, sed tantum ex ea, id est ex ejus parte, fecisse sibi diadema, uti exponitur I Paral. XX, 2: non enim decuisset regem sanctum ipsam idoli coronam gestare.
Sequitur quarto, Giezi duobus talentis argenti facile potuisse emere agros, vineas, pecora et ancillas, ut dicitur IV Reg. cap. V, 23 et 26; nam talentum argenti erant tria millia siclorum argenti, id est, tria millia florenorum: duo ergo talenta argenti valebant sex millia florenorum.
Sequitur quinto, cum mina continuerit 60 siclos, Ezech. XLV, 12, quod talentum continuerit 50 minas; mina ergo fere continebat duas libras, quare peltae 300 minarum quas fecit Salomon, III Reg. X, 17, sexcentarum fere erant librarum, ac proinde ab uno homine vix ferri poterant, erantque magis magnificentiae causa quam usus, unde alia scuta fecit ipse 600 siclorum.
Sequitur sexto, cum David Salomoni pro templo reliquerit, ut habetur I Par. XXII, 14, centum millia talenta auri, et argenti mille millia talenta, eum reliquisse ipsi bis mille et quadringentos milliones auri; millionem voco decies centena millia aureorum; nam centum millia talenta auri faciunt mille ducentos milliones auri: tantumdem praecise in auro efficient mille millia talenta argenti; nam argenti ad aurum proportio est decupla: unus enim siclus auri valet 10 (et hoc tempore 12) siclos argenti. Quae summa auri vix jam in tota Europa reperiretur; quare David eam non tam sua industria, quam Dei benedictione comparavit, ut discant reges si Deo servierint, se cum Davide et Salomone gloriosos et divites fore. Modum ea colligendi ex Ophir, ex tributis, ex bellis et spoliis, ex muneribus colligit Vilalpando et Pizneda, tract. De Salomone. Undecumque ea habuerit, certum est e Scriptura tantum auri et argenti illum habuisse: unde et Scriptura ait tempore Salomonis tantam fuisse auri copiam in Jerusalem, quanta est lapidum, et argentum non fuisse aestimatum. Sed de talento et ponderibus plura dicam in fine Pentateuchi.