Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Jubentur Hebraei primitias frugum offerre Deo, cum publica professione, quod fruges suas Deo acceptas referant. Secundo, vers. 12, jubentur tertio anno tertias decimas separare, et dare pauperibus. Tertio, vers. 17, stimulat eos Moses ut Deo, qui eos omnibus gentibus praetulit, serviant et obediant.
Textus Vulgatae: Deuteronomium 26:1-19
1. Cumque intraveris terram quam Dominus Deus tuus tibi daturus est possidendam, et obtinueris eam, atque habitaveris in ea; 2. tolles de cunctis frugibus tuis primitias, et pones in cartallo, pergesque ad locum quem Dominus Deus tuus elegerit, ut ibi invocetur nomen ejus: 3. accedesque ad sacerdotem, qui fuerit in diebus illis, et dices ad eum: Profiteor hodie coram Domino Deo tuo, quod ingressus sum in terram, pro qua juravit patribus nostris, ut daret eam nobis. 4. Suscipiensque sacerdos cartallum de manu tua, ponet ante altare Domini Dei tui; 5. et loqueris in conspectu Domini Dei tui: Syrus persequebatur patrem meum, qui descendit in Aegyptum, et ibi peregrinatus est in paucissimo numero: crevitque in gentem magnam ac robustam et infinitae multitudinis, 6. afflixeruntque nos Aegyptii, et persecuti sunt imponentes onera gravissima: 7. et clamavimus ad Dominum Deum patrum nostrorum, qui exaudivit nos, et respexit humilitatem nostram, et laborem; atque angustiam: 8. et eduxit nos de Aegypto in manu forti, et brachio extento, in ingenti pavore, in signis atque portentis: 9. et introduxit ad locum istum, et tradidit nobis terram lacte et melle manantem. 10. Et idcirco nunc offero primitias frugum terrae quam Dominus dedit mihi. Et dimittes eas in conspectu Domini Dei tui, et adorato Domino Deo tuo, 11. epulaberis in omnibus bonis quae Dominus Deus tuus dederit tibi, et domui tuae, tu et Levites, et advena qui tecum est. 12. Quando compleveris decimam cunctarum frugum tuarum, anno decimarum tertio, dabis Levitae et advenae, et pupillo et viduae, ut comedant intra portas tuas, et saturentur; 13. loquerisque in conspectu Domini Dei tui: Abstuli quod sanctificatum est de domo mea, et dedi illud Levitae et advenae, et pupillo ac viduae, sicut jussisti mihi; non praeterivi mandata tua, nec sum oblitus imperii tui. 14. Non comedi ex eis in luctu meo, nec separavi ea in qualibet immunditia, nec expendi ex his quidquam in re funebri. Obedivi voci Domini Dei mei, et feci omnia sicut praecepisti mihi. 15. Respice de sanctuario tuo, et de excelso coelorum habitaculo, et benedic populo tuo Israel, et terrae quam dedisti nobis, sicut jurasti patribus nostris, terrae lacte et melle mananti. 16. Hodie Dominus Deus tuus praecepit tibi ut facias mandata haec atque judicia: et custodias et impleas ex toto corde tuo, et ex tota anima tua. 17. Dominum elegisti hodie, ut sit tibi Deus, et ambules in viis ejus, et custodias caeremonias illius, et mandata atque judicia; et obedias ejus imperio, 18. et Dominus elegit te hodie, ut sis ei populus peculiaris, sicut locutus est tibi, et custodias omnia praecepta illius: 19. et faciat te excelsiorem cunctis gentibus quas creavit in laudem, et nomen, et gloriam suam: ut sis populus sanctus Domini Dei tui, sicut locutus est.
Versus 1: Obtinueris Eam
1. OBTINUERIS EAM. — Ergo haec lex non obligavit Hebraeos nisi septimo anno ab ingressu in Chanaan, quo devictis Chananaeis terram obtinuerunt et coluerunt, atque deinceps. Ita Abulensis.
Versus 2: Primitiae in Cartallo
2. TOLLES DE CUNCTIS FRUGIBUS TUIS PRIMITIAS, ET PONES IN CARTALLO, in canistro. Hic primitiae frugum omnium quotannis offerendae erant in festo Tabernaculorum, uti dixi Num. XVIII, 12; tunc ergo facienda erat professio quae hic sequitur: quotannis ergo iteranda erat haec professio, uti et primitiarum oblatio, idque ad renovandam Dei creatoris et benefactoris sui memoriam, ne illa in mente eorum consenesceret.
Nota: Gentiles variis rebus varios deos praeficiebant; unde 300 numerabant deos, inquit Varro. Sic segetibus praeficiebant Cererem, vel deam Segetiam; cumque fames aliqua accidisset, eam sacrificiis et ludis placare et propitiare studebant, teste S. Augustino, lib. IV De Civit. Dei, cap. VIII. Ne ergo Judaei idem facerent, neve putarent se ab alio, quam a Deo vero, fruges recipere, hinc jussit eos idipsum in harum primitiarum oblatione profiteri.
Porro Hebraei hanc primitiarum oblationem hoc ritu peractam tradunt. Primo, inquiunt, ponebantur in canistro. Secundo, inferebantur in templum. Tertio, elevabantur in altum. Quarto, fiebat professio hic praescripta. Quinto, offerebatur victima pacifica. Sexto, canebantur psalmi vel hymni; cantus enim sacrificiis jungi solebat. Addunt septimo, offerentes in urbe pernoctasse; sed hoc non habet Scriptura.
Nota, secundo: De cunctis frugibus; cunctarum ergo frugum primitias quotannis Deo offerre debebant Judaei. Errant ergo, qui certarum frugum tantum primitias, scilicet mundarum, non immundarum, eis praeceptas fuisse putant. Nam omnes fruges erant mundae; sola vero animalia in munda et in immunda separabantur.
Versus 5: Syrus Persequebatur Patrem Meum
5. SYRUS (puta Laban, socer Jacobi, qui habitabat in Mesopotamia Syriae, Genes. XXVIII, 5) PERSEQUEBATUR PATREM MEUM, scilicet Jacob, fugientem ab eo, et redeuntem ad Isaac in Chanaan; Mesopotamia enim hebraice vocabatur Aram naharaim, id est, Syria fluviorum, quia Tigri et Euphrate cingitur. Secundo, Vatablus vertit: Syrus ille penuria laborans fuit pater meus, puta Jacob habitans in Syria, q. d. Has divitias non accepimus a patre nostro Jacob, sed a Deo. Verum prior sensus planior est, eumque sequitur Chaldaeus.
ET IBI PEREGRINATUS EST IN PAUCISSIMO NUMERO, 70 hominum, puta filiorum et nepotum.
Versus 10-11: Adoratio et Epulae
10 et 11. ET ADORATO DOMINO DEO TUO, EPULABERIS IN OMNIBUS BONIS QUAE DOMINUS DEUS TUUS DEDERIT TIBI. — Praecipit hic Deus ut quilibet de populo offerat frugum primitias Domino, ideoque introeat coram Domino, id est, coram altari holocaustorum, ibique faciat professionem, qua protestetur se teneri ad hanc oblationem, ob tot a Deo recepta beneficia, maxime liberationis ex Aegypto et ingressus in Chanaan; deinde, ut ibidem adoret Dominum, scilicet humiliando se coram altari, et orando ut Deus eum dirigat in bono: quae omnia in honorem divinum cedebant, erantque actus religionis, quibus peractis, epulabatur cum tota domo sua, advocans etiam Levitas, et advenas pauperes, idque intra atrium sanctuarii, si aliquam victimam pacificam obtulisset; sin autem, epulabatur de his quae secum apportarat, nec erant consecrata Deo, in hospitio aliquo. Epulabatur autem, ut ex delectatione hujus epuli, incitaretur ad frequentandum hos actus gratitudinis et devotionis. Ita Abulensis.
De Gratiarum Actione et Gratitudine Erga Deum
Nota hic quam studiose Deus a nobis requirat beneficiorum suorum recordationem, et gratiarum actionem. Haec enim virtus Deo millies debetur, estque propria Sanctorum et Beatorum. Isaiae LI, 3: « Gaudium et laetitia invenietur in ea (Sione), gratiarum actio et vox laudis. » Apocal. VII, 12, omnes angeli adorant Deum, dicentes: « Benedictio, et claritas, et sapientia, et gratiarum actio, honor et virtus, et fortitudo Deo nostro in saecula saeculorum. Amen. » Psal. XLIX, 13: « Immola Deo sacrificium laudis. » Ephes. V, 20: « Implemini Spiritu Sancto, loquentes vobismetipsis in psalmis, et gratias agentes pro omnibus. » Et ad Philip. IV, 6: « In omni oratione et obsecratione, cum gratiarum actione petitiones vestrae innotescant apud Deum. »
S. Augustinus, epist. 5 ad Marcellinum: « Quid melius, ait, et animo geramus, et ore promamus, et calamo explanemus, quam Deo gratias? hoc nil dici brevius, nec audiri laetius, nec intelligi gratius, nec agi fructuosius potest. » Christiani ergo ut minimum mane, vespere, et post cibum dicant: Deo gratias.
Fructus gratiarum actionis primus est, quem dat S. Chrysostomus in Psal. VII, 18: « Nihil, ait, aeque facit in virtute crescere, atque cum Deo assidue versari et colloqui, eique perpetuo gratias agere et psallere. »
Secundus, quem dat idem Chrysostomus, homil. 8 in epist. ad Coloss.: In adversis, inquit, infideles maledicunt, Christiani gratias agunt. « Vide quanta sit haec philosophia. Primo, tum Deum laetificas. Secundo, diabolum pudefacis. Tertio, quod male factum est, nihil esse facis. Nam et tu simul gratias agis, et Deus dolorem amputat, et diabolus abscedit. »
Tertius, quem dat Chrysostomus ibidem: « Deus, ait, exigit a nobis gratitudinem, non quod nostra celebratione opus habeat, sed ut quidquid est lucri iterum ad nos redeat, et dignos nos faciamus majoribus subsidiis. »
Quartus exstat ibidem apud Chrysostomum: « Nihil, ait, hac lingua sanctius est, quae in adversis Deo gratias agit. Certe non est inferior lingua Martyrum: utraque pariter coronatur. »
Ita S. Job in tot adversis ait: « Dominus dedit, Dominus abstulit; sit nomen Domini benedictum. »
Excitamentum ad hanc gratitudinem est consideratio innumerabilium Dei beneficiorum, quae Deus cuique per se et per Christum, tam generatim, quam particulatim contulit; quae sane exigunt, ut mille mentibus, mille vocibus (si id fieri posset) eum laudaremus.
Versus 12: Decima Tertii Anni
12. QUANDO COMPLEVERIS DECIMAM CUNCTARUM FRUGUM TUARUM, ANNO DECIMARUM TERTIO, DABIS LEVITAE, ET ADVENAE, ET PUPILLO, ET VIDUAE. — Praescribit hic Deus decimas, quae singulis trienniis separandae erant, et dandae pauperibus. Pro quo nota: tertio quolibet anno triplices a Judaeis separabantur et dabantur decimae. Nam primo, separabantur decimae quae dabantur Levitis. Secundo, decimae ad iter, et ad oblationes ter in anno faciendas Hierosolymae, in templo. Tertio, erant decimae quae dandae erant pauperibus, de quibus hic agitur; quae quia ultimae erant, ideo dicit: « Quando compleveris decimam. » Itaque solutis duabus prioribus decimis, tertio fruges singulorum erant decimandae, tertiaeque decimae separandae erant in usus pauperum. Hinc tertius hic annus vocatur annus decimarum, quia in eo omnes hae tres decimae solvebantur; aliis vero annis tantum duae priores solvebantur. Ita Abulensis.
UT COMEDANT INTRA PORTAS TUAS. — Singuli ergo suarum urbium pauperes alebant tertiis hisce decimis. Imitentur hoc Christiani.
Nota: Sicut Christus Christianis, Lucae XII, 33, et alibi, ita Moses Judaeis tam hic, quam cap. XIV, vers. 24, et toto capite XV, et alibi, saepe impense commendat eleemosynam ob illustres ejus fructus et praerogativas.
De Eleemosyna: Fructus et Praerogativae Ejus
Nam primo, eleemosyna, ut ait Tobias, cap. IV, vers. 11: « Ab omni peccato et a morte liberat, et non patitur animam ire in tenebras. » « Per charitatis largitatem omne peccatum vincitur, aut declinatur, » ait S. Leo, serm. 2 De Ascensione. « Quare misereantur pauperum, qui sibi volunt parcere Christum, » ait idem Leo, serm. 4 De Collectis.
Eleemosyna est quasi secundus baptismus, ait S. Ambrosius, serm. 32, et S. Leo, serm. 2 De Collectis, et Hieronymus in Psal. CXXXIII. Hoc est quod ait Christus: « Date eleemosynam, et ecce omnia munda sunt vobis, » Luc. XI, 41.
Eleemosyna, inquit S. Chrysostomus, homil. 33 ad Popul., Christi tribunali adstat non tantum patrocinans, verum etiam persuadens judici, ut reo patrocinium praestet, et pro eo sententiam ferat. Unde Jacobi II, 13, dicitur: Superexaltat autem misericordia judicium.
Nihil tam homini proprium, quam humanitas: vere ergo homo est, qui humanus est erga alios. Hinc manus, oculos, aures, linguam, aliaque membra accepit, non ut sibi soli, sed etiam ut aliis prosit. Ait Poeta: Regia, crede mihi, res est succurrere lapsis. Hinc Leo Imperator homines misericordes comparabat soli, qui cunctis lucem et calorem suum impertit.
Eleemosyna auget merita, et gratiam Deique benedictionem conciliat. Nam, ut ait S. Paulus: « Qui parce seminat, parce et metet; et qui seminat in benedictionibus, de benedictionibus et metet, » II Corinth. IX, 6. Auget bona temporalia. Scriptum est enim: « Date, et dabitur vobis. » Prov. XXVIII, 27: « Qui dat pauperi, non indigebit. » Prov. XIX, 17: « Foeneratur Domino, qui miseretur pauperis, et vicissitudinem suam reddet ei. » « Deus, inquit S. Leo, serm. 6 De Jejunio 10 mensis, fidejussor est pauperum, largissimus redditor usurarum. » Si vis igitur foenerari, foenerare Deo. Merito Chrysostomus scripsit homiliam 33, hoc titulo: Quod Eleemosyna est ars omnium quaestuosissima.
Eleemosyna praebet magnum solatium morituri. Tobiae XII: « Eleemosyna liberat a morte, et ipsa est quae facit invenire misericordiam. » Psal. XL, 2: « Beatus qui intelligit super egenum et pauperem, in die mala liberabit eum Dominus. » « Non sunt hominis bona, inquit S. Ambrosius, quae secum ferre non potest: sola misericordia comes est defunctorum. »
Eleemosyna aedificat aeterna tabernacula in coelis. S. Leo, serm. 6 De Jejunio 10 mensis: « Temporale, ait, donum in praemium transit aeternum; » et Chrysostomus, hom. 9 De Paenit.: « Mercatura, ait, negotiatioque tua coelum est; da panem, et accipe paradisum; parva da, et magna suscipe; da mortalia, et recipe immortalia. » Scriptum est enim: « Beati misericordes, quoniam ipsi misericordiam consequentur. »
Hinc Petrus Chrysologus, serm. 8 De Jejunio et Eleemosyna: « Manus, ait, pauperis sinus est Abrahae, ubi quidquid pauper accepit, mox reponit. Thesaurus coeli est manus pauperis. Da igitur, o homo, pauperi terram, ut accipias coelum; da nummum, ut accipias regnum; da micam, ut accipias totum. »
Beatius est magis dare quam accipere, ait Christus. Hinc in dando tota natura nobis praebet exemplum. Coeli dant lumen et influxum, ignis dat calorem, aer dat auram qua respiramus, terra dat tot fructus, mare tot pisces, animalia dant lanam et carnes. Pater aeternus dat Filio suam naturam: Pater et Filius eamdem dant Spiritui Sancto: Filius se dedit nobis in praesepio et in cruce, ac quotidie dat in Ven. Sacramento. Turpissimum igitur erit, si nos, qui ab omnibus creaturis, et a Deo quotidie tam multa recipimus, non etiam discamus largiri non habentibus ea quae possumus.
Eleemosyna pauperi datur, sed Christus eam sibi datam reputat. « Esurivi, inquit, et dedistis mihi manducare, » etc. Esurire voluit Christus in pauperibus, qui dives in coelo est: et tu dubitas, o homo, dare homini, cum scias te dare Christo!
Eleemosyna opem affert orationi. « Efficacissima est ad exorandum Deum postulatio, cui pietatis opera suffragantur, » ait S. Leo, serm. 10 De Jejun. 10 mensis. Tobiae IV, 7: « Noli avertere faciem tuam ab ullo paupere: ita enim fiet ut nec a te avertatur facies Domini. » S. Augustinus in Psal. XLII: « Vis, ait, orationem tuam volare ad Deum, fac illi duas alas, jejunium et eleemosynam. »
Eleemosyna est propria Sanctorum illustrium virtus, estque signum praedestinationis Dei. « Induite, ait Paulus, Coloss. III, 12, vos sicut electi Dei, sancti et dilecti viscera misericordiae. » S. Franciscus ita liberalis erat in pauperes, ut a patre prodigalitatis coram Episcopo accusatus sit, bonisque sponte exutus: hocque fuit primum sanctitatis ejus fundamentum. S. Catharina Senensis pauperi mendicanti crucem argenteam dedit, cum aliud non haberet. Noctu apparens ei Christus, dixit se crucem illam in die judicii publice ostensurum, in signum pietatis.
S. Hieronymus ad Nepotianum: « Nunquam, ait, memini me legisse mala morte defunctum, qui libenter opera charitatis exhibuit. Habet enim multos intercessores, et impossibile est multorum preces non exaudiri. »
Denique eleemosyna est quasi torques aurea nobilium Sanctorum ac filiorum Dei, inquit S. Chrysostomus, imo Salomon, Proverb. III, 3, cum ait: « Eleemosyna et veritas te non deserant: circumda eas gutturi tuo, et invenies gratiam et disciplinam bonam coram Deo et hominibus. »
Eleemosyna est instar sacrificii Deum placantis, ut ait S. Augustinus; et Apostolus, Hebr. XIII, 16: « Beneficentiae et communionis nolite oblivisci; talibus enim hostiis promeretur Deus. »
Eleemosyna opes in tuto locat, puta in coelo per manus pauperum. « Ubinam, inquit Chrysostomus, opes deponemus? transfugae sunt (ab uno enim ad alium fugiunt), quomodo tenebuntur? Distributae manent, custoditae fugiunt. » Et S. Cyprianus, tract. De Opere et Eleemosyna: « Patrimonium, inquit, Deo creditum nec fiscus invadit, nec calumnia aliqua forensis evertit. »
Eleemosyna hominem facit similem Deo. Deus enim est ipsum in se bonum; natura autem boni est ut se aliis communicet. « Estote misericordes, sicut et Pater vester misericors est, » ait Christus, Luc. VI, 36.
Versus 13: Attuli Quod Sanctificatum Est
13. ATTULI QUOD SANCTIFICATUM EST. — Pro attuli, lege cum Romanis, abstuli. Hebraice enim est biarti, id est, sustuli, removí. Ita Septuaginta, Chaldaeus, Vatablus et alii, q. d. E domo mea sustuli et edidi, Domine, has tertias decimas, quas jussisti sanctificari, id est, separari, et tibi in persona pauperum offerri. Unde sequitur: « Et dedi illas Levitae, et advenae, et pupillo, et viduae. »
Versus 14: Non Comedi Ex Eis in Luctu Meo
14. NON COMEDI EX EIS IN LUCTU MEO (q. d. In calamitate, vel paupertate mea, sive indigentia mea, non comedi ex hisce tertiis decimis), NEC SEPARAVI EA IN QUALIBET IMMUNDITIA, nec iis sum usus ad res immundas, ut videlicet ea darem meretricibus, canibus, aut jumentis, q. d. Hasce decimas ut sanctas, integras et intactas, Deo, id est pauperibus ejus nomine, separavi et dedi.
Versus 15: Respice de Sanctuario Tuo
15. RESPICE DE SANCTUARIO TUO. — Hebraice, respice de habitaculo sanctitatis tuae, de coelo ipso.
Versus 19: Excelsiorem Cunctis Gentibus
19. FACIAT TE EXCELSIOREM CUNCTIS GENTIBUS QUAS CREAVIT IN LAUDEM ET NOMEN (id est famam) ET GLORIAM SUAM. — In tot enim, tamque variis gentibus, rebusque a se creatis, Deus ostendit infinitam sapientiam suam in ordinando, et immensam potentiam in creando, et immensum amorem in communicando eis suum esse suaque bona, ut merito ex hisce omnes assurgere debeant ad Dei laudem et glorificationem. Ita Abulensis.