Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Post Josue, tribus Juda prima bellum init, et reliquas Chananaeorum urbes expugnat. Secundo, vers. 12, Caleb Othonieli ob captam Cariath Sepher uxorem dat Axam filiam suam, eique postulanti dat irriguum superius et inferius. Tertio, vers. 21 et seqq., caeterae tribus non exterminant Chananaeos, ut jusserat Deus, sed eos faciunt tributarios, ideoque ab eis afflictae fuere.
Textus Vulgatae: Judicum 1:1-36
1. Post mortem Josue consuluerunt filii Israel Dominum, dicentes: Quis ascendet ante nos contra Chananaeum, et erit dux belli? 2. Dixitque Dominus: Judas ascendet; ecce tradidi terram in manus ejus. 3. Et ait Judas Simeoni fratri suo: Ascende mecum in sortem meam, et pugna contra Chananaeum, ut et ego pergam tecum in sortem tuam. Et abiit cum eo Simeon. 4. Ascenditque Judas, et tradidit Dominus Chananaeum ac Pherezaeum in manus eorum; et percusserunt in Bezec decem millia virorum. 5. Inveneruntque Adonibezec in Bezec, et pugnaverunt contra eum, ac percusserunt Chananaeum et Pherezaeum. 6. Fugit autem Adonibezec, quem persecuti comprehenderunt, caesis summitatibus manuum ejus ac pedum. 7. Dixitque Adonibezec: Septuaginta reges, amputatis manuum ac pedum summitatibus, colligebant sub mensa mea ciborum reliquias: sicut feci, ita reddidit mihi Deus. Adduxeruntque eum in Jerusalem, et ibi mortuus est. 8. Oppugnantes ergo filii Juda Jerusalem, ceperunt eam, et percusserunt in ore gladii, tradentes cunctam incendio civitatem. 9. Et postea descendentes pugnaverunt contra Chananaeum, qui habitabat in montanis, et ad meridiem, et in campestribus. 10. Pergensque Juda contra Chananaeum, qui habitabat in Hebron (cujus nomen fuit antiquitus Cariath Arbe) percussit Sesai, et Ahiman, et Tholmai: 11. atque inde profectus abiit ad habitatores Dabir, cujus nomen vetus erat Cariath Sepher, id est, civitas litterarum. 12. Dixitque Caleb: Qui percusserit Cariath Sepher, et vastaverit eam, dabo ei Axam filiam meam uxorem. 13. Cumque cepisset eam Othoniel filius Cenez frater Caleb minor, dedit ei Axam filiam suam conjugem. 14. Quam pergentem in itinere monuit vir suus ut peteret a patre suo agrum. Quae cum suspirasset sedens in asino, dixit ei Caleb: Quid habes? 15. At illa respondit: Da mihi benedictionem, quia terram arentem dedisti mihi: da et irriguam aquis. Dedit ergo ei Caleb irriguum superius et irriguum inferius. 16. Filii autem Cinaei cognati Moysi, ascenderunt de civitate palmarum, cum filiis Juda, in desertum sortis ejus, quod est ad Meridiem Arad, et habitaverunt cum eo. 17. Abiit autem Judas cum Simeone fratre suo, et percusserunt simul Chananaeum, qui habitabat in Sephaath, et interfecerunt eum. Vocatumque est nomen urbis Horma, id est, anathema. 18. Cepitque Judas Gazam cum finibus suis, et Ascalonem, atque Accaron cum terminis suis. 19. Fuitque Dominus cum Juda, et montana possedit: nec potuit delere habitatores vallis, quia falcatis curribus abundabant. 20. Dederuntque Caleb Hebron, sicut dixerat Moyses, qui delevit ex ea tres filios Enac. 21. Jebusaeum autem habitatorem Jerusalem non deleverunt filii Benjamin; habitavitque Jebusaeus cum filiis Benjamin in Jerusalem, usque in praesentem diem. 22. Domus quoque Joseph ascendit in Bethel, fuitque Dominus cum eis. 23. Nam cum obsiderent urbem, quae prius Luza vocabatur, 24. viderunt hominem egredientem de civitate, dixeruntque ad eum: Ostende nobis introitum civitatis, et faciemus tecum misericordiam. 25. Qui cum ostendisset eis, percusserunt urbem in ore gladii; hominem autem illum, et omnem cognationem ejus dimiserunt. 26. Qui dimissus, abiit in terram Hetthim, et aedificavit ibi civitatem, vocavitque eam Luzam: quae ita appellatur usque in praesentem diem. 27. Manasses quoque non delevit Bethsan, et Thanac cum viculis suis, et habitatores Dor, et Jeblaam, et Mageddo cum viculis suis, coepitque Chananaeus habitare cum eis. 28. Postquam autem confortatus est Israel, fecit eos tributarios, et delere noluit. 29. Ephraim etiam non interfecit Chananaeum, qui habitabat in Gazer, sed habitavit cum eo. 30. Zabulon non delevit habitatores Cetron, et Naalol: sed habitavit Chananaeus in medio ejus, factusque est ei tributarius. 31. Aser quoque non delevit habitatores Accho, et Sidonis, Ahalab, et Achazib, et Helba, et Aphec, et Rohob; 32. habitavitque in medio Chananaei habitatoris illius terrae, nec interfecit eum: 33. Nephthali quoque non delevit habitatores Bethsames, et Bethanath: et habitavit inter Chananaeum habitatorem terrae, fueruntque ei Bethsamitae et Bethanitae tributarii. 34. Arctavitque Amorrhaeus filios Dan in monte, nec dedit eis locum ut ad planiora descenderent: 35. habitavitque in monte Hares, quod interpretatur testaceo, in Aialon et Salebim. Et aggravata est manus domus Joseph, factusque est ei tributarius. 36. Fuit autem terminus Amorrhaei ab ascensu Scorpionis, petra, et superiora loca.
Versus 1: Post mortem Josue consuluerunt filii Israel Dominum, etc. Quis erit dux belli?
Q. d. Cum mortuo Josue duce nostro nullum habeamus, qui ei in ducatu succedat, sed principes tribuum et concilium Sanhedrim Rempublicam administrent, jamque tribus omnes succreverint, ut sufficiant reliquam Chananaaam expugnare, incolere et excolere, quod antea eis ob paucitatem non licuit, juxta decretum Domini, Exod. xxiii, 29, quis nobis erit dux belli, hoc est, quae tribus prima bellum a Josue contra Chananaeos coeptum prosequetur, ut eos qui in sorte sua reliqui sunt expugnet, ac caeteris tribubus exemplum et initium det Chananaeos in sorte sua residuos exterminandi?
Patet ex Hebraeo. Non enim quaerunt ducem, qui toti exercitui omnibusque tribubus praesit, sed qui partiale bellum inchoet in sua tribu cujus victoria, fama et gloria caeteros Chananaeos consternet, ut ceterae tribus singulae partiali bello Chananaeos in terra et sorte sua adhuc residentes, similiter adorientes facilius superent et extrudant.
CONSULUERUNT — Dei oraculum et responsum per Pontificem, sive Eleazarum, sive, si is mortuus erat, per Phinees, ut ait Josephus, lib. V, cap. 1, filium et successorem ejus, Rationali ac Urim et Thummim indutum, uti jusserat Deus Num. xxvii, 21. Id factum est in Silo, ibi enim adhuc residebat tabernaculum cum arca. Ita Josephus, qui et addit post Josue Israelem caruisse principe per octodecim annos, post quos ob invasionem regis Mesopotamiae, Deus principem designavit Othonielem. Tunc ergo majores, scilicet principes tribuum, et concilium Sanhedrim gubernabat Rempublicam. Idem tradunt Hebraei in Seder Olam. Hi tamen octodecim anni interregni in annis quadraginta Othonielis includuntur, ut ostendam cap. IV, vers. 9. Ita Salianus et alii.
Tropologice, discant hic Principes caeterique, nec bellum, nec quid aliud arduum aggredi, nisi prius consulto Deo, uti fecere David, Josaphat, Judas Machabaeus, ac imprimis Moses et Josue, uti dixi Josue cap. 11, vers. 2 et 9; a Deo enim pendet victoria felixque rei cujuslibet progressus et exitus.
Versus 2: Dixitque Dominus: Judas ascendet
«Judas» hic est nomen proprium non viri et ducis, uti nonnulli autumant, sed tribus, q. d. Tribus Juda incipiet praeliari. Ipsa enim erat omnium fortissima, generosissima, nobilissima et famosissima, ac in castris Israel primam tenebat aciem: unde Jacob ei promiserat sceptrum et regnum, Genes. xlix, 10, idque quia ex ea nasciturus erat Christus dux, rex, triumphator et debellator daemonum, peccatorum, mortis et inferni. Porro tribus Juda sibi ducem belli creavit Caleb, ut videtur, cujus nota erat fortitudo, prudentia, virtus, auctoritas.
Versus 3: Et ait Judas Simeoni fratri suo
Id est Judaei dixere Simeonitis, sive tribus Juda dixit tribui Simeonis. Vocantur autem hic fratres, peculiari ratione, quia scilicet tribus Simeon intra tribum et sinum Juda sortem acceperat, Josue xix, 1, alioqui omnes duodecim tribus erant fratres, quia prognatae ex duodecim Patriarchis filiis Jacob, qui inter se erant fratres.
Versus 5: Adonibezec
Alius est hic ab Adonisedec: hic enim erat rex Jerusalem, ille rex Bezec urbis in tribu Juda; hic caesus a Josue, ille a Judaeis; hic hebraice significat dominum justitiae, ille dominum fulguris: בזק bezec enim est fulgur, coruscatio. Apposite ergo Adonibezec instar fulguris omnes praecellebat suo robore et saevitia, adeoque septuaginta regibus summitates manuum et pedum truncarat. Sic Poeta ait de utroque Scipione: «Duo fulmina belli Scipiadas.» Sic Jacobus et Joannes a Christo vocantur «Boanerges,» id est, filii tonitrui, puta fulmina; haec enim ex tonitru, quasi filii ex patre, nascendo prosiliunt.
Versus 6: Caesis summitatibus manuum ejus ac pedum
Pro summitatibus Hebraice est בהונות behonoth, id est pollicibus, ut vertunt Chaldeus, Lyranus, Vatablus, Pagninus, Cajetanus et Noster, Exodi xxix, 20, et alibi passim. Noster et Septuaginta hic vertunt, summitates, quod pollices in manu summi et potissimi sint. Unde pollex dictus a pollendo, «quod inter caeteros digitos virtute polleat,» ait Isidorus. Judaei ergo pollices manuum pedumque amputarunt Adonibezec, justo Dei judicio et instinctu, ad poenam talionis ejus superbiae et crudelitati reddendam; ipse enim septuaginta regibus pollices amputarat.
Porro in hoc supplicio praeter dolorem duo inerant, ait Serarius. Primum, ut qui mutilati sic erant, neque arma deinceps tractare possent, neque pedibus effugere, quemadmodum ostendit in Augusto cap. XXIV, Suetonius, dum refert: «Equitem Romanum duobus adolescentibus, causa detrectati sacramenti, pollices amputasse.» Cicero, lib. III Offic., dum ait Athenienses Aeginetis pollices praecidisse: «Ut classe,» inquit Valerius Maximus, lib. IX, cap. 11, «potens populus in certamen maritimarum virium secum descendere nequiret.»
Secundum, ut iis ignaviae quaedam velut exprobratio esset, quod manu ignavi, pedibus vero fugaces exstitissent. Unde poltroni apud Italos, Gallos et Belgas vocantur homines viles, desides, ignavi, quasi pollice trunci sive truncati.
Notant Thalmudici in Sutha, cap. x, quinque viros, qui in illa re qua excellebant, plexi punitique sunt: scilicet primus, Samson in suo robore; secundus, Saul in collo altiori; tertius, Absalom in capillo; quartus, Sedecias rex in oculis; quintus, Asa rex in pedibus. Sic dives epulo arsit in lingua, quae arserat gula.
Versus 7: Septuaginta reges — sicut feci, ita reddidit mihi Deus
Septuaginta reges (reguli, id est principes; quaeque enim urbs suum habebat regem, ut vidimus Josue XII, 9 et seq.) AMPUTATIS MANUUM AC PEDUM SUMMITATIBUS, COLLIGEBANT SUB MENSA MEA CIBORUM RELIQUIAS. — Scilicet pollices eis amputarat, ne rebellare vel effugere possent; ex fastu vero eis quasi canibus ciborum reliquias sub mensa projiciebat, ideoque ei poenam talionis irrogarunt Hebraei. Sic Valerianus Imperator dum Christiana sacra conculcat, a Sapore Persa comprehensus, et quoties in equum ascenderet, conculcatus fuit, teste Eusebio lib. VII Hist. cap. IX. Idem contigit Bajazeto Turcarum Imperatori, qui Tamerlani sella canisque fuit.
SICUT FECI, ITA REDDIDIT MIHI DEUS. — Hoc est quod sancitur Sap. xi, 17: «Per quae peccat quis, per haec etiam torquetur.» Eo pertinet illa Christi sententia Matth. xxvi, 52: «Omnes qui acceperint gladium gladio peribunt.» Et Apoc. xiii, 10: «Qui in captivitatem duxerit, in captivitatem vadet: qui in gladio occiderit, oportet eum gladio occidi.» Et Genes. ix: «Quicumque effuderit humanum sanguinem, fundetur sanguis illius.» Denique lex talionis exstat Exodi xxi, 24: «Oculum pro oculo, dentem pro dente, manum pro manu, pedem pro pede.»
Porro videtur Adonibezec hac poena humiliatus in se reversus animum mentemque mutasse; poenam et priorem suam crudelitatem confessus est, et Dei equitatem praedicavit. Agnovit ergo poenitens justam Dei in se vindictam, ideoque vocat eum Elohim, id est, justum judicem et vindicem, eumque unum et solum, non plures.
Symbolice daemon, ait Serarius, est vere Adonibezec, seu fulguris dominus: primo, quia de eo Salvator, Luc. x, 18: «Videbam, ait, Satanam sicut fulgur de coelo cadentem.» Secundo, quia fulgur recte superbiam vanamque gloriam significat, quae claritatis aliquantulum spargit, sed ita ut subito pertranseat, momento evanescat. Est vero «Satan rex super universos filios superbiae» (Job xli, 25).
Versus 8: Oppugnantes ergo filii Juda Jerusalem, ceperunt eam
Prius Jerusalem capta fuerat a Josue, cap. x, 1, qui et regem ejus Adonisedec occiderat; sed postea Jebusaei arcem Sion tenentes urbem recuperarunt. Unde hic rursum eam expugnavere Judaei, excepta arce Sion, quam diu post primus Jebusaeis extorsit David, II Reg. v, 7.
Porro Jerusalem proprie pertinebat ad tribum Benjamin; hic tamen dicitur expugnata a tribu Juda, quia haec in urbe partem habebat; et quia Benjaminitae viribus suis diffidentes eam expugnandam tradiderunt Judaeis.
TRADENTES CUNCTAM INCENDIO CIVITATEM, — eo quod a Josue et Judaeis subacta eis rebellasset, et quia Deus incendio volebat ab idololatria et sceleribus purgari urbem, totamque renovari, in qua templum et Reipublicae aeque ac Ecclesiae caput collocare statuerat.
Versus 10: Cariath Arbe
Haec et sequentia usque ad vers. 16 audivimus Josue xiv, 12, et cap. xv, vers. 13 et seq., ubi ea explicui.
Versus 16: Filii autem Cinaei cognati Moysi
«Filii Cinaei,» id est, filii Hobab, qui erat filius Jethro soceri Mosis: Moses enim Sephoram filiam Jethro duxerat uxorem; inde Hobab, Sephorae frater (alio nomine dictus Cin et Cinaeus, ait Hugo Victorinus et Serarius) ejusque posteri Cinaei, cognati, id est, affines Mosis, Mosi quasi cognato adhaeserunt, factique proselyti secuti sunt castra Hebraeorum per desertum, et cum eis ingressi sunt in terram promissam.
Sed cur Cinaei, relicta Jerichunte adeo amoena et fertili, inde migrarunt in sterile desertum Juda? Verisimilius credit Serarius, et ex eo Salianus, eos divinitus solitudinis desiderio accensos, monasticae vitae atque anachoreticae rudia quaedam fundamenta jecisse, quae deinde in Rechabitis aliquo modo propagata sit, Jerem. xxxv. Cinaei ergo fuere viri pii et religiosi, unde eorum posteri fuere Rechabitae, adeo laudati a Jeremia, cap. xxxv, ac deinde Esseni, primi fere monastices professores, tantopere celebrati a Philone, Josepho, Eusebio et S. Hieronymo. Hi ergo delicias carnis in Jerichunte aspernati, paupertatis amantes loca deserta et solitaria captarunt, ubi liberius et commodius contemplationi, virtutum exercitio et rebus divinis vacarent. Praeluserunt ergo ipsi Eliae, Elisaeo et filiis Prophetarum, qui ante Christum; Anachoretis et Monachis, qui post Christum iisdem in locis vitam solitariam vel coenobiticam egerunt, versantes cum Deo et Angelis, velut angeli terrestres et homines coelestes.
Versus 18: Cepitque Judas Gazam
CEPITQUE JUDAS (tribus Juda) GAZAM CUM FINIBUS SUIS, ET ASCALONEM ATQUE ACCARON. — Sic quoque habent Hebraea et Septuaginta. Quare mirum est in Septuaginta Romae emendatis contrarie legi: Et non possedit Judas Gazam, neque Ascalonem, neque Accaron. Pejus Josephus, lib. V Antiq., ait Judaeos cepisse Ascalonem et Azotum, non vero Gazam et Accaron; contrarium enim hic asserit Scriptura. Quare Judaei hic urbes has et satrapias Philistinorum ceperunt, sed mox Philistini eas recuperarunt, et perpetua cum Judaeis bella gesserunt, ut audiemus cap. III.
Versus 19: Falcatis curribus
Quia falcatis curribus abundabant, — qui scilicet falcibus armati obvios et obvia quaeque demetebant. Porro non peccarunt Judaei sic Chananaeos hos permittendo, quia eos ita videbant armatos, ut eos debellare se posse diffiderent; caeterae vero tribus peccarunt, quod cum Chananaeos debellassent, eos non occiderent, ut jusserat Dominus, sed tributarios facerent.
Versus 21: Jebusaeum in Jerusalem
JEBUSAEUM AUTEM HABITATOREM JERUSALEM NON DELEVERUNT FILII BENJAMIN, — q. d. Benjaminitae cum Judaeis sociis ducibus suis urbem Jerusalem ceperunt quidem et incenderunt, ut dictum est vers. 8, excepta arce Sion, quam tenuerunt Jebusaei usque ad Davidem, II Reg. v; sed Jebusaei ex arce descendentes, urbem quoque una cum Benjaminitis, ipsis permittentibus, sopito jam bello incolere coeperunt.
Tropologice S. Bernardus, serm. 58 in Cant.: «Quantumlibet, inquit, in hoc corpore manens profeceris, erras si vitia putas emortua, et non magis suppressa. Velis nolis, intra fines tuos habitat Jebusaeus, subjugari potest, sed non exterminari.» Mox remedium suggerit: «Unum, inquit, in tanto discrimine consilium est, observare diligenter, et mox ut renascentium capita apparebunt, prompta severitate succidere. Non potest virtus cum vitiis pariter crescere; ergo ut illa vigeat, ista crescere non sinantur. Tolle superflua, et salubria surgunt; utilitati accedit, quidquid cupiditati demis. Demus operam putationi. Putetur cupiditas, ut virtus roboretur. Nobis, fratres, putationis semper est tempus, sicut semper est opus.»
Versus 22: Domus quoque Joseph ascendit in Bethel
DOMUS QUOQUE JOSEPH (puta tribus Ephraim, qui fuit filius Joseph) ASCENDIT IN BETHEL. — Putat Adrichomius duas fuisse Bethel, unam in tribu Ephraim, alteram in tribu Benjamin. Melius Masius et alii censent unam eamdemque esse Bethel, sitam in confinio tribus Ephraim et Benjamin, ideoque nunc uni nunc alteri tribuitur. Haec ergo est Bethel, ubi Jacob vidit Deum scalae innixum, adeoque Jeroboam postea in ea vitulum aureum quasi idolum collocavit. Unde Bethel, id est, domus Dei, dicta est Bethaven, id est, domus idoli. Vide dicta Gen. xxviii, 19.
Versus 24: Ostende nobis introitum civitatis
Rabbini tradunt Luzam non habuisse portam, sed introitum quemdam occultum: fuisse enim ipsam instar nucis undique clausam: לוז luz enim hebraice nucem significat. Sed hae sunt fabulonum naniae: dicta est enim Luza, quod nux, id est, nucibus et amygdalis abundaret, ait S. Hieronymus. Per «introitum» hic ergo non portam, sed aditum in urbem facilem ob muros humiliores vel disruptos, intellige.
ET FACIEMUS TECUM MISERICORDIAM, — id est, vitam tibi condonabimus. Poterant id licite facere Hebraei: etsi enim Deus jussisset Chananaeos omnes occidi, tamen ob tantum beneficium patefacti introitus in urbem parcere ei poterant, uti pepercerunt Rahab excipienti exploratores, Josue cap. II.
Versus 25: Percusserunt urbem in ore gladii
Peccavit hic proditor ostendendo Hebraeis aditum in urbem, quia patriam suam eis prodidit; hoc enim est contra pietatem. Minuit tamen proditionis crimen hic metus mortis illi ab Hebraeis intentae. Quocirca Aurelianus Imperator, audiens eum qui sibi locum capiendae Thyanae urbis indicarat, ea capta cum aliis incolis caesum esse, laetatus est, dixitque: «Ego enim proditorem amare non potui, et libenter tuli quod eum milites occiderent; neque enim mihi fidem servare potuisset, qui patriae non pepercit.» Ita Vopiscus in Aureliano.
Versus 26: Abiit in terram Hetthim
ABIIT IN TERRAM HETTHIM, — id est, in Cyprum, ait Procopius. Cyprus enim hebraice dicitur Cethim, Isaiae xxiii, 1. Verum tunc Cethim scribitur per Caph; hic autem scribitur per Chet, quare alius est locus Hetthim a Cethim; quis autem ille sit ignoratur.
Versus 27: Manasses non delevit Bethsan
MANASSE QUOQUE NON DELEVIT BETHSAN. — Septuaginta addunt, quae est Scytharum urbs; unde et Scythopolis dicta est.
Versus 34: Arctavit Amorrhaeus filios Dan
Danitae prae aliis tribubus ab Amorrhaeis fuere arctati, ut sortis suae montes steriles duntaxat occuparent, non vero valles frugiferas: qua de causa alias terras quaerere sunt coacti, uti audiemus cap. xviii.
Versus 35: Mons Hares, Aialon et Salebim
HABITAVITQUE (non Dan, sed Amorrhaeus, ut patet ex Hebraeo et Septuaginta) IN MONTE HARES, QUOD INTERPRETATUR TESTACEO, IN AIALON ET SALEBIM, — q. d. Amorrhaeus Danitis non tantum ademit urbes vallium, sed et tres in monte sitas, scilicet Hares, Aialon et Salebim.
TESTACEO: nam Hares hebraice est testa: mons ergo hic vocatus est testaceus, vel quod in eo vasa testacea a figulis formarentur, vel quod illorum ruptorum fragmenta ibidem projicerentur, uti Romae factum videmus in monte ad portam S. Pauli, qui inde Mons Testaceus nominatur.
Septuaginta vertunt, in monte Hares, ubi ursae et vulpes, scilicet abundant. Forte Samson, qui fuit Danita, ex hoc loco tribus suae, scilicet ex Salebim vulpibus abundante, trecentas suas vulpes collegit, ad quarum caudas alligans faces, Philistinorum segetes succendit, ut audiemus capit. xv, vers. 4.
ET AGGRAVATA EST MANUS DOMUS JOSEPH, FACTUSQUE EST EI TRIBUTARIUS. — Q. d. Ephraimitae posteri Joseph, vicini Danitis, graviter oppresserunt Amorrhaeos in sorte tribus Dan habitantes, eosque jure belli quasi a se subactos sibi fecerunt tributarios. Igitur omnes fere tribus peccarunt in hoc, quod Chananaeos a se subjugatos non occiderint, uti jusserat Dominus, sed fecerint sibi vectigales, uti patebit initio cap. sequent.
Versus 36: Ascensus Scorpionis
AB ASCENSU SCORPIONIS. — Septuaginta et alii, super acrabbim, id est, super locum scorpionum. Est nomen loci ita dicti, quod acrabbim, id est, scorpionibus abundaret, ait Lyranus, Abulensis, Dionysius, Arias et alii. Ab hoc acrabbim dicta est Acrabatena urbs, et Acrabatenae regio, quae fuit una ex undecim Judaeae toparchiis.
PETRA. — Est nomen urbis in petra sitae in confinio Judaeae et Amalec. Alia fuit Petra in Arabia, quae inde Petraea est cognominata.