Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Arguuntur Hebraei ab Angelo, quod idola colant; inde, vers. 11, recensetur causa institutionis Judicum, scilicet quod Hebraei post mortem Josue coluerint idola, ideoque Deus eos tradiderit Idumaeis aliisque hostibus; unde ipsi poenitentes ad Deum redierint, ejusque opem implorarint: qui proinde misit eis Judices, ut ipsi Hebraeos a servitute et tyrannide gentium liberarent.
Textus Vulgatae: Judicum 2:1-23
1. Ascenditque Angelus Domini de Galgalis ad locum Flentium, et ait: Eduxi vos de Aegypto, et introduxi in terram, pro qua juravi patribus vestris: et pollicitus sum, ut non facerem irritum pactum meum vobiscum in sempiternum: 2. ita duntaxat ut non feriretis foedus cum habitatoribus terrae hujus, sed aras eorum subverteretis; et noluistis audire vocem meam: cur hoc fecistis? 3. Quam ob rem nolui delere eos a facie vestra, ut habeatis hostes et dii eorum sint vobis in ruinam. 4. Cumque loqueretur Angelus Domini haec verba ad omnes filios Israel, elevaverunt ipsi vocem suam, et fleverunt. 5. Et vocatum est nomen loci illius, locus Flentium, sive Lacrymarum; immolaveruntque ibi hostias Domino. 6. Dimisit ergo Josue populum, et abierunt filii Israel unusquisque in possessionem suam, ut obtinerent eam: 7. servieruntque Domino cunctis diebus ejus, et seniorum qui longo post eum vixerunt tempore, et noverant omnia opera Domini quae fecerat cum Israel. 8. Mortuus est autem Josue filius Nun, famulus Domini, centum et decem annorum, 9. et sepelierunt eum in finibus possessionis suae in Thamnathsare in monte Ephraim, a Septentrionali plaga montis Gaas. 10. Omnisque illa generatio congregata est ad patres suos, et surrexerunt alii, qui non noverant Dominum, et opera quae fecerat cum Israel. 11. Feceruntque filii Israel malum in conspectu Domini, et servierunt Baalim. 12. Ac dimiserunt Dominum Deum patrum suorum, qui eduxerat eos de terra Aegypti: et secuti sunt deos alienos, deosque populorum, qui habitabant in circuitu eorum, et adoraverunt eos; et ad iracundiam concitaverunt Dominum, 13. dimittentes eum, et servientes Baal et Astaroth. 14. Iratusque Dominus contra Israel, tradidit eos in manus diripientium: qui ceperunt eos, et vendiderunt hostibus, qui habitabant per gyrum, nec potuerunt resistere adversariis suis; 15. sed quocumque pergere voluissent, manus Domini super eos erat, sicut locutus est, et juravit eis: et vehementer afflicti sunt. 16. Suscitavitque Dominus judices, qui liberarent eos de vastantium manibus; sed nec eos audire voluerunt, 17. fornicantes cum diis alienis, et adorantes eos. Cito deseruerunt viam, per quam ingressi fuerant patres eorum: et audientes mandata Domini, omnia fecere contraria. 18. Cumque Dominus judices suscitaret, in diebus eorum flectebatur misericordia, et audiebat afflictorum gemitus, et liberabat eos de caede vastantium. 19. Postquam autem mortuus esset judex, revertebantur, et multo faciebant pejora quam fecerant patres eorum, sequentes deos alienos, servientes eis, et adorantes illos. Non dimiserunt adinventiones suas, et viam durissimam, per quam ambulare consueverunt. 20. Iratusque est furor Domini in Israel, et ait: Quia irritum fecit gens ista pactum meum, quod pepigeram cum patribus eorum, et vocem meam audire contempsit; 21. et ego non delebo gentes quas dimisit Josue, et mortuus est: 22. ut in ipsis experiar Israel, utrum custodiant viam Domini, et ambulent in ea, sicut custodierunt patres eorum, an non. 23. Dimisit ergo Dominus omnes nationes has, et cito subvertere noluit, nec tradidit in manus Josue.
Versus 1: Ascenditque Angelus Domini de Galgalis ad locum Flentium
Primo ergo Angelus hic apparuit in Galgalis, ut ex loco Hebraeos memores redderet professionis et obedientiae Deo praestandae, a se susceptae et promissae. In Galgalis enim se sacro Circumcisionis ritu initiaverant et professi erant se legem Dei a Mose latam servaturos, sicut nos in Baptismo profitemur legem Christi. Ex Galgalis vero transtulit se Angelus ad locum, qui postea vers. 5, ab eventu dictus est Flentium, quo Israelitae, hostium et miseriarum suarum sensu pressi, suam calamitatem deplorantes convenisse videntur.
Porro Rabbini censent hunc Angelum fuisse Phinees Pontificem: sed certum est fuisse proprie dictum Angelum. Probabile est fuisse S. Michaelem, tum quia ipse erat praeses et tutor Synagogae, uti jam est Ecclesiae; tum quia idem apparuit Josue, cap. v, vers. 13, initio gubernationis suae docens et dirigens eum. Unde videtur idem hic apparuisse, modumque suggessisse Hebraeis impetrandi a Deo judices, qui eos a servitute liberarent. Quocirca hic Angelus loquitur in persona Dei, sicut legatus loquitur in persona sui Regis. Ait enim: «Eduxi vos de Aegypto,» etc. Denique apparuit hic Angelus, atque haec Hebraeis dixit non vivente adhuc Josue, sed post ejus mortem, cum nova progenies succrescens, ac cum vicinis gentibus, praesertim Tyriis et Sidoniis, conversans, ab iis didicit colere eorum idola, Baalim et Astaroth. Ita Procopius, Cajetanus, Serarius, et favet S. Augustinus.
Versus 2: Ut non feriretis foedus cum habitatoribus terrae
Ne ipsi vos ad sua idola et scelera conversando pellicerent. Vetuit ergo Deus haec foedera: quare illa Hebraeis fuere illicita, at non statim irrita; Hebraei enim ineuntes foedus cum Chananaeis, licet illicite, post contractum tamen de eo initum tenebantur illud servare, praesertim si juramento id confirmassent: tum quia hoc exigit jus naturae et gentium, alioqui enim tollerentur omne commercium omnisque hominum societas; tum quia hoc exigebat reverentia nominis divini in juramento invocati; tum denique quia Chananaei nesciebant Deum vetuisse haec cum eis foedera; quare valde scandalizati fuissent, si Hebraei ea violassent.
Versus 3: Dii eorum sint vobis in ruinam
QUAMOBREM NOLUI (et etiamnum nolo, itaque statuo et decerno) DELERE EOS A FACIE VESTRA, UT HABEATIS HOSTES (qui vos puniant, affligant, et ad Deum redire compellant), ET DII EORUM SINT VOBIS IN RUINAM. — Totum in hac posteriore parte consecutive accipiendum est, non causaliter. Nec enim Deus sanctissimus poterat intendere hanc Hebraeorum ruinam, lapsumque in idololatriam, sed tantum permittere ad puniendum praecedentia eorum peccata. Non enim permittit Deus malum culpae, nisi hoc fine, ut ex eo eliciat bonum, vel miserendi, vel si nolint uti misericordia, puniendi, puta ostendendi suam clementiam in condonando, vel justitiam et vindictam in castigando, ut docet S. Augustinus, S. Thomas caeterique Theologi.
Versus 5: Locus Flentium
Septuaginta Klauthmones, id est locus Plangentium, ab eventu jam dicto. Quaeres, quis, et ubi fuit hic locus Flentium? Respondet Adrichomius fuisse juxta Galgala. Alii putant fuisse Silo, ibi enim erat arca. Verum dico locum Flentium fuisse in tribu Juda, juxta Jerusalem a parte Occidentali, in sylva sita ultra vallem Raphaim. Id ita esse liquet ex eo quod David in hac eadem sylva latuerit, cum Philisthaeos in valle Raphaim aggressus cecidit, II Reg. v, 24. Hunc enim locum fuisse «in sylvis, quae loca Flentium appellata sunt,» diserte ait Josephus, lib. VII Antiq. IV.
Nimirum voluit Deus hunc locum Flentium esse exemplum perpetuum Hebraeis ad agendam poenitentiam in fletu et lacrymis.
Tropologice Klauthmones, sive locus Flentium, est terra et vita haec hominum, a Deo ob Adae peccatum exulantium. Adam enim, et nos in eo, e paradiso ejecti sumus in hanc vallem lacrymarum, ut poenitentia peccatum omne expiemus.
Rursum locus Flentium est poenitentia et compunctio, ad quam concionator instar Angeli hujus populum excitare debet, «ut moveat planctum, non plausum,» ait S. Bernardus; nam, ut idem ait, serm. 39 in Cant.: «Lacrymae poenitentium vinum sunt Angelorum, quod in illis vitae odor, sapor gratiae sit, indulgentiae gustus, reconciliationis jucunditas, sanitas redeuntis innocentiae, serenatae suavitas conscientiae.»
S. Chrysostomus, homil. 6 in Matth.: «Sicut, inquit, post vehementes imbres mundus aer ac purus efficitur, ita etiam lacrymarum pluvias serenitas mentis sequitur atque tranquillitas, omnisque illa de peccatorum tenebris effusa caligo dissolvitur. Et sicut ex aqua et spiritu, sic rursus ex lacrymis et confessione purgamur.»
Versus 6: Dimisit ergo Josue populum
Est hic hysteron proteron: repetit enim ex fine praecedentis libri Josue gesta ejus quaedam, ut inde commode et ordinate ad Judicum, qui ei successere, institutionem et originem transeat. Hic enim liber connexus est libro Josue, et historia Judicum pendet ex historia Josue, quasi a sui principio.
Versus 9: Thamnath Sare
Hebraea et Septuaginta, in Thamnath cheres, id est, in imagine solis, quae sepulcro Josue insculpta est, eo quod ipse stiterit solem. Ideoque urbs ejus Thamnat sare per metathesin dicta est Thamnat cheres.
Versus 10: Servierunt Baalim
Id est idolis, sive diis Gentium; nam per Baalim significantur omnes dii masculi, sicut per Astaroth omnes deae feminae. Porro Baal in singulari hebraice significat Dominum; unde antonomastice Deum suum vocarunt Baal, id est Dominum absolute. Primus autem Baal fuit Nemrod, quem coluerunt Assyrii; Nemrod autem fuit Baal, sive Belus pater Nini, mariti Semiramidis. Idem ergo sunt Baal, Bal, Beel, Bel, Belus, etc. Ab Assyriis idolum et cultus Beli transit ad Babylonios, ut patet Daniel. xiv, 2, a Babyloniis ad Sidonios et Phoenices. Unde a deorum, vel a locorum varietate dicti Beelphegor, id est Priapus; Beelzebub, id est Deus muscae; Beelsephon, id est Deus Aquilonis; Baal Gad, id est Deus fortunae; Baal schemesch, id est Deus sol, etc. Inde a Baal composita sunt nomina Punica (haec enim lingua affinis est Hebraeae): Annibal, id est castrorum Dominus; Asdrubal, id est villarum Dominus; et alia. Ita S. Augustinus hic, Quaest. XVI.
Versus 13: Servientes Baal et Astaroth
«Astaroth» est vox Syra, non Graeca, significans oves, praesertim feminas, cum mammis turgent, et agnos suos lactant, ita dictae ab עתר athar, id est multiplicare, quod sint fecundae; atque ab עשר aschar, id est ditare, quod caseo, lana, lacte, foetu heros suos ditent; unde veterum opes erant in ovibus, non in auro et argento.
Quocirca multi censent Astartem esse Venerem cognomento πολυμάστον, id est multimammeam, vel potius μεγαλόμαστον, id est magnimammeam, quod symbolum erat fecunditatis. Ab ovibus ergo haec Dea effecta est a Tyriis et a Sidoniis. Unde Cicero, lib. III De Natura Deorum: «Quarta, inquit, Venus Syria, Tyroque concepta, quae Astarte vocatur, quam Adonidi nupsisse traditum est.»
Porro «Astaroth» est numeri pluralis, tum ad emphasim et honoris causa. Primitus enim prisci gentiles ignorantes Deum verum adorabant Solem et Lunam, a quibus omnis in terra fertilitas manat: unde eos Romani vocabant Jovem et Junonem; Aegyptii Osiridem et Isidem; Syri Baalim et Astaroth.
Tropologice, «Astaroth» cuique est sua concupiscentia; nam, ut ait Origenes, hom. 2: «Unusquisque quod prae caeteris colit, quod super omnia miratur et diligit, hoc ei Deus est.» Sic guloso «Deus venter est,» ait Paulus, Philip. III, 19.
Versus 14: Vendiderunt hostibus
Hebraea et Septuaginta, et vendidit, scilicet Deus, q. d. Deus Israelitas quasi idololatras vendidit, id est tradidit hostibus, ut eos vexarent, spoliarent, in servitutem redigerent, occiderent.
Versus 15: Manus Domini super eos erat
«Manus,» scilicet vindex, vindicans et flagellans, q. d. Vindicta Dei ubique eos insequebatur, exagitabat et male mulctabat.
Versus 19: Viam durissimam
Quia erant inobedientes et durae cervicis: via ergo durissima erat eorum impia et obstinata, colendi idola, aliaque scelera patrandi consuetudo.
Versus 22: Ut in ipsis experiar Israel
Ut scilicet per experientiam ostendam et palam faciam an Israelitae me colant meamque legem custodiant, an vero Chananaeorum idola. Nam Deus ipse, utpote cui omnia sunt praesentia, quique omnia una mentis cernit in ictu, non eget experientia, quia ipse omnia praescit et praenoscit antequam fiant. Porro haec Dei experientia consistebat in permissione occasionis et tentationis.
Permisit ergo Deus Chananaeos nonnullos variis de causis. Primo, ut ipsi Hebraeorum apostasiam et idololatriam sua oppressione castigarent. Secundo, ut Deus experiretur an hac afflictione ad se redirent. Erant enim Chananaei quasi stimuli pungentes Hebraeos, cogentesque ad Deum colendum. Tertio, quia non sufficiebant Hebraei ad omnem terram incolendam et excolendam. Chanananaeis ergo ejus partem permisit, ne a feris illa occuparetur. Hanc rationem dat Deus, Exod. xxiii, 29: «Non ejiciam, inquit, eos a facie tua anno uno, ne terra in solitudinem redigatur, et crescant contra te bestiae.» Quartam causam dat cap. seq., vers. 2: «Ut postea discerent filii eorum certare cum hostibus et habere consuetudinem praeliandi.»
Simili de causa olim cum ventilaretur Romae in Senatu an delenda esset Carthago, Scipio Nasica suasit non esse delendam ob belli exercitium, ut scilicet Carthago esset cos juventutis Romanae. Idque recte et sapienter; nam deleta Carthagine virtus Romanorum otio et luxu elanguit. Unde Juvenalis, Satyra 6: «Proximus urbi Hannibal, et stantes Collina in turre mariti. Nunc patimur longae pacis mala, saevior armis Luxuria incubuit, victumque ulciscitur orbem.»
Tropologicam causam dat Abbas Daniel apud Cassianum, Collat. IV, cap. vi: «Quam utique pugnam non invidens Deus quieti Israelis, nec male eidem consulens, sed sciens esse utilissimam, reservavit, ut dum gentium semper istarum impugnatione deprimeretur, nunquam se sentiret auxilio Domini non egere. Frequenter enim quos superare non potuerunt adversa, securitas et prosperitas dejecerunt.»
Huic sensui apte insistit tropologia, quam affert S. Gregorius, lib. III Dialog., cap. xiv: «Dominus, inquit, Chananaeos diutius reservavit, ut in eis experiretur Israel, quia nonnunquam eis etiam quibus magna dona tribuit, parva quaedam reprehensibilia relinquit, ut semper habeant contra quod bellum gerant.» Hinc et S. Bernardus: «Jebusaeus, inquit, velis nolis in terra tua habitat (scilicet concupiscentia in carne), subjugari potest, exterminari non potest.»