Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Docet meretricem fugiendam esse ut pestem. Fugae remedium suggerit vers. 15, amorem scilicet uxoris propriae: sic enim vitabitur extranea, quia castus amor expellit incestum, et uxor meretricem.
Textus Vulgatae: Proverbia 5:1-23
1. Fili mi, attende sapientiam meam, et prudentiae meae inclina aurem tuam, 2. ut custodias cogitationes, et disciplinam labia tua conservent. Ne attendas fallaciae mulieris: 3. favus enim distillans labia meretricis, et nitidius oleo guttur ejus; 4. novissima autem illius amara quasi absinthium, et acuta quasi gladius biceps. 5. Pedes ejus descendunt in mortem, et ad inferos gressus illius penetrant. 6. Per semitam vitae non ambulant; vagi sunt gressus ejus et investigabiles. 7. Nunc ergo, fili mi, audi me, et ne recedas a verbis oris mei. 8. Longe fac ab ea viam tuam, et ne appropinques foribus domus ejus. 9. Ne des alienis honorem tuum, et annos tuos crudeli, 10. ne forte impleantur extranei viribus tuis, et labores tui sint in domo aliena, 11. et gemas in novissimis, quando consumpseris carnes tuas et corpus tuum, et dicas: 12. Cur detestatus sum disciplinam, et increpationibus non acquievit cor meum, 13. nec audivi vocem docentium me, et magistris non inclinavi aurem meam? 14. Pene fui in omni malo, in medio ecclesiae et synagogae. 15. Bibe aquam de cisterna tua, et fluenta putei tui: 16. deriventur fontes tui foras, et in plateis aquas tuas divide. 17. Habeto eas solus, nec sint alieni participes tui. 18. Sit vena tua benedicta, et laetare cum muliere adolescentiae tuae: 19. cerva charissima, et gratissimus hinnulus; ubera ejus inebrient te in omni tempore, in amore ejus delectare jugiter. 20. Quare seduceris, fili mi, ab aliena, et foveris in sinu alterius? 21. Respicit Dominus vias hominis, et omnes gressus ejus considerat. 22. Iniquitates suae capiunt impium, et funibus peccatorum suorum constringitur. 23. Ipse morietur, quia non habuit disciplinam, et in multitudine stultitiae suae decipietur.
Prima Pars Capitis
Versus 1: Fili Mi, Attende ad Sapientiam Meam
1. FILI MI, ATTENDE SAPIENTIAM MEAM (Septuaginta habent: applicans aurem tuam verbis meis), ET PRUDENTIAE MEAE INCLINA AUREM TUAM. — Salomon novam sapientiae lectionem de fuga meretricis traditurus, more suo excitat attentionem discipuli, ut advertat et expendat quanti sit momenti. Ait ergo ei: Tacitus et studiosus attende et adverte meis dictis. Silentium enim est custos disciplinae. Unde Pythagoras quinquenne silentium discipulis suis imperavit.
Versus 2: Ut Custodias Cogitationes
2. UT CUSTODIAS COGITATIONES, ET DISCIPLINAM LABIA TUA CONSERVENT. — Septuaginta habent: ut custodias cogitationem bonam (Aquila, Symmachus et Theodotion: cognitionem bonam); et sensum labiorum meorum tibi mando, id est: Labia mea declarant interiorem sapientiae meae cogitationem et sensum, tibique mandant, ut eum simpliciter accipias sicut declaratur, tuo menti imprimas, et opere exsequaris.
Alii legunt: sensum labiorum meorum commendo tibi. Accipe ergo hic cogitationes non discipuli, sed sapientiae et Salomonis, q. d. Attende ut custodias meos conceptus, meas cautiones, mea consilia, ut vertit Vatablus. Unde Chaldaeus vertit: ut sis admonitus in consilio; Syrus: ut sis cautus in cogitatione; R. Levi: ut custodias cogitationes quibus instrueris in prudentiam. Ita et Aben-Ezra.
Nihilominus accipe cogitationes etiam discipuli; qui enim custodit sapientiae cogitationes, is utique proprias quoque custodit. Cogitationes enim et consilia sapientiae docent et praescribunt custodiam propriarum cogitationum. Unde S. Gregorius, III parte Pastor. Admon. 15: «Ut custodias cogitationes: Nihil namque, ait, in nobis est corde fugacius, quod a nobis toties recedit, quoties per pravas cogitationes defluit. Cum ergo custodia reprimitur cogitatio, cor quod fugere consueverat invenitur.»
NE ATTENDAS FALLACIAE MULIERIS. Haec verba non exprimuntur in Hebraeo, sed tacite subintelliguntur. Unde Septuaginta, et ex iis Vulgata nostra, ea expresserunt. Dependent ergo haec verba a sequentibus: «Favus enim distillans labia meretricis, etc.»; ex hisce enim colligitur: «Ergo ne attendas fallaciae mulieris.» Per fallaciam ergo accipit blanditias, mollitiem et elegantiam verborum, formam, ornamentum vestium, fucum vultus, praetextus, artes et astutias quibus meretrices amatores suos allicere, irretire et pervertere solent. Unde Septuaginta habent: ne attendas malae mulieri, id est, malitiosae, pravae, perversae, fallaci; S. Hieronymus in Isa. cap. XXIII: ne attendas pessimae (S. Cyrillus, lib. XV De Adorat.: impudenti) mulieri; unde mirum est quod Arabicus vertat: ne audias mulierem bonam.
S. Chrysostomus, hom. 14 ad Popul., legit: ne respicias speciem alienam, nec occurras mulieri fornicariae; mel enim, etc. — quasi haec verba pertineant ad oculos; q. d. Ne spectes pulchrum vultum fucatae et ornatae meretricis, quia haec species est aliena, id est, alienae mulieris quae non est uxor tua. Rursum «aliena» quia haec species saepe non est naturalis sed fucata, et aliunde mutuata, scilicet ex stibio, cerusa et cosmeticis, et ex vestibus et gemmis. Mulier enim potissimum ferit et vulnerat eum qui speciosissimum ejus vultum et oculos intuetur, instar serpentis et basilisci. Verum hoc loco magis ad verba blanda et fallacia meretricum spectat, ut patet ex sequentibus. Iis enim multos viros decipiunt et dementant, praesertim cum fucus vultus et oculorum accedit. Unde Codrus de iis canit: «Non caelum tot habet stellas, nec flumina pisces, quot gerit in mente prava puella dolos.»
Cum enim femina nec vi, nec ingenio, nec consilio excellat, hinc ad dolos se convertit, ut quod per illa non potest, per istos obtineat et perficiat: sicut debilia animalia ob eamdem causam astuta sunt, ut vulpes, simiae, feles, etc., contra vero leones, tigres, et lupi non sunt astuti sed violenti, quia, cum sua vi et potentia designata exsequantur, astutia non indigent. Adde quod mulier aliquid serpentinum in se habeat. Serpens enim seducendo Evam suam indolem et fraudes in eam ejusque totum sexum videtur inspirasse. Adde et malitiam meretricum earumque studium fallendi, imo assiduam praxim, qua quotidie novas fallendi artes excogitant, ut de nulla alia re cogitare, de nulla alia re somniare videantur, totaeque ex fraudibus consutae videantur. Idem Ecclesiasticus tractat, cap. XXV, vers. 22, ubi de hac re plura dixi. Quare hic brevior ero.
Praeclare S. Hieronymus ait lib. I Contra Jovin., sub finem: «Amor formae rationis oblivio est et insaniae proximus, foedumque vitium minime sanae menti conveniens; perturbat consilia; altos et generosos spiritus frangit; a magnis cogitationibus ad humillimas detrahit; querulum, iracundum, temerium, dure imperiosum, serviliter blandum, omnibus inutilem, ipsi postremo amori facit. Nam cum immodica cupiditate fruendi exaestuat, multum temporis in suspicionibus, lacrimis et conquestione consumit; odit seipsum, et tandem sibi ipsi fit odiosus.» Et post nonnulla: «Sapientissimi cujusdam viri sententia est, castitatem retineri imprimis oportere: qua amissa omnis virtus ruit. In hac summam esse mulierum virtutum; hac pauperem commendari, divitem extoli, deformem redimi, ornari pulchram: meruisse bene de majoribus, quorum sanguinem non vitiat adulterina prole.»
Quocirca S. Augustinus, libro De Honest. mulier. cap. II: «Inter caetera Christianorum praelia, ait, sola castitatis sunt acria, ubi quotidianum certamen, et rara victoria. Castitati enim hostis gravis est assignatus, cui quotidie resistitur et semper timetur.» Et S. Ephrem, serm. Contra mulieres malas: «Quid enim est mulier, ait? Elegans laqueus, illiciens homines ad voluptates, quae splendido habitu et alto collo annuit oculis et arridet genis, sed dulce canens lingua ceteros sua voce decipit et sermone suo illicit, etc. Quid est mulier? Naufragium in terra, fons iniquitatis, thesaurus immunditiae et malitiae, mortiferum colloquium et contubernium, oculorum exitium, animarum interitus, jaculum cordi, pernicies juvenum, sceptrum inferni, et praeceps libido. Quid est mulier? Causa diaboli, quies serpentis, consolatio diaboli, dolor inconsolabilis, fornax ardens, incurabilis malitia, quotidiana garrulitas, libidinosorum diversorium et daemonum officina,» etc.
Qua de causa S. Hieronymus ad Nepotianum, de vita clericorum et sacerdotum: «Raro pedes mulierum teras parvulae habitationis tuae limen. Omnes puellas et virgines Christi aut aequaliter ignora, aut aequaliter dilige. Ne sub eodem tecto manseris: nec in praeterita castitate confidas. Nec David sanctior, nec Samsone fortior, nec sapientior Salomone esse poteris. Memento semper quod Paradisi colonum de possessione sua mulier ejecerit.»
Porro alius meretricis dolus, isque praecipuus, est quod ita fugiat, ut videri velit; ita pugnet, ut vinci velit; ita odium exerceat, ut tum maxime amet. Sic Plutarchus de Cleopatra in Vita Antonii scribit: «Curabat saepius ut flens conspiceretur, sed illico abstergeret lacrymas et celaret, quasi eas Antonianum latere vellet.» Audi S. Hieronymum, epist. 47: «Subinde palla de capite labitur, ut candidos nudet humeros, et quasi noluerit videri, festinat operire quod volens detexerat.»
S. Nilus in Sententiis, cap. De Fornicatione: «Fuge mulierum coetus, ait; simul atque eas conveneris, demisso in terram vultu blande et placide loquuntur, et tales fundunt lacrymas, ut commiserationem insinuent: modeste se componunt et frequenter suspirant: de castitate sciscitantur, et studiose ac diligenter auscultant. Si eas intuearis, sensim caput attollunt. Tum fixioribus oculis te contemplantur, et subrident, imo in effusum et dissolutum risum erumpunt, ac tandem omnes mortis hamos et illusionum illecebras explicant, et omnia retia quibus anima obsidetur.» Et mox: «Viret, ait, herba quae prope est aquam, et lasciviae sensus in mulierum colloquio. Fucata pulchritudo intemperantium ruina est et naufragium.»
Quocirca S. Gregorius Nazianzenus in Praeceptis ad Virgines: «Virgo, ait, sis oculis, virgo auribus et lingua tua; per haec enim tria facile est a recto deflectere.»
Diogenes videns duas mulieres inter se colloquentes, ait: «Aspis a vipera venenum mutuatur.» Secundus Philosophus, ab Hadriano Imperatore interrogatus «quid esset mulier,» respondit: «Hominis naufragium, domus procella, vitae captivitas, amplexus leaena, ornata Scylla, animal malitiosum, malum necessarium.»
Mystice, omnia quae hic dicuntur de meretrice, Olympiodorus et Polychronius in Catena Graec., et S. Hieronymus in Ezech. cap. VI, et alii accommodant haeresi; Lyranus idololatriae; tu accommoda voluptati et concupiscentiae, de qua apte Damascenus, lib. III Parallel. cap. 28, ex S. Chrysostomo: «Voluptas similis est cani, o homo; si eam abegeris, fugit; si paveris, manet. Voluptas omnium malorum est caput.»
Versus 3: Favus Enim Distillans Labia Meretricis
3. FAVUS ENIM DISTILLANS LABIA MERETRICIS, ET NITIDIUS OLEO GUTTUR EJUS. — Hebraice: labia enim alienae distillant favum, et palatum ejus nitidius oleo. Ita Pagninus et Vatablus, qui nitidius vertit «blanditius»; alii: «lubricius»; alii: «guttur ejus politum praeter oleum.» Hebraeum enim chalak significat molle, tenerum, leve, blandientem, lubricum; et talia solent esse pinguia. «Impinguat» ergo significat: mulcet, blanditur, saginat, et pingui oleo blanditiarum inescat.
Apte Hugo Victorinus, lib. De Vitand. carnalibus nuptiis: «In favo, ait, duo sunt, scilicet mel et cera. In facie meretricis similiter duo sunt, scilicet pulchritudo et gratia, id est oris venustas, et suavitas sermonis. Cera ignem accendit, mel levitatem unctionis praebet: sic meretricis pulchritudo carnem accendit igne libidinis, et sermonis blandientis adulatio mentem subvertit; mel de cera stillat, dum meretrix verba sua mollia facit et dulcia.»
S. Chrysostomus, hom. 14 ad Popul., refert «favum» labiorum ad blanda oscula meretricum, guttur vero nitidius oleo ad blandos earum sermones. «Meretrix enim, inquit Chrysostomus, amare nescit, sed tantum insidiari; ejus osculum venenum, lethale virus et ruinam habet. Quod si non statim apparet, ob id ipsum eo magis fugienda est, quia exitium celat et mortem absconditam habet, nec manifestam eam a principio apparere sinit.»
Alii rectius utrumque universaliter de verbis meretricum referunt; haec enim adeo dulcorant ut mel distillare videantur (unde Diogenes eas vocabat «mellitum laqueum»), et adeo emolliunt ut oleo molliora videantur, et efficacissima sint ad mulcendas et emolliendas vel virilissimas mentes. Ut enim oleum lubricant et influunt mentibus, eas emollientes, debilitantes et effeminantes; sunt enim voces et cantus Sirenum.
Porro verba blanda et fallacia apte comparantur oleo: primo, ob similem lubricitatem; secundo, quia oleum summam habet vim penetrandi intus — eamdem habent verba mellita; tertio, quia oleum, teste Galeno, vi pollens tum mordaci, tum emollienti. Recte ergo verba blanda, quae tamen in anima figunt aculeos, oleo comparantur, quod cutem mulcet, sed interiora mordet. Hinc «os oblinere» idem est ac decipere adulatione et blanditiis.
Mystice, S. Ephrem in tract. De Abstinentia a cupiditatibus haec verba accipit de voluptate carnis sive concupiscentia: «Meminerimus, ait, quid Sapiens dicat: Favus distillans labia meretricis, significans per favum dulcedinem concupiscentiae; et quod adjungit dicens: Quod ad tempus guttur nitidum facit, postea autem amarius felle invenies, et acutius gladio bicipiti.»
Praeclare Boethius, lib. III Consolat. Philos.: «Habet hoc voluptas omnis: stimulis agit fruentes; et apum par volantium grex, ubi grata mella fudit, fugit, et nimis tenaci ferit icta corda morsu.»
Versus 4: Novissima Autem Illius Amara Quasi Absinthium
4. NOVISSIMA AUTEM ILLIUS AMARA QUASI ABSINTHIUM, ET ACUTA QUASI GLADIUS BICEPS. — Pro «absinthium» hebraice est laana, quam aliqui vertunt amaritudinem, venenum vel virus; sed communiter vertunt absinthium. Significat ergo mel sermonum meretricis converti in fel dolorum: dolorum, inquam, adeo acrium et lethiferorum quasi gladio bicipiti inflictorum; sicut mel et omnia dulcia in stomacho convertuntur in fel et bilem amaram et doloriferam, ut docent Galenus et medici. Amaritudinem hujus absinthii et aciem hujus gladii sentiunt fornicarii: primo, in sordibus, nauseis et morbis, praesertim in lue Neapolitana, qua Deus castigat fornicationem; secundo, in jacturis rerum, opes enim haurient meretrices; tertio, in infamia; quarto, in litibus, rixis et pugnis cum meretrice, quae impudentior cane omne suum virus in amatorem evomit; quinto, in reatu peccati et ira Dei, ac tandem in morte praesenti et aeterna, quam secum affert; sexto, quia privat hominem ingenio, judicio, fortitudine tum animi tum corporis, facitque hominem quasi irrationalem et brutalem.
Plautus in Truculento: «In melle, ait, sunt linguae vestrae sitae (meretrices alloquitur), et orationes lactae; corda in felle et aceto acri; ex ore quod proferunt dulce est, sed quod intimo pectore sentiant amarum est.»
Quocirca recte ait Salomon «favum distillantem,» quia voluptas non dat nisi guttam mellis, mox datura mare fellis: e contra virtus dat guttam fellis, mox datura mare mellis.
Versus 5: Pedes Ejus Descendunt in Mortem
5. PEDES EJUS DESCENDUNT IN MORTEM, ET AD INFEROS GRESSUS ILLIUS PENETRANT. — Pro «penetrant» hebraice est itmochu, id est sustentabunt, fulcient, fovebunt, roborabunt infernum, sicut murus sustentatur antemurali ne ruat et pereat. Simili enim modo meretrices sustentant infernum, quia major pars hominum ob libidinem damnatur, q. d. Infernus evacuaretur et quasi rueret, nisi libidinosi eum implerent et sustentarent, ait Cajetanus et R. Levi. Libido ergo est antemurale et fundamentum inferni.
Versus 6: Per Semitam Vitae Non Ambulant
6. PER SEMITAM VITAE NON AMBULANT; VAGI SUNT GRESSUS EJUS ET INVESTIGABILES. — Septuaginta: non ingreditur vias vitae; et lubrici calles ejus non facile deprehenduntur. Hebraice ad litteram: ne forte librares viam vitae — et dilatarentur? Vagi sunt gressus ejus sive mobiles, ut non cognoscas, q. d. Si quaeras viam vitae, quae ducit ad vitam — hic ad sanam et prosperam, in caelo vero ad beatam et aeternam — ne sequaris pedes et gressus meretricum, quia non ambulant per viam vitae, sed vagi sunt, et adeo varie jactantur fluctibus libidinum ut earum viae, appetitiones et actiones sint investigabiles.
Vagus enim amor facit vagum cor, vagum cor facit vagam imaginationem, et vaga imaginatio facit vagos pedes, manus et totum corpus.
Versus 7: Nunc Ergo, Fili Mi, Audi Me
7. NUNC ERGO, FILI MI, AUDI ME, ET NE RECEDAS A VERBIS ORIS MEI. — Septuaginta habent: ne irrita facias verba mea. Solent enim juvenes amoribus impliciti sapientum consilia ut senum deliramenta spernere et irritare.
Vox «nunc» more Hebraeo, post enumerationem damnorum meretricis, apte additur ut particula concludentis et ad fugam ejus exhortantis, q. d. Dixi meretricem esse amariorem absinthio, acutiorem gladio bicipiti, ducere ad mortem et infernum, etc. «Nunc ergo, fili mi, etc., longe fac ab ea viam tuam»; ne pudenda et levi voluptate tam gravia tibi damna stulte accersas.
Versus 8: Longe Fac ab Ea Viam Tuam
8. LONGE FAC AB EA VIAM TUAM, ET NE APPROPINQUES FORIBUS DOMUS EJUS. — Omne enim remedium fornicationis, omnis salus est in recessu et fuga meretricis et occasionum peccati, ut viriliter et eleganter docet S. Cyprianus per totum tract. De Singul. clericor. Quin et Apostolus I Cor. VI, 18, ait: «Fugite fornicationem.» Tangere enim fores meretricis et vel manu leviter pulsare, exordium esse potest et solet impurae fornicationis.
Mystice, frivolissima meretrix est frivolitas mentis, cujus fores, id est primos aditus, Religiosus evitare et fugere debet, nisi velit majoribus vitiis inquinari: frivolitas enim mentis generat scurrilitatem, detractionem et derisum, excitat iram et indignationem in iis qui deluduntur, et non raro erumpit in aperta convicia ultro citroque jacta.
Versus 9: Ne Des Alienis Honorem Tuum
9. NE DES ALIENIS HONOREM TUUM, ET ANNOS TUOS CRUDELI. — Pro «honore» hebraice est hod, quod significat celebritatem, dignitatem, honorem, gloriam, majestatem. Igitur hoc loco, per honorem, primo, intellige gloriam et famam integritatis et castitatis: Ne gloriam et famam castitatis per turpitudinem fornicationis amittas. Secundo, per honorem intellige honores publicos, puta magistratus, praefecturas, praelatias, etc. Tertio, per honorem intellige gloriam et decus egregiarum actionum. Quarto, per honorem intellige florem juventutis ejusque pulchritudinem et robur.
Alludit ad Samsonem, qui alienae, puta suae Philistaeae Dalilae, honorem tradidit, cum ei secretum roboris sui revelasset: cum enim illa id abrasisset, quasi debilitatus, a Philistiis captus, cum prodigioso robore gloriam et vitam amisit, Judic. XVI.
ET ANNOS TUOS CRUDELI. Alii rectius per «crudelem» accipiunt meretricem. Haec enim crudelis est quia crudeliter opes, famam et vitam multorum adimit. Vel, quod eodem redit, per «crudelem» accipe libidinem; haec enim in corpus et vitam totam hominis, imo in mentem et animam crudeliter saevit, eamque mille curis, zelis, angoribus, remorsu, peccatis, poenis, ac tandem gehennae tormentis cruciat.
Versus 10: Ne Forte Impleantur Extranei Viribus Tuis
10. NE FORTE IMPLEANTUR EXTRANEI VIRIBUS TUIS, ET LABORES TUI SINT IN DOMO ALIENA. — Melius «vires» et «robur» accipias pro opibus: his enim saturantur meretrices. Non enim meretrices juvenes, sed juvenum crumenas et opes ambiunt, nec unquam muneribus saturantur donec omnia hauserint et juvenes nudos reddiderint, eosque nudos et pauperes omnium ludibrio exponant. Quocirca S. Chrysostomus, hom. 63 ad Popul., meretrices vocat «scopulos et saxa patrimonii.» Sic prodigus filius totum patrimonium in meretrices exhausit, ut ex paupertate porcis pascendis adigi cogeretur, Luc. cap. XV, vers. 17.
Versus 11: Et Gemas in Novissimis
11. ET GEMAS IN NOVISSIMIS, QUANDO CONSUMPSERIS CARNES TUAS ET CORPUS TUUM. — Pro «gemas» hebraice est nahamta, id est, rugias quasi leo famelicus, vel vulneratus et luctans cum morte: sic enim et rugit, id est, juvenis inconsolabiliter et miserabiliter dolet et ejulat, quando per fornicationem, consumptis omnibus, tum viribus tum opibus, «in novissimis,» id est tandem vel sero, se invenit exhaustum opibus, consumptum viribus et carnibus, idque irreparabiliter.
Porro libido totum corpus emaciat, singulorumque membrorum vigorem et carnes exhaurit. Primo, quia sanguinem et spiritus vitales, quibus aluntur et vegetantur omnes corporis partes, effundit. Secundo, quia laedit partes vitales, puta cerebrum, cor, jecur et stomachum, quae caeteris partibus nutrimentum dant et robur. Tertio, quia semen a singulis corporis membris et partibus deciditur, ideoque per semen crebro effusum singula membra vacuantur et attenuantur.
Versus 12: Et Dicas: Cur Detestatus Sum Disciplinam
12 ET 13. ET DICAS: CUR DETESTATUS SUM DISCIPLINAM, ET INCREPATIONIBUS NON ACQUIEVIT COR MEUM, NEC AUDIVI VOCEM DOCENTIUM ME, ET MAGISTRIS NON INCLINAVI AUREM MEAM? — Verba sunt clara: significant enim ingentem, sed serum et inutilem dolorem et paenitentiam vitae in libidinibus consumptae, quando luxuriosus nudus, miser et aeger exclamabit, et miseris inutilibusque querelis cuncta pulsabit. Similis est, sed magis pathetica impiorum vox, Sapient. V, 6: «Ergo erravimus a via veritatis, et justitiae lumen non luxit nobis. Lassati sumus in via iniquitatis et perditionis, et ambulavimus vias difficiles; viam autem Domini ignoravimus. Quid nobis profuit superbia? aut divitiarum jactantia quid contulit nobis? Transierunt omnia illa tanquam umbra,» etc.
Sunt hi quatuor gradus contemnentium correptionem. Primo enim tales cupidinibus impliciti, si moneantur, victi a voluptate non acquiescunt monitioni. Secundo, eum declinant et fugiunt. Tertio, eum spernunt. Quarto, eumdem exacerbant, dum asperis verbis, risibus et probris eum afficiunt.
Versus 14: Pene Fui in Omni Malo
14. PENE FUI IN OMNI MALO, IN MEDIO ECCLESIAE ET SYNAGOGAE. — Per «malum,» primo, accipe malum culpae: libido enim est origo et causa omnis mali, id est, omnis culpae et peccati. Secundo, per «malum» accipe malum poenae. Tertio, per «omne malum» accipe omnem infamiam. Quarto, alii per «malum» accipiunt daemonem. Quinto, per «omne malum» accipe gehennam. Sicut enim in caelo est omne bonum, sic in inferno omne malum. Per libidines pene prolapsus est in gehennam; passus tantum inter eum et gehennam interfuit. Paenitens ergo dicat cum S. Maria Aegyptiaca: «Misericordias Domini in aeternum cantabo.»
Secunda Pars Capitis: Suffocandum Esse Amorem Meretricis per Amorem Uxoris
Versus 15: Bibe Aquam de Cisterna Tua
15. BIBE AQUAM DE CISTERNA TUA, ET FLUENTA PUTEI TUI. — Igitur ad litteram, per cisternam et puteum accipe uxorem, ex qua marito hauritur aqua pura, id est casta voluptas matrimonii et procreationis liberorum. Alludit ad etymon Hebraeum; Hebraice enim femina dicitur nekeba, quasi mackebet, id est cisterna. Hae ergo sententiae: «Bibe aquam de cisterna tua, et fluenta putei tui,» etc., sunt proverbia sive parabolae, quae sensu parabolico ad litteram non aliud significant quam: Dilige uxorem tuam, ea utere honeste in timore Dei; cum ea laetare, ut per illam restinguas sitim concupiscentiae, et multos egregiosque liberos procrees. Deus enim ad sedandum ignem et sitim libidinis instituit matrimonium, eique gratiam suam addixit, ut conjuges caste hoc suo statu et vocatione vivant.
Mystice, Patres varie exponunt. Primo, Origenes per puteum accipit cognitionem Patris, Filii, et Spiritus Sancti. Secundo, S. Augustinus per puteum et fontem accipit Spiritum Sanctum, per aquam dona Spiritus Sancti. Tertio, S. Ambrosius per fontem accipit sapientiam et moralem doctrinam. Quarto, S. Ambrosius per cisternam et puteum accipit gratiam et sanctitatem internam. Quinto, alii per cisternam et fontem accipiunt mentem bonam, ex qua emanant cogitationes sanctae. Sexto, Salonius et S. Hieronymus per cisternam et fontem accipiunt S. Scripturam.
Versus 16: Deriventur Fontes Tui Foras
16. DERIVENTUR FONTES TUI FORAS, ET IN PLATEIS AQUAS TUAS DIVIDE. — Sensus est, q. d. Ex te et uxore tua velut e copiosis purisque fontibus procreentur et promanent multae legitimae, pulchrae et bene moratae proles, quae discurrant per plateas, quasi rivi limpidissimi.
Porro fontes vocat uxores, quia illo aevo Judaeis permissa erat polygamia. Ut tamen ostendat monogamiam longe praeferendam esse polygamiae, ob pacem, et ob meliorem educationem filiorum, identidem uxorem in singulari vocat venam, cisternam, puteum, cervam, hinnulum.
Mystice, sapientiae et virtutis nostrae fontes foras derivamus, cum alios docemus, bene consulimus, monemus, et in omni sanctitate formamus et perficimus.
Versus 17: Habeto Eas Solus
17. HABETO EAS SOLUS, NEC SINT ALIENI PARTICIPES TUI. — Melius hoc non tam de filiis, quam de uxore accipias cum Hugone, Jansenio, Bayno et aliis, q. d. «Habeto,» id est habebis has aquas, puta proles legitimas, «solus,» si e sola uxore eas suscipias; nec alieni, scilicet adulteri et fornicatores, partem earum sibi vindicabunt.
Mystice S. Gregorius, lib. I in Ezech. hom. 12, per fontes accipit sapientiam quam pura et sincera intentione promovendi Dei gloriam et salutem animarum praedicare debemus. Et aquas in plateis dividit et solus habet, qui per hoc, quod multis praedicat, se in cogitatione temporalis gloriae non exaltat. «Tunc enim possidet homo quod docet, quando se non gaudet innotescere, sed prodesse.»
S. Bernardus, lib. I De Consider. cap. V, ex hoc loco monet Eugenium Pontificem ut inter tot Pontificatus negotia subinde redeat ad fontem cordis sui: «Omnes, ait, pariter participant te, omnes de fonte publico bibunt pectore tuo, et seorsum sitiens stabis? Memento proinde, non dico semper, non dico saepe, sed vel interdum reddere teipsum tibi.»
Versus 18: Sit Vena Tua Benedicta
18. SIT VENA TUA BENEDICTA, ET LAETARE CUM MULIERE ADOLESCENTIAE TUAE. — Septuaginta: fons aquae tuae sit tibi proprius, et jucundare cum uxore quae a juventute tua. Per venam sive fontem accipe uxorem: Fac ut uxor tua fecunda sit et benedicta a Deo, ac benedictionibus uteri felix. Id efficies, si ejus amore et legitimo usu contentus, vires corporis non exhaurias vaga et aliena libidine. Sic enim uxor tua benedicetur a Deo, multosque insignes, validos aeque ac probos filios tibi procreabit, juxta illud Psal. CXXVII: «Uxor tua sicut vitis abundans in lateribus domus tuae; filii tui sicut novellae olivarum in circuitu mensae tuae. Ecce sic benedicetur homo qui timet Dominum.»
Ita laetabatur S. Joachim cum S. Anna, praesertim quando oraculo Angeli post longam sterilitatem, miraculo Deiparam Virginem Mariam ex ea genuit.
Versus 19: Cerva Carissima, et Gratissimus Hinnulus
19. CERVA CHARISSIMA, ET GRATISSIMUS HINNULUS. UBERA EJUS INEBRIENT TE IN OMNI TEMPORE, IN AMORE EJUS DELECTARE JUGITER. — Haec est postparabola, sive applicatio et explicatio parabolae praecedentis de usu cisternae, putei et venae, q. d. Quod dixi: «Bibe aquam de cisterna tua, et fluenta putei tui, etc. Sit vena tua benedicta,» nunc explico dicens: «Laetare cum muliere adolescentiae tuae,» nimirum per hasce parabolas nihil aliud castis auribus ingero, quam ut caveant alienos amores meretricum, solaque uxore, quam virginem in adolescentia dilexerunt et duxerunt, contenti ea honeste utantur, ac cum ea laetentur et jucunde vivant. Hic tamen amor est conjugalis, id est honestus et moderatus; non adulterinus, id est inhonestus et immodicus.
«Ubera» significant amores. Unde Vatablus vertit: amores ejus perpetuo te reficiant. Sensus ergo est: Amor, gratia, officia et obsequia uxoris tuae, quibus te pascit, vestit, recreat, diligit, instar uberum tibi sit; itaque te inebriet, id est, tuam cupiditatem expleat et satiet, ut alienae meretricis amores et voluptates non requiras.
Decem amores et officia conjugum optime repraesentantur per cervas et cervos. Primo, cervi cervaeque amor est singularis; secundo, cerva amabilis est et in deliciis homini; tertio, cervus et cerva carent felle, ad caritatem conjugum designandam; quarto, caste nec nisi secreto congrediuntur; quinto, velocissimi sunt ad invicem opitulandum; sexto, cervorum in cervas amor ardentissimus et fortissimus est; septimo, cervae mari suo fidae sunt; octavo, cervus mox a congressu in scrobem se abdit quasi libidinis eum pudeat; nono, post conceptum congressu abstinent; decimo, cervi et cervae invicem succollant et mutua capitum onera ferunt; undecimo, cervae ob uterum arctiorem difficillime pariunt, hinc filios ament intime; duodecimo, cerva serpentes insequitur et devorat; decimo tertio, cervae, quia frigidae, timidae sunt, quod eas docet circumspectionem et prudentiam. Denique cervae, quia carent felle, sunt vivaces ac diutissime vivunt.
Allegorice, cervus et cerva repraesentant connubium Dei cum anima sancta et religiosa. Symbolice, S. Ambrosius per «cervum amorum et pullum gratiarum» accipit Christum, qui est amor amorum et gratia gratiarum.
Versus 20: Quare Seduceris, Fili Mi, ab Aliena
20. QUARE SEDUCERIS, FILI MI, AB ALIENA, ET FOVERIS IN SINU ALTERIUS? — Est conclusio, q. d. Cum ex dictis clare perspicias quanta sint commoda honestae uxoris et conjugii, ac quanta damna inhonestae meretricis et fornicationis, erisne adhuc tam demens et vecors, ut ab aliena meretrice te seduci et foveri sinas in tuam perniciem et ruinam?
Versus 21: Respicit Dominus Vias Hominis
21. RESPICIT DOMINUS VIAS HOMINIS, ET OMNES GRESSUS EJUS CONSIDERAT. — Hebraice: coram oculis Domini viae hominis, et omnes semitas ejus ad amussim librat. Est haec nova et efficax ratio ad dissuadendam fornicationem et consuetudinem cum aliena: quod cum fornicatores quaerant tenebras et fornices, in quibus lateant, quasi a nemine videantur; Deus tamen clarissime eorum turpitudinem et scelera intueatur, eaque sit publico judicio ad lancem et trutinam expensurus, condemnaturus et puniturus. Ipse enim «omnes ejus gressus,» id est actiones, ad libellam librat, examinat et ponderat an bonae sint, an malae; rursum quam bonae vel quam malae sint, ac quantum praemium vel poenam mereantur.
Versus 22: Iniquitates Suae Capiunt Impium
22. INIQUITATES SUAE CAPIUNT IMPIUM, ET FUNIBUS PECCATORUM SUORUM CONSTRINGITUR. — Hic versus recte connectitur tum praecedenti, tum sequenti. Cum praecedenti: Deus judex et vindex respicit peccata, et peccator jam funibus peccatorum suorum constrictus tenetur, ut quasi reus sistatur judici. Cum sequenti: fornicatores sibi persuadent quod in senio poenitentiam agent, sed errant, quia vitia consuetudine roborata sunt quasi funes e multis actibus quasi filis implexi et contorti, qui ita valide ligant animam, ut ab iis etiam in senio se expedire non possint. «Dum servitur libidini, facta est consuetudo; et dum consuetudini non resistitur, facta est necessitas,» ait S. Augustinus.
Qui sunt «funes peccatorum»? Primo, culpa sive macula peccati. Secundo, reatus maculae annexus. Tertio, ipsa servitus diaboli. Quarto, peccandi habitus et consuetudines. Quinto, connexio et colligatio peccatorum; unum enim peccatum trahit ad aliud: gula trahit ad libidinem, libido ad furtum, furtum ad homicidium, etc., ex quibus omnibus fit funis tam implexus et crassus, ut rudentibus nauticis aequari possit.
Versus 23: Ipse Morietur, Quia Non Habuit Disciplinam
23. IPSE MORIETUR, QUIA NON HABUIT DISCIPLINAM, ET IN MULTITUDINE STULTITIAE SUAE DECIPIETUR. — Assiduitas fornicandi et peccandi, quae quasi funis ligat juvenem scortatorem, adiget eum ad mortem praesentem et aeternam, quia disciplinam institutionemque non admisit, eique obedire noluit. Unde ob multam suam stultitiam decipietur; quia, cum sperabit longam adhuc vitam, subita peste vel lue correptus, aut gladio, telo, similive casu ictus morietur. Rursum, sperabit se in senio vitam mutaturum, sed decipietur, quia in senio vitia juventutis sibi inhaerentia et agglutinata, imo inolita reperiet.
Quocirca ingens est stultitia, quod peccator semper longiorem vitam sibi promittat, nec peccandi finem facit. Stultitiam hanc promovet daemon, dum quolibet anno suggerit homini: Tu adhuc validus es, hoc anno non morieris. Hunc autem sensum quolibet anno renovat: quo fit ut, dum annus ipse mortis adest, decipiantur, quia illo anno moriuntur imparati. Audiant ergo peccatores sapiens S. Augustini consilium: «Remedia conversionis ad Deum nullis cunctationibus sunt differenda, ne tempus correctionis pereat tarditate. Qui enim poenitenti promisit indulgentiam, dissimulanti diem crastinam non spopondit.» Et: «Nullus in Deo locus est, nec est quo fugiatur ab ipso nisi ad ipsum. Qui vult evadere offensum, confugiat ad placatum.»