Cornelius a Lapide

Ecclesiasticus LI

Index

Synopsis Capitis

Laudat et celebrat Deum, quod se a multis afflictionibus et periculis liberarit. Inde, vers. 18, ostendit quantum a puero studuerit sapientiæ, quantosque ex ea fructus perceperit. Denique, vers. 31, omnes suo exemplo ad sapientiæ studium hortatur et accendit.

Textus Vulgatae: Ecclesiasticus 51:1-12

1. Oratio Jesu filii Sirach : Confitebor tibi, Domine rex, et collaudabo te Deum salvatorem meum. 2. Confitebor nomini tuo: quoniam adjutor et protector factus es mihi, 3. et liberasti corpus meum a perditione, a laqueo linguæ iniquæ, et a labiis operantium mendacium, et in conspectu astantium factus es mihi adjutor. 4. Et liberasti me secundum multitudinem misericordiæ nominis tui a rugientibus, præparatis ad escam, 5. de manibus quærentium animam meam, et de portis tribulationum, quæ circumdederunt me : 6. a pressura flammæ, quæ circumdedit me; et in medio ignis non sum æstuatus : 7. de altitudine ventris inferi, et a lingua coinquinata, et a verbo mendacii, a rege iniquo, et a lingua injusta: 8. laudabit usque ad mortem anima mea Dominum, 9. et vita mea appropinquans erat in inferno deorsum. 10. Circumdederunt me undique, et non erat qui adjuvaret. Respiciens eram ad adjutorium hominum, et non erat. 11. Memoratus sum misericordiæ tuæ, Domine, et operationis tuæ, quæ a sæculo sunt : 12. quoniam eruis sustinentes te, Domine, et liberas eos de manibus gentium.

13. Exaltasti super terram habitationem meam, et pro morte defluente deprecatus sum. 14. Invocavi Dominum patrem Domini mei, ut non derelinquat me in die tribulationis meæ, et in tempore superborum sine adjutorio. 15. Laudabo nomen tuum assidue, et collaudabo illud in confessione, et exaudita est oratio mea. 16. Et liberasti me de perditione, et eripuisti me de tempore iniquo. 17. Propterea confitebor, et laudem dicam tibi, et benedicam nomini Domini.

Post elogia, præcepta, exempla sapientiæ toto libro tradita, more oratorum concludit acri exhortatione, lectores incitando, ut eam sibi conquirant et comparent; modum autem eam comparandi docet esse orationem et studium a puero : sic enim se eam a teneris annis comparasse, ideoque ex amaris ejus radicibus dulces tandem ejusdem fructus percepisse commemorat.

18. Cum adhuc junior essem, priusquam oberrarem, quæsivi sapientiam palam in oratione mea. 19. Ante templum postulabam pro illa, et usque in novissimis inquiram eam. Et effloruit tanquam præcox uva, 20. lætatum est cor meum in ea. Ambulavit pes meus iter rectum, a juventute mea investigabam eam. 21. Inclinavi modice aurem meam, et excepi illam. 22. Multam inveni in meipso sapientiam, et multum profeci in ea. 23. Danti mihi sapientiam, dabo gloriam. 24. Consiliatus sum enim ut facerem illam: zelatus sum bonum, et non confundar. 25. Colluctata est anima mea in illa, et in faciendo eam confirmatus sum. 26. Manus meas extendi in altum, et insipientiam ejus luxi. 27. Animam meam direxi ad illam, et in agnitione inveni eam. 28. Possedi cum ipsa cor ab initio : propter hoc non derelinquar. 29. Venter meus conturbatus est quærendo illam : propterea bonam possidebo possessionem. 30. Dedit mihi Dominus linguam mercedem meam, et in ipsa laudabo eum.

Siracides huc usque proposuit se in exemplum Philosophis, id est sapientiæ studiosis, ac triplicis possessionis præmio, quod per ejus studium assecutus est, tacite omnes ad idem illexit : nunc vero clare et aperte omnes ad illud ipsum hortatur et invitat. Ubi nota: Siracides huc usque ostendit quam studiosus fuerit in discenda sapientia; nunc ostendit quam cupidus sit ejusdem docendæ. Vere enim sapientis est, id quod didicit docere alios : vice versa insipientis est, velle docere quod non didicit. Unde S. Gregorius, Præf. in Pastor. : "Sunt plerique, inquit, qui dum metiri se nesciunt, quæ non didicerunt docere concupiscunt; qui pondus magisterii tanto levius æstimant, quanto vim magnitudinis illius ignorant."

31. Appropiate ad me, indocti, et congregate vos in domum disciplinæ. 32. Quid adhuc retardatis? et quid dicitis in his? animæ vestræ sitiunt vehementer. 33. Aperui os meum, et locutus sum : Comparate vobis sine argento, 34. et collum vestrum subjicite jugo, et suscipiat anima vestra disciplinam : in proximo est enim invenire eam. 35. Videte oculis vestris, quia modicum laboravi, et inveni mihi multam requiem. 36. Assumite disciplinam in multo numero argenti, et copiosum aurum possidete in ea. 37. Lætetur anima vestra in misericordia ejus, et non confundemini in laude ipsius. 38. Operamini opus vestrum ante tempus, et dabit vobis mercedem vestram in tempore suo.

Prima Pars Capitis.

1. ORATIO JESU FILII SIRACH.

"Oratio," id est hymnus et psalmus, quo gratias agit Deo pro liberatione sua e tot periculis et malis, eumque laudat et glorificat; oratio enim genus est amplum, omnem mentis ad Deum elevationem, collocutionem, unionem significans : quod multas sub se continet species, quarum una est hymnodia et psalmodia, sive laus et gratiarum actio, ut patet I Timoth. ii, 1. Sic Pharisæus orabat dicens : "Deus, gratias ago tibi, quia non sum sicut cæteri hominum," Lucæ, xviii, 11. Sic angeli et Beati in cœlo orant et adorant Deum, ejus sanctitatem et magnificentiam, admirando et exclamando: "Sanctus, sanctus, sanctus, Dominus Deus exercituum : plena est omnis terra gloria tua;" et : "Sedenti in throno, et Agno, benedictio, et honor, et gloria, et potestas in sæcula sæculorum," Apocal. v, 13, et iv, 8 et seq., et vii, 12.

Porro ad litteram scripsit hunc hymnum Siracides pro se, scilicet ut gratias agat Deo pro sui liberatione, et beneficiis ab eo acceptis; Spiritus Sanctus tamen per eum voluit hic toti Ecclesiæ, omnibusque fidelibus dare formam gratias agendi Deo pro liberatione e quibuslibet periculis et malis. Unde Ecclesia eam usurpat applicatque S. Agneti aliisque sanctis Virginibus et Martyribus, illamque legit in earumdem Officio et Missa. Ita Rabanus. Siracides ergo præscribit hic modum gratias agendi Deo omnibus Sanctis, præsertim Virginibus et Martyribus, pro salute animæ et corporis, et maxime castitatis a Deo inter tot tentationes et violentias semper conservatæ. Fuit enim hoc perpetuum quasi Dei studium, ut virgines fideles, quas tyranni in lupanari omnium violentiæ et libidini prostituebant, a Deo virginum patrono et vindice per miraculum illæsæ perpetuo servarentur, uti patuit in S. Agnete, S. Lucia, S. Agatha, cæterisque omnibus.

"Confitebor Tibi, Domine Rex, et Collaudabo Te Deum Salvatorem Meum."

Syrus : Laudabo nomen tuum, Domine, quotidie. Pro confitebor græce est, ἐξομολογήσομαι, id est faciam exomologesin, edam confessionem meam, ut scilicet vere et sincere coram toto mundo confitear et profitear me innumeris malis circumdatum, et pene oppressum, nulla mea vel humana virtute, sed solius Dei ope ab omnibus liberatum, salvum et incolumem evasisse. Deum vocat "regem," ut opponat eum Ptolemæo regi se affligenti, q. d. Rex Ptolemæus me afflixit; sed Deus, qui est Rex regum, et Dominus dominantium, ab ejus manu et tyrannide me liberavit. Rursus vocat eum σωτῆρα, id est salvatorem, tum ut alludat ad nomen Jesu Christi Salvatoris, cujus ipse typum nomine, æque ac doctrina et passione sua, præferebat; Christi enim meritis omnis hæc ejus liberatio, omnisque gratia adscribenda est; nam hebraice Jesus idem est quod græce σωτήρ, latine Salvator, Matthæi i, tum ut alludat ad Ptolemæum Lagi suum persecutorem, qui Soter cognominatus est, sed falso, teste Josepho, lib. XII Antiquit. cap. 1, q. d. Ptolemæus non fuit meus soter, id est salvator, sed oppressor : Deus optimus maximus et Christus meus, verus fuit soter, qui me ab omnibus Ptolemæi afflictionibus potenter et clementer eripuit.

Siracides imitatur Prophetas, ut Isaiam, qui post populi liberationem in doxologiam erumpens, cap. xii, 1 : "Confitebor, inquit, tibi, Domine, quoniam iratus es mihi : conversus est furor tuus, et consolatus es me." Idem fecere tres pueri cum a Deo servarentur illæsi in fornace Babylonia; Danielis iii, 51 et 57, ubi ob tantum miraculum et beneficium jubilantes : "Benedicite, inquiunt, omnia opera Domini, Domino: laudate et superexaltate eum in sæcula," etc. Idem facit Habacuc, cap. iii: "Domine, audivi auditionem tuam, et timui." Unde vers. 18 : "Ego autem, inquit, in Domino gaudebo : et exsultabo in Deo Jesu meo." Idem crebro facit David in Psalmis, ut Psal. ix, 2 : "Confitebor tibi, Domine, in toto corde meo." Psal. lvi, 10 : "Confitebor tibi in populis, Domine: et psalmum dicam tibi in gentibus." Psal. lxxxviii, 6: "Confitebuntur cœli mirabilia tua, Domine." Psal. cv, 1 : "Confitemini Domino quoniam bonus : quoniam in sæculum misericordia ejus." Psal. cvi, 21 : "Confiteantur Domino misericordiæ ejus : et mirabilia ejus filiis hominum."

Quibus exemplis docet Spiritus Sanctus, nos perpetim debere Deo gratias agere pro innumeris beneficiis, quibus nos a plurimis, etiam occultis, periculis liberat, et in dies plurima dona, quæ non cognoscimus, vel non advertimus, elargitur et confert, uti docet S. Chrysostomus in formula gratias agendi Deo, quam alibi recitavi. Vide quæ de Dei laude et gratiarum actione dixi, Apoc. iv, 8, et v, 23, et vii, 12.

2. CONFITEBOR NOMINI TUO: QUONIAM ADJUTOR ET PROTECTOR FACTUS ES MIHI.

Syrus : Enarrabo nomen tuum in Canticis. Fiducia mea a sæculo es, o Excelse; Vatablus: Nomini tuo gratulor, quod mihi defensor fueris et adjutor. Pro confitebor, græce rursum est : ἐξομολογήσομαι, id est profitebor meam infirmitatem, meaque mala, ac Dei virtutem et beneficentiam, qua me ex omnibus malis eripuit : nostræ enim infirmitatis et divinæ virtutis bonitatisque humilis et grata confessio, summa est Dei laus et gratiarum actio.

Imitatur Davidem, qui Deum solet vocare et invocare "adjutorem" et "protectorem." Deus enim, est "adjutor," ait Jansenius, ad superandum mala jam parata : "protector," ne obruant mala futura. "Adjutor" ad benefaciendum : "protector" ad evitandum mala. Porro quibus in rebus Deus fuerit sibi adjutor et protector explicat, dum subdit:

3. ET LIBERASTI CORPUS MEUM A PERDITIONE, A LAQUEO LINGUAE INIQUAE, ET A LABIIS OPERANTIUM MENDACIUM.

Græce, ἐκ παγίδος διαβολῆς γλώσσης, id est, e laqueo calumniæ linguæ; Vatablus, a labiis linguæ calumniatricis. "Operantium," id est loquentium; opus enim labiorum non est aliud, quam loqui. "Operantium" ergo "mendacium," id est contra me concinnantium calumnias, fraudes, falsa testimonia, etc. Unde Vatablus: Quod adversus labia mendacio dedita, contraque adversarios mihi tuleris auxilium.

"Et in Conspectu Astantium Factus es Mihi Adjutor."

Pro astantium, legit cum Romanis et aliis παρεστηκότων; jam Complutensia et Vatablus legunt καθεστηκότες, id est contra stantium, hoc est adversantium mihi. Ut hæc omnia intelligantur, notandum est ex Josepho, XII Antiq. I, Ptolemæum Lagi (sub quo floruit Siracides) proxime post Alexandrum Magnum regem Ægypti, dolo occupasse Jerusalem, in eamque sæviisse, hos spoliando, illos occidendo, alios perplures captivos abducendo : "Ingressus enim sabbato urbem, ait Josephus, velut sacrorum gratia, Judæis nec recentibus (quod nihil hostile suspicarentur), et alioquin eum diem in otio et quiete agentibus, sine difficultate potitus dominatu, acerbe eam et inclementer tractavit." Et mox : "Ptolemæus multos captivos ex montano Judææ tractu, et Hierosolymorum vicinia, Samariaque et Garizim in Ægyptum traductos, jussit sedes ibi figere." Unde cap. ii, narrat Ptolemæum Philadelphum, qui Ptolemæo Lagi quasi patri in regnum successit, manumisisse 120 Judæorum millia in gratiam Eleazari pontificis, qui eidem septuaginta Interpretes, ad Biblia Hebræa in Græcum idioma convertendum, transmiserat.

Videtur ergo Siracides, utpote Hierosolymita, et vir in ea urbe princeps, ac sapientia clarus, huic cladi interfuisse, ejusque non minima pars exstitisse. Cum igitur in miseranda illa strage multi Judæi occiderentur, maxime viri nobiles et sapientes, quod eos suæ tyrannidi restituros timeret Ptolemæus; videtur et Siracides velut unus e primariis urbis civibus et principibus, cum aliis quæsitus ad necem, atque ex Ægyptiorum gladiis, ignibus et tormentis (quibus urbs ab hoste occupata conflagrabat) ereptus ope divina. Hoc est quod hic ipse commemorat et celebrat. Ita Palacius, Jansenius et alii.

Ait ergo: "Liberasti corpus meum a perditione," græce, ἀπωλείας, id est ab interitu, puta a morte, quæ in urbis vastitate mihi in singulas horas a grassante hoste imminens, et quasi præsens, jugiter ob oculos versabatur. "A laqueo linguæ iniquæ," id est calumniatricis, ut vertit Vatablus. Credendum est, inquit Palacius, aliquem delatorem detulisse Ptolemæo, ubi auctor lateret, ut inde abduceretur ad pænam, et contra eum mendacia fuisse conficta; ideo ait : "A labiis operantium mendacium, et in conspectu astantium factus es mihi adjutor." Credo auctorem coram Ptolemæo et ducibus ejus adductum, mendacia contra se audivisse; sed eum in tam ancipiti causa orantem Deus adjuvit, ne occideretur. Unde Syrus : Liberasti, inquit, animam meam a morte, prohibuisti carnes meas a corruptione, de manu inferi liberasti pedes meos. Forte Siracides apud Ptolemæum mendaciter accusatus fuit alicujus seditionis aut perduellionis, quod cives et vicinos ad ei quasi hosti resistendum, eumque urbe expellendum occulte sollicitaret : hoc enim magistratus et senatoris (qualis putatur fuisse Siracides) videbatur esse officium.

Simili modo apud Theodoricum regem Gothorum in Italia, accusati fuere Symmachus et Boetius senatus Romani principes, ac Joannes Pontifex, quod Romam et Romanos ad ei, velut Ariano, rebellandum sollicitarent, ac contra eum Justini Imperatoris auxilium implorarent : qua de causa omnes ab eo occisi illustre obiere martyrium; sed mox sceleris pænas dedit Theodoricus, projectus in ollam Vulcaniam, uti narrat S. Gregorius, lib. IV Dial. cap. xxx. Vide Boetium, in libris De Consolat. philosophiæ, quos ea de causa in carcere conscripsit, dignos utique tanto principe, philosopho et Martyre.

Causa calumniæ quoque fuisse videtur, quod Siracides, utpote Scriba et doctor legis avitæ, Judæos, præsertim in Ægyptum abducendos, doceret, ut ab Ægyptiorum idolis et moribus caverent, ac in paterna religione fideque a Deo Moysi tradita constantes persisterent; inde enim accusarunt eum quasi Ægyptiorum et Ptolemæi hostem, uti solent politici religionem ad politiam trahere, et in fide religiosos non tantum perfidiæ, sed et politiæ suæ adversarios interpretari. Quod si ita est, Martyr censendus est Siracides, utpote qui martyrio Jesu Christi, patiendo pro Dei lege et fide, patientia sua præluserit, ejusque typum tam nomine quam prædicatione, tam vitæ innocentia et sanctitate, quam persecutionum et tormentorum tolerantia gesserit. Certe in Festis SS. Virginum et Martyrum hoc legit Ecclesia in Officio divino; unde sentire videtur Siracidem suo hic martyrio iis viam stravisse.

4 et 5. ET LIBERASTI ME SECUNDUM MULTITUDINEM MISERICORDIAE NOMINIS TUI A RUGIENTIBUS, PRAEPARATIS AD ESCAM, DE MANIBUS QUAERENTIUM ANIMAM MEAM, ET DE PORTIS TRIBULATIONUM QUAE CIRCUMDEDERUNT ME.

q. d. Liberasti me non meis meritis, sed ob tuam immensam misericordiam ab hostibus in urbis vastatione furibundis, instar leonum scilicet rugientibus, prædæque et cædi inhiantibus, qui quærebant "animam," id est vitam meam, perdere. Per portas tribulationum, primo, Palacius intelligit judices. Solebant enim Hebræi in portis judicia exercere, et reos condemnare, q. d. Per Deum liberatus sum a judicibus meam condemnationem agitantibus, meamque necem ordientibus. Secundo, Dionysius, q. d. Liberasti me ab ipsis tribulationibus, quæ sunt portæ et viæ ad mortem, et ad vitam futuram, imo ad vitam beatam, si æquanimiter Dei intuitu et amore sustineantur.

Tertio et aptius, per portas accipe ingressus, incursus, irruptiones densas tribulationum; sicut enim per portas hostis irrumpens in urbem, eam ferro flammaque vastat : sic dum portas tribulationum in aliquem laxat aperitque Deus, illæ facto agmine in hominem irruunt, eumque prosternunt et obruunt. Alludit ad irruptiones militum Ptolemæi in Jerusalem, per portas dolo vel vi apertas : hi enim uti urbem, ita Siracidis domum et familiam vastare satagebant : sed Deus eum protexit et liberavit. Dicit ergo : Uti omnes urbis portæ apertæ Ptolemæo, viam dederunt irruentibus undique militibus ad eam vastandam : ita omnes tribulationum aditus in me laxari videbantur, ut omnes tribulationes in me irruerent, meque perderent; sed Deus me ab eis tutatus est et eripuit.

Sic Virgilius, I Æneid., de ventis e cœlo in terram erumpentibus, eamque horrisone perflantibus ait: Qua data porta ruunt, et terras turbine perflant. Adde, in portis significari robur et firmitatem pene insuperabilem tribulationum : portæ enim urbium solent esse munitissimæ et robustissimæ, q. d. Videbar mihi undique cinctus tribulationibus, velut portis quibusdam validissimis et insuperabilibus; sed Deus omnes superavit et disjecit. Legit Interpres πυλῶν, id est portis : jam legunt πολλῶν, id est multis. Unde vertunt : De multis tribulationibus; Vatablus : E plurimis, quas perpessus sum, afflictionibus.

Porro vocat "misericordiam nominis" Dei, quia Deus misericordiam nomine suo præfert. Vocatur enim "miserator, misericors, multæ miserationis, pater misericordiarum, Deus totius consolationis," etc., Exod. xxxiv, 6, Psalm. cx, 4, et II Cor. 1. Ut significatur Deo proprium esse misereri et parcere, ac misericordiam ipsi esse connaturalem, intimam et essentialem, de eaque velut de nomine proprio Deum gloriari. Unde Græca Romæ correcta addentia et, legunt, misericordiæ et nominis; Syrus : Salvasti me in multitudine misericordiarum tuarum, ab offendiculo (scandalo) et perditione liberasti me, et de manu quærentium animam meam, et a multitudine angustiarum mearum liberasti me.

6. A PRESSURA FLAMMAE, QUAE CIRCUMDEDIT ME, ET IN MEDIO IGNIS NON SUM AESTUATUS.

Syrus, a flamma ignis. Scilicet non sum ambustus, q. d. Me ab acri tribulatione et validæ persecutionis æstu liberasti, quæ instar ignis me undequaque vallabat et urebat, id est acriter cruciabat : sic enim "ignis" et "flamma" per catachresin, sæpe sumitur pro quolibet acri dolore et cruciatu; ut Psalm. xvi, 3: "Igne me examinasti;" Psalm. de, colende, Pater metuende, quia per sanctum Filium tuum evasi minas sacrilegi tyranni, et carnis spurcitias immaculato calle transivi; et ecce venio ad te, quem amavi, quem quæsivi, quem semper optavi. Te confiteor labiis, te corde, te totis visceribus concupisco." Ita S. Ambrosius, serm. 90.

S. Peregrinus Diaconus Anconitanus, et Martyr sub Diocletiano, cum in craticula ferrea igne subjecto extenderetur, oleoque perfunderetur, Deum verbis hisce precatus: "Igne me examinasti, et non est inventa in me iniquitas;" et : "Libera me a pressura flammæ, quæ circumdedit me," incendium illud sine læsione superavit, ut ex monumentis Ecclesiæ Anconitanæ narrat Ferrarius, in Catalogo Sanctorum Italiæ, ad diem 16 maii.

Memorabile est quod de abbate Petro, cui cognomen Igneus, legimus in Vita S. Joannis Gualberti, fundatoris Ordinis Vallis Umbrosæ, nimirum Petrum hunc, ut simoniam Archiepiscopi Florentini probaret et coargueret, invocato prius Deo veritatis et religionis vindice, per medios flammarum globos uti intrepidum, sic et illæsum pertransisse, indeque Igneum cognominatum.

Magis mirabile et memorabile est quod de nonnullis Martyrum legimus, eos ad rogum damnatos, cum corpus acribus flammarum cruciatibus absumeretur; animum tamen in iis illæsum invictumque, ac tormentis omnibus superiorem perstitisse, perinde ac si foret Angelus, nec in suo, sed in alieno corpore ureretur, qui proinde Deo gratulans jubilansque dicebat : "Liberasti me a pressura flammæ, quæ circumdedit me, et in medio ignis non sum æstuatus."

7. DE ALTITUDINE VENTRIS INFERI, ET A LINGUA COINQUINATA, ET A VERBO MENDACII, A REGE INIQUO, ET A LINGUA INJUSTA.

Repete, liberasti me. "De altitudine," id est a profunditate : hanc enim significat Græcum βάθους. Sic mare altum vocamus

profundum, q. d. E profundissimo inferorum, ad quos scilicet, cum jam essem in limine mortis et inferni, ipse me pro infinita sua misericordia inde reduxit et eripuit. Ex dictis patet, per infernum hic non recte accipi mortem et sepulcrum; sepulcra enim cum sint juxta extimam superficiem terræ, non possunt vocari "altitudo," id est profunditas, "ventris inferi," nec infernus infimus, vel, ut Noster vertit, deorsum, græce κατωτάτω, id est imi, sive infimi : pro quo aliqui male legunt κακωτάτω, id est pessimi.

Anagogice, Hugo hæc exponit prophetice de Patribus e limbo per Christum liberandis.

Tropologice, hæc exponit de periculis peccati et damnationis, quasi Siracides et quivis pius laudet Deum, quod totius vitæ tempore præservarit aut liberarit illum a gravioribus peccatis, et proinde a gehennæ suppliciis, ad quæ anima corpore hoc degravata, et sollicitante concupiscentia incitata, appropinquabat; sed Dei gratia retentabat et in bono solidabat. Hi ergo dicant gratulanter cum Psalte : "Nisi quia Dominus adjuvit me, paulo minus habitasset in inferno anima mea." Et cum S. Maria Ægyptiaca pœnitente: "Misericordias Domini in æternum cantabo." Et cum Isaia, cap. 1, 9 : "Nisi Dominus exercituum reliquisset nobis semen, quasi Sodoma fuissemus, et quasi Gomorrha similes essemus."

Simili modo Sap. x, 19, dicitur : "Ab altitudine inferorum eduxit illos;" et cap. xvii, 13, tenebras Ægyptiacas vocat "impotentem vere noctem, et ab infimis, et ab altissimis inferis supervenientem." Profunditati enim quæ est in fundo terræ et inferni, respondet altitudo extimæ superficiei terræ; quantum enim profundus est fundus terræ, tantum ab eo in altum eminet extima ejus superficies. Sicut ergo fundi ingens est profunditas, sic superficiei ingens est altitudo. Semidiameter enim terræ (qui metitur distantiam extimæ superficiei terræ a centro terræ), juxta Aristotelem, continet italica milliaria 7954; juxta Ptolemæum milliaria 3245; juxta recentiores vero 3035. Ita noster Clavius, in Sphæra, cap. 1, pag. 116. Tot ergo milliaribus descendit Siracides, et quivis alius Patrum, dum moriens e terra descendit ad infernum, qui est in centro terræ, ut habet communis Theologorum opinio. Quare recte dicit : "Ab altitudine ventris inferi," et, ut vertit Vatablus : Ex imo Orci ventre eduxisti me.

ET A LINGUA COINQUINATA. — Græce ἀκαθάρτου, id est impura. Ita vocat linguas calumniantium et falso se accusantium ex odio, invidia, aliove impuro affectu.

Moraliter hic disce linguam detractoris vocari contaminatam, quia detractio omnes sordes, id est peccata et defectus, proximorum, sub detractoris quasi serpentis lingua recondit.

ET A VERBO MENDACII (notat testes, qui mendax et falsum contra se testimonium dixerant) A REGE INIQUO (puta a Ptolemæo Lagi, uti dixi vers. 3) ET A LINGUA INJUSTA, — astantium Ptolemæo, eumque ad injustam Siracidis mortem inflammantium, ait Palacius. Quanquam per hæc omnia eosdem accusatores, eorumque calumnias accipere possis. Idem enim aliis aliisque verbis exaggerat. Unde Græca habent : A sermone mendaci (qui fuit) regi calumnia (prodiens) ex lingua iniqua; Vatablus: Ab injusta apud regem criminatione, et ab injustæ linguæ calumnia.

8 et 9. LAUDABIT USQUE AD MORTEM ANIMA MEA DOMINUM, ET VITA MEA APPROPINQUANS ERAT IN INFERNO DEORSUM.

Syrus: Pervenit ad inferos anima mea, et spiritus meus morti appropinquavit. Legit noster Interpres ᾔνεσεν, id est laudavit, hoc est "laudabit." Jam legunt ἤγγισεν, id est appropinquavit : unde vertunt : Appropinquavit usque ad mortem anima mea, et vita mea erat prope infernum infimum; Vatablus: Ad mortem usque propinquarat anima mea, vitaque deorsum quam proxime orcum accesserat. Noster melius legit ᾔνεσεν, id est laudavit : dat enim causam cur adeo laudet Deum: nam τὸ et more Hebræo est causale, significans quia, q. d. Quamdiu vivam, quamdiu spirabo, jugiter usque ad mortem ex intimis animæ medullis laudabo Deum; et, id est quia, cum Deum ducit: quoties eam spiritu deambulaveritis, toties in carcere non eritis. Nihil crus sentit in nervo, cum animus in cœlo est."

10. CIRCUMDEDERUNT ME UNDIQUE, ET NON ERAT QUI ADJUVARET. RESPICIENS ERAM IN ADJUTORIUM HOMINUM, ET NON ERAT.

Tribulationem exaggerat, ut Dei opem, indeque suum gaudium et gratulationem exaggeret. Vide S. Augustinum, VIII Confess. iii, ubi hoc statuit axioma: "Ubique majus gaudium molestia major præcedit," illudque probat inductione : "Triumphat, ait, victor imperator, et non vicisset nisi pugnavisset; et quanto majus periculum in prælio, tanto majus gaudium est in triumpho. Jactat tempestas navigantes, minaturque naufragium; omnes futura morte pallescunt : tranquillatur cœlum et mare; et exsultant nimis, quoniam timuerunt nimis. Æger est charus, et vena ejus malum renuntiat; omnes qui eum salvum cupiunt, ægrotant simul animo : fit ei recte, et nondum ambulat pristinis viribus; et fit jam tale gaudium, quale non fuit cum antea salvus et fortis ambularet. Vide S. Thomam, I, II. Quæst. xxxii, art. 4, ubi docet tristitiam præteritam esse causam delectationis. Vere Poeta: Gaudia præteriti cumulant inopina dolores.

11. MEMORATUS SUM MISERICORDIAE TUAE, DOMINE, ET OPERATIONIS TUAE, QUAE A SAECULO SUNT.

Perperam Palacius, Jansenius et alii legunt, cooperationis: græce enim est, ἐργασίας, id est operationis : Ita Romana. Syrus : Memoratus sum miserationum Domini, et misericordiarum ejus quæ a sæculo sunt; qui liberat omnes qui confidunt in eo, et salvat eos ab eo qui robustior est eis.

12. QUONIAM ERUIS SUSTINENTES TE, DOMINE, ET LIBERAS EOS DE MANIBUS GENTIUM.

q. d. Cum undique hostibus et tribulationibus vallarer et cingerer, respectabam num quis hominum mihi auxiliari posset et vellet; sed nullum reperi; cum alii possent, sed nollent; alii vellent, sed non possent, mihi in tantis ærumnis constituto auxiliari. Quare omni ope humana destitutus ad Deum confugi, unicum desolatorum refugium et asylum : memor enim fui misericordiæ tuæ et operationis, quam (scilicet misericordiam tuam et operationem) a mundi exordio fidelibus tuis afflictis exhibere soles, ut eorum miserearis, et magna miraque pro eorum liberatione et salute opereris : quoniam pro infinita tua pietate eruere soles "sustinentes," græce ὑπομένοντας, id est exspectantes te, tuamque opem patienter et ardenter invocando præstolantes, et liberas eos de manu gentium qui tuos cultores persequuntur. Ita Vatablus : Comprehensum, inquit, me tenebant undique, nec comparebat adjutor : ad humanum auxilium respectabam, nec ullum erat. Tum misericordiæ tuæ, Domine, recordatus sum, et eorum quæ ab ævo condito gessisses, te eorum qui in te fidunt liberatorem esse, et e manibus hostium vindicem.

Nota hic proprium esse Dei, divinum præstare auxilium, cum deest humanum; ac proinde Deum singularem gerere providentiam et curam orphanorum, viduarum, pauperum, omniumque derelictorum ab hominibus : hanc enim exigit Dei misericordia, pietas et magnificentia, juxta illud: "Tibi derelictus est pauper, orphano tu eris adjutor," Psalm. x, 14. Hoc est quod vulgo dicitur: "Deus ex machina," id est ex improviso apparens. Rebus enim plane perplexis et quasi desperatis sese ostendere et succurrere solet Deus, omnesque difficultates expedire et complanare, præsertim si a fidelibus sui cultoribus devote et ardenter invocetur. Unde illud Euripidis in Oreste: "Apollo in mediis tumultibus apparens, res turbatissimas subito componit." Cum enim rerum difficultas major est quam ut possit humana ope explicari, tunc tempus est ut Deus ostendat suam potentiam et providentiam, omniaque difficilia et perplexa explicet, faciatque facilia. Cum ergo salus ex insperato ostenditur, apparet e machina Deus, Deique virtus et bonitas.

Sic Philo, in Legat. ad Caium, narrat se cum sociis a Judæis legatum missum ad C. Caligulam Imperatorem, ut deprecaretur ne Judæos cogeret se adorare velut numen; sed dum a Caio rejectus repulsam pateretur, dixisse ad socios : "Nunc demum nobis sperandum est de sorte meliori, majorque fiducia figenda in Deo, quia tunc solet auxilium succurrere divinum, cum deest humanum." Res ergo desperatæ sunt fori divini, et quæ ab hominibus deserta sunt, uni relinquuntur Deo : ideoque in iis non desperandum, sed magis sperandum, magisque spes acuenda in Deum; utpote cui illa præ cæteris curæ sunt et cordi.

13. EXALTASTI SUPER TERRAM HABITATIONEM MEAM.

Legit, ἀνύψωσας ἀπὸ γῆς οἰκετίαν μου, id est : Exaltasti a terra domum et familiam meam; ut scilicet in terra feliciter viverem et gloriose habitarem. Ideoque pro morte defluente deprecatus sum, ut sequitur, confidens scilicet quod solito more me a morte liberares, quin et exaltares. Jam legunt, ἀνύψωσα ἀπὸ γῆς ἱκετίαν μου, id est, Extuli super terram supplicationem meam, q. d. E terra elevavi mentem meam ad Deum supplicans et deprecans, ut me a morte defluente mihi imminente eriperet. Minus recte Complutensia pro γῆς, id est terram, legunt ὀργῆς, id est iram : unde vertunt : Exaltavi ab ira supplicationem meam. Nam Romani cæterique legunt γῆς, non ὀργῆς.

"Et pro Morte Defluente Deprecatus Sum."

Græca jam habent, ὑπὲρ θανάτου ῥύσεως ἐδεήθην, quod Complutensia vertunt : Pro morte liberationem rogavi; Romana : Pro mortis liberatione deprecatus sum; Vatablus: Ut a morte liberarer oravi. Noster pro ῥύσεως, id est liberatione, legit ῥεύσεως, id est fluxu. Unde vertit pro mortis fluxu, id est, pro morte defluente deprecatus sum.

Quæres, quis est fluxus mortis, sive quænam est "mors defluens?" Respondeo : Primo, "mors defluens" dicitur, quæ in omnes defluit et dilabitur, q. d. Deprecatus sum ne raperer vorticibus mortis successive in omnes, sed hoc tempore in me defluentis : sicut enim mare, fluvius vel torrens exæstuans et exundans, nunc huc defluens, nunc illuc, sensim omnes et omnia abripit : sic mors nunc in hunc defluit eumque abripit, nunc in illum; itaque sensim omnes aufert. Rursum, sicut naufragi dum vasto mari jactantur, alii his, alii illis fluctibus hauriuntur et absorbentur : sic homines omnes hujus vitæ fluctibus jactati; alii his, alii illis fortuitis casibus et incursibus merguntur. Igitur, sicut per nativitatem orimur, et fluimus in ortum et vitam : sic per mortem diffluimus in interitum et occasum. Quin et vita nostra non est aliud, quam continuus fluxus ad mortem, ideoque mors ipsa ab initio vitæ in nos defluere incipit per tot infirmitates et miserias, quæ sensim hominem consumunt, donec iis obruatur et moriatur; perinde ac rivus aquæ, licet exiguus, si assidue fluat in fossam, eam sensim fluendo tandem implevit, adeoque merget homines, quantumvis magnos et gigantes, boves et equos in ea existentes.

Secundo, "mors" dicitur "defluens" per hypallagen, quia omnes homines pedetentim in eam defluunt et dilabuntur, juxta illud : "Omnes morimur, et quasi aquæ dilabimur in terram, quæ non revertuntur," II Reg. xiv, 14. Et Poeta : Omnia prætereunt more fluentis aquæ. Tertio, "mors" dicitur "defluens," quia mors consistit in diffluxu et dissolutione quatuor humorum, spirituum, nervorum, organorum, omniumque membrorum hominis : sicut enim vita consistit in eorum compagine et harmonia, sive debita singulorum proportione, quæ fit per calorem naturalem, et temperiem cuique propriam : ita hac deficiente dissolvitur illa compago et harmonia, sicque homo dissolvitur et moritur. Adde, omnes fere homines mori fluxu rheumatis et catarrhi ex redundante pituita, quo fauces opplentur; itaque homo suffocatur: unde moribundi solent gutture gargarizare, eoque sonitum quasi suffocationis vel strangulationis edere. Quocirca "Gorgias" Rhetor jam senex rogatus, "an libenter moreretur? Maxime, inquit, nam tanquam ex putri et diffluente domuncula non invitus discedo." Ita Stobæus, serm. 115.

Quarto, "mors" dicitur "defluens" metonymice, puta causaliter, quia omnes et omnia facit defluere et dilabi : mors enim facit ut dilabantur sanitas, vita, vigor, sensus, motus, opes, amici, omniaque bona mundi, tum interna, tum externa, quibus affluebat homo, dum viveret et vigeret. Huc facit illud Job xxii, 16: "Qui sublati sunt ante tempus, et fluvius subvertit fundamentum eorum." Ubi S. Gregorius per fluvium jugiter fluentem accipit "quotidianum temporis lapsum, et præsentis vitæ mortalitatem." Hugo vero fluxum intelligit mortis, quæ instar fluvii impetu maximo incurrit in omnia ea quæ interitui sunt obnoxia. Et noster Pineda eidem accommodat hoc nostri Siracidis: "Pro morte defluente deprecatus sum," q. d. Deprecatus sum ut mors, quæ vitæ nostræ fundamenta lambit et erodit instar fluentis fluvii, paulisper a me dilaberetur, meque intactum et illæsum relinqueret.

Denique per mortem defluentem accipit mortem certam et naturaliter inevitabilem, quæ scilicet certo cursu et destinato fluxu in hominem defluit, ut non sit possibile homini eam avertere; sicut non est possibile homini avertere fluxum fluminis suo alveo in arborem hominemve defluentis. Id patet ex præcedentibus; dixit enim immediate ante : "Non erat qui me adjuvaret. Respiciens eram in adjutorium hominum, et non erat." Tunc ergo rebus profligatis, certoque morte mihi imminente ad te Deum confugi, ac "memoratus sum misericordiæ tuæ, Domine, et pro morte certo in me defluente deprecatus sum."

14. INVOCAVI DOMINUM PATREM DOMINI MEI, UT NON DERELINQUAT ME IN DIE TRIBULATIONIS MEAE, ET IN TEMPORE SUPERBORUM SINE ADJUTORIO.

Græce, ἐν καιρῷ ὑπερηφάνων ἀβοηθησίας, quod Complutenses et Romani vertunt, in tempore superborum destitutionis, cum scilicet dominantibus superbis ab omnibus destituerer et derelinquerer, itaque omni humano carerem adjutorio. Vatablus, opem negantibus superbis; alii, in tempore quo dominantur superbi, deficiente auxilio; Syrus : Levavi de terra vocem meam, oravi et invocavi patrem meum de excelso (dicens): Domine gigas (Syri Deum vocant Gigantem sæculorum, ob fortitudinem, magnitudinem et æternitatem), et salvator, ne derelinquas me in die angustiæ, qua contristar.

Nota hic, Siracidi et Judæis priscis cognitum fuisse Deum Patrem, et Deum Filium, adeoque mysterium SS. Trinitatis. Invocat enim "Dominum," id est Deum Patrem Domini sui, puta Dei Filii, qui per incarnationem futurus erat Messias et Christus, id est redemptor et salvator hominum, ut eos a peccatis omnibusque malis et hostibus liberaret. Quocirca ad Messiam quasi liberatorem ipse cæterique omnes anhelabant, ideoque hic ejus mentionem injicit, q. d. Invocavi Deum Patrem Verbi æterni, sive Messiæ ad nos venturi; ut per eum ejusque merita me a tantis tribulationibus liberaret : adeoque statuto ab eo tempore eum ad nos mitteret, ut ab omnibus malis me cæterosque fideles suos eripiat. Tantum est, ait Palacius, Deum adorare quatenus Pater est, tantum valet apud Patrem memoria Filii. Plus valet mentio Patris, quam omnipotentis, etc., amat enim Pater Filium. Ideo Ecclesia a Filio instituta Patrem per Filium deprecatur, omnesque orationes et Collectas ita concludit: "Per Dominum nostrum Jesum Christum Filium tuum," etc.

Alludit ad illud Psalm. cix : "Dixit Dominus Domino meo." Et Psalm. ii : "Dominus dixit ad me : Filius meus es tu, ego hodie genui te." Et Psalm. lxxi: "Deus judicium tuum regi da, et justitiam tuam filio regis."

15. LAUDABO NOMEN TUUM ASSIDUE, ET COLLAUDABO ILLUD IN CONFESSIONE, ET EXAUDITA EST ORATIO MEA.

"In confessione;" Vatablus, cum gratulatione. Est hyperbaton, sive inversus ordo: "Invocavi Dominum Patrem Domini mei, etc., et exaudita est (ab eo) oratio mea :" quocirca "laudabo," Domine, "nomen tuum assidue." Ac certe τὸ et more Hebræo exponendum per quia, q. d. Laudabo nomen tuum, etc., "et" id est quia exaudita est a te oratio mea." Unde Tigurina vertit : Laudabo nomen tuum omni tempore, et memor ero tui in canticis : tunc exaudivit Dominus vocem meam, auscultavit supplicationem meam, et liberavit me ab omni malo, et salvavit ab omni mærore. Aliter Jansenius, q. d. "Invocavi Dominum Patrem Domini mei" in tribulatione, dicendo : Si me ab hac liberes, laudabo nomen tuum assidue; et sic, cum hujusmodi voce orante, exaudita est oratio mea. Verum hæc explicatio multa subandit, et supplet quæ non sunt in textu.

16. ET LIBERASTI ME DE PERDITIONE, ET ERIPUISTI ME DE TEMPORE INIQUO.

Græce πονηροῦ, id est malo, molesto, maligno, malefico, difficili, anxio, periculoso, quo scilicet mali et iniqui dominabantur, meque et cæteros æquos piosque tui cultores opprimebant. Vatablus : Nam servasti me ab interitu, et ex improbo tempore eripuisti. Idem aliis et aliis verbis refricat et inculcat; quia cor habebat plenum tam sensu suarum afflictionum, quam gratiarum actione, laude et jubilo Dei, qui ex omnibus eum eripuit.

Identidem repetit Siracides τὸ liberasti, ut se e multis angustiis liberatum profiteatur, Deoque liberatori exsultabundus gratias agat.

Simili modo S. Wilgefortis, virgo et Martyr (quam celebrat Martyrologium Romanum, die 20 julii), alio nomine nuncupata est "Liberata," quod a Deo e multis tribulationibus fuerit eruta. Unde Breviarium Seguntinum (ibi enim sacrum ejus corpus quiescit; unde et a civibus velut urbis tutelaris patrona, magno honore colitur) cum narrasset eam Catellii, reguli Lusitaniæ, filiam, ac matrem eodem partu novem enixam filias, nimirum Geniberam, Victoriam, Eumeliam, Gemmam (Margaritam), Marcianam, Germanam, Basiliam, Quiteriam, et Wilgefortem sive Liberatam; matrem, porro, de tanto puellarum partu verecundatam jussisse obstetrici, ut omnes secreto in flumine submergeret; sed obstetricem piis matronis illas educandas tradidisse; quæ proinde omnes sanctæ Virgines et Martyres, licet diversis locis et temporibus, evasere, ac velut novem cœlestes Musæ novem angelorum choros exornant; subdit : "Dimissis igitur cunctis sororibus ad regna cœlestia, tandem B. Liberata multis tormentis cruciata, cum a fide avelli non posset, capitis abscissione migravit ad Dominum. Et sic liberata a fluminis submersione (quando nata est), liberata ab infidelitatis errore (per baptismum), liberata a corruptione carnis (nam pro pudicitia passa est); liberata ab ergastulo corporis per martyrii triumphum, libera pervenit ad Christum."

Fusius harum novem sororum agones et martyrium, ex priscis Hispanicarum Ecclesiarum monumentis authenticis, describit Franciscus Bivarius, in Comment. ad Chronicon L. Dextri, anno Christi 138, ubi et validis rationibus contendit S. Margaritam, quam colit Ecclesia die 20 julii, esse Gemmam, unam novem sororum jam dictarum.

17. PROPTEREA CONFITEBOR, ET LAUDEM DICAM TIBI, ET BENEDICAM NOMINI DOMINI.

Græce nomen Domini, id est Dominum, q. d. Benedicam et glorificabo Dominum per suum nomen, nominando scilicet et exaltando sanctum ejus nomen. Vatablus : Propterea gratulor tibi, et laudes ago, Domine, nomenque tuum celebro. Aliter Palacius, qui per nomen Domini accipit Filium Dei, in quo quasi in nomine, voce et verbo agnoscitur Pater. Non solum, inquit, laudat Deum, sed etiam laudes dicit nomini Domini, qui est Filius Dei; juxta illud Joan. xii: "Pater, clarifica nomen tuum," id est Filium tuum. Ita ipse.

Secunda Pars Capitis. Librique Epilogus.

18. CUM ADHUC JUNIOR ESSEM, PRIUSQUAM OBERRAREM, QUAESIVI SAPIENTIAM PALAM IN ORATIONE MEA.

q. d. Dum essem juvenis, videremque alios mihi coævos per varias Judæorum et Philosophorum sectas erroresque oberrare, ego, ne in eosdem errores inciderem, per eosque quasi erro et vagabundus oberrarem, sectis omnibus earumque scholis relictis palam, græce προφανῶς, id est aperte, publice, ex professo unam quæsivi sapientiam: quare adii ejus fontem et auctorem Deum, assidua oratione ex toto corde postulans, ut eam mihi communicaret, dixique cum Salomone, Sap. ix, 4: "Da mihi (Domine) sedium tuarum assistricem sapientiam." Et vers. 10 : "Mitte illam de cœlis sanctis tuis, et a sede magnitudinis tuæ, ut mecum sit et mecum laboret, ut sciam quid acceptum sit apud te." Unde aliqui exponunt sic: Priusquam oberrarem, id est priusquam idololatrarem; idola enim antonomastice vocantur "errores;" tum objective, quia multorum errores et erroneos cultus terminant; tum effective, quia in multos errores inducunt. Sic I Reg. v, 7: "Dura est manus ejus super nos, et super Dagon deum nostrum." Chaldæe vertit : et super Dagon errorem nostrum. Sic per varias Philosophorum sectas et errores oberravit S. Justinus Philosophus et Martyr, donec a Deo per hominem vel angelum veram sapientiam est edoctus, uti fusius enarravi Proœmio in Pentateuchum. Sic per Manichæorum errores oberravit in juventute S. Augustinus, donec precibus S. Monicæ matris a Deo fuit illustratus.

Quocirca S. Jacobus sapienter monet, cap. 1, 5: "Si quis vestrum, inquit, indiget sapientia, postulet a Deo, qui dat omnibus affluenter, et non improperat : et dabitur ei." Ita hodie multi per Philosophorum vel hæreticorum scholas oberrant, perduntque veram scientiam, fidem, pietatem, gratiam et salutem.

Pro priusquam oberrarem, græce est, πρὶν ἡ πλανηθῆναι με, quod primo, verti potest : priusquam errarem vel oberrarem; Tigurina: antequam seducerer; secundo, cum Vatablo: priusquam peregrinarer, scilicet ad visendos homines sapientes, scholas et academias, in quibus audirem et discerem sapientiam. Vide dicta cap. xxxvi, 3. Sed prior sensus germanior et aptior est : juventus enim mille erroribus exposita est, partim ob curiositatem et socios, partim ob concupiscentiam, per quam extra se vagatur per multiplices hujus vitæ voluptates, et desideria erroris, instar illius filii prodigi adolescentioris, qui peregre profectus est in regionem longinquam, et ibi dissipavit substantiam suam vivendo luxuriose, Luc. xv, 13, qui proinde Deo supplex dicat : "Erravi, sicut ovis quæ periit : quære servum tuum (Domine)," Psalm. cxviii, vers. ult.

Porro qui sapientiam quærit et invenit, Deum quærit et invenit : Deus enim est ipsa increata sapientia, a qua omnis creata velut radius a sole dimanat. Unde Syrus vertit : Cum essem puer, complacuit mihi in eo (Domino, de quo versu præcedenti) et quæsivi eum : incessit pes meus in veritate, Domine mi. A pueritia non novi doctrinam et crevi orationem illius cum parvulus essem, et multam inveni doctrinam.

19. ANTE TEMPLUM POSTULABAM PRO ILLA, ET USQUE IN NOVISSIMIS INQUIRAM EAM.

Id est, ut Vatablus: sectabor eam usque ad extremum, scilicet ætatis et vitæ meæ. Pro ante templum Jansenius, Palacius et alii legunt ante tempus, cui congruit τὸ et usque in novissimis inquiram eam, q. d. Ante maturum sapientiæ percipiendæ tempus, et antequam tempus esset, quo communiter solent homines percipere sapientiam, aut pro ea orare; ego postulavi pro illa; nec desinam pro ea obtinenda laborare, sed usque in novissima vitæ meæ tempora inquiram eam, ut quæ nec satietatem affert, nec fastidium.

Verum legendum cum Romanis, ante templum : hoc enim significat Græcum ἔναντι ναοῦ; nam sacerdotes soli orantes ingrediebantur templum, puta Sanctum et Sanctum sanctorum : hoc enim dicebatur היכל lechal, id est templum, sive basilica : laici vero, qualis videtur fuisse Siracides, oraturi ante Sanctum, imo ante atrium sacerdotum in atrio laicorum, quod proinde erat eorum templum, consistebant. Unde secundo, exponi posset, q. d. Intempestive, puta summo mane, aut vespere, et noctu (uti faciebat S. Casimirus, S. Genovefa, S. Carolus Borromæus et alii) adibam templum a Deo postulaturus sapientiam; at cum templum puta atrium laicorum, clausum invenirem, ante templum orabam Deum in templo residentem super arcam et Cherubim in propitiatorio Sancti sanctorum, ut sapientiam mihi infunderet.

Hinc disce, meliorem et efficaciorem esse orationem, quæ fit in templo, quam quæ fit domi. Quocirca de S. Basilio et S. Gregorio Nazianzeno legimus apud Ruffinum et alios, quod, cum Athenis sapientiæ darent operam, nullam urbis viam vel plateam nossent, nisi unam quæ pergebat ad templum, et alteram quæ ducebat ad scholas. Sic olim Christiani noctu solebant ante valvas templi procumbere, et orare, ipsasque valvas deosculari; quin et idem per diem Romæ non tantum in jubilæo, sed sæpe alias fieri videmus. Ita S. Chrysostomus, hom. ult. in II ad Corinth.: "Nonne videtis, ait, quot etiam vestibula templi hujus osculantur, illi quidem flectentes, alii autem manu continentes, et ori manum admoventes?"

19 et 20. ET EFFLORUIT TANQUAM PRAECOX UVA, LAETATUM EST COR MEUM IN EA.

q. d. Sapientia, quam tanto studio sectatus sum, ante tempus in me florem et fructum protulit, eoque mire me pavit et oblectavit, uti solent uvæ præcoces, scilicet quæ ante alias maturescunt, sive primo et ante tempus maturæ; sicut enim uvæ continent vinum, quod tum hominem reficit, roborat, lætificat, vivificat: sic sapientia continet vinum spiritale, quod mentem Dei cognitione et amore implet et inebriat; quod proinde Apostolis propinavit Spiritus Sanctus in Pentecoste; adeo ut de iis Dei amore inflammatis, tamque divina et ardentia eructantibus dicerent Judæi: "Musto pleni sunt isti," Act. ii. Hoc est quod ait Sapiens, Prov. ix: "Sapientia ædificavit sibi domum, etc., immolavit victimas suas, miscuit vinum;" et ad illud suos studiosos invitans: "Venite, inquit, comedite panem meum et bibite vinum quod miscui vobis." Unde "lætatum est cor meum in ea," multo magis quam quis sitiens lætatur in musto et uvis præcocibus, juxta illud Davidis, Psalm. cxv: "Calix meus inebrians quam præclarus est."

Igitur sapientia in me "effloruit tanquam præcox uva;" quia præcox ingenium, præcox sapientiæ studium, præcocem sapientiæ fructum et præmaturum sensum mihi pepererunt; cum alii vel pueri, vel adolescentes nimium immaturi nimiumque acerbi in sapientiæ studio tunc temporis inveniri soleant, q. d. Puerilis ætas per se ad sapientiam acerba, in me sapientia præcocis beneficio maturuit. Græca habent : Ex flore quadam maturescentis uvæ lætatum est cor meum in ea, q. d. Eo tempore quo nullus esse solet sapientiæ in pueritia gustus fructusve, sed tantum flos quidam, et bonæ indolis atque ingenii specimen; in me tamen ille flos simul cum maturescentis fructus dulcedine et suavitate conjunctus fuit. Unde aliqui clare vertunt : "Tanquam de flore maturescentis uvæ lætatum est cor meum de ea."

Simili modo Salomon in juventute precocem a Deo petit et obtinuit sapientiam, et ostendit Pineda, lib. III De Rebus Salom. cap. ii, iii et iv, num. 5, asserit Siracidem in Salomonis persona hic loqui ac dicere : "Cum adhuc junior essem, priusquam oberrarem, quæsivi sapientiam."

Moraliter, hic disce non esse veram solidamque lætitiam et delectationem, nisi in Deo ejusque sapientia, id est pietate et virtute. In Deo enim est omne bonum, quod mentem allicit et apprehendendo pellicit, ut in eo quasi centro conquiescat, et in eo quasi in pelago bonorum natet, eique se immergat et inebriet. Id expertus Psaltes exclamat, Psal. xxx, 20: "Quam magna multitudo dulcedinis tuæ, Domine, quam abscondisti timentibus te!" Egregie S. Augustinus, lib. X Confess. cap. x : "Quaquaversum, inquit, se verterit anima hominis, ad dolores figitur, præterquam in te, tametsi figitur in pulchris extra te, et extra se." Imo et Plato, in Philebo, solos Dei amicos veris delectationibus frui dixit.

Optime S. Bernardus, epist. 114: "Illud solum, ait, et verum est gaudium, quod non de creatura, sed de creatore suscipitur; et omnis aliunde jucunditas, mœror est; omnis suavitas, dolor est; omne decorum, fædum; omne postremo quodcumque aliud delectare potest, molestum."

AMBULAVIT PES MEUS ITER RECTUM. — Græce : Ascendit pes meus in rectitudine; Vatablus : Pes meus recta ingressus; alii, recta incessit, q. d. A puero vitam prudenter recteque institui, non incessi per errorum avia, nec per obliquas vitiorum ambages; sed recto itinere progressus sum, nimirum in omnibus secutus sum veræ prudentiæ dictamen, ut ad sapientiam practicam, puta ad virtutem pervenirem. Dictamen autem prudentiæ erat, rectum iter ad hanc sapientiam esse, primo, orationem; secundo, lectionem et meditationem legis divinæ; tertio, studium virorum sapientum et sanctorum, uti docuit cap. xxxix, 1 et seq. Nota Græcum ἔβη, id est ascendit; quia, ut ad sapientiam hanc pervenias, ascendas oportet de carne ad spiritum, de concupiscentia ad mortificationem, de superbia ad humilitatem, de gula ad abstinentiam, de avaritia ad paupertatem, denique de terra ad cœlum. Rursum "iter rectum" ad Deum est recta intentio, qua quis non sua commoda, sed Dei gloriam, suamque et proximorum salutem in studio sapientiæ et virtutis spectat et intendit.

A JUVENTUTE INVESTIGABAM EAM. — Sicut venator solet leporem vel cervum per vestigia sequi, ut eum comprehendat, tanto, imo majori studio sapientiam venari oportet. Plato, lib. VI, De Legibus docet, eos qui in re vel arte quapiam excellentes evadere cupiunt, debere se in ea a puero assidue exercere. Hoc verissimum est in sapientia et virtute. Id significarunt veteres per Herculem, quem finxerunt puerum in cunis angues elidere solitum, virum deinde leones, hydras cæteraque monstra domasse; senem tandem cœlum humero fulcire. Sic ut senes cœlo potiamur, pueri angues concupiscentiæ elidamus oportet, ac viri deinde contra mundum carnem et diabolum decertantes, omnia superemus. Innuit hoc Isaias, cap. xi, 8, dicens : "Delectabitur infans ab ubere super foramine aspidis : et in caverna reguli, qui ablactatus fuerit, manum suam mittet." Themistocles cum centum et septem annos vixisset, moriens dixisse fertur: "Omnes ætatis annos et dies in honestissimo litterarum, ac sacro philosophiæ studio consumpsi. Doleo me nunc egredi e vita, quando ex litterarum studio sapere incipio." Idem fere de Theophrasto commemorat Cicero, in Tusculanis. Sic Timotheum, epist. II, cap. iii, vers. 15, laudat S. Paulus, quod ab infantia sacras Litteras didicisset, ubi plura hujus rei exempla recensui.

21. INCLINAVI MODICE AUREM MEAM, ET EXCEPI ILLAM.

Græce: inclinavi paulum aurem meam, et admisi et comparavi mihi multam παιδείαν, id est disciplinam.

22. MULTAM INVENI IN MEIPSO SAPIENTIAM, ET MULTUM PROFECI IN EA.

Græce, προκοπή, id est: Profectus factus est mihi in ea; Syrus : Jugum ejus factum est mihi in honorem. Significat ad sapientiam comparandam non opus esse ingenti, difficili et prolixo studio, uti nonnulli autumant, ideoque ab ea prosequenda deterrentur; sed modico labore multam sapientiam comparari, q. d. Post orationem qua a Deo postulabam sapientiam, admovi aurem, et audivi tam quæ Deus interius mihi sapienter inspiraret, quam quæ doctores exterius me docerent; avideque illa excipiens multam inveni sapientiam, quam mente ruminans, ac voluntate gustans, et opere exercens, multum profeci in ea : præsertim quia a puero hæc feci, antequam auris et mens mea cupiditatis et errorum illecebris imbueretur et depravaretur. Quare cum aurem et mentem meam velut tabulam rasam exhibuerim sapientiæ, illa facile et illico omnem sapientiæ doctrinam hausit et imbibit, firmiterque retinuit, juxta illud: Quo semel est imbuta recens servabit odorem Testa diu.

Intellige hæc de facilitate sapientiæ quoad ejus inchoationem, puta quoad ejus cognitionem, quæ est in intellectu, ac amorem et desiderium, qui est in voluntate; nam ejus exsecutio et perfectio ardua et difficilis est. Unde vers. 25 ait : "Colluctata est anima mea in illa." Causa est duplex. Prior, quod sapientia in se sit facilis et clara, æque ac fecunda et abundans, instar solis. Sicut ergo sol magnam lucem affert vel modice eum intuenti; sic et sapientia. Accedit quod mens humana a natura propensionem habeat ad sapientiam, ac ejus lucis scintillas non modicas ab ortu insitas. Huc facit Magorum ænigma, quod citant Platonici, et Giraldus in Enigmatibus : "Est res undique lucida, est res undique obscura, est partim lucida, partim obscura;" nimirum res plane lucida est mens divina : res undique obscura est anima irrationalis; partim lucida, partim obscura, est hominis intellectus et ratio. Sic, in ordine corporum, res undique lucida est stella quælibet supra lunam; res undique obscura est aer; res partim lucida, partim obscura est luna. Igitur sicut luna a sole facile illuminatur, sic et mens humana a Deo.

Posterior, quod doctor sapientiæ sit Deus et Spiritus Sanctus, qui interius mentem mira luce illustrat, quo fit ut facile capiat quæ exterius ei doctor instillat. Unde S. Leo, serm. 1 De Pentecoste, agens de Apostolis, quos Spiritus Sanctus linguis igneis in eos illapsus, subito doctores orbis effecit: "O quam velox, inquit, est sermo sapientiæ, et ubi Deus magister est, quam cito discitur quod docetur!"

Moraliter, disce hic virtutem esse facilem ei qui illius est cupidus et avidus, ut modico labore eam assequi queat, præsertim si juvenis sit, qui necdum contrarios vitiorum habitus induit: primo, quia virtus est secundum naturam : nam conformis rectæ rationi; vitium autem est contra naturam, quia deforme rationi, legi et Deo : virtus enim reipsa non est aliud quam recta ratio exculta atque perfecta; secundo, quia aviditas et cupiditas virtutis non æstimat labores et difficultates pro ea consequenda; sed omnes leves censet, et generose superat, utpote tanto virtutis pretio et præmio longe inferiores et minores. Id significarunt veteres hoc emblemate et proverbio, quod recitat Plutarchus, lib. 1 Sympos. Quæst. V: "Musicam docet amor, licet prius fueris rudis." Per musicam enim, ut notat Manutius in Adagiis, significarunt sapientiam; hæc enim est summa animæ harmonia, quæ proinde Musis dicata erat: hanc enim docet amor. Hinc et Socrates apud Platonem, in Convivio, ait, animam corpori immersam expergisci amoris stimulis, ab eoque primos ad virtutem impetus accipere, quasi excusso soporis veterno;

tertio, quia gratia Christi dat alas roboris et alacritatis, quæ facile efficient omne difficile; quarto, quia usus et exercitium virtutis sensim omnes difficultates alleviat, habitumque inducit; habitus autem felicitatem operandi tribuit. Unde S. Leo, serm. 5, De jejunio mensis: "Hic, inquit, affectus, quo amor terrenus excluditur, bonorum operum consuetudine roboratur, quia necesse est ut bonis actibus conscientia delectetur, et libenter faciat quod fecisse gaudeat;" quinto, quia, ut docet Abbas Isaac, apud Cassianum, Collat. ix, cap. iv, animus humanus similis est levissimæ plumæ, quæ, nisi aqua aut humore aliquo crassiore superfusa fuerit, vel exiguo flatu in aerem e terra extollitur. Simili enim modo animus hominis, utpote spiritus, naturalem habet insitam levitatem, qua nisi cupiditatibus terrenis degravetur, ad superna facile effertur, et humilia fastidiens ad cœlestia evolat; sexto, quia amor facit ut continua exercitatione transeat quasi homo in ipsius virtutis affectum, ut nihil ea suavius, nihil vitio amarius æstimet : "Nec enim carius ac pretiosius quidquam præsenti judicat puritate, cui pæna gravis est, vel virtutum perniciosa transgressio, vel ipsius vitii virulenta contagio, ait Cassianus, Collat. xi, cap. ix.

23. DANTI MIHI SAPIENTIAM, DABO GLORIAM.

Græca Complutensia, δώσω δύναμιν, id est dabo potentiam, q. d. Confitebor et celebrabo, quod ejus virtute et potentia sapientia mihi communicata et indita sit. Sed Romana et cæteri legunt, δώσω δόξαν, id est dabo gloriam; Vatablus : Cum itaque profectum in ea sim assecutus, fatebor gloriam illius, qui mihi contulit sapientiam, q. d. Deo, qui instar solis jugiter illuminat mentem, eamque sua sapientia illustrat, dabo sapientiæ meæ gloriam, palamque prædicabo me non a meipso, sed a Deo illam adeptum, dicamque cum S. Paulo: "Soli sapienti Deo per Jesum Christum honor et gloria in sæcula sæculorum, amen," Rom. xvi, 27; et cum S. Jacobo, cap. 1, 17: "Omne datum optimum, et omne donum perfectum (quale est imprimis sapientia) desursum est, descendens a Patre luminum, apud quem non est transmutatio, nec vicissitudinis obumbratio. Voluntarie enim nos genuit verbo veritatis, ut simus initium aliquod creaturæ ejus." Vide ibi dicta.

Porro Deo quasi primo sapientiæ doctori prima ejus danda est gloria; angelis autem et hominibus, per quos Deus eam nonnullos docet, suæ quoque a discipulis danda est gloria, sed participata, tanquam Dei instrumentis et interpretibus. Unde Syrus vertit : Præceptori meo dabo gratiarum actionem. Exstat Hippocratis medicorum principis juramentum, quod sic habet : "Testor deos omnes me tributurum præceptori meo, a quo hanc artem edoctus sum, non minus quam parenti, quo sum genitus; vitam cum eo communicaturum, res omnes quas illi necessarias esse intellexero pro viribus meis ministraturum, progeniem ejus fratrum loco habiturum."

Nota : Non ait, "ei qui dedit," διδόντι, id est danti; quia Deus non tantum dedit, sed instar solis assidue menti indit sapientiam, etiam conservando et augendo; conservatio enim est rei creatæ in suo esse creato conservatio, ac proinde nova jugisque quasi creatio; jugi enim Dei creatoris influxu indigent omnes creaturæ, ut in sua essentia conserventur : quem si subtrahat Deus, illico in suum nihilum, ex quo a Deo eductæ sunt, recident et relabentur.

24 et 25. CONSILIATUS SUM ENIM, UT FACEREM ILLAM: ZELATUS SUM BONUM, ET NON CONFUNDAR. COLLUCTATA EST ANIMA MEA IN ILLA, ET IN FACIENDO EAM CONFIRMATUS SUM.

Τὸ enim dat causam cur ei data sit sapientia. Ne quis enim ex eo quod dixit vers. 21, "Inclinavi modice aurem meam, et excepi illam," putet eam otianti et incurioso datam, ac solo Deo sine suo labore inditam, addit se pro ea consilia, labores, et luctas varias subiisse. Deus enim negotiantibus opitulatur, non otiantibus; vigilantibus, non dormientibus; nec desides adjuvat, sed laborantes, eisque cooperatur et collaborat. Unde Euripides : "Otiantibus nullus adest deorum," sed cœtus dæmonum; nam, ut ait Cassianus, lib. X De Instit. Cœnob. cap. xxii: "Ab antiquis Patribus sancita est sententia, operantem monachum dæmone uno pulsari, otiosum vero innumeris spiritibus devastari." Igitur docet hic modum quo sapientiam sit consecutus, nimirum Deo eam operanti cooperando et collaborando.

Primo ergo dicit : "Consiliatus sum, ut facerem illam;" græce διενοήθην, id est cogitavi; Vatablus: Decrevi præstare illam, q. d. Considerans pulchritudinem sapientiæ, eamque admirans, consilium cepi, deliberavi, resolvi, firmiterque decrevi illi me discipulum tradere, ac facere quidquid illa juberet. Rursum, cepi consilium investigandi modos et rationes, quibus id præstare possem.

Secundo, "zelatus sum bonum," id est exarsi amore boni et honesti, quod illa mihi proponebat meque ut facerem docebat. Zelo enim ingentique animi ardore opus est, ut tantum bonum tot difficultatibus obsitum quis consequatur. Idcirco "non confundar," id est non excidam mea spe et conatu; sed bonum sapientiæ, quod tanto zelo prosequor, reipsa assequar. Aut potius, "non confundar," id est non erubescam, nec verecundia afficiar sequendo ejus dictamina, ac exsequendo quod illa me facere jubet; non pudebit me palam, aperta fronte, et clara voce profiteri discipulum et sectatorem sapientiæ et virtutis; esto ab hominibus mundo carnique deditis ea de causa irridear et subsanner, habearque stultus, vilis, contemptibilis. Disce hic, Philothee, amans, inquam, Dei et virtutis, superare rusticum pudorem, ac contemnere hominum judicia et risus; ut dicas cum S. Paulo: "Si adhuc hominibus placerem, Christi servus non essem," Galat. 1, 10; ita non confunderis coram hominibus in vita, nec coram Deo in morte, nec coram Christo in die judicii.

Tertio, "colluctata est anima mea in illa," id est pro illa assequenda et opere exsequenda; Vatablus : Animus meus cum illa conflictatus est; alii : Acriter pugnavit (hoc enim significat Græcum διαμεμάχηται), anima mea pro illa, q. d. Acriter certavi cum meis concupiscentiis legi sapientiæ repugnantibus, ac cum iis quasi antagonistis pro sapientia virili luctatus sum, ut iis, quæ a sapientia me retardabant et avocabant, suppressis, liber et expeditus uni sapientiæ servirem et viverem. Igitur hæc lucta non fuit contra sapientiam, sed pro sapientia contra cupiditates et vitia; fuit tamen indirecte cum ipsa sapientia. Sicut enim Jacob luctans contra angelum eum vicit, ab eoque benedici meruit; sic mysticus Jacob, id est luctator et supplantator vitiorum, luctatur cum sapientia, utpote quæ quasi virgo casta et intacta, fugit Jacobum et hominem luctantem cum vitiis, utpote adhuc vitiis et maculis infectum, sed dum ipse ea quasi Jacob domat et supplantat, sinit se ab eo teneri vincique sapientia, atque ei multifariam benedicit. Vide dicta Genes. xxxii, 25.

Porro hujus colluctationis causa et ratio a priori est, quod anima humana partim sit rationalis inclinans ad bona spiritualia, partim sensitiva inclinans ad bona sensibilia, sicque homo videtur conflatus ex angelo et bruto; et hæc cum illa assidue luctatur, sed pars sensitiva in eo vehementior existit, et secum rationalem sæpe trahit ad sua objecta sensibilia, neglectis spiritualibus. Nam, ut recte docet noster Lessius, lib. XII De Perfectione divinis. cap. ix, mens humana, cum inter naturas rationales sit infima, ac proinde carni mortali inserta, et sensibus addicta; nihil præter sensibilia et temporalia, ut honores, divitias, voluptates perfecte apprehendit; spiritualia, ut pulchritudinem virtutum, et bona vitæ futuræ, obscure et confuse. Hinc fit ut a spiritualibus moveatur parum et languide, a sensibilibus multum et valide; motiones enim affectuum, cognitionis apprehensionem sequuntur. Quare, objectis difficultatibus, et iis quæ carni molesta, homo facile retrocedit, et studium virtutis abjicit; molestias enim illas, utpote sensibiles et naturales, valide apprehendit; cumque oriantur ex rebus obscuris, et non satis per experientiam comprobatis, fingit eas centuplo graviores quam revera sint, et ita facile ab illis vincitur. Bonum enim imperfecte apprehensum (quale est bonum virtutis et gloriæ cœlestis) non tantum attrahit, quantum ingens molestiarum imaginatio deterret. In bonis autem sensibilibus persequendis (qualia sunt opes, honores et voluptates), et si magnæ difficultates se offerant, mens tamen humana perstat; quia etsi illæ molestiæ per se deterreant, magis tamen bonorum speratorum vehemens apprehensio allicit, quorum ardens amor facit, etiam ipsas molestias longe quam reipsa sint minores videri. Hæc est pene tota ratio et prima origo, cur via virtutis, alioquin per se facilis et jucunditatis plena, videatur difficilis et amara; e contrario via sæculi, revera aspera et molestissima, videatur facilis et jucunda. Plus enim allicit fortis apprehensio bonorum sensibilium, quam deterreat imaginatio malorum illis annexorum; et plus deterret valida imaginatio molestiarum, quæ studio virtutis inesse videntur, quam apprehensio bonorum spiritualium (quæ in nobis valde tenuis est et obscura) alleciat.

Dominus igitur hujus infirmitatis nostræ conscius, ut fortius apprehenderemus bonorum spiritualium excellentiam, et minoris æstimaremus difficultates annexas : proponit hic Siracidis exemplum, stimulum et consilium, ut scilicet per sapientiæ studium bonis spiritualibus audiendis, legendis, meditandis, exercendis assidue insistamus, iisque mentem plene imbuamus, ut ipsa fiat spiritualis, eoque secum rapiat partem inferiorem et animalem, indeque alios quoque tanti boni faciat participes.

Nam, ut ait S. Augustinus, in Sententiis, num. 122 : "Magnus bonorum labor est mores tolerare contrarios, quibus qui non offenditur, parum proficit. Tantum enim torquet justum alieni peccati iniquitas, quantum a sua recedit." Hæc enim est vis charitatis et zeli, ut instar ignis omnia inflammet.

Porro noster Pineda, lib. III De Rebus Salomon. cap. iii, censet hæc dici in persona Salomonis, de eoque sic explicat, q. d. Inter varias cogitationum colluctationes et conflictus de optimo vitæ genere sectando, "consiliatus sum," id est eligendo inii consilium tradendi me totum studio sapientiæ. Censet enim Siracidem doctrinam et sensa Salomonis conscribere.

Quarto, "et in faciendo illam confirmatus sum;" Græca Complutensia et Romana legunt, καὶ ἐν ποιήσει αὐτῆς διηκρίβασα, id est et in effectione

ejus diligenter egi, vel diligentiam adhibui, q. d. Quam diligens et sedulus est homo famelicus, tam diligens ego fui in studio sapientiæ, ut ejus famem et aviditatem exsatiarem. Verum Tigurina, Vatablus et alii pro ᾔσκησα legentes ἤσκησα vertunt, et in operatione mea exactus fui; Vatablus: Facta mea re-pendi, hoc est, ut Jansenius, actiones meas diligenter et exacte expendi, num cum præceptis sapientiæ convenirent, uti faciebat David dicens: "Cogitavi vias meas, et converti pedes meos in testimonia tua," Psalm. cxviii. Qua de re divinae scripsit S. Bernardus libros quinque De Consideratione ad Eugenium Pontificem. Alii vertunt, et in effectione mea exquisitus fui. Quo accedit Noster, et in faciendo illam confirmatus sum, q. d. Ut sapientiam semper facerem, ejusque dictamina explerem, obfirmavi animum, esto luctam in ejus praxi non modicam cum carne sentirem; tamen firmus in ea perstiti, et constanter perseveravi. Græcum enim διακριβόω significat primo, exacte discutio, diligenter expendo; secundo, exacte compono et absolvo; tertio, affabre facio; quarto, omni ope et exacta diligentia efficio, exsequor diligenter. Quocirca Syrus vertit: Cogitavi benefacere, et non revertar quando inveniam illam. Conglutinata est anima mea cum illa, et faciem meam non averti ab ea. Dedi animam meam post eam (tradidi me totum illi), et in sæculum sæculorum non obliviscar illius.

Moraliter, disce hic ad sapientiæ et virtutis consecutionem requiri : primo, generosam animi resolutionem, et propositum efficax ad eam prosequendam; secundo, ardorem et zelum; tertio, colluctationem et mortificationem cupiditatum; quarto, animi robur, constantiam et perseverantiam in virtutis studio et operatione. Igitur necesse est ei, qui sapientiæ donum in mente accepit, laborare, nervos intendere, totis viribus coniti, ut quæ jubet sapientia fortiter exsequatur; præcipit enim adversa carni, mundo et dæmoni. Cum hisce ergo diu multumque ei colluctandum est; at idcirco, non delassetur, nec cadat animo, quia ipsa colluctatione non debilitatur, sed confirmatur animus; perinde ac Jacob luctans cum angelo, ideoque claudicans, ex lucta fortissimus effectus est, ut angelo et Deo prævaleret; unde vocatus est Israel, id est prævalens vel dominans Deo, uti dixi Genes. cap. xxxii, vers. 28. Nam ut ait S. Paulus, II Corinth. cap. xii, vers. 9 : "Virtus in infirmitate perficitur." Et Psaltes, Psalm. cxli, vers. 4: "In deficiendo ex me spiritum meum, et tu cognovisti semitas meas." Ita Palacius. Hic verum est illud Claudiani, in Nuptiis Honorii Imperatoris: Non quisquam fruitur veris honoribus, Hyblæos latebris nec spoliat favos, Si fronti caveat, si timeat rubos. Armat spinas rosas, mella tegunt apes. Crescunt difficili gaudia jurgio.

Ad culmen ergo sapientiæ arduo et acclivi casu est iter: ardua per præceps gloria vadit iter. S. Augustinus, tractat. De Virgin. : "Diversis, inquit, seminibus pectoris tui colles sere, nunc alimoniis mediocribus, nunc jejuniis parcioribus, lectione, opere, prece, ut mutatio laboris induciæ sint quietis." Hisce mediis ad arcem virtutis sensim evadimus, robur colligimus, invicti efficimur. Audi Senecam, lib. De Constant. sapient. ad Seren. cap. iii: "Quomodo quorumdam lapidum expugnabilis ferro duritia est, nec secari adamas, aut cædi vel teri potest, sed incurrentia ultro retundit; quemadmodum quæ jam non possunt igne consumi, sed flamma circumfusa, rigorem suum habitumque conservant; quemadmodum projecti in altum scopuli mare frangunt, nec ipsi ulla sævitiæ vestigia tot verberati procellis ostentant; ita sapientis animus solidus est, et id roboris collegit, ut tam tutus sit ab injuria, quam illa quæ retuli."

Præclare Nazianzenus, orat. 23 : "Philosophicus, inquit, animus ex eo quod passus sit generosior redditur; atque ut candens ferrum frigida aspersione, ita periculis obdurescit," juxta illud Horatianum: Duris ut ilex tunsa bipennibus, Nigræ feraci frondis in Algido, Per damna, per cædes, ab ipso Ducit opes animumque ferro.

26. MANUS MEAS EXTENDI IN ALTUM, ET INSIPIENTIAM EJUS LUXI.

Jansenius addit, et ignorantias meas illuminavit. Verum hæc delent Romani aliique plures. Pro insipientiam ejus luxi, Palacius, Jansenius et alii multi legunt : In sapientia ejus luxit anima mea, q. d. Cum anima mea colluctaretur intra se, et suas actiones secum expenderet; extendi manus ad Deum, ut me illuminaret, videremque meos errores et lapsus, sine quibus hæc vita mortalis non ducitur. Illuminavit ergo me Deus, "et in sapientia," id est per sapientiam mihi a Deo infusam "luxit," id est lucida facta est, "anima;" quia Deus eam illuminans fecit eam cognoscere suos errores et lapsus, eosque corrigere.

Verum pro in sapientia corrigendum cum Romanis insipientiam; græce enim est ἀγνοήματα, id est ignorantias. Rursum pro luxi non est ἔπρεψα, id est luxi, a luceo, ut vult Lyranus et Dionysius; sed ἐπένθησα, id est luxi, a lugeo, indolui, ingemui. Ita Hugo, Jansenius et alii.

Sensus ergo est, q. d. In ista colluctatione sapientiæ et insipientiæ, virtutis et vitii in anima mea, de qua versu præcedenti, deprehendi magnam meam infirmitatem, æque ac ignorantiam sive insipientiam, meque in multis errare, deficere et labi. Manus ergo expandi in altum, orans Deum ut infirmitatem meam robore sapientiæ

corroboraret; ac insipientiam luce sapientiæ collustraret; ideoque insipientiam ejus, scilicet animæ meæ, colluctantem, ut dixi vers. præced., coram Deo luxi et deflevi. Græca habent : Manus meas expandi in altum, et ignorantias ejus (animæ meæ secum luctantis) intellexi; Vatablus, et errores illius (animæ meæ) agnovi.

Aut planius et potius, q. d. Ignorantiam et insipientiam ejus, scilicet sapientiæ, agnovi, hoc est agnovi quod non saperem, quod ignorarem sapientiam, quod essem insipiens; atque hanc meam sapientiæ ignorantiam et insipientiam luxi et deflevi. Unde nonnulli codices, quos citat Franciscus Lucas, in Notis hic, legunt : "Et in insipientia ejus (id est ob ignorationem sapientiæ) luxit anima mea;" itaque legendum censet ipse Lucas. Pro luxi Noster legit cum Græco codice Vaticano et cum Græco Romæ correcto, ἐπενόησα, id est cogitavi. Porro Syrus vertit : Manus mea aperuit ostium ejus, et circumdedi eam (vel circumvallatus sum ab ea), et intellexi eam, et in puritate inveni eam.

27. ANIMAM MEAM DIREXI AD ILLAM, ET IN AGNITIONE INVENI EAM.

Græce, pro in agnitione est, ἐν καθαρισμῷ, id est in purificatione; alii : Per puritatem inveni eam. Sed eodem redit sensus : "agnitionem" enim intelligit propriæ insipientiæ, errorum et lapsuum, eamque efficacem, puta quæ eorum pænitentiam, correctionem et purificationem imperat et efficit : hæc enim agnitio et purificatio recta est via ad sapientiam et virtutem, de quo plura vers. 35. Sensus ergo est, ut recte Jansenius, q. d. Cum in me deprehenderem et deflerem multam insipientiam meam, animam meam direxi ad sapientiam, curvatam ex parte, et obtenebratam animam erigendo ad sapientiam, a qua illuminari et purgari optavi, et per agnitionem errorum meorum, et secutam hinc purgationem, inveni ipsam sapientiam. Vera enim ratio percipiendæ sapientiæ est agnitio propriæ insipientiæ, sive qua cognoscimus quam multa vere ignoremus, sive qua cognoscimus vitæ nostræ defectus, si eam agnitionem sequatur humilis pro sapientia precatio, et vitæ morumque emendatio atque correctio.

Nota Palacius apposite dicit "in agnitione inveni eam;" quia sicut charitas invenitur amando, patientia sufferendo, humilitas se dejiciendo; sic sapientia invenitur se cognoscendo, id est "in agnitione." Aperiendo enim oculos, et videndo thesauros sapientiæ, qui abyssum meæ insipientiæ implere sufficiunt, illam inveni : habitus enim sapientiæ in suo actu invenitur. Si enim multa cognosco, invenio multam me habere sapientiam. Porro, ut dixi, sapientia consistit in agnitione thesaurorum sapientiæ, æque ac abyssi propriæ insipientiæ, hanc illi comparando, opponendo, et humili prece substernendo, ut eam illuminet et impleat, juxta illud S. Francisci: "Quis tu, Domine? quis ego? Tu abyssus sapientiæ et boni, ego abyssus insipientiæ et mali."

Denique nota in purificatione affectuum, ac puritate castitatis et vitæ inveniri, imo consistere sapientiam: "In malevolam enim animam non introibit sapientia, nec habitabit in corpore subdito peccatis," Sap. 1, 4. Ita narrat Ruffinus S. Gregorio Nazianzeno per visum apparuisse duas virgines insignes, cumque ille studio castitatis earum aspectum fugeret, illæ comiter ad eum : "Nos, inquiunt, sorores sumus, una sapientia, altera castitas nominatur. Missæ sumus ad habitandum tecum; quia per puritatem jucundum nobis in anima tua habitaculum præparasti." Et B. Hugo, Lincolniensis Episcopus, Christianismum aiebat tria requirere : "Exigit, inquit, vis et veritas beati nominis hujus, ut indesinenter teneatur charitas in corde, veritas in ore, castitas in corpore non fallaciter Christiani."

28. POSSEDI CUM IPSA COR AB INITIO: PROPTEREA NON DERELINQUAR.

Possedi cum ipsa (perperam Lyranus et alii legunt cum ipsis, scilicet doctoribus sapientiæ); hoc quoque ordine hunc versum et præcedentem legunt Græci Complutenses; habent enim : Animam meam direxi ad illam, et in purgatione inveni eam. Cor possedi cum ipsa ab initio, propterea non derelinquar. Codices vero Romæ emendati nonnulla immutant et trajiciunt; habent enim : Animam meam direxi ad illam, cor acquisivi cum ea ab initio, et in purificatione inveni eam : propter hoc non derelinquar; Syrus: Cor possedi mihi ab initio, propter hoc non derelinquam eam.

Jam primo, Jansenius hunc dat sensum, q. d. Ab initio vitæ meæ ego ex dono Dei obtinui, et habui cor sapientiæ conjunctum, eamque semper desiderans; ideoque firmiter confido, quod non derelinquar a Deo et sapientia ejus; quia ejus raro dono ab infantia semper illi addictum habui cor. Nec frigide eam quæsivi, sed venter meus conturbatus est quærendo eam, hoc est, interiora mea omnia studio quærendæ sapientiæ commota fuerunt. Unde Vatablus vertit : Conjunctum cum illa cor adeptus sum ab initio.

Secundo, planius et simplicius : Hebræi dicunt קניתי לב kaniti leb, id est acquisivi, et acquirendo possedi cor (sic "possidere" sumitur pro acquirere, parare, efficere, Proverb. viii, 22, et alibi: est metalepsis), ut scilicet per sapientiam cordatus evaderem et prudens : cor enim fons est et symbolum prudentiæ, maturitatis, constantiæ et fortitudinis. Hinc Scipio Nasica vocatus est "corculum," ob insignem prudentiam, de quo Cicero, Tuscul. I : "Aliis, inquit, cor ipsum animus videtur : ex quo excordes, vecordes concordesque vocantur; et Nasica ille prudens bis consul, corculum." Et Plinius, lib. VII, cap. xxx, Catos, Corculos, apud Romanos cognominatos esse refert, qui sapientia præstiterunt : prisci enim Philosophi in corde sapientiam constituerunt. Et Ennius se tria corda habere dixit, eo quod tres linguas calleret, puta quod latine, osce et græce loqueretur.

COR AB INITIO : PROPTEREA NON DERELINQUAR. — Hoc quoque ordine hunc versum et præcedentem legunt Græci Complutenses; habent enim : Animam meam direxi ad illam, et in purgatione inveni eam. Cor possedi cum ipsa ab initio, propterea non derelinquar. Codices vero Romæ emendati nonnulla immutant et trajiciunt; habent enim : Animam meam direxi ad illam, cor acquisivi cum ea ab initio, et in purificatione inveni eam : propter hoc non derelinquar; Syrus: Cor possedi mihi ab initio, propter hoc non derelinquam eam.

sairet. Praeclarius vero Salomon, a Deo donatus sapientia, accepit « latitudinem cordis, » id est animi magnitudinem, amplitudinem et liberalitatem, III Reg. iv. Sic Jeremias, cap. v, 20, ait: « Audi, popule stulte, qui non habes cor; » et Osee, cap. vii, 11, ait de Ephraim: « Columba seducta non habens cor. » Vide ibi dicta. Corde ergo caret, qui sapientia caret: sapientia enim dat cor. « Propterea non derelinquar, » nec a sapientia, nec a Deo; quia ubi est cor, ibi est sapientia, ibi est Deus.

Tertio, Dionysius et Palacius: In sapientia possedi cor, id est, inquiunt, possedi animam et meipsum, ut quasi dominus et possessor imperarem omnibus animae motibus et affectibus, eosque freno sapientiae mihi subditos, sibique invicem in pace associatos continerem. Sic ait Christus, Luc. xxi, 19: « In patientia vestra possidebitis animas vestras; » quia patiens per patientiam dominatur animae suae, eamque in pace continet et regit: impatiens vero non dominatur illi, nec eam possidet, sed potius possidetur ab ira, et consequenter a Satana. Sic avarus non habet se, sed habetur a nummis. Unde avari vocantur « viri divitiarum, » quasi servi earum, utpote qui non possident, sed possidentur a divitiis, Psalm. lxxv, 6. Sic libidinosus possidetur a venere et ventre. Et qui facit peccatum amisit seipsum; quia se fecit servum et mancipium peccati, II Petr. ii, 19.

Denique praeclare noster Caussinus, lib. III Parab. Histor. cap. iii: Cordis effigies, ait, hieroglyphicum sapientiae et fortitudinis est. Hinc Varro tradit hominis anniculi cor duarum esse drachmarum, quinquagenarii constare drachmis centum; ab eo tempore annis singulis totidem imminuitur drachmis, quot excreverat: creditumque inde ex defectu humani cordis, non ultra centesimum annum posse homines vivere. Cor igitur sapientiae sedes et typus, vasculum quidem parvum, ut ait Macarius, homil. 43, sed in quo recipiantur omnia. Ibi Deus, ibi angeli, ibi vita et regnum: ibi coelestes urbes, ibi thesauri gratiae. At si pravum fuerit, ibi dracones; ibi leones, ibi bestiae venenosae, ibi asperae et salebrosae viae, ibi praecipitia, ibi thesauri vitiorum.

Idem, lib. XI, cap. xxii, sapientiae symbolum dat androdamantem: Androdamas, inquit, argenti nitorem habet, et pene adamas, quadratis semper tesseris. Magi putant nomen impositum ab eo quod animorum impetus vel iracundias domare et refrenare dicatur; si credimus Isidoro, Origin. lib. XV, cap. xiv. Apodosis, sive redditio parabolae, est haec: Nullus est alius androdamas, quam sapientia moderatrix animi, expultrixque vitiorum. Haec incitatas permotiones, et instar torrentis et fluminis effusas reprimit et sistit, dissipata tot affectuum caligine.

29. VENTER MEUS CONTURBATUS EST QUAERENDO ILLAM: PROPTEREA BONAM POSSIDEBO POSSESSIONEM.

Vatablus: Viscera (hebraice מעי meai) mea commota sunt ad quaerendam illam: propterea bonam possessionem nactus sum; Syrus: Viscera mea ardent ut fornax ad intuendum in eam; propter hoc possedi eam possessionem bonam.

Primo, Dionysius et Palacius per ventris conturbationem intelligunt jejunium; hoc enim ventrem fame latrantem turbat et humiliat, juxta illud: « Humiliabam in jejunio animam meam, » Psal. xxxiv, ut sensus sit, q. d. Sicut daemon pater erroris et mendacii ejicitur in jejunio et oratione, Marc. ix; ita e contrario ego caeterique sapientiae studiosi, eam quaesivimus et acquisivimus jejunio et oratione; perinde ac stulti eamdem amittunt crapula, garrulitate et dissolutione animi.

Secundo et genuine, pro venter, Noster cum Graecis Romae correctis legit καρδία; sed Complutenses legunt κοιλία, id est cor. Verum eodem redit sensus: nam per cor velut praecipuum caetera viscera, totusque venter intelligitur per synecdochen. Sensus ergo est, q. d. Cor meum summis votis, desideriis et conatibus quaerens sapientiam; variis cogitationibus, desideriis, curis et sollicitudinibus agitatum et conturbatum est: at ubi eam, quam tantopere quaerebam, inveni, per eam acquisivi bonam possessionem, puta ipsam sapientiam, quae pretiosior est omni auro et argento: ac per sapientiam possedi cor meum, ut dixi vers. praecedenti. Unde Rabanus: « Quod dicit, inquit, ventrem suum conturbatum inquirendo illam, vel hoc insinuat quod in ejus meditatione anxium habuerit animum; quia omnis disciplina in praesenti amara est. Vel hoc intimat, quod per ejus notitiam ad peccatorum suorum compunctus sit paenitentiam. Unde scriptum est: Qui addit scientiam, addit dolorem, Eccl. i. Hinc et Joannes in Apocalypsi narrat quod angelus daret sibi librum, et diceret ei: Accipe librum, et devora illum, et faciet amaricari ventrem tuum; sed in ore tuo erit dulce tanquam mel, Ezech. iii. Et accepi librum de manu angeli, et devoravi illum, et erat in ore meo tanquam mel dulce, et cum devorassem eum, amaricatus est venter meus. Sed possidet in hoc bonam possessionem, quando per hujuscemodi conversionem ad aeternam perveniet requiem: qui enim conversus ingemuerit, salvus erit, » ibid. xviii. Et: « Beati qui lugent nunc, quoniam ipsi consolabuntur, » Matth. v.

Tropologice noster Alvarez de Paz, lib. IV De dignitate perfectionis, parte II, cap. x: Sapientiae, id est perfectionis, inquit, studiosus adipiscitur bonam possessionem. Quae profecto possessio non est alia quam ipse Deus: nam illum perfecta charitas in mentem infert, et in cordibus nostris habitare facit. Si igitur perfectae animae possessio Dei est, ergo et felicitas: etsi perfectus Deum ipsum possidet, est ergo beatus et felix. « Quid enim potest eo esse felicius, » inquit Prosper, Regiensis Episcopus, « cui efficitur suus conditor census, et haereditas ejus dignatur esse ipsa divinitas:

si modo eum sanctis operibus colat, omnes fructus ex illo percipiat, in illo et de illo jugiter vivat, et nihil terrenum cum illo possideat? Quia omnium conditor, cui nihil eorum quae fecit, valet aequari, non dignatur cum his quae condidit possideri. Denique quid ultra quaerit, cui omnia suus conditor fit; aut quid ei sufficit, cui ipse non sufficit? » O tu ergo qui mundo contempto, quia minime sinas tui cordis explebat, aliud bonum quaeris, quod te repleat, quod te satiet, quod te beatum et felicem efficiat, perfectionem inquire, qua Deum ipsum, ultra quem nihil bonum, nihil pulchrum, nihil desiderabile, et intra quem omnia bona, omnia pulchra et omnia desiderabilia continentur, felicissime possidebis.

30. DEDIT MIHI DOMINUS LINGUAM MERCEDEM MEAM: ET IN IPSA LAUDABO EUM.

Syrus: Dedit Dominus linguae meae mercedem, et in labiis meis laudabo eum; Vatablus: Dominus mihi praemio dedit linguam, qua et laudabo ipsum; alii: Ut in ea laudem ipsum, q. d. Deus dedit mihi linguam eruditam, piam et eloquentem, qua divinae sapientiae dogmata recte eloqui valeam; ut ipsa sit merces ex parte studii et laboris, quem impendi sapientiae. Idcirco per ipsam laudabo Deum, tum eum in oratione glorificando, tum ejus laudes et praeconia populo et lectoribus per lectiones, conciones, colloquia et scripta depraedicando, eosque ad Dei laudem et cultum incitando. Huc facit illud Ciceronis: « Nihil est tam admirabile, quam oratio sapientis, nihil tam rarum, nihil tam pulchrum, nihil melius quam sapientia. » Et illud Salomonis, Sapient. vii, 15: « Mihi dedit Deus dicere ex sententia, et praesumere digna horum quae mihi dantur; » et illud Prov. xv, 2: « Lingua sapientum ornat (hebraice, bonam reddit) scientiam. »

Est haec tertia bona possessio, quam adeptus est per sapientiam. Unde Palacius sic explicat, q. d. Dedit mihi Dominus linguam mercedem meam, et in ipsa laudabo eum. Sensus est: Dedit mihi Dominus bonam possessionem, primo, sapientiam; secundo, cor cum ipsa; tertio, linguam; qua et alios docere, et Deum laudare possim. Plane dat Dominus linguam, qui aperit os mutorum, et linguas infantium disertas facit. Et rursum: « Dominus dedit mihi linguam eruditam, ut sciam sustentare eum qui lassus est verbo. » Et Spiritus Sanctus linguas igneas Apostolis distribuit, quibus loquerentur magnalia Dei. Datur autem lingua in mercedem; quia enim Auctoris lingua laboravit orando, datur ei in stipendium, ut laetetur laudando. Ergo ut merces divitis illius erat, ut lingua quae deliciis affluebat in hoc saeculo, amburatur in inferno; ita merces linguae laborantis in oratione est, ut delectetur in Dei sui laudatione. Sic S. Antonius de Padua in praemium suae sapientiae et virtutis, accepit linguam sapientem et ardentem docendi et praedicandi, qua auditores innumeros cognitione et amore Dei succendit. Quocirca post ejus mortem anno 32, S. Bonaventura linguam S. Antonii adhuc integram cum lacrymis exosculans: « O lingua, inquit, quae semper laudasti Deum, causamque exstitisti, ut alii eumdem laudarent; nunc miraculo integritatis tuae ostendis quanti meriti sis apud Deum, qui te ad tam sublime officium creavit. »

Tertia Pars Capitis. Conclusio et Adhortatio ad Studium Sapientiae.

31. APPROPIATE AD ME, INDOCTI, ET CONGREGATE VOS IN DOMUM DISCIPLINAE.

Vatablus: Accedite ad me, imperiti, et in domo disciplinae versamini; graece enim est αὐλίσθητε, id est versamini, conversamini; Syrus: Declinate ad me, insipientes, pernoctate in doctrina.

Possent haec accipi ut verba sapientiae invitantis ad se, et ad domum suam omnes expertes sapientiae, ut eam a se addiscant; sic enim sapientiam ad se insipientes invitantem induxit, cap. xxiv. Verum germanius ad litteram haec accipias, ut verba Siracidis, qui indoctos ad se velut doctorem sapientiae, ac consequenter ad domum suam quasi scholam sapientiae invitat. In praecedentibus enim hucusque de se suaque persona locutus est Siracides; ergo cum subnectit: « Appropiate ad me, » de se personaliter intelligit, q. d. Recensui modum, quo ego sapientiam adeptus sum; appropiate ad me, et ad domum meam, ego tum modum sapientiam consequendi, tum ipsam sapientiam vos docebo. Sapientiam Ethicam intelligit; unde eam vocat « disciplinam, » quae scilicet vitia castigat, moresque omnes ad virtutem efformat et componit. Unde Palacius: Siracides, inquit, imitatur Salomonem dicentem Proverb. ix: « Si quis est parvulus veniat ad me. Et insipientibus locuta est: Venite, comedite, » etc. Et item: « Usquequo, parvuli, diligitis infantiam, et stulti ea, quae sibi noxia sunt, cupient? » etc. Ita nunc auctor indoctos ad sapientiam invitat, quia vere indoctus est, quem tu non erudieris, Domine, et de lege tua docueris eum, sicut quia auctor videbat se Dei lumine collustratum, nihil veretur dicere: « Accedite ad me, et illuminamini, » etc., Act. xxviii. Et ego certo credo auctorem in aliqua domo docuisse, sicut et Apostolus in suo conducto docebat omnes ad se venientes. Ad hanc igitur domum auctor discipulos invitat; quam « domum disciplinae » vocat. Haec Palacius.

Huic similis est gnome R. Josephi filii Joezer in Pirke avoth, id est in Capitulis sive Proverbiis patrum: « Sit domus tua quasi quoddam asylum sapientibus, impulvera te pulvere pedum eorum, ac sitibundo gutture avide sermones eorum excipe. » Ibidem, cap. i: « Viri synagogae, inquit, haec tria documenta vobis dedere, prudentes estote in judicando, plures vobis studete facere discipulos, sepem denique ac propugnaculum legi ponite. » Ibidem, Samai socius R. Hillel: « Parcum, inquit, te volo in loquendo, multum in agendo, vultu autem hilari et benevolo omnem ad te venientem excipe. » Ibidem, cap. iv, Barzoma quatuor haec problemata proponit: « Quis vere sapiens dici potest ac debet? Ille, inquit, qui se semper et ab omnibus doceri desiderat, juxta illud Psalm. cxviii: Super omnes docentes me intellexi. Quis est potens? Ille, inquit, qui fortiter tentationi resistit. Dicit enim Scriptura: Melior est patiens viro forti, et qui dominatur animo suo, expugnatore urbium, Prov. xvi, 32. Quis est appellandus dives? Is, inquit, qui suis contentus est, nec appetit aliena, sicut ait Psaltes: Labores manuum tuarum quia manducabis, beatus es, et bene tibi erit, Psalm. cxxvii, vers. 2. Beatus es in spe exspectationis, bene autem erit tibi in re et fruitione consummatae beatitudinis. Beatus, inquam, es in praesenti saeculo, et bene tibi erit in altero. Quis est in honore ac pretio? Ille, inquit, qui alios observat et colit debita reverentia, juxta regulam in S. Scriptura statutam: Quicumque glorificaverit me, glorificabo eum; qui autem contemnunt me, erunt ignobiles, » I Reg. ii, 30.

Ibidem, R. Ismael: « Qui eo fine discit, inquit, ut alios postmodum doceat, illi Deus et discendi gratiam confert pariter et docendi. Et qui hoc animo discit, ut suos ipsius mores instruat, dat illi Deus unde discat et doceat, et quod alios docuit, in opus et praxim redigat. »

Igitur ex hoc loco habes, tempore Siracidis ipsum similesque sapientes sapientiam, praesertim Ethicam de virtutibus, quibus perfectionem et felicitatem assequimur, deque Deo rite sancteque colendo docuisse, vel in scholis publicis, vel domi suae. Sic Abraham eamdem docuit suos liberos suamque familiam; quin et peregrinos, quos hospitio recipiebat, sicut tradit Jonathas auctor Targum Hierosolymitani, uti dixi Genes. cap. xxi, 33. Hinc et urbs in Judaea dicta est Cariathsepher, id est civitas litterarum, quod illae in ipsa docerentur, quodque scholis et magistris eas docentibus abundaret, Josue xv et sequent., ac Judicum i. Fuit ergo Cariathsepher Universitas et Academia Palaestinae, ait Adrichomius, in Descript. terrae sanctae in tribu Simeonis, num. 41.

Imo Jacobus Middendorpius, lib. I De Academiis in Italia, ex Beroso, lib. III Antiq., et aliis, asserit Noe post diluvium primum in Armenia, deinde Vetuloniae in Italia gymnasium erexisse, ibique publice jura divina et humana, morum disciplinam, ritumque colendi Deum docuisse; qua de re nonnulla dixi, Genes. cap. ix, in fine. Quod si ita est, primus Academiarum institutor fuit Noe. Unde Rebecca, Genes. xxv, 22: « Perrexit ut consuleret Dominum; » ubi Jonathas jam citatus vertit: « Abiit, ut peteret misericordiam in domo, ubi concionabatur Sem. » Et illud ibidem, vers. 27: « Jacob autem vir simplex habitabat in tabernaculis; » Onkelos vertit: Jacob vir integer minister domus doctrinae, quod ipse et Hebraei ad scholas sapientiae referunt, quas frequentabat Jacob doctoribus Sem et Heber; aut secundum alios Melchisedech, rerum divinarum et pietatis studio vacans: minister enim idem est quod auditor et discipulus. Sic Salomon erexit academiam in arce Sionis, Proverb. ix, 1; de qua vide nostrum Pinedam, lib. III De Rebus Salomonis, cap. xxvii et xxviii.

Mystice, « domus » sapientiae et « disciplinae » est Ecclesia Catholica; item templum in quo concionatores docent et praedicant veram fidem, virtutem et pietatem; insuper collegia, oratoria et coetus virorum sapientum. Denique « domus disciplinae » est status Religionis, quae mores hominum reformat, eosque per tria vota Deo devincit et obstringit. Vide P. Platum, lib. I De Bono statu Religiosi, cap. xxi, et lib. III, cap. v et xi.

32. QUID ADHUC RETARDATIS? ET QUID DICETIS DE HIS? ANIMAE VESTRAE SITIUNT VEHEMENTER.

Sic et Graeci Complutenses, licet Romani aliique deleant τὸ et quid dicetis? Vatablus: Quid nam cunctamini? et quid dicetis super his cum animae vestrae vehementer sitiant? Est acris exhortatio, qua quasi stimulo pungit audientem vel legentem, ut sapientia studio se dedat, q. d. Quid moramini? quid in his adhortationis meae verbis excusationis afferre potestis? si animae vestrae sunt velut terra sitiens, id est arida et indiga verae sapientiae, qua irrigentur, vivant, fructusque vitae sanctae proferant; atque ego ea de causa os meum aperui, ut velut imbres emitterem eloquia mea; cur non venitis ad bibendum, et pleno ore exhauriendum? Τὸ enim sitiunt significat sitim, non tam desiderii (sic enim non dixisset: « Quid adhuc retardatis? ») quam ariditatis et indigentiae. Syrus tamen desiderii sitim accipit: Usquequo, inquit, deficietis his? et anima vestra erit sitiens unum summum bonum, puta Deum?

33. APERUI OS MEUM, ET LOCUTUS SUM: COMPARATE VOBIS SINE ARGENTO.

Scilicet « sapientiam » (ut addunt aliqui, vel scientiam, ut addit Syrus) quam aperto ore vobis propono. Vatablus: Aperto ore dictito: Sine argento comparate vobis, q. d. Cum animae vestrae rudes et imperitae instar terrae aestuantis sitiant optentque imbrem sapientiae, quo irrigentur, et ad fruges bonorum operum fecundentur, in aperto plenoque corde et ore vobis illum offero et propino. Avide ergo eum excipite et haurite, ut sitim et ariditatem vestram levetis.

Nec est quod excusetis dicendo vos non habere pretium, quod pro ea rependatis, uti Philosophi caro admodum vendebant suam scientiam: ecce enim ego gratis eam vobis offero. « Comparate » ergo, id est excipite, eam « sine argento, » sine pretio; solum enim pretium hic est affectus desiderantis sapientiam, eamque avide excipientis, nec enim invito illa obtrudenda est.

Alludit ad illud Isaiae lv, 1: « Omnes sitientes, venite ad aquas, et qui non habetis argentum, properate, emite et comedite; venite, emite absque argento, et absque ulla commutatione vinum et lac. Quare appenditis argentum non in panibus, et laborem vestrum non in saturitate? Audite, audientes me, et comedite bonum, et delectabitur in crassitudine anima vestra. » Quae quia ibidem explicui, hic non repetam.

34. ET COLLUM VESTRUM SUBJICITE JUGO, ET SUSCIPIAT ANIMA VESTRA DISCIPLINAM; IN PROXIMO EST ENIM INVENIRE EAM.

Τὸ et est exegeticum, posterior enim pars explicat priorem, q. d. Collum vestrum subjicite jugo sapientiae, hoc est suscipiat anima vestra disciplinam, qua inordinatos animi motus juxta Dei legem, rectamque rationem ordinetis et componatis, omnesque vestras actiones conformetis voluntati divinae. Pro in proximo est, graece est ἐγγύς ἐστι, id est prope est, ut inveniatis eam. Unde Vatablus: Cervicem vestram subjicito jugo, et anima vestra suscipiat disciplinam, in promptu est enim invenire eam; Syrus: Proxima est quaerenti illam, et qui dat animam suam (qui ei intendit ex animo) invenit eam. Alludit ad illud Moysis, cap. xxx, 11: « Mandatum quod ego praecipio tibi hodie, non supra te est, neque procul positum, nec in coelo situm, ut possis dicere: Quis nostrum valet ad coelum ascendere, ut deferat illud ad nos? etc. Sed juxta te est sermo valde in ore tuo, et in corde tuo, ut facias illum. » Igitur Dei mandatum, sive lex, vocatur « jugum; » quia premit cervicem superborum, et frenat concupiscentiam carnalium; sed, ut Rabbini dicunt, lex vocatur et est « jugum coeli, » quia a Deo gratiam ad legem implendam subministrante est impositum, juxta illud S. Leonis: « Juste instat praecepto, qui praevenit auxilio. » Sic Jeremias ait, Thren. iii, 27: « Bonum est viro, cum portaverit jugum ab adolescentia sua. » Et Christus, Matth. xi, 29: « Tollite jugum meum super vos, et discite a me quia mitis sum et humilis corde, et invenietis requiem animabus vestris: jugum enim meum suave est, et onus meum leve. » Hinc ex adverso « filii Belial, » id est sine jugo, vocantur inobedientes, rebelles, apostatae, qui jugum Dei, sapientiae et legis excutiunt. Rursum alludit ad illud Sap. cap. vi, 18: « Clara est et quae nunquam marcescit sapientia, et facile videtur ab his qui diligunt eam, et invenitur ab his qui quaerunt illam. Praeoccupat, qui se concupiscunt, ut illis se prior ostendat. »

35. VIDETE OCULIS VESTRIS QUIA MODICUM LABORAVI, ET INVENI MIHI MULTAM REQUIEM.

Duos sensus hic affert Palacius: Prior, inquit, est: Videte, obsecro, etsi pro sapientia obtinenda aliquantum laborarim, multam in ea tamen requiem inveni: quis enim posset tam multa de quavis materia, ut scripsi, scribere, nisi qui requiem multam animo haberet? Alter sensus germanus, ut credo, est: Oculis vestris me conspicite; laboravi equidem sub iniquo rege; sed me jam videtis in multa requie felicem: id vero factum est ob sapientiam; eam ergo et vos comparate. Videtur auctor post afflictionem multam felicitatem habuisse, ut olim Job, ut postea David et alii multi. Unde Syrus vertit: Laboravi in ea modicum, et inveni eam multum.

Tertio, simpliciter et plane sic exponas, q. d. Ex illis quae hoc capite, vers. xix et seq. ac toto libro de sapientia ejusque experientia et fructu disserui, evidenter colligite, et oculis mentis perspicite quantam ex modico labore, quem sapientiae impendi, collegerim mihi requiem. Ex hisce enim meis dictis et scriptis colligetis me omnes animae turbulentos motus et perturbationes per sapientiam ita ordinasse et composuisse, ut totus in sapientiae pace et jucunditate conquiescam et delicier. Nam, ut ait Clemens Alexandrinus, lib. II Paedag.: « Medicina medetur corporis morbis, sapientia autem animi perturbationibus. » Et S. Gregorius Nazianzenus, orat. 15 in plagam grandinis: « Prima sapientia, ait, est vita proba et honesta Deoque perpurgata, vel certe se purgans; Deo, inquam, qui purissimus et splendidissimus est, solumque purgationis sacrificium a nobis requirit. » Ratio est prima, quia, ut dicere solebat S. Bernardus: « Sapiens est cui quaeque res sapiunt, prout sunt. » Ita habet auctor Vitae ejus, lib. III, cap. i. Sapiens ergo omnia accipit prout sunt, omnibus eventis acquiescit: semper ergo est in pace. Secunda, quia, ut ait Comicus, in Hecyra: « Istud est sapere, qui ubicumque opus sit, possis animum flectere. » Et alius: « Sapiens res sibi seque rebus accommodat. » Ubique ergo pacem et requiem invenit. Tertia, quia « sapiens semper est solutus, semper sui juris; » habet enim animum terra celsiorem in Deo fixum, unde omnia tam adversa quam prospera, quae ei accidunt, parvipendit, et ad se non pertinere existimat, juxta illud: « Mundana sperne, id culmen est sapientiae. » Quarta, quia « tristium gubernatrix est sapientia: » quare sapiens per sapientiam omnia tristia vel avertere, vel fortiter ferre, vel iis mederi novit. Quinta, quia sapiens futura prospicit, ac futuris longe, antequam eveniant, malis partim assuescit, partim providet. Sexta, quia quisquis sapit, sorti suae se accommodat, ac sorte sua quam Deus ei admensus est, sive prospera ea sit, sive adversa, contentus vivit. Septima, quia « sapientis anima semper ad latus est Dei, dicitque: Si Deus pro nobis, quis contra nos? » Rom. viii.

« Ut enim sapiens Deum, sic sapientis animam sequitur Deus. Quare quae possidet Deus, possidet et sapiens. » Ab omnipotente ergo fit omnipotens, ab impassibili impassibilis, ab invincibili invictus. Huc facit illud: « Quis sapiens? qui vivit cum diis ex pari. »

Denique gaudet sapiens in labore sapientiae et virtutis quantumvis arduo; quia certa fide et spe credit et sperat ex modico labore consequi aeternam quietem in gloria coelesti. Modicus enim labor perennem parit felicitatem, quae est omnium bonorum aggregatio et cumulus. Legimus in Vita B. Galgani Senis, excusa anno Domini 1571, et ex ea apud Philippum Ferrarium, in Catalogo Sanctorum Italiae, ad diem 4 decembris, B. Galganum e voluptuosa vita ad austeram sanctamque a Michaele Archangelo evocatum, in eremum secessisse, ac coelestem in orationibus, jejuniis, omnique austeritate vitam agentem, post annum coelesti voce ad aeternam requiem invitatum hisce verbis: « Satis est quod laborasti, metes nunc quod seminasti; » in coelum emigrasse anno aetatis 33, sub annum Domini 1181. An non hic modico labore magnam requiem sibi peperit? S. Stephanus septem mensibus Diaconi officium exercens, disputans cum Judaeis, Christi fidem ingenti zelo praedicans, quantam quietem et gloriam adeptus est! eodem enim anno quo Christus 25 martii, ipse 26 decembris pro Christo lapidatus martyrii coronam laureamque adeptus est. S. Laurentius quinque diebus, qui a morte S. Sixti ad ejus craticulam interfluxerunt, modicis sed heroicis laboribus cum Valeriano Imperatore decertans, quam illustres sibi in coelo et in terra creavit triumphos! Quare sapienter S. Franciscus hac brevi, sed nervosa concione suos ad omnes virtutis agones excitabat: « Modica voluptas, poena immensa; modicus labor, gloria aeterna; multorum vocatio, paucorum electio, omnium retributio. » Et S. Ephrem, in Serm. ascetico ad fratres: « Post tentationem requies, post formicam apes, » id est acerbitatem laboris dulcedo quietis excipit, et asperitatem vitae gaudium.

36. ASSUMITE DISCIPLINAM IN MULTO NUMERO ARGENTI, ET COPIOSUM AURUM POSSIDETE IN EA.

Tripliciter haec exponas. Primo, q. d. Comparate vobis disciplinam et sapientiam in multo, id est per multum numerum argenti (hebraeum enim ב, id est in, significat saepe pretium, idemque valet quod per), puta pretio multae pecuniae; quia per eam possidebitis copiosum aurum; tum quia sapientia veras opes homini confert, spiritales scilicet, quae mentem rerum cognitione et virtutibus divitem efficiunt; tum quia ipsa secum afferre solet opes corporales sapienti ad suum statum necessarias vel utiles, uti Salomoni tanquam regi attulit innumera auri et argenti talenta. Unde Syrus: Audite doctrinam meam modicam, et argentum et aurum possidebitis per me. Hinc et ex Graeco nonnulli vertunt: Participate disciplinam multo numero argenti, et multum auri per eam acquiretis, q. d. Comparate vobis sapientiam, etiamsi eam magno pretio, adeoque tota substantia vestra comparare debeatis. Secundo et nervosius, Rabanus, q. d. Comparate vobis disciplinam, « in multo, id est prae multo, numero argenti, » praeferte illam et potiorem ducite omni auro et argento: quia per ipsam copiosum aurum et opes tum spiritales, tum corporales possidebitis: Hebraeum enim ב, id est in, subinde sumitur pro מן, id est prae. Tertio, q. d. Comparate vobis disciplinam in, id est cum multo numero argenti: quia scilicet ipsa secum defert omnes opes, easque sapienti largitur. Unde explicans subdit: « et copiosum aurum possidete in ea. » Ita Vatablus: Participes, inquit, estate disciplinae cum magna argenti numero, et cum ea multum auri acquirite.

Nota « possidete, » id est possidebitis per sapientiam copiosum aurum: tum quia ipsa plus valet quam omne aurum, eoque longe pretiosior est, juxta illud: Auro quid melius? Jaspis. Quid Jaspide? Virtus. Quid virtute? Deus. Quid deitate? Nihil. tum quia sapientia saepe procurat sapientibus aurum. Est enallage modi frequens in Scriptura, praesertim in promissionibus. Per illam enim significat Scriptura, si id fiat a nobis, quod ipsa praescribit, promissionem praemii fore certissimam et infallibiliter complendam, quasi jam nihil supersit nisi manum ad fructum illum colligendum, sive ad promissum reipsa capiendum extendere. Sic dicitur Psal. xxxiii, 6: « Accedite ad eum, et illuminamini, » id est si accesseritis ad Deum, certo ab eo illuminabimini. Similia sunt Isaiae lv, 2, Osee x, 12 et alibi. Huc facit illud S. Ephrem, in Cantico spirituali de laude sapientiae: « Relinque negligentiam, perditionis aerarium. Posside aurum cum mensura, et doctrinam absque mensura. »

37. LAETETUR ANIMA VESTRA IN MISERICORDIA EJUS, ET NON CONFUNDEMINI IN LAUDE IPSIUS.

Τὸ ejus non refert sapientiam (graece enim est masculinum αὐτοῦ) sed Deum datorem sapientiae, q. d. Laetamini, exsultate, et gratias agite Deo, qui per immensam suam misericordiam offert et confert vobis sapientiam: et si id praestiteritis, nunquam confundemini in laude ejus, quod scilicet Deum laudaveritis, sicut saepe confunduntur, qui laudant homines, a quibus magna sperant, sed frustra. Aut potius: « Non confundemini; » graece, μὴ αἰσχυνθῆτε, id est non confundemini, id est non pudeat vos perpetim laudare Deum; esto ob id ab omnibus profanis parumque religiosis irrideamini. Unde Vatablus: Animo vestro laetetur benignitate ejus, nec vos laudum ejus puduerit.

Porro Palacius: Scio, inquit, Graecis relativa quae et ipsius esse masculina, et ita ad Deum, non ad sapientiam referri; sed cum Graeci codices saepe tam sint varii, magis placet ad sapientiam referri, ut sit sensus: Cum sapientia se vobis misericordem et benignam ostenderit, laetetur anima vestra; aperiat universos sinus suos, ut benignitatem sapientiae suscipiat. « Cor meum, inquit, et caro mea, exsultaverunt in Deum vivum, » Psal. lxxxiii. Dulciora sunt judicia sapientiae super mel et favum; est enim sapientia Verbum Dei, Filius Dei. O quantum ille animam laetam reddere potest, Psal. xviii. O quam recte spiritus meus super mel dulcis, et haereditas mea super mel et favum! Vide dicta Eccli. cap. xiv, in fine. Jam vere dictum est: « Sicut adipe et pinguedine repleatur anima mea: et labiis exsultationis laudabit os meum, » Psal. lxii. Nam ubi anima exsultatione sapientiae adimpletur, laudes Dei eructat et ebullit. Hoc dicit auctor: Laetetur anima vestra in misericordia sapientiae: tunc eam laudabitis, nec vos pudebit unquam ipsam laudasse. Pudebit laudasse divitias, honores, demum laudasse terrena; at pulchram, divitem et honestissimam sapientiam amasse et laudasse, nunquam in saecula pudebit. Porro Syrus vertit: Laetabitur anima vestra in paenitentia mea, et non confundemini in canticis meis.

38. OPERAMINI OPUS VESTRUM ANTE TEMPUS, ET DABIT VOBIS MERCEDEM VESTRAM IN TEMPORE SUO.

Τὸ operamini significat sapientiam, de qua semper agit, non esse otiosam, inanem et speculativam, nec solum in affectu et interno amore virtutis consistere, sed esse operosam, atque in actiones virtutis emanare. Unde has vocat « opus vestrum, » quod scilicet vobis sapientiae studiosis ipsa praescribit, quodque vobis manebit in omne aevum, vobisque conciliabit aeternam felicitatem et gloriam; cum caetera mundi hujus bona, ut opes, honores, deliciae non sint opus vestrum, vobisque mansurum, sed mundi, utpote quae a mundo nunc dentur, nunc auferantur, et ad alios transferantur, adeoque cum mundo, imo ante mundum sint interitura. Quocirca Christus, Joan. vi, 27: « Operamini, ait, non cibum, qui perit, sed qui permanet in vitam aeternam. » Opus ergo sapientiae, id est rationis, virtutis, felicitatis et aeternitatis, est opus nostrum, id est nobis a Deo destinatum, nobis dignum, nobis mansurum, nos beaturum. Porro τὸ ante tempus tripliciter exponi potest.

Primo, q. d. « Operamini opus vestrum, » puta opus sapientiae et virtutis, antequam pereat et elabatur vobis tempus operandi et merendi aeterna praemia: ut notet duo tempora, unum hujus vitae, quod est tempus merendi; alterum futurae vitae, quod erit tempus mercedem recipiendi; juxta illud, Galat. vi, 10: « Dum tempus habemus, operemur bonum: tempore enim suo metemus non deficientes. » Unde Vatablus vertit: Ante amissam occasionem (hanc enim significat Graecum καιρός), fungimini officio vestro, suoque tempore praemio vos afficiet.

Alludit ad Jacob ambientem Rachel in sponsam; unde pro ea ante nuptiarum tempus servivit Laban patri Rachelis per 14 annos pascendo greges illius, et videbantur illi pauci dies prae amoris magnitudine, Genes. xxix, 20. Nam, ut ait Albinus Flacus, Disput. cum Pipino Caroli Magni filio: « Quid est spes? refrigerium laboris. Quid est quod amara facit dulcia? fames. Quid est quod hominem non lassum facit? lucrum. » Huc accedit Glossa: Operamini, inquit, opus vestrum, ante tempus judicii; Lyranus, ante tempus mortis. Unde Sapiens, Ecclesiast. ix, 10: « Quodcumque, inquit, facere potest manus tua, instanter operare: quia nec opus, nec ratio, nec sapientia, nec scientia erunt apud inferos, quo tu properas. »

Secundo, Palacius sic exponit, q. d. « Operamini ante tempus, » id est in juventute, ut ego feci, qui ante tempus postulavi eam, cum nondum tempus videbatur petendi. Aut potius, q. d. Ne exspectetis tempus quaerendi sapientiam, praevenite omne tempus: fallimini si creditis senectam exspectandam ad eam quaerendam: arripite igitur quamvis eam comparandi occasionem. Ne contingat vobis, quod contingit sponsae, quae cum aperuit pessulum ostii sui, sponsum qui diu ad januam pulsaverat, jam abiisse doluit. Igitur « operamini ante tempus, » idem est quod, operamini etiam ante tempus. « Dabit, inquit, mercedem in tempore suo, » dabit scilicet sapientia mercedem, non quovis tempore, sed tempore suo, cum oportuerit.

Huc accedit noster Pineda, lib. III De Salomon. cap. iii, qui sic explicat: « Operamini, inquit, opus ante tempus, etc., q. d. Dum non habetis sapientiam; etiam ante tempus senectutis (tunc enim suo tempore videtur mature provenire) enitimini, ut illam bonis operibus et assiduis vigiliis atque laboribus promereamini. Quippe illa tandem vobis aderit non quidem oscitantiae et somnolentiae, sed sollicitudinis et vigiliarum praemium; mercesque opportuna, ut in me cernitis. »

Tertio, plenius et sublimius, q. d. « Operamini opus vestrum, » puta vestrae sapientiae et virtutis, « ante tempus, » scilicet mercedis, ut in tempore suo, mercedi scilicet a Deo destinato, mercedem vestram quisque operi suo congruam et commensam recipiatis, q. d. Operamini opera bona in praesenti vita, ut in futura mercede donemini: praesens enim saeculum est operi et merito; futurum vero erit quietis et mercedis. Nota τὸ mercedem, quam scilicet cuique majorem vel minorem, pro qualitate et quantitate operum, Deus justus judex taxabit. Igitur in hac vita non est tempus mercedis, laetitiae et divitiarum; sed est tempus militiae, laboris et crucis. Ergo si illa Deus daret in hac vita, non tempore suo ea daret. Exspecta igitur, o Christi athleta, tempus suum, quo Deus ea tibi certo, imo magno cum foenore praestabit. Denique Syrus sic concludit:

Operamini opus vestrum non in tempore suo, et dabitur merces vestra tempore suo. Benedictus Deus in saeculum, et laudabile nomen ejus in generationem et generationem. Hucusque verba Jesu filii Simeonis (forte Sirach pater Jesu, alio nomine dictus est Simeon) qui vocatur Bar-Siro (id est filius devincti); Arabicus, Bar-Sirach.

Imitatur Siracides Salomonem, puta Ecclesiasticus Ecclesiasten, qui ita librum suum concludit: « Finem loquendi pariter omnes audiamus. Deum time, et mandata ejus observa: hoc est enim omnis homo, » id est hic finis, haec meta, haec felicitas, haec gloria, hoc omne bonum hominis. Unde Rabanus: « Huic sententiae, inquit, canon totius divinae legis concordat, et hoc resonat, hoc docet, hocque hortatur, ut dum tempus habemus semper bono operi insistamus; quatenus in tempore opportuno justissimo judice retribuente, aeternam mercedem pro hoc accipiamus. »

Finis enim omnis sapientiae et doctrinae; omnisque actionis et virtutis est aeterna merces, felicitas et gloria, quae sane omnes exstimulare et accendere deberet ad aggrediendum heroica virtutum opera, eaque multiplicanda et augenda: quot enim talia facimus, tot coronas gemmeas et adamantinas nobis in coelis adornamus. « Ad magna enim praemia, » ait S. Gregorius, homil. 37 in Evang., « perveniri non potest, nisi per magnos labores. Unde Paulus egregius praedicator dicebat: Non coronabitur, nisi qui legitime certaverit. Delectet igitur mentem magnitudo praemiorum, sed non deterreat certamen laborum. » Praeclare S. Augustinus, in Psal. xciii: « Venale est quod habeo, dicit Dominus, tibi eme illud. Quid habet venale? Requiem, Regnum. Quantum valet? Pretium ejus labor est. Quantus labor? Aeterna requies aeterno labore emenda erat. Sed qualis misericordia Dei! Non dicit: Decies centena millia annorum labora; non dicit, Vel mille annos labora; non dicit, Quingentos labora: sed, Cum vivis labora paucis annis; inde jam requies erit, et finem non habebit. Ecce quantum pretium damus, quodammodo unam siliquam ad accipiendos thesauros sempiternos: siliquam laboris ad requiem sempiternam. » Et S. Bernardus, serm. 4 De Ascens.: « Quid illi grave poterit videri, qui semper mente tractat, quod non sunt condignae passiones hujus temporis ad futuram gloriam? Quid concupiscere poterit in saeculo nequam, cujus oculus semper videt bona Domini in terra viventium, semper videt aeterna praemia? »

Haec praemia sibi jugiter ob oculos posuere prisci ascetae et anachoretae, iisque velut acribus virtutis stimulis, ad ardua quaeque sese incitabant. Audi Damascenum, in Histor. Barlaam et Josaphat, cap. xii: « Per haec exempla, et per hujusmodi coitiones et actiones, terreni coelitum vitam imitati sunt: ut qui in jejuniis et precibus ac vigiliis, in calentibus lacrymis et luctu ab omni animi distractione liberi, in peregrinatione ac mortis memoria, in lenitate, animique affectu ab iracundia remoto, in labiorum silentio, in paupertate atque inopia, in castitate ac pudicitia, in humilitate et quiete, ac denique in perfecta erga Deum et proximos charitate praesentis vitae curriculum confecerint, Angelosque moribus expresserint. Ob eamque causam Deus miraculis ac signis, variisque virtutibus eos exornavit, effecitque ut admirandae eorum vitae rationis sono ipsi quoque orbis terrarum fines personent. » Deinde unius S. Antonii Vita in exemplum proposita, ista subjicit: « Beati certe illi ac ter beati, ut qui Dei amore flagrarunt, atque ob ipsius charitatem omnia pro nihilo duxerunt. Siquidem lacrymas profuderunt, dieque ac noctu in luctu versati sunt, ut perpetuam consolationem adipiscerentur: seipsos ultro depresserunt, ut illic in altum attollerentur: carnes suas fame ac siti et vigiliis confecerunt, ut illic paradisi deliciae et exsultatio ipsos exciperent: Spiritus Sancti tabernaculum per cordis puritatem exstiterunt, quemadmodum scriptum est: Inhabitabo in ipsis et inambulabo: seipsos mundo crucifixerunt, ut ad Christi dexteram starent: lumbos suos in veritate succinxerunt, atque in promptu semper lampades habuerunt, immortalis sponsi adventum exspectantes. Nam cum mentis oculis praediti essent, horrendum illum diem semper prospiciebant: atque tum futurorum bonorum, tum futuri supplicii contemplationem ita in corpore defixam gerebant, ut ab ipsa nunquam divellerentur: atque hic laborare studuerunt, ut sempiternae gloriae compotes essent: perturbationum expertes, non secus atque angeli fuerunt; nunc cum illis quorum vitam imitati sunt, choreas agunt. Beati illi ac ter beati, quoniam firmis mentis oculis praesentium rerum vanitatem, atque humanae prosperitatis incertitudinem et inconstantiam perspexerunt, eaque rejecta sempiterna bona sibi ipsis condiderunt, ac vitam eam, quae nunquam occidit, nec morte interrumpitur, arripuerunt. »

Igitur vera sapientia non est aliud quam vera sanctitas, sancta felicitas, felix aeternitas. Quocirca « sursum vocatos animos terrena desideria non deprimant, ad aeterna praeelectos peritura non occupent, viam veritatis ingressos fallaces illecebrae non retardent, etc., » ait S. Leo, serm. 2 De Ascensione.

S. Antonius, apud S. Athanasium: « Si centum annos laborantes in Dei opere vixerimus, non pari tempore regnaturi sumus in futuro, sed pro annis praedictis omnium nobis saeculorum regna tribuentur. » Quidquid hic vides, breve est. Aeternum cogita: semel cogitatum, dictum, factum, aeternum est.

S. Gregorius, lib. VI, epist. 26 ad Andream: « Si bona quaerimus, illa diligamus quae sine fine habebimus. Si autem mala pertimescimus, illa timeamus quae a reprobis sine fine tolerantur. »

S. Gregorius Nazianzenus, epist. 57 ad Eudonium: « Ad Deum contende, progredere, animo bona vitam aeternam arripe. Nusquam spes tuas siste, quousque ad illud summe expetendum et beatum bonum perveneris. »

S. Augustinus, serm. 39 De Tempore: « Tota series scripturarum nos a terrenis ad coelestia erigi adhortatur, ubi vera et sempiterna est beatitudo. »

S. Bruno, fundator Carthusiae, in carmine De Vanitate mundi: Sic vivunt homines tanquam mors nulla sequatur, Et velut infernus fabula vana foret. « Aeternitati comparata brevis est omnium temporum longitudo. In conspectu enim tuo mille anni quasi dies una reputantur. » S. Hieronymus, epist. 139 ad Cyprianum: « Lux perpetua lucebit sanctis tuis, Domine, et aeternitas temporum. » Alleluia, IV Esdrae, ii, et Offic. Eccles.

VIVE AETERNITATI. O AETERNITAS, quam longa es: quam interminabilis, quam raro versaris in mentibus hominum! O AETERNITAS, quam piis beata, quam impiis misera es! O viva semper eademque saeculorum omnium AETERNITAS!

Tertullianus, Exhortat. ad Martyres, cap. iii: « Bonum certamen subituri estis in quo agonothetes Deus vivus est, xystarches Spiritus Sanctus, corona aeternitatis bravium, angelicae substantiae politia in coelis, gloria in saecula saeculorum. Amen.