Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Encomium Simonis pontificis.
Textus Vulgatae: Ecclesiasticus 50:1-31
1. Simon Oniae filius, sacerdos magnus, qui in vita sua suffulcit domum, et in diebus suis corroboravit templum. 2. Templi etiam altitudo ab ipso fundata est, duplex aedificatio et excelsi parietes templi. 3. In diebus ipsius emanaverunt putei aquarum, et quasi mare adimpleti sunt supra modum. 4. Qui curavit gentem suam, et liberavit eam a perditione. 5. Qui praevaluit amplificare civitatem, et adeptus est gloriam in conversatione gentis: et introitum domus et atrii amplificavit. 6. Quasi stella matutina in medio nebulae, et quasi luna plena in diebus suis lucet. 7. Et quasi sol refulgens, sic ille effulsit in templo Dei. 8. Quasi arcus refulgens inter nebulas gloriae, et quasi flos rosarum in diebus vernis, et quasi lilia quae sunt in transitu aquae, et quasi thus redolens in diebus aestatis. 9. Quasi ignis effulgens, et thus ardens in igne. 10. Quasi vas auri solidum, ornatum omni lapide pretioso. 11. Quasi oliva pullulans, et cypressus in altitudinem se extollens, in accipiendo ipsum stolam gloriae, et vestiri eum in consummationem virtutis. 12. In ascensu altaris sancti gloriam dedit sanctitatis amictum. 13. In accipiendo autem partes de manu sacerdotum, et ipse stans juxta aram. Et circa illum corona fratrum: quasi plantatio cedri in monte Libano, 14. sic circa illum steterunt quasi rami palmae, et omnes filii Aaron in gloria sua. 15. Oblatio autem Domini in manibus ipsorum, coram omni synagoga Israel: et consummationem fungens in ara, amplificare oblationem excelsi Regis, 16. porrexit manum suam in libatione, et libavit de sanguine uvae. 17. Effudit in fundamento altaris odorem divinum excelso Principi. 18. Tunc exclamaverunt filii Aaron, in tubis productilibus sonuerunt, et auditam fecerunt magnam vocem in memoriam coram Deo. 19. Tunc omnis populus simul properaverunt, et ceciderunt in faciem super terram, adorare Dominum Deum suum, et dare preces omnipotenti Deo excelso. 20. Et amplificaverunt psallentes in vocibus suis, et in magna domo auctus est sonus suavitatis plenus. 21. Et rogavit populus Dominum excelsum in prece, donec perfectus est honor Domini, et ministerium suum perfecerunt. 22. Tunc descendens, manus suas extulit in omnem congregationem filiorum Israel, dare gloriam Deo a labiis suis, et in nomine ipsius gloriari: 23. et iteravit orationem suam, volens ostendere virtutem Dei. 24. Et nunc orate Deum omnium, qui magna fecit in omni terra, qui auxit dies nostros a ventre matris nostrae, et fecit nobiscum secundum suam misericordiam: 25. det nobis jucunditatem cordis, et fieri pacem in diebus nostris in Israel per dies sempiternos; 26. credere Israel nobiscum esse Dei misericordiam, ut liberet nos in diebus suis. 27. Duas gentes odit anima mea: tertia autem non est gens, quam oderim: 28. qui sedent in monte Seir, et Philisthiim, et stultus populus, qui habitat in Sichimis. 29. Doctrinam sapientiae et disciplinae scripsit in codice isto Jesus filius Sirach Jerosolymita, qui renovavit sapientiam de corde suo. 30. Beatus, qui in istis versatur bonis: qui ponit illa in corde suo, sapiens erit semper. 31. Si enim haec fecerit, ad omnia valebit: quia lux Dei vestigium ejus est.
1. SIMON ONIAE FILIUS, SACERDOS MAGNUS, QUI IN VITA SUA SUFFULCIT DOMUM, ET IN DIEBUS SUIS CORROBORAVIT TEMPLUM.
1. SIMON ONIAE FILIUS, SACERDOS MAGNUS, QUI IN VITA SUA SUFFULSIT DOMUM (Dei, puta templum), ET IN DIEBUS SUIS CORROBORAVIT TEMPLUM. — Syrus: Major fratrum suorum, et corona populi sui, Simon filius Nathaniae, sacerdos magnus, in cujus diebus aedificata est domus, et corroboratum est templum, vel crevit opus templi, pro templum. Legit cum Romanis, Vatablo et aliis ναί, pro quo Complutensia legunt λαόν, id est populum. Vatablus: Adde et Simonem Onio natum pontificem maximum, qui sacram aedem instauravit (alii, resarcivit) in vita sua templumque aetate sua firmavit.
Post patres et heroes, quos celebrat S. Scriptura, subjicit Siracides laudes insignis pontificis Simonis, qui paulo post ultimos patres in S. Scriptura laudatos, sua aetate vel saeculo magna virtutis et pontificatus gloria vixerat. Laudat Simonem primo, a cura templi: haec enim ad eum proprie spectat: pontificis enim templi, cujus est pontifex, propria est cura; secundo, a cura populi; tertio, a cura sui ipsius, quod scilicet curarit ut in moribus esset compositus, talisque qualem decet esse pontificem, qui scilicet caeteros omni honestate, decore et gratia antecellat.
Quaeritur, quisnam sit hic Simon? Nota ex Josepho, lib. XI Antiq., sub finem; et lib. XII, cap. II, III, IV, V, hanc fuisse generationem, successionem et seriem pontificum Judaeorum illius aevi, puta saeculo Siracidis. Jaddo (quem Alexander Magnus, licet Judaeus, eo quod Darium regem Persarum suum hostem adjuvissent, infensus, reveritus est et adoravit) genuit Oniam primum;
Onias primus genuit Simonem secundum, cognomento Avarum, fuit enim pusilli arctique animi; Onias secundus genuit Simonem juniorem, sive secundum; Simon secundus genuit Oniam tertium, cognomento Sanctum. Porro Jaddo a pontificatu proxime successit filius, Onias primus, Oniae Simon Justus, utpote senior Oniae filius; Simoni successit frater Eleazarus, qui septuaginta duos Interpretes S. Scripturae misit ad Ptolemaeum Philadelphum; eo quod Onias secundus, Simonis Justi filius, moriente patre esset parvulus, ideoque incapax pontificatus; Eleazaro successit patruus Manasses; Manassi Onias secundus, Simonis Justi filius jam adultus; Oniae secundo successit filius Simon junior, sive secundus; huic Onias tertius, sive Sanctus; hic est enim ille Onias, qui restitit Heliodoro poscenti opes templi, eumque ab Angelorum flagellatione suis precibus liberavit, II Machab. III, 31. Hic pariter est ille Onias, quem Judas Machabaeus vidit protensis manibus orantem pro populo, II Machab. cap. XV, vers. 12. Hic denique Onias extrusus est a fratre Jasone (qui magna pecuniae vi pontificatum emerat ab Antiocho), ac tandem occisus est ab altero fratre Menelao, quem Antiochus Jasoni in pontificatu surrogarat. Quocirca Judas Machabaeus ejusque fratres, videntes post Oniam pontificatum profanari, vendique impiis hominibus, eum armis sibi vendicarunt, suoque principatui annexerunt, quod factum est 124 annis post Simonem Justum. Nam Simon Justus pontificatu et vita functus est, juxta computum nostri Saliani, anno mundi 3765; Judas vero Machabaeus pontificatum iniit anno mundi 3889, qui fuit annus 147 Graecorum, sive Seleucidarum, ante Christi vero natalem fuit annus 164.
His positis, multi censent Simonem, quem hic laudat Siracides, esse juniorem sive secundum. Ita Eusebius, in Chronico, olympiade 137; Sigonius, lib. VIII De Republ. Hebr. cap. II; Adrichomius, in Descript. Jerusalem; noster Serarius, in lib. Machab., in Catalogo Pontificum; Rabanus, Lyranus, Hugo et Dionysius hic. Hi auctores, si consequenter loqui velint, dicere debent hoc caput et sequens LI conscriptum esse a Siracide non seniore sive avo, sed juniore sive nepote, qui in Prologo ait se vixisse sub Ptolemaeo Evergete: sub illo enim floruit Simon secundus, cum Siracides senior floruerit sub Ptolemaeo Lagi, vel Philadelpho, ac consequenter ante Simonem secundum. Nam Eusebius, in Chronico, tradit Simonem juniorem pontificem creatum esse anno 45 Ptolemaei Evergetis, cum jam Siracides senior esset defunctus: nec enim Evergeti convivere aut coaevus esse potuit. Verum hoc dicere durum est, aeque ac novum, nec ullus interpres aut doctor (quod sciam) classicus est, qui id ausus sit asserere, praesertim cum ipse Siracides junior in Prologo asseveret se duntaxat Siracidis senioris, sive avi librum ex Hebraeo in Graecum transtulisse,
non autem partem ejus composuisse. Et quis audeat in alterius, praesertim hagiographi, scripta manum mittere? Quocirca longe verius, imo certum est, Simonem hic accipi seniorem sive primum, qui cognominatus est Priscus, non juniorem sive secundum. Ita censuit Genebrardus, Salianus, Torniellus, in Chronolog., ac Jansenius, Palacius et Emmanuel Sa hoc loco.
Probatur primo ex eo quod Simon senior fuerit illustris, eique illustria haec elogia competant quae juniori competere nequeunt, cum de juniore nil memorabile narretur a Josepho, vel alio quopiam. De seniore vero sic scribit Josephus, lib. XII Antiq. c. II: «Onia pontifice defuncto, successit ei filius Simon Justus cognominatus, quod et Deum pie coleret, et cives summa prosequeretur benevolentia. Quo mortuo, superstite unico filio parvulo (Onia secundo), frater ejus Eleazarus pontificatum assumpsit, cui Ptolemaeus hoc modo scripsit.» Subdit Ptolemaei Philadelphi litteras, quibus ab Eleazaro mitti ad se petit septuaginta duos Interpretes.
Secundo, quod ex connexione et acoluthia, sive consequentia orationis, satis liqueat, hoc caput esse ejusdem auctoris, cujus sunt omnia praecedentia huc usque. Illa autem sunt Siracidis senioris; ergo et hoc caput est senioris, qui multis annis Simonem juniorem aetate praecessit. Quod si Siracides junior hoc caput attexuisset praecedentibus, quae sunt senioris sive avi, utique hoc epigraphe aliqua indicasset, nec suos partus fraudulenter alteri instar cuculi supposuisset.
Tertio, si haec scripsisset Siracides junior de Simone juniore, utique meminisset Eleazari et septuaginta duorum Interpretum, qui Simonem et aetate et gestis et gloria antecesserunt; Siracides autem senior non meminit Eleazari, vel quia ante eum defunctus, vel quia noluit viventem adhuc laudare, juxta illud a se praeceptum, cap. XI, 30: «Ante mortem ne laudes hominem.»
Quarto, quia Simon ille, cujus laus hic texitur, jam erat defunctus, ut patet ex eo quod de illo hic dicit: «Qui in vita sua suffulsit domum, et in diebus suis corroboravit templum.» Simon autem junior vixit cum Siracide juniore, et forte ei supervixit. Scripsit ergo haec Siracides senior de Simone seniore, eo jam defuncto post ejus mortem. Ex hoc loco colligitur Siracidem seniorem has Simonis senioris laudes, et consequenter librum hunc, qui vulgo Ecclesiasticus dicitur, conscripsisse sub initium regni Ptolemaei Philadelphi, vel certe sub finem regni Ptolemaei Lagi, qui quasi pater Philadelphum proxime antecessit. Nam scripsit haec post mortem Simonis senioris: Simon autem senior mortuus est sub finem regni Lagi, scilicet quatuor annis ante regnum Philadelphi, ut docet Eusebius in Chronico. Ergo ante id temporis hae ejus laudes, adeoque Ecclesiasticus, scribi non potuere a Siracide seniore.
Allegorice, Simon hic uti nomine, ita et pontificatu, sapientia ac virtute repraesentat Simonem Petrum, quem primum Christus suae Ecclesiae praeficit Pontificem, ut caeteris secuturis ideam veri Pontificis exhiberet, quam hic describit Siracides: quare omnia quae de Simone Prisco dicit Siracides, mutato cognomine applices longe potiori ratione Simoni Petro.
Tropologice Simon hic vocatur «sacerdos magnus,» tum quia pontifex, tum quia rerum gestarum gloria eminuit. Unus hic laudatur inter sacerdotes et pontifices, quia inter eos excelluit: ita hodie multi sunt sacerdotes, sed pauci qui encomia mereantur. Praeclare Auctor Imperfecti apud S. Chrysostomum, hom. 43 in Matth., et citatur dist. 40, can. XII: «Multi sacerdotes, inquit, et pauci sacerdotes: multi in nomine, et pauci in opere. Videte ergo, fratres, quomodo sedetis super cathedram; quia non cathedra facit sacerdotem, sed sacerdos cathedram; non locus sanctificat hominem, sed homo locum sanctificat. Non omnis sacerdos sanctus, sed omnis sanctus est sacerdos. Qui bene sederit super cathedram, honorem accipit cathedrae: qui male sederit, injuriam facit cathedrae. Ideoque malus sacerdos de sacerdotio suo crimen acquirit, non dignitatem: in judicio enim tuo sedes. Si quidem bene vixeris et bene docueris, populum instruis: si bene docueris et male vixeris, tui solius condemnator eris. Nam bene vivendo et bene docendo, populum instruis, quomodo vivere debeat: bene autem docendo et male vivendo, Deum instruis quomodo te debeat condemnare.»
QUI IN VITA SUA SUFFULSIT DOMUM, ET IN DIEBUS SUIS CORROBORAVIT TEMPLUM. — Jam enim a reaedificatione templi facta a Zorobabel et Jesu Pontifice, sub auspiciis Darii Hystaspis, regis Persarum, I Esdr. VI, elapsi erant 230 anni, quibus multa in templo vetustate hiabant, alia minabantur ruinam: quocirca sarta tecta templi instauravit Simon, utpote pontifex, ideoque templi praeses et curator. Porro ex sequentibus colligitur, Simonem maxime instaurasse aedificia ambientia templum illudque firmantia. Pro quo nota, montis Sion verticem fuisse arctum et angustum prae magnificentia et magnifico templo quod in eo erigere destinabat Salomon. Quocirca Salomon valles monti Sion vicinas aggesta terra implevit, murisque circumdedit et firmavit. Audi Josephum, lib. VIII Antiq. cap. II: «Vallibus, inquit, expletis tam profundis, ut ad prospectum oculi caligarent, et aggesta ad quadringentos cubitos terra, eam vertici montis quo templum exstructum est aequavit, atque hoc modo factum est, ut area fani cum solo templi aequaretur. Hanc cinxit duplicibus porticibus, quas columnae e nativo saxo sustentabant, et laquearia cedro expolita tegebant. Fores vero habebant omnes ex argento fabricatas.» Idem lib. VI De Bello, cap. VI: «Initio, inquit, vix templo atque areae sufficiebat
jacens in summo planities, quod undique praeceps erat atque declivis. Cum autem rex Salomon qui etiam templum aedificaverat, muro ejus partem ab Oriente cinxisset, una porticus aggeri est imposita,» etc. Substructiones ergo, sive peribolus et muri aggestam hanc terram continentes et cingentes, a Simone restaurati, roborati, altiores et crassiores effecti fuere. Porro to suffulsit maxime significat antherides, quibus passim templorum muros extrinsecus suffulciri videmus, a Simone templo additas, auctas et roboratas: item illum porticus templo adjacentes auxisse et roborasse; hae enim templum suffulciunt, aeque ac ornant, uti videmus Romae Basilicam Vaticanam S. Petri, caeterasque porticibus ante ingressum erectis ornari et roborari.
2. TEMPLI ETIAM ALTITUDO AB IPSO FUNDATA EST, DUPLEX AEDIFICATIO ET EXCELSI PARIETES TEMPLI. — Nonnulli proprie templum accipientes censent Simonem illud duplo altius quam erat, erexisse. Cum enim Cyrus, I Esdrae VI, 3, permisisset Judaeis templum aedificare ad sexaginta cubitos altitudinis duntaxat, ne scilicet, si altius erigeretur, Judaei inde sibi arcem ad Cyro rebellandum conficerent; Simon in duplum, scilicet ad centum viginti cubitos altitudinis illud erexit. Ita noster Sanchez, in Aggaei cap. II, vers. 18, n. 35. Alii valde verisimiliter «templum» hic accipiunt pro porticibus et fabricis annexis templo, illudque suffulcientibus: has enim significat Graecum περίβολον (quod Noster vertit parietes), id est ambitus, vallum, septum, munitio, murus, porticus, lorica murorum, similesque substructiones. Unde Syrus: Positus est murus, et propugnacula, et instructus est ambitus (peribolus). Quocirca noster Salianus, in Annalib., anno mundi 3763, sic exponit: Simon, inquit, suffulsit domum et corroboravit templum, quia templi substructiones, quibus extrema sustentabatur templi area, a Chaldaeis incendio dissipatas, a Zorobabele praetermissas, sive properante, sive regiis parcente sumptibus, ne regis liberalitate abuti videretur, Simon aedificavit. Earum dicitur «altitudo duplex,» ut habent Graeca, quia templum qua parte altissimum fuit, non nisi 120 cubitorum fuit: substructio vero a radice montis ad ejus verticem 300 (ut ostendit Vilalpandus in fabrica templi), id est altior duplo, atque eo amplius. Et quoniam firmissimum erat id aedificium, dicitur munimentum excelsum periboli templi, quem scilicet peribolum in summa ora sustentabat. Et ne periboli nomen quod in Graeco est, quis alio trahat, mox sequitur: Curam gerens populi sui a casu, pro quo Vulgata Latina eodem sensu habet: Qui curavit gentem suam, et liberavit eam a perditione, videlicet juxta legem Domini Deuter. XXII, 8: «Cum aedificaveris domum novam, facies murum tecti per circuitum, ne effundatur sanguis in domo tua, et sis reus labente alio, et in praeceps ruente.» Dices: Noster
haec accipit de altitudine non substructionis sive periboli, sed ipsius templi; ait enim: Altitudo templi fundata, et excelsi parietes templi. Respondeo: Templum hic non praecise pro ipso templo, sed pro complexu omnium aedificiorum, porticuum, arearum ad templum pertinentium sumitur. «Duplex» ergo «aedificatio» dicitur, quod duplo major altitudine et crassitie esset reliquis quibuscumque templi muris: crassitudo enim in imo erat 150 cubitorum, quae sensim minuebatur usque ad 50 cubitos in summo. Hoc autem facto, simul etiam «ingressum domus et atrii amplificavit,» ut ait Siracides; quia excitatis undique his molibus, laxior area tota circumquaque facta est. Haec Salianus. Verum quia nec Siracides, nec Josephus, nec quis alius illius aevi explicat qualis fuerit haec fabrica Simonis; hinc nihil certi de ea definire possumus, praesertim quia nostra Vulgata Latina asserit quidem templum altius fuisse erectum a Simone; at non addit, in duplum. Ait enim «duplex aedificatio,» non duplex altitudo. Unde cum Hugone et Palacio per «duplicem aedificationem» accipi posset duplex tabulatum, sive duplex contignatio; aut cum Jansenio, duplex ambitus, vel duplex paries et murus templi, q. d. Simon extulit porticum, vel murum templo cohaerentem, eumque duplici contignatione duplo altiorem quam erat, aedificavit, itaque erexit excelsos parietes ambientes templum, ut iis totum templum ambiretur, muniretur et tegeretur. Favent Graeca Romae correcta, quae sic habent: Et ab ipso fundata est altitudo duplicis (scilicet exstructionis, id est munitionis, vel aedificationis, uti videtur legisse Latinus Vulgatus) reparatio excelsa ambitus templi: legunt enim διπλοῦ, id est duplicis; et περιβόλου, id est ambitus, in genitivo, pro quo Complutensia legunt διπλοῦν, id est duplex, et περίβολον, id est ambitus, vel septum, in nominativo. Unde Complutensia sic habent: Et in ipso fundata est altitudo duplex reparatio; excelsus circuitus templi; ubi potius to duplex referas ad «reparatio» quam ad «altitudo:» itaque idem exsurget sensus, quem expressit Noster, et Graeca Romae correcta. Tigurina tamen sic legit et vertit: Ab hoc duplex altitudo fundata est, celsum munimen illud templum ambiens. Sed et hic «duplex altitudo» accipi potest duplex contignatio: quod si illam pariter duplo altiorem, quam fuerat prior, fuisse contendas, non repugnabo. Verum adverte, illam non fuisse in ipso templo, sed peribolon, id est in septo, porticu vel muro templum ambiente, ut vertit Tigurina.
Mystice Rabanus: «Doctores, inquit, sancti templi altitudinem fundant, quando Christi incarnationem, passionem et resurrectionem in fide credentium collocant: ut totius aedificii summa, hoc est boni operis forma, inde consurgat. Unde fit quod duplex aedificatio excelsos parietes templi faciat, quando verbo et exemplo de Judaeis et Gentibus plurimos ad arcem virtutum docendo et exhortando erigunt: parietes enim domus Dei in expositione Catholicorum Patrum, duos populos intellectos esse reperimus; et merito, quia inde consurgens structura crescit in templum sanctum in Domino.»
3. IN DIEBUS IPSIUS EMANAVERUNT PUTEI AQUARUM (Syrus, fodit fontem; Arabicus, effossi sunt fontes), ET QUASI MARE ADIMPLETI SUNT SUPRA MODUM. — Graece est περίμετρον, id est supra modum; pro quo Romani et alii legunt τρίμετρον, id est triplum, sive triplici mensura. Pro emanaverunt Rabanus, Palacius et alii legunt, remanaverunt, q. d. Putei ante Simonem desiccati, qui aquam manare cessabant, opera Simonis, aquaeductibus restitutis eam remanaverunt, id est rursus manare coeperunt. Unde graece est ἐλαττώθη, id est imminuti sunt. Pro quasi mare graece est ὡς θαλάσσης, id est velut maris: pro quo alii legunt ὡς κολυμβήθρα, id est velut lacus, vel cisterna. Unde Romana vertunt: et aes quasi maris perimetrum, vel, ut alii legunt, trimetrum. Sensus est, ait Palacius, q. d. In diebus Simonis deerant aquae puteorum, sed ipse refectis canalibus eas restituit; ubi insumpsit aes ut mare: tantae fuerunt expensae in canalium et puteorum reparatione. «Significatur,» inquit Jansenius, «quod, cum in diebus ipsius putei aquarum defecissent deficientibus aquis, quae per aquaeductus in civitatem influere solent; opera Simonis rursum quasi mare abunde repleti sunt, ita ut curaverit aquaeductus reparari et restitui: quemadmodum supra dictum est de Ezechia, quod induxerit aquas in civitatem,» quae facilis est et expedita loci hujus sententia. Tigurina: Hujus temporibus receptacula aquarum assiccata sunt, aeneaque fuit pars maris fere tertia. Ubi valde coacte mare vocat «aeneum,» id est siccum, quo modo coelum aeneum aliquando dicitur. Sed haec expositio id habet incommodi, quod nihil pertinent haec verba ad laudem Simonis. Tolerabilior est altera, quae locum hunc ad mare aeneum refert, quia in singulari legitur ἀνδόγιον, id est receptaculum, ut significetur mare aeneum in restauratione templi factum fuisse multo minus quam olim a Salomone; a Simone autem fuisse factum περίμετρον, id est supra modum amplum et capax; vel, ut alii habent, τρίμετρον, id est triplo majus. Scaliger interpretatur cisternam quamdam ab eo fuisse munitam laminis aeneis ad aquam continendam, vertique vult: Sub eo laminis aeneis instrata cisterna, cujus ambitus est instar maris, scilicet Salomonici. Sed hanc expositionem ipse conficit sibi, mutatis tribus vocabulis in unico versu; quo modo facile est quaelibet loca, et ad quem placebit sensum traducere. Torniellus haec refert ad templi aquaeductus, quibus cruor victimarum expurgabatur, quorum meminit Aristeas et Eusebius, adde et Hieronymum et Septuaginta apud Vilalpandum. Ita Salianus, anno mundi 3765, num. 10.
Mystice, Rabanus per puteos accipit profunditatem S. Scripturae, quae in divinis libris quasi conclusa figuris latet, sed sanctorum praedicatorum ore ad plurimorum societatem quasi mare redundat.
4. QUI CURAVIT GENTEM SUAM, ET LIBERAVIT EAM A PERDITIONE. — Rabanus legit, a pernicie; Syrus et Arabicus: liberavit populum suum ab inimicis: Graeca habent tantum, ὁ φροντίζων τοῦ λαοῦ αὐτοῦ ἀπὸ πτώσεως, id est, curam gerens populi sui contra casum; Vatablus: hic populo suo sedulo cavit a ruina; quod Noster Salianus, uti dixi vers. 1, exponit de lorica sive septo, quod fecerit Simon in porticibus templi sublimibus, ne quis ex iis incautus ambulans praeceps caderet et in terram ruens collideretur. Verum arctior est haec interpretatio, praesertim quia hic vers. 4 non cohaeret cum vers. 2, ubi actum est de hisce porticibus, sed sequitur vers. 3, ubi actum est de puteis et aquis. Quare nova tertiaque haec videtur laus Simonis, eaque ampla et propria Pontifici, quod scilicet curam magnam gesserit populi, ne in aliquod malum, vel periculum spiritale aut corporale incideret: pontifex enim subditorum, perinde ac pastor ovium, curam gerere debet, eosque a lupis, furibus, injuria aeris, fame, siti, omnique malo tutari, praesertim ne quis pseudopropheta, haereticus vel atheus, eos suae perfidiae veneno inficiat; ne quis impudicus, raptor, aliasve sceleratus sua scelera illis affricet; ne doctores et praedicatores boni qui pabula verbi Dei probe pieque populo subministrent, desint, etc. Videtur autem Siracides peculiare aliquod malum Judaeis imminens hic notare, quod propulsatum sit a Simone; licet idipsum in particulari non explicet. Forte fuerit hoc quod, cum Ptolemaeus Lagi, teste Josepho, XII Antiq. cap. I et III, multa Judaeorum millia in Aegyptum captiva abduxit, Simon ei restiterit ne plura abduceret, utque abductis de rebus necessariis provideretur, ac praesertim ut in fide solidarentur, ne ab Aegyptiis in idololatriam pertraherentur, procurarit. Aut potius, q. d. Ptolemaeus Philadelphus initio contrivit gentem Judaeorum, ac postea flexus auctoritate et intercessione Simonis Pontificis, in eam benignus et beneficus exstitit, adeo ut ab Eleazaro fratre Simonis postularit Septuaginta duos Interpretes. Ita Palacius.
5. QUI PRAEVALUIT AMPLIFICARE CIVITATEM, QUI ADEPTUS EST GLORIAM IN CONVERSATIONE GENTIS: ET INGRESSUM DOMUS ET ATRII AMPLIFICAVIT. — Legit Interpres πολιορκῆσαι, id est amplificare, jam legunt πολιορκῆσαι, id est obsidere, quod Romana explicant, ad propulsandum obsidionem. Unde alii legunt, ἐν πολιορκίᾳ, id est in obsidione, id est contra obsidionem. Alii aliter. Unde videas magis credendum codicibus Latinis, utpote constantibus et consentientibus, quam Graecis ita variantibus et dissentientibus, praesertim quia de eadem amplificatione subdit: Et ingressum domus et atrii amplificavit. Noster Salianus citatus vers. 2, per civitatem accipit templum, q. d. Simon amplificavit exedras, porticus, caeterasque domos et fabricas templo annexas: templum enim multa continebat aedificia, eratque quasi parva civitas; unde civitas vocatur, Ezech. XL, 2, uti explicant Richardus, Lyranus et Vilalpandus. Ratio ejus est, quod amplificatione Hierosolymae illo tempore non fuerit opus, eo quod illa civibus valde esset imminuta et destituta. Nam Ptolemaeus Lagi centum viginti millia Judaeorum recenter transtulerat in Aegyptum, ac Seleucus primus post Alexandrum Magnum rex Asiae et Syriae (a quo Seleucidarum sive Graecorum anni numerantur in libris Machabaeorum) multas in Asia civitates exstruxerat, easque Judaeis repleverat, teste Eusebio in Chronico. Verum civitas hic a templo distinguitur. De templo enim egit vers. 2, quare proprie accipienda videtur: nec ei amplificatae Judaei incolae deesse poterant, utpote qui per totam Judaeam, imo totum orbem sparsi per polygamiam multiplicabantur instar piscium, uti dicitur Exod. II, 12, in Hebraeo; uti hodie eos Romae, et per Italiam mire crescere et multiplicari cernimus. Fateor tamen amplificationem hanc Hierosolymae, maxime factam in monte Sion, tum quod in eo esset templum, tum quod in eo esset arx a Davide aedificata, quae reliquam urbis partem sibi subjectam tutabatur et propugnabat. Igitur Simon amplificavit Jerusalem et Sionem tam plateis et domibus, tum civibus et incolis. Praesertim vero amplificavit ingressum domus Dei, puta templi ejusque atrii: qua de causa «adeptus est gloriam in conversatione gentis,» dum scilicet in sua gente, id est inter Judaeos, quasi pontifex adeo in templum, civitatem et cives suos beneficus et magnificus, amanter aeque ac magnifice conversabatur. Sic legunt et intelligunt Romani, Rabanus, Glossa et alii; licet Jansenius et nonnulli legant: Et in ingressu (graece, ἐν τῇ ἐξόδῳ, id est, in egressu domus velamenti, domus et atrii amplificatus est. Sed eodem redit sensus, q. d. Sicut ipse in multis benefecit genti suae, ita vicissim gloriam ab ea consecutus est, dum in ea probe et decenter conversatus est; cumque eum aut ingredi templum vel atrium contingeret, aut egredi peracto suo officio, amplo a populo honore affectus et decoratus est. Unde Tigurina: Quam se gerebat honorifice cum versabatur in populo, cumque e domicilio velo praetento (puta e templo: hoc enim obductum erat velo, ut patet Exod. XXVI, 31; Hebr. IX, 3,) procedebat quasi stella matutina inter nebulas!
Porro gloriam hanc explicat per varias comparationes stellarum, lunae, solis, iridis, liliorum, ignis, thuris, olivae, etc., quas subjicit.
6 et 7. QUASI STELLA MATUTINA IN MEDIO NEBULAE, ET QUASI LUNA PLENA IN DIEBUS SUIS LUCET. ET QUASI SOL REFULGENS, SIC ILLE EFFULSIT IN TEMPLO DEI. — Vatablus: Veluti sol irradians templum Altissimi. Comparat Simonem pontificem primo, stellae matutinae, id est lucifero, qui inter nebulas translucens, solisque ortum praecurrens et praenuntians, gratissimus est hominibus post longas noctis tenebras lucem diei praestolantibus. Simili enim modo Simon post longas captivitatis Babylonicae et Aegyptiacae sub Ptolemaeo Lagi calamitates, errores et vitia, velut lucifer inter nebulas refulsit, tum populum sua majestate et beneficentia exhilarans, tum verbo et exemplo eidem praelucens. A lucifero gradatim ascendit ad lunam plenam, inde ad solem; sicut enim luna luciferum, sic sol lunam luce et splendore superat. Secundo ergo comparat Simonem lunae plenae, quae noctem adeo illuminat, ut in ea homines videre, ambulare, suasque res peragere possint, perinde ac si esset dies. Tertio, eumdem comparat soli. Sicut enim sol suo splendore omnibus rebus lucem, calorem, laetitiam et vitam communicat: sic et Simon populum luce coelestis doctrinae et vitae illuminavit, exhilaravit, amore divino accendit, eique vitam divinam aspiravit. Vide causas et analogias plures cur sapientes et Sancti comparentur stellis, lunae et soli, quas recensui Genes. I, 14 et 16; Isaiae XLV, 1; Daniel. XII, 3; Apoc. I, 20, et II, 28.
Simili modo Deus excitavit S. Athanasium, S. Augustinum, S. Hieronymum, S. Benedictum, S. Bernardum, S. Dominicum, S. Franciscum, etc., quasi sui aevi luciferos, lunas et soles. Unde vir religiosus, teste S. Bonaventura, vidit animam S. Francisci morientis, sub specie stellae praefulgidae a candida subvectam nubecula, super aquas multas sursum recto tramite in coelum ferri; ut significaretur eam sublimi sanctitatis candore, et coelestis sapientiae simul et gratiae ubertate, promeruisse locum introire lucis et pacis, ubi cum Christo sine fine quiescit et regnat.
Simili solis orientis et effulgentis comparatione usi sunt Poetae, ut Q. Catulus: Constiteram solem exorientem forte salutans, Cum subito a laeva Roscius exoritur. Pace mihi liceat, coelestes, dicere vestra: Mortalis visus pulchrior esse deo. Allegorice, Simon pontifex est Christus, ait Hugo; ut per solem fulgentissimam Christi deitatem intelligas; per lunam corpus ejus deitatis
splendore quasi transfusum, et in cruce quidem etsi plenum in diebus suis, atque adeo deitatis ejusdem radiis lucidum, quodammodo tamen mortis velut objectu eclipsim passum; per stellam denique lucidam animam, quae semper fixa in firmamento deitatis per jugem fruitionem etiam in cruce colluxit. Adde, stellam in medio nebulae, Christum pontificem in cruce, in mediis illis tenebris esse, vel eamdem ejus animam, et divinitatis fulgore et gratiarum pulchritudine radiantem, sed corpore ad crucem denigrato et nebuloso velut circumdatam. Lunam plenam in diebus suis, eumdem in media passionis suae morte fulgentem, et velut acceptos superne splendores reddentem, nosque Deo reconciliantem, ut in Moyse olim in monte Sinai fuit adumbratum, facie quidem ob splendorem cornuta, sed velo, ut a populo conspici posset, operta, quod etiam S. Bonaventura contemplativis viris accommodat. Denique solem quoque in cruce refulgentem, et peccatorum nostrorum nebulas, quorum illae tenebrae symbola erant, dissipantem, obcaecantem infideles, et credentes illuminantem, licet mente intueri et contemplari.
Hinc Simon, hebraice idem est quod audiens, exaudiens, obediens; quia Christus Patri fuit obediens usque ad mortem crucis; hinc vicissim ab eo audiri et exaudiri meruit pro sua reverentia, Hebr. V. Aliter Rabanus: Simon, inquit, interpretatur, pone moerorem, a שם scham, id est posuit, et און on, id est dolorem; aut audi tristitiam, a שמע scema, id est audi, et און on, id est tristitiam; quia Christus nostros dolores nobis abstulit et in se transtulit, juxta illud Isaiae LIII, 4: «Vere languores nostros ipse tulit, et dolores nostros ipse portavit.»
Quocirca Gregorius IX, canonizans S. Franciscum, orationem habuit ad populum de Sancti laudibus, sermonem sic exorsus: «Quasi stella matutina in medio nebulae, sic ille effulsit in templo Dei,» teste S. Bonaventura, in Vita S. Francisci, cap. XV, et Luca Waddingo, in Chronic. Minorum. Meminerit ergo sacerdos, praesertim pontifex, se talem et mente, et verbo, et vita esse debere, ut sit quasi lucifer, quasi luna, imo quasi sol radians in templo Altissimi, utque quasi sol non in terra, sed in coelo cum Deo et angelis conversetur, sitque «quasi obambulans quidam in terra Deus, et sanctus in carne angelus.» Unde Syrus: Quam decorum (pulchrum) illi in egressu suo de templo, cum appareret de sub velamine quasi stella matutina inter nubes, et quasi luna in diebus Nisan (mensis primi, sive paschalis, qui nostro partim martio, partim aprili respondet), et quasi sol refulgens super arces, vel atria, et palatia magna.
Tropologice idem Hugo: Differentiam doctorum, inquit, sive quorumlibet fidelium significat, quibus Dominus diversas largitur gratias, «dividens singulis prout vult,» I Cor. XII. In quibusdam enim lucet quasi «stella matutina,» id est in via poenitentiae poenitentibus, in medio nebulae, id est nebulosae conscientiae. In aliis «quasi luna plena,» id est in proficientibus, qui plenam quidem justitiam habent, sed non perfectam, quia non est ibi status. In aliis refulget «quasi sol,» id est in perfectis, qui et bene calent et perfecte lucent, calent sibi, et lucent aliis. Joan. V: «Erat Joannes lucerna ardens, et lucens.» Eccl. XXVII, 12: «Homo sanctus in sapientia permanet sicut sol.» Christus etiam stella matutina fuit in nativitate. Apoc. II, 26: «Qui vicerit et custodierit usque in finem opera mea, dabo illi stellam matutinam.» Haec est stella quae perduxit Magos usque ad Jesum in Bethlehem, Matth. II. Habuit autem haec stella sex radios, sicut et quaelibet alia stella habet, quibus totam Ecclesiam illustravit. Primus est radius humilitatis, quem emisit in nativitate: «Parvulus enim natus est nobis,» Isaiae IX; secundus est radius vilitatis, quem emisit cum voluit involvi pannis vilibus et in praesepio reclinari, Luc. II; tertius est radius voluntariae paupertatis; quartus, patientiae; quintus obedientiae; sextus, sapientiae, quae effulsit in ejus praedicatione.
8. QUASI ARCUS REFULGENS INTER NEBULAS GLORIAE, ET QUASI FLOS ROSARUM IN DIEBUS VERNIS, ET QUASI LILIA QUAE SUNT IN TRANSITU AQUAE, ET QUASI THUS REDOLENS IN DIEBUS AESTATIS. — Syrus: Quasi arcus in nubibus, et quasi spicae agri, et quasi lilium regis (regium) in fontibus aquarum, et quasi arbores Libani in diebus collectionis fructuum; Vatablus: Ut arcus splendidis refulgens nubibus, ut flos rosarum tempore verno, et quasi ad aquas profluentes lilia, ut thurifer surculus tempore aestatis. Nebulas gloriae vocat nubes splendidas, quas scilicet iris suo fulgore illustrat, eisque suam gloriam, id est fulgorem et pulchritudinem communicat. Unde Graeca Complutensia sic habent (Romana: in nubibus, vel inter nubes et nebulas, ut vertit Noster), id est ut arcus illustrans nubes gloriae, id est claritate gloriosas et splendidas. A stellis, luna et sole descendit ad iridem, eique comparat Simonem; iridis enim fulgor tricolorque decor est admirabilis, uti multis ostendi, cap. XLIII, 12. Ab iride descendit ad flores odoratissimos et pulcherrimos, puta rosas et lilia, quae sunt «in transitu aquae,» id est quae sita sunt ad profluentes aquas, iisque rigantur, aluntur et efflorescunt; lilia enim, cum sint sicca et calida, aquas amant et sitiunt. Vide quae de liliis dixi, Oseae, cap. XIV vers. 3. A floribus transit ad aromata, puta ad thus; per «thus» hic accipe, non aroma, sed arborem quae thuris aroma profert; graece enim est, ὡς βλαστὸς λιβάνου, id est ut germen, vel surculus, thuris, sive thurifer, ut vertit Vatablus. Addit «diebus aestatis;» nam in aestate solis ardore icta haec arbuscula thurifera, suaviorem quam alio tempore exspirat vaporem et odorem, utpote sole illum eliciente, quod maxime fit circa ortum canis, ait Plinius, lib. XII cap. XIV. Hae similitudines significant Simonem primo in se fuisse mire decorum, moribusque compositum; secundo, venerandum et amabilem fuisse populo; tertio, vitia populi sua doctrina luce, et sanctae vitae odore et exemplo discussisse.
Nota to quasi flos rosarum in diebus vernis. In vere enim mirum odorem exhalat rosa, ob veris teporem. Unde rosa ver efficit amoenum, decorum, odoratum, ut, quod ait Poeta, versit formosissimus annus; rosa enim est purpura veris. Allegorice, hic flos est Christus, Nazarenus noster,
totus floridus, qui quodam flore speciosior in vere patiens, «fusi cruoris colore vernavit,» ait S. Ambrosius, lib. De Spiritu Sancto, cap. V. Itaque in corona illa spinea sese ad crucem instar rosae expandens, ac suo se cruore perfundens, mire splenduit ac rutilavit, et olim ejus typus ardens in medio rubi flamma, Exod. III. Rursum «vernavit;» quia cum in cruce succisus emarcuisse videretur, rubebat elegantius, ut flos regius, et ad regni perennitatem revirescens vernabat. Audi S. Ambrosium, in loco jam citato, tractantem illud de Christo, Isaiae XI, 1: Et flos de radice ejus ascendet: «Flos, ait, odorem suum succisus reservat, et contritus accumulat, nec avulsus amittit: ita et Dominus Jesus virgo regalis flos, in illo patibulo crucis nec contritus emarcuit, nec avulsus evanuit; sed illa lanceae punctione succisus, sane speciosius fusi cruoris colore vernavit, mori ipse nesciens, mortuus aeternae vitae munus exhalat.» Quin et rubentes ipsas sanguine spinas, non jam spinas, sed suave rubentes rosas, aut caryophyllatos flores Poeta Hispanus optime dixit, ait noster Jacobus Pintus De Christo crucifixo, lib. IV, tit. IV, loco 1, num. 15.
Tropologice rosa notat puritatem, verecundiam, charitatem, mortificationem (rosa enim sepitur spinis, et inter eas nascitur), quae mire ornant fideles, praesertim sacerdotes. Vide quae de rosa et Sanctis roseis dixi, Act. cap. XII, vers. 13. Quibus adde, S. Elisabetham, Lusitaniae reginam, quae floruit anno Domini 1300 (a qua omnes Lusitaniae et moderni Hispaniae reges recta genealogia serie descendunt, num. 14), quamque nuper ob eximiam sanctitatem sanctorum catalogo adscripsit Urbanus VIII, cum profusa esset in eleemosynas, ideoque accusata apud maritum regem Dionysium, quod opes regni prodigeret, ac quodam die regi occurreret sinu pleno nummis in pauperes erogandis, rexque rogaret: Quid geris in sinu? illa respondit: «Gero rosas,» ac aperto sinu regi rosas ostendit; nimirum Deus ad tegendum reginae pietatem nummos in rosas verterat; sed rege abeunte rosae reversae sunt in nummos, quos ipsa in pauperes distribuit: ita habet ejus Vita. Apposite, rosa enim suo candore integritatis, aeque ac charitatis, et beneficentiae suo rubore est symbolum, praesertim quia rosa medicinalis et benefica est, multisque electuariis inservit.
Quocirca Rabanus: «Quid, ait, per flores rosarum in diebus veris, nisi Martyrum sanguis in virore nascentis Ecclesiae exprimitur? quia tunc maxime praedicatores sancti trucidati sunt pro dogmate Evangelicae fidei: et quid per lilia, nisi castorum et virginum ordo, qui in transitu labentis seculi semetipsos castraverunt propter amorem Dei?»
9. QUASI IGNIS EFFULGENS (cum noctu flamma emicat et in altum se extollit, ait Palacius) ET THUS ARDENS IN IGNE. — Graeca jungunt ignem cum thure hoc modo: Quasi ignis et thus in foculo. Hic thus accipitur pro aromate, non pro arbore; unde Syrus: Quasi odor thuris super thuribula. Confertur enim Simon igni fulgenti, et thuri in eo ardenti, quae duo simul juncta et splendore, et calore, et odore astantes recreant; simili enim modo Simon pontifex et splendore sapientiae, et ardore suavitateque devotionis Deo gratissimae, instar thuris excelluit. Ita Rabanus: «In thure, inquit, pura oratio exprimitur, quae redolet in diebus aestatis; quia ejus odor spargitur in claritate fidei, et ardet in igne amoris; licet enim thuris odor per se bene oleat, appositus tamen igni fortius redolet: sic et oratio pura, licet per se Deo sit grata, tamen si adhibito igne passionum in dilectione perseveraverit, coram oculis Dei magis grata redolebit.»
Rose maxime notant verecundiam, lilia castitatem, thus orationem, ignis charitatem, quae Simonis, id est sacerdotis, praesertim Praelati et Pontificis, primariae sunt dotes et virtutes, juxta id quod de Onia III, Simonis hujus abnepote dicitur, II Machab. XV, 12, Judam Machabaeum vidisse: «Oniam, qui fuerat summus sacerdos, virum bonum et benignum, verecundum visu, modestum moribus, et eloquio decorum, et qui a puero in virtutibus exercitatus sit, manus protendentem, orare pro omni populo Judaeorum.» Hac de causa sacerdos in sacris thus Deo adolet, ac simul orat: «Fiat oratio mea sicut incensum in conspectu tuo, Domine.» Sacerdos enim debet esse vir orationis, in eaque adeo validus et potens, ut medius velut sequester inter Deum et populum interveniat, Deoque irato manus quasi liget, eumque populo reconciliet; uti Aaron thurificans plagam ignis in populum grassantem sistit, Num. XVI, 47. Praeclare nuper D. Avila: Sacerdos, inquit, sit quasi alter Moyses resistens irae Dei, et quasi alter Aaron sistens plagam Dei. Polleat ergo dono orationis, non ex se, sed ex afflatu Spiritus Sancti, postulet pro toto populo gemitibus inenarrabilibus, uti fecit Christus in cruce, Hebr. V, 7. Christi ergo gemitus et ardores induat.
Praeclare insuper B. Gregorius Nyssenus, tract. De Scopo Christiani: «Nobis, inquit, amplius orationi insistendum est, siquidem haec veluti chori virtutum antistita quaedam est, et per sanctitatem arcanam et spiritalem, et affectum inenarrabitem Deo conjungit eum qui in prece perseverat; qui desiderio fervens satietatem precationis non invenit, imo semper a bonis appetitu corripitur, juxta id quod dictum est: Qui edunt me, adhuc esurient; et qui bibunt me, adhuc sitient; atque alibi: Dedisti laetitiam in corde meo, Psalm. IV, 7. Et Dominus, Luc. XVII, 21: Regnum coelorum intra vos est, regnum appellavit gaudium desuper insitum animis per spiritum: quod est arrhabo sempiterni gaudii, quo tunc fruentur Sanctorum animae.»
10. QUASI VAS AURI SOLIDUM, ORNATUM OMNI LAPIDE PRETIOSO. — Syrus: Quasi torques auri (ex auro) variegatus optime, et ornatus lapidibus pretiosis; Vatablus: Ut vas auro solidum, omnigena gloria decoratum. Alludit ad Rationale pontificis, quod auro et duodecim pretiosis gemmis, totidem pontificis virtutes repraesentantibus constabat, de quibus multa dixi Exod. XXVIII, 17, proinde hic plura non addam. Mystice Rabanus: «In auro, inquit, splendor sapientiae, in lapidibus pretiosis virtutum decor exprimitur: cum ergo virtutes sacrae fulgori sapientiae intermiscentur, vas animae haec habens pretiosissimum esse demonstratur.»
11. QUASI OLIVA PULLULANS, ET CYPRESSUS IN ALTITUDINEM SE EXTOLLENS, IN ACCIPIENDO IPSUM STOLAM GLORIAE, ET VESTIRI EUM IN CONSUMMATIONEM VIRTUTIS. — Syrus: Quasi oliva decora, cujus sunt rami magni, et quasi arbor unguenti satura (referta; Arabicus, obvoluta) ramis, in accipiendo vestes sanctitatis (sanctas), et in amiciendo se vestibus gloriae. Comparat hic post multa alia Simonem oleae et cypresso, perinde ac sapientiam eisdem comparavit, cap. XXIV, vers. 17 et 19, ut ostendat sapientiam et sapientem, qualis erat Simon, in se complecti omne pretium, omneque decus rerum omnium, eum scilicet in se continere omne id quod pretiosum et pulchrum est in caelis, aeque ac in terris, puta in arboribus, floribus, aromatibus, gemmis, metallis, etc. Comparat ergo hic eum olivae, tum quia olea est arbor speciosa frondibus, et fecunda fructibus; nam profert olivas ex quibus fit oleum, quod simul lux est, cibus et medicina; lucem enim praebet in lampade, cibat esurientes, plagis morbisque medetur, ut ait S. Bernardus, serm. 45 in Cant., in illud: Oleum effusum nomen tuum. Haec omnia populo praestitit Simon, et quivis sapiens ac sanctus. Unde pro oliva pullulans, graece est, ἀναθάλλουσα καρπούς, id est germinans fructus. Rursum comparat Simonem pontificalibus amictum, graviter et decore in templo incedentem, cypresso, tum ob mentis altitudinem (cypressus enim altissime verticem erigit), tum ob speciem; cypressus enim frondibus suis tam apto ordine compositis adeo decore vestitur, ut referat speciem capitis humani egregie comati et pexi. Unde Graeca habent: Quasi oliva decora, vel speciosa, germinans fructus, et quasi cypressus exaltata in nubibus, vel usque ad nubes; Tigurina: Ut oliva elegans et fructifera, quasi cypressus ad nubes usque procera, cum sumebat gloriosum habitum, cumque omni magnificentia induebatur, atque in ascensu altaris amictum sanctitatis decorabat. Quod Noster vertit: In accipiendo ipsum stolam gloriae, id est cum indueret vestes pontificias, quae gloriosae erant et magnificae, ac divinitatis indices: numen enim Dei ipsamque deitatem, in nomine «Jehova» laminae aureae insculpto, aeque ac in Rationali, totoque caetero ornatu repraesentabat pontifex: «Et vestiri eum in consummationem virtutis,» id est cum vestiretur perfecto et consummato illo ornatu, qui sacerdotalis et pontificalis virtutis, hoc est potestatis et auctoritatis, erat index, symbolum et argumentum. Graece: Cum se induebat consummatione gloriationis, id est consummato decore et gloria vestium pontificalium. Sic de Aaronis amictu dixit cap. XLV, vers. 9: «Circumcinxit eum zona gloriae, et coronavit eum in vasis virtutis.» Aliter Palacius: Consummatio virtutis, inquit, vocatur lamina cui consummatissima virtus, id est nomen Dei «Jehova» erat insculptum. Recte igitur gloriosus pontifex Simon comparatur cyparisso, quia cypressus, id est cupressus vel cypressus, est arbor elegans, recta, procera semperque frondens ac convoluta, sursumque in acumen et conum desinens, praesertim si mas sit (cupressus enim alia mas est, alia femina). Unde a Poeta conifera vocatur et aeria. Ita Virgilius: Aeriae quercus aut coniferae cyparissi. Et Martialis, lib. II: Daphnonas, platanos ac aerias cyparissos. Ex adverso quia cupressus caesa nunquam revirescit; hinc a Gentilibus feralis habita, et inferis consecrata, indeque atra et funesta est dicta; quia mortui quasi plane excisi non reviviscunt, et a mortuo nihil amplius est sperandum. Ita Plinius, lib. XVI, cap. XXII. Hinc et Ovidius, lib. III Trist. eleg. 13: Funeris atra mihi ferali cincta cupressu.
Mystice, Rabanus: «In oliva, inquit, lux fidei et affectus misericordiae; in cypresso vero altitudo perfectionis, et odor suavissimus bonae voluntatis, quam habent Sancti, intelligitur.» Vide quae de symbolis olivae et cypressi dixi, cap. XXIV, vers. 17 et 19. Et Palacius: Simon, inquit, similis fuit olivae, quae charitatem erga proximos in oleo figurat; et cupresso, quae contemplationem et charitatem erga Deum erectam, sua proceritate et rectitudine in coelum ostendit. Habet pontifex speculum, in quo videat qualem se praestare debeat, scilicet tam benignum et purum quam sunt lucifer, luna, sol, tam in se pura, tam erga nos benigna; jam ut arcus admonet Deum foederis sui, ne terram diluvio perdat, ita Pontifex adeo sanctus sit, ut Deum admoneat ne peccatores poenis inferni condemnet; tertio, ut rosae, lilia, et arbor Sabaea tam sunt odorata, ita Pontifex sit bonus odor Christi; quarto, ut ignis ardet et purificat, ita zelus Pontificis ardeat, et sordes depellat; quinto, ut thus olet in igne, ita ille in persecutione; sexto, sit vas aureum charitate, solidum humilitate, ornatum omnibus gemmis, scilicet omnibus virtutibus; septimo, sit oliva misericordia, cupressus in mentis erectione.
Symbolice hic nota, Sanctos eximios comparari olivae, quia excelluerunt oleo pietatis et misericordiae. Unde et nonnulli post mortem stillant oleum, eo quod in vita prae aliis fuerint dediti operibus pietatis et charitatis, cujus symbolum est oleum. Ita oleum stillat ex corpore S. Nicolai, S. Catharinae, S. Walpurgae. Qua de re audi Philippum Eystettensem Episcopum, in Vita S. Willibaldi, primi Eystettensis Episcopi, cap. XXXIV: «Et ideo de Sanctorum corporibus sacri olei dimanatio plenitudinem exuberantis misericordiae ac redundantiam viscerosae pietatis, ac lenitivam mititatis praetendendo figurat; fuerunt namque hi Sancti, qui habent scaturiginem emanationis sacri olei, misericordissimi ac piissimi in vita, et ideo misericordiam consecuti per signa misericordiae et pietatis hominibus post mortem laudabiliter innotescunt. Sic B. Walpurgis virgo, tanquam oliva in domo Domini fructuosa, et quasi oliva in campis Ecclesiae speciosa, per oleum effusum dilatavit nomen suum. Rivulo enim suo sacrae emanationis, notitia sanctitatis ejus derivata est in fines terrae, oleo misericordiae et pietatis illuminans caecos, spiritualiter et corporaliter pascens esurientes in bonis, pro affectu sancti desiderii, ac corpore sauciatos sanans et contritis corde medetur.»
12. IN ASCENSU ALTARIS SANCTI, GLORIAM DEDIT SANCTITATIS AMICTUM. — Syrus: In egressu suo ad recipiendum laudem decore virtutis sanctuarii, id est in amiciendo se iis quae honorem et gloriam praeferebant, sive vestes sint, sive ornamenta. Nota to ascensu; altare enim erat excelsum, unde ad illud ascendere oportebat. Unde «altare dicitur quasi alta ara: ara, quod in ea ardeant victimae,» ait S. Isidorus, lib. XV Origin. cap. IV. Graece, ἐδόξασεν περιβολὴν ἁγιάσματος. Quod primo vertas cum Complutensibus, glorificavit circuitus sanctitatis, id est glorificavit ambitum sanctuarii, q. d. Pontifex pontificali magnificentia redimitus decorabat et glorificabat totum templi circuitum. Secundo, περιβολή non tantum ambitum, sed et amictum significat. Unde melius cum Romanis vertas: In ascensu altaris sancti gloriam dedit amictu sanctitatis; Tigurina: Amictum sanctitatis decorabat; alii: Glorificabat amictum sacrosanctum, q. d. Simon pontifex sua gravitate et sanctitate glorificabat vestem pontificalem, ipsumque sacerdotium, adeo ut ipse honoraret et decoraret potius pontificatum, quam ab eo decoraretur.
Idem videtur voluisse Noster dum vertit: Gloriam dedit sanctitatis amictum, q. d. Amictum sanctitatis dedit esse gloriam, hoc est effecit eum gloriosum, decoravit et glorificavit eum sua personae dignitate et majestate; sic enim reges et principes graves, moribus ornati, et per omnia compositi magis ornant vestes regales, quam ab iis ornentur. Scitum est illud Alexandri Severi Imperatoris: «Imperatoria majestas constat virtute, non corporis cultu.» Et illud Alfonsi Aragonum regis apud Panormitanum, lib. I De ejus gestis: «Malo moribus et auctoritate meos excellere, quam diademate et purpura.» Qui enim indigni purpura decorantur, sunt, quod vulgo dicitur, simiae in purpura, in quos competit illud S. Hieronymi ex Cicerone: «Caesar dum indignos extulit, non ipsos honestavit, sed ornamenta ipsa turpavit.» Posset tamen nostra Latina versio sic simpliciter accipi, q. d. Simon «gloriam dedit sanctitatis amictum,» hoc est Simon splendidus et gloriosus fuit sanctitatis amictu, tum interno, tum externo. Unde Vatablus vertit: «Insignis erat sanctitatis amictu.» Simonis enim sanctitas, gravitas, et compositio morum interna decorabat sanctam illam vestium pontificalium compositionem et ornatum externum, utpote qui sanctitatis internae erat tantum significatio quaedam et repraesentatio, uti dixi Exod. XXVIII, 30. Ex quo discant sacerdotes, seipsos illis sanctis virtutibus moribusque ornare, quales ipse Ordo habitusque requirunt et praeferunt, utque iisdem sacerdotium ornent, populoque commendent potius quam ab eo ornentur et decorentur. Unde Rabanus: «In ascensu altaris, inquit, sanctitatis amictum dabit, qui sacerdotii sui jura rite custodit, ut recte subditos doceat, et pro illis quotidie ad Deum preces fundat.» Sic S. Paulus, Ephes. III, 6, et II Cor. IV, 6, ait se illuminasse Evangelium, quia sua admirabili doctrina et vita illud reddebat lucidius, splendidius et illustrius.
13 et 14. IN ACCIPIENDO AUTEM PARTES (legit μέρη, id est partes, jam legunt μέλη, id est membra) DE MANU SACERDOTUM, ET IPSE STANS JUXTA ARAM (Graece, παρ᾽ ἐσχάρᾳ βωμοῦ, id est juxta focum altaris). ET CIRCA ILLUM CORONA FRATRUM: QUASI PLANTATIO CEDRI (Complutensia, κέδρων, id est cedrorum) IN MONTE LIBANO, SIC CIRCA ILLUM STETERUNT QUASI RAMI PALMAE, ET OMNES FILII AARON IN GLORIA SUA. — Ita haec dispungunt Biblia Romana, licet aliter dispungat Jansenius et alii. Sensus est, q. d. Cum Simon pontifex acciperet «partes,» graece μέλη, id est membra animalium immolatorum offerenda et imponenda altari holocaustorum, ut in eo Deo cremarentur; tunc ipse erat stans circa aram quasi sacerdos et pontifex sacrificaturus Deo pro toto populo: «Et circa illum,» id est cingens, coronans et condecorans illum erat «corona fratrum,» puta minorum pontificum, sacerdotum et Levitarum, quasi diaconorum, qui omnes subserviebant ipsi, ipsumque ornabant et honorabant; perinde ac cedrus procera in Libano circum se plantas cedrorum minorum habet, quibus ornatur et decoratur; et sicut palma in altum cacumen attollens, circumcirca ramis ex eodem trunco prognatis ambitur, et instar coronae circumdatur, qui tandem palmae se inserunt, et cum ea in unam arborem coeunt; quo fit ut palma forinsecus tota sit nodosa: sic pariter Simon caeteris Dei ministris eminens, iis circumcirca in orbem cingebatur, qui cum eo unum clerum, unumque sacerdotium efficiebant; sed ita ut a Simone omne suum decus et gloriam acciperent.
Nota: Haec sacrificia quotidie obibant sacerdotes minores; in festis tamen solemnioribus, praesertim in festo Expiationis, ea per se obibat Pontifex, ingrediens et lustrans Sancta sanctorum, Levit. XVI; tumque hac sacerdotum corona circumdatus, magnam pontificatus magnificentiam prae se ferebat, qua populum ad devotionem et reverentiam sui, et magis Dei excitabat. Antitype idem facit Pontifex Romanus, qui dum in festo Paschae et SS. Petri et Pauli solemniter in basilica eorumdem celebrat, undique cingitur Cardinalibus purpuratis, mitratis Episcopis, sacerdotibus, diaconis, subdiaconis, acoluthis, caterisque altaris ministris vestibus sacris redimitis, pulchro ordine, modestia, reverentia, pietate circumstantibus et ministrantibus. Circumstant et legati Imperatorum, Regum et Principum: totus denique populus tanto numero, ut subinde basilica, licet capacissima, eum vix capiat. Denique personarum apparatus, sacrorum majestas, musicorum symphonia, etc., coelestis paradisi gaudia repraesentant; in quo Deo jubilant ex ordine novem Angelorum chori, omnesque Patriarcharum, Prophetarum, Apostolorum, Martyrum, Virginum, Religiosorum et Confessorum coetus.
Sic de S. Basilio scribit ei intimus S. Gregorius Nazianzenus, orat. 20, quae est De Laudibus S. Basilii, quod, cum Valens Imperator Arianus, infensus S. Basilio in festo Epiphaniae adiret Ecclesiam, ut eum inde ejiceret, vidisse S. Basilium, suis Clericis circumdatum, tanta majestate et
pietate sacris operantem, ut vertiginem passus pene in animi deliquium inciderit. Sed audi S. Gregorium rem gestam enarrantem: «Postquam enim intus fuit, atque ipsius aures psalmorum cantu non secus ac tonitruo quodam personuerunt, plebisque pelagus vidit, omnemque ordinem et concinnitatem, quae tam in sacrario, quam prope sacrarium erat, angelicam potius quam humanam; atque ipsum quidem ante populum recto corpore stantem, qualem Scriptura Samuelem describit, nec corpore, nec oculis, nec animo perinde ac si nihil novi contigisset, ullam in partem se moventem, sed Deo, ut ita dicam, et altari affixum; eos autem, a quibus cingebatur, cum timore quodam ac reverentia stantes: haec, inquam, simul atque perspexit (nec enim simile quidquam unquam viderat), humanum quiddam passus est, atque oculorum vertigine ac tenebris totus impletur. Atque id plerisque adhuc obscurum et incognitum erat. Verum, cum dona, quae ipsemet effecerat, divinae mensae offerenda essent, nec quisquam, ut mos ferebat, simul ea caperet (quod non satis liqueret an ea Basilius accepturus esset); tum vero manifeste se affectus prodidit: ita enim titubare coepit, ut, nisi quispiam ex sacrarii ministris vacillantem supposita manu retinuisset, misere utique et luctuose prolapsurius fuerit.»
S. Basilii aemulus et assecla fuit S. Ambrosius, qui proinde, cum Theodosius Imperator post Offertorium in templo intra cancellos constitisset, per Diaconum percunctatus est cur ibi moraretur; cumque ille responderet: Ut videam sacra peragi mysteria; rursum misso Diacono eidem denuntiavit, ut agnosceret locum suum: nam eum, in quo consisteret esse sacerdotibus Pontificem ambientibus designatum; atque adjecit: Purpura imperatorem facit, sacerdotem nequaquam.» Tanti antistitis majestatem reveritus Theodosius paruit; atque extra cancellos ad locum laicorum et populi se transtulit.
Mystice Rabanus: «Bonum est, inquit, ut qui primus est in ordine, praecipuus fiat in bona operatione et eruditione doctrinae. Deinde fratres ejus illum circumstent, hoc est imitentur: fratres enim hic possumus intelligere presbyteros, diaconos et caeteros minoris ordinis viros, qui boni pastoris pium sequantur exemplum, et coram omni synagoga Israel, hoc est credentium multitudine, digne sui ordinis agant officium, ut inde omnes provocentur ad laudandum omnipotentem Deum; ita enim ipsa Veritas in Evangelio praecepit dicens: Sic luceat lux vestra coram hominibus, ut videant opera vestra bona, et glorificent Patrem vestrum qui in coelis est,» Matth. V.
15, 16 et 17. OBLATIO AUTEM DOMINI IN MANIBUS IPSORUM, CORAM OMNI SYNAGOGA ISRAEL: ET CONSUMMATIONEM FUNGENS IN ARA, AMPLIFICARE OBLATIONEM EXCELSI REGIS PORREXIT MANUM SUAM IN LIBATIONEM, ET LIBAVIT DE SANGUINE UVAE. EFFUDIT IN FUNDAMENTO ALTARIS ODOREM DIVINUM EXCELSO PRINCIPI. — Syrus: Circumdantibus illum velut aequalibus fratribus suis omnibus filiis Aaron in suo ipse honore, tenentibus oblationes manibus suis coram universo populo Israel, donec compleverunt (alius codex habet, complexit, scilicet Simon Pontifex) ministrare altari, et ministrare in laetitia sanctitatis; porrexit ad urceum manum suam, et accepit vinum ejus, et effudit super latus altaris in odorem beneplaciti. Pro consummatione fungens, graece est, συντελεῖν λειτουργών, id est consummationem ministrans et sacrificans; hoc est, perfecto et consummato munere sacerdotii fungens, sive ultimas sacrificii partes exsequens, et sacrificium perficiens: ultima enim pars erat libatio sanguinis uvae, id est effusio vini in pavimentum altaris: hac enim effusione vinum consumebatur in honorem Dei, ideoque ei offerri et sacrificari censebatur. Aliter Palacius: ipse enim per «consummationem» accipit holocaustum; hoc enim, quia totum cremabatur, hinc erat perfectum et consummatum sacrificium. Ostendit in praecedentibus decorem coronae sacerdotum circumstantium Pontificem, nunc eorum declarat opus et ministerium, q. d. Sacerdotes circumstantes Pontificem habent oblationem in manibus quam tradunt Pontifici, ut is eam Deo offerat. Tunc Pontifex consummaturus sacrificium, et extremam manum impositurus, ut ampliorem oblationi Dei excelsi gloriam addat, extendit manum suam ad phialam vino plenam, quam effundens in pavimentum altaris ei libat, id est litat et offert Deo excelso, juxta illud quod sancitum est Num. XXVIII, 7: «Vinum ad libamentum offeret in odorem suavitatis;» graece, ὀσμὴν εὐωδίας, quae verba hic pariter Siracides usurpat in Graeco. Sed Noster vertit odorem divinum; tum quia erat suavissimus et optimus, utpote vini optimi et odoratissimi: optima enim sunt Dei, ideoque vocantur divina; tum quia Deo dicatus erat et consecratus; tum denique quia sicut in victimis, ita et in libamine apponebant thus; quod dicit «divinum» quia communi gentium usu nulli nisi Deo offertur et adoletur, uti dixi Levit. II, 2.
Audi de immolatione et libatione S. Isidorum, lib. VI Origin. cap. XIX: «Immolatio dicta, quod in mole altaris posita victima (alii a mola salsa, id est farina cum sale inspersa capiti victimae), unde et mactatio post immolationem est. Nunc autem immolatio panis et calicis convenit: libatio autem calicis tantummodo oblatio est. Hinc est illud: Et libavit de sanguine uvae. Sic et Poeta, Aeneid. VII: Nunc, ait, pateras libate Jovi. Libare enim proprie fundere est, sumptumque nomen de Libero, qui in Graecia usum reperit vini.» Loquitur Siracides de magnificentia sacrificiorum Simonis, quasi recenti, quam ipse oculis spectarit, cujusque grata apud omnes exstet memoria.
Allegorice, Rabanus: «Consummata oblatio offertur, inquit, excelso Regi, quando corpus Christi in sacro altari offertur Deo omnium dominatori, ubi et libatio fit sanguine uvae, quando sanguis Redemptoris exhibetur in calice: quod fundendum est in fundamentum altaris, hoc est totum agendum in commemorationem nostri Redemptoris; ipse est enim fundamentum, quod portat totum Ecclesiae aedificium. Cujus oblationis odor suavissimus est excelso Principi, quia beneplacet ac gratissima est Deo Patri omnipotenti.» Denique sanguinem Christi optime repraesentat sanguis uvae: hic enim est vinum non album, sed valde rubrum, quod sanguinis habet colorem: ac Palaestini vinum rubrum habent, non album. Vide Delrio, adagio 52.
18. TUNC EXCLAMAVERUNT FILII AARON, IN TUBIS PRODUCTILIBUS SONUERUNT, ET AUDITAM FECERUNT VOCEM MAGNAM IN MEMORIAM CORAM DEO. — Syrus: Vocem validam ad benedicendum coram universo populo. Jusserat enim Deus Moysi, Num. X, facere duas tubas ductiles ex argento, quibus clangerent filii Aaron in festis tempore sacrificii. Nam, vers. 10, ait: «Si quando habebitis epulum, et dies festos et calendas, canetis tubis super holocaustis et pacificis victimis, ut sint vobis in recordationem Dei vestri;» ut scilicet hoc jubilo testemini vos memores esse Dei, cui jubilatis, ac vicissim et potius ut Deus hac vestra devotione animique alacritate provocatus, recordetur vestri, vestras preces et vota exaudiat, vobisque sit propitius et beneficus. Hoc ipsum Siracides vocat: «In memoriam coram Domino,» ut scilicet Deus, excitus vestro hoc tubarum jubilo, memor sit vestri, vobisque benefaciat. Unde Tigurina vertit: Vocem ingentem edere commendationis causa, qua scilicet se Deo commendent: Vatablus: celebrationis causa, qua scilicet Deum laudent et celebrent. Porro duabus hisce tubis David et Salomon multas alias addidere, easque tradidere sacerdotibus ad clangendum tempore immolationis, cum Levitae personarent cymbalis, citharis et psalteriis. Hoc est enim quod dicitur II Paral. V, 12, in dedicatione templi Salomonis: «Tam Levitae quam cantores, etc., vestiti byssinis, cymbalis et psalteriis et citharis concrepabant, stantes ad Orientalem plagam altaris, et cum eis sacerdotes centum viginti canentes tubis. Igitur cunctis pariter et tubis, et voce, et cymbalis et organis, et diversis generibus musicorum concinentibus, et vocem in sublime tollentibus, longe sonitus audiebatur; ita ut, cum Dominum laudare coepissent, et dicere: Confitemini Domino quoniam bonus, quoniam in aeternum misericordia ejus; impleretur domus Dei nube.» Sic antitype longe potiori ratione et jure in sacrificio Missae tempore Offertorii et Consecrationis cantores et musici personant vocibus et organis. Audi S. Isidorum, lib. I De Offic. Eccles. cap. XIV: «Offertoria, ait, quae in sacrificiorum honore canuntur, Ecclesiasticus liber indicium est veteres cantare solitos, quando victimae immolabantur. Tunc exclamaverunt, ait, filii Aaron in tubis. Non aliter et nunc in sono tubae, id est vocis praedicatione, cantu accendimus, simulque corde et opere laudes Domino declamantes, jubilamus, in illo scilicet vero sacrificio, cujus sanguine salvatus est mundus.»
Quocirca non tantum cantores, sed et Angeli summa reverentia altare tunc circumstant, Deoque consona voce jubilant. Audi S. Chrysostomum, lib. VI De Sacerdotio: «Per id tempus et Angeli sacerdoti assident, et coelestium potestatum universus ordo clamores excitat, et locus altari vicinus in illius honorem, qui immolatur, choris Angelorum cinctus est.» Angelorum, sacrificio Missae ministrantium, exempla plura recensui, Num. IV, 49; et S. Gregorius, lib. IV Dialog. cap. LVIII: «Quis, inquit, fidelium dubium habere possit, in ipsa immolationis hora ad sacerdotis vocem coelos aperiri, in illo Jesu Christi mysterio angelorum choros adesse, summis ima sociari, terrena coelestibus jungi, unumque ex visibilibus atque invisibilibus fieri.»
Allegorice, Rabanus: «Filii Aaron, inquit, sacerdotes sunt Christi, et ministri altaris divini: hi voces exaltant in tubis ductilibus, hoc est praedicationem exhibent doctrinae per passionem consummatae in memoriam coram Domino. Ductiles autem apte dicuntur, quia fideles diversis passionibus tusi, Domino largiente, proficiunt, et tanto plus crescunt, quanto amplius duri mallei fuerint iteratione percussi. Malleus enim est diabolus, de quo Propheta dicit: Contritus est malleus universae terrae,» Jerem. L.
19. TUNC OMNIS POPULUS SIMUL PROPERAVERUNT, ET CECIDERUNT IN FACIEM SUPER TERRAM, ADORARE DOMINUM DEUM SUUM, ET DARE PRECES OMNIPOTENTI DEO EXCELSO. — Syrus: et dederunt in confessionem (in laudem et gratiarum actionem) vocem suam, et delectati sunt simul in prece, q. d. Ad oblationem et clangorem unanimem sacerdotum excitus populus, eos quasi duces suos secutus devotionis pariter spiritum induit, ac pronus in terram corruens adoravit Deum, suasque preces et vota ei obtulit. Idem jussit fieri Nabuchodonosor in dedicatione statuae aureae, Daniel. III, 5 et 6. Simili modo totus populus Christianus olim succinebat sacerdotibus, respondendo: Amen, teste S. Paulo, I Cor. XIV, 16. Unde S. Hieronymus, Praefat. in Epist. ad Galat. lib. II: «Ad similitudinem, inquit, coelestis tonitrui Amen reboat.» Et Ausonius, in Ephemeride: Consona quem celebrant modulati carmina David. Et responsuris ferit aera vocibus Amen. Quin et in multis Germaniae locis in festo Paschae et Natalis Christi, totus populus in templo hymnos Christo nascenti et resurgenti canit, et reboando jubilat, ut animi laetitiam et devotionem testetur.
20. ET AMPLIFICAVERUNT PSALLENTES IN VOCIBUS SUIS, ET IN MAGNA DOMO AUCTUS EST SONUS SUAVITATIS PLENUS. — Pro amplificaverunt psallentes in vocibus suis, graece est: et laudaverunt cantores vocibus suis. Unde patet dictionem «psallentes» apud nos non esse participaliter accipiendam, nec attribuendam toti populo, sed nominaliter pro cantoribus, ut sit sensus: «Et psallentes;» hoc est, inquit Jansenius, Levitae, quorum ex institutione Davidis officium erat cantare psalmos et carmina, populo in terram prostrato, «amplificaverunt,» Deum «in vocibus suis,» hoc est eum glorificaverunt ejusque laudem ample et magnifice extulerunt: sicque in magno illo templi et atriorum aedificio, auctus est sonus plenus melodia. Primum ergo sacerdotes tuba cecinerunt, deinde populus in terram prostratus est, et cantores suo officio functi sunt. Illis autem canentibus, quid populus fecerit subdit, dicens: «Et rogavit populus,» etc. Pro in magna domo, graece est: ἐν πλείστῳ οἴκῳ; pro quo nonnulli legunt: ἐν παντὶ οἴκῳ, id est in tota domo, q. d. Quia domus Dei erat ampla et fornice tecta, hinc augebatur dulcis musicorum concentus in ea; fornicatae enim testudines, quia voces continent et reverberant, hinc augent sonum ac subinde efficiunt echo. Complutensia legunt: ἐν πλείστῳ τῆς, id est: in multo, vel multiplici sono. Sic et Vatablus: Cantores autem, inquit, vocibus suis laudes agere, ut suave plurimo sono carmen ederetur; alii: Et collaudarunt cantores psalmorum vocibus suis, multiplici sono carminum modi dulcuerunt. Sic et hodie dum in festis solemnibus plures sunt numerosique chori musicorum, mire sonora et concinna editur ex consona tot vocum modulatione melodia et concentus suavissimus.
21. ET ROGAVIT POPULUS DOMINUM EXCELSUM IN PRECE USQUE DUM PERFECTUS EST HONOR DOMINI, ET MUNUS SUUM PERFECERUNT. — Haec pertinent ad versum 19, eumque explent; significant enim quod populus perrexerit adorare Deum, quamdiu sacerdotes et cantores sacrificiis et psalmis Deum celebrabant, q. d. Populus sacerdotibus et Levitis consentiens, et quasi succinens, perrexit Deum rogare et precari, donec perfectus est honor, graece κόσμος, id est ornatus; hoc est ornata psalmodia, sacrificia, caeremoniae et cultus Domini, puta donec sacerdotes et cantores suum «munus,» graece λειτουργίαν, id est sacrum ministerium litandi et psallendi perfecerunt. Unde Vatablus vertit: Interim populus summo Domino supplicare, precesque fundere coram misericordi, donec absolveretur cultus ipsius, sacraque ministeria peragerentur. Populi enim est sacerdotibus obsequi, eosque in cultu Dei subsequi, ut sic utrique vicissim suas in Deo colendo partes agant.
Nota hic: Sacrorum cultus vocatur κόσμος, id est ornatus: primo, quia in se pulcher et decorus erat; secundo, quia ornabat Ecclesiam ipsumque Deum; tertio, κόσμος significat nitorem et ornatum vestium sacerdotalium, quo utebantur sacerdotes, donec sacra perficerent, quibus honorabant tam sacra, quam Deum, cui sacra faciebant. Nota, secundo, τὸ perfecerunt: Inde enim discant laici non discedere e templo, nec cessare a prece et laude Dei, donec sacerdotes sua sacrificia, psalmodias, conciones et doctrinas absolverint; sicut enim perfectum a sacerdotibus Deus exigit sacrificium et laudem, sic et a populo.
22. TUNC DESCENDENS, MANUS SUAS EXTULIT IN OMNEM CONGREGATIONEM FILIORUM ISRAEL, DARE GLORIAM DEO A LABIIS SUIS, ET IN NOMINE IPSIUS GLORIARI. — Graeca Complutensia pro dare gloriam Deo legunt, διδόναι εὐλογίαν κυρίου, id est dare benedictionem Domini, subandi populo; videtur enim hic Siracides significare benedictionem, quam sacerdos peracto sacrificio impertiebatur populo, dicens: «Benedicat tibi Dominus, et custodiat te,» etc., Num. VI, 24. Et sic benedixit populo Aaron celebratis suis primitiis, Levit. IX, 23. Verum Graeca Romae correcta, Vatablus, Tigurina et alii pro κυρίου legunt κυρίῳ, id est Domino, in dativo; unde vertunt: Dare benedictionem Domino, id est benedicere, laudare et glorificare Dominum; quod Noster clare vertit: Dare gloriam Deo. Sacerdos enim, benedicens populo, simul benedicebat Deum; quia a Deo velut omnis boni datore, cujus magnificentiam et beneficentiam celebrabat, precabatur populo omnem gratiam omneque bonum: qua prece utique significabat et protestabatur Deum esse omnis boni fontem, quod sane est Deum benedicere et laudare, atque «in nomine ipsius gloriari,» quia omnis boni laudem et gloriam Deo assignabat. Unde Vatablus vertit: Deinde cum descendisset ille, manus suas ad omnem coetum Israelitarum, laudes Domino labiis suis agendo, ejusdemque nomine gloriando, extendere. Alludit ad factum Salomonis, qui in dedicatione templi sui, peractis sacrificiis, ita Deo aeque ac populo benedixit: «Benedictus Dominus qui dedit requiem populo suo Israel, etc. Sit Dominus Deus noster vobiscum, etc. Sit quoque cor nostrum perfectum coram Domino Deo nostro,» etc., III Reg. VIII, 56. Simile fecere Jonathan et Nehemias sacerdotes in sacrificiis, quae obtulerunt in purificatione templi, in qua a Deo missus fuit novus ignis e coelo in victimas, II Machab. I, 23: «Orationem autem, inquit, faciebant sacerdotes dum consummaretur sacrificium, Jonatha inchoante, caeteris autem respondentibus. Et Nehemiae erat oratio hunc habens modum: «Domine Deus, omnium creator, terribilis et fortis, justus et misericors, qui solus es bonus rex, solus praestans, solus justus et omnipotens, et aeternus, qui fecisti patres electos, et sanctificasti eos, accipe sacrificium pro universo populo tuo Israel, et custodi partem tuam, et sanctifica,» etc. Ubi manifeste vides sacerdotes benedixisse Deum, aeque ac populum: Deum laudando, et de suis attributis ei congratulando; populum, bona illi a Deo imprecando et postulando. Utrumque ergo faciebat sacerdos, et utrumque ad eum ex officio spectabat.
Unde Palacius: Benedictio Salomonis, inquit, III Reg. VIII, fuit Deum exaltare, et fidelem in promissis ostendere, ac felicia populo a Deo impetrare contendit, simul divinam laudans potentiam, quae posset cuncta quae vellet. Ad eum modum Simon fecit; nam conversus ad congregationem, quae in atriis stabat intenta, extulit in coelum manus labiis suis dans gloriam Deo, et in nomine exsultans, quod tanta beneficia ab eo accepisset. Tunc conversus ad altare, iterum orationem coram Domino fudit pro felicitate Israelis, ostendens a Deo felicitatem dependere. Igitur Pontifex, benedicens populo, elevabat manum sursum; mox eam deprimebat deorsum, inde a sinistra movebat ad dexteram describendo formam crucis, inquit Jansenius, Palacius et alii. Vide dicta cap. XXXVI, vers. 19; populus vero, flexis genibus, Pontificis benedictionem excipiebat, uti modo Romae fieri videmus, cum Pontifex solemniter benedicit populo, praesertim in festo Ascensionis Christi, ut ejus benedictionem imitetur, de qua plura dixi Actor. I, 9.
23. ET ITERAVIT ORATIONEM SUAM, VOLENS OSTENDERE VIRTUTEM DEI, — supple, se agnoscere et commendare, q. d. Simon Pontifex ob devotionem, tum suam tum populi, iterato elevans manus benedixit tam Deum quam populum, ut hac benedictione exultans ostenderet et publice celebraret virtutem Dei, puta primo, Dei potentiam, sanctitatem et magnificentiam; secundo, Dei fidelitatem et bonitatem, qua tot beneficia assidue Israeli praestabat; tertio, «virtus» haec accipi potest efficacia benedictionis, quam populo dabat Pontifex, q. d. Simon iteravit suam benedictionem, ut ostenderet eam fore efficacem, et reipsa complendam; quia nomine et jussu Dei promittentis se eam ratam habiturum, et reipsa praestiturum, eam impertiebat populo, Num. VI, 24. Unde Graeca pro virtutem habent εὐλογίαν, id est benedictionem, beneficentiam, gratiam. Pro iteravit legit Interpres ἐδευτέρωσεν, in singulari; jam Complutensia et nonnulli alii legunt in plurali, id est iterarunt, scilicet Israelitae. Rursum pro «ostendere» Noster legit ἐπιδεῖξαι; jam Complutensia et alii legunt ἐπιδέξασθαι, id est suscipere; unde hunc versum explicant de populo, non de Pontifice, sicque vertunt: Et iterarunt adorationem, ut susciperent benedictionem ab Altissimo; Tigurina: Inde rursum preces iterari ad benignitatem Altissimi percipiendam; Vatablus, ad gratiam impetrandam ab Altissimo. Quae verba significant, ait Jansenius, populum qui prius tempore sacrificii se semel in terram prostraverat, ut dictum est vers. 19, peracto sacrificio, cum Simon Pontifex eum esset benedicturus, rursus se adorando Deum prostravisse, ut susciperet benedictionem non tam a Pontifice quam a Deo altissimo, sicut ei imprecabatur Pontifex, dicens: «Benedicat tibi Dominus.» Unde et in nostra versione in verbo «iteravit» repeti potest nomen «populus,» et nomen «orationem» accipi potest pro adorationem, ut habent Graeca, ut sensus sit: Et populus, sacerdote ipsum benedicente, iteravit adorationem suam, volens ostendere virtutem Dei, se scilicet agnoscere. Verum aptius haec referas ad Pontificem, ut patet ex copula «et,» quae haec immediate praecedentibus connectit; praecedentia autem ad Simonem Pontificem spectant, non ad populum. Accedit quod Graeca emendata in singulari legant plane eo modo quo legit Noster; habent enim: Et iteravit in adoratione, id est iteravit adorationem, ad ostendendum benedictionem ab Altissimo, q. d. Simon Deum adoravit, ut ostenderet se benedicere populo, non nomine et virtute sua, sed Dei, cujus opem adorando implorabat, ut is benedictionem suam faceret efficacem, et in effectum deduceret. Ad Simonem enim omnis haec laus pertinet.
Moraliter, disce hic benedictionem Pontificum aeque ac Patriarcharum fuisse efficacem, et magnam habuisse virtutem; idque ex institutione et promissione Dei, qui per Pontificem benedicebat populo, Num. VI, 24; ideoque populus flexis genibus avide et reverenter eam excipiebat. Efficacior est benedictio Pontificum Christianorum, utpote quae fit nomine, meritis et virtute Christi, a quo omnis in homines gratia dimanat. Vide dicta cap. III, 11, et Num. VI.
24. ET NUNC ORATE DEUM OMNIUM, QUI MAGNA FECIT IN OMNI TERRA, QUI AUXIT DIES NOSTROS A VENTRE MATRIS NOSTRAE, ET FECIT NOBISCUM SECUNDUM SUAM MISERICORDIAM. — Ita Romana et Graeca. Perperam ergo passim pro Et nunc orate, legunt: Et plus oravit. Pro orate graece est εὐλογήσατε, id est benedicite; prima enim orationis pars debet esse Dei benedictio, id est laus et gratiarum actio, ut per eam Dei benevolentiam nobis conciliantes, novam ab eo gratiam emendicemus et emercamur, uti ostendi I Timoth. II, 2. Unde Vatablus vertit: Nunc quoque Deo rerum omnium laudes agite, Deo per omnia magnifico, qui nobis ab utero in dies augescere dedit, et nobiscum egit pro sua misericordia. Est conclusio capitis et totius libri: nam post recensitam benedictionem Simonis Pontificis hortatur populum, ut Pontificem suum sequens et imitans, adorando benedicat Deum, id est eum laudet, eique gratias agat; idque triplici titulo et causa: prima est generalis, quia Deus «magna fecit in omni terra;» ergo ab omnibus terrae incolis cum gratiarum actione laudandus et celebrandus est; secunda est specialis, quia Deus «auxit dies nostros a ventre matris nostrae,» quia scilicet Deus nobis a nativitate huc usque conservavit et prolongavit dies et annos vitae nostrae, ut alii ad 30, alii ad 60, alii ad 70 annum, Deo dante, sani, laeti, fideles et fortunati vixerint: sub vita enim omnia non tantum ad vitam necessaria, sed et utilia ac commoda, tam corporalia quam spiritalia accipe, quae Deus omnibus, sed maxime fidelibus suis, puta Judaeis, illo aevo singulari cura et providentia, tanquam pater summe providus et beneficus procurabat; Deus enim suorum ab utero per omnem vitam, usque ad ultimum vitae spiritum specialem gerit curam et sollicitudinem. Unde David: «In te, inquit, projectus sum ex utero,» Psal. XXI, 11. Et: «In te confirmatus sum ex utero; de ventre matris meae tu es protector meus,» Psal. LXX, 6. Et: «Suscepisti me de utero matris meae;» Psal. CXXXVIII, 13. Et Isaias, cap. XLIV, 2: «Dominus etc., ab utero auxiliator tuus.» Et cap. XLVI, 3: «Qui portamini a meo utero, qui gestamini a mea vulva.» Et cap. XLIX, vers. 5: «Formans me ex utero servum sibi.» Et vers. 1: «Dominus ab utero vocavit me, de ventre matris meae recordatus est nominis mei.» Et Jeremias I, 5: «Priusquam te formarem in utero, novi te, et antequam exires de vulva, sanctificavi te.» Tertia est, quia «fecit nobiscum» non secundum justitiam, qua nostris peccatis juste poterat rependere poenas et maleficia, sed «secundum suam misericordiam,» ut peccata nostra dissimularet, et poenitentibus condonaret; quin et suam gratiam, omnemque beneficentiam, tum temporalem, tum praesertim spiritalem, sive externam, sive internam, conferre et rependere non cessaret.
25 et 26. DET NOBIS JUCUNDITATEM CORDIS, ET FIERI PACEM IN DIEBUS NOSTRIS IN ISRAEL PER DIES SEMPITERNOS. CREDERE ISRAEL NOBISCUM ESSE DEI MISERICORDIAM, UT LIBERET NOS IN DIEBUS SUIS. — Pro jucunditatem, uti legunt quoque Graeci codices Romae emendati, Complutensia legunt εἰρήνην, id est pacem; Tigurina et alii addunt, καὶ εὐφροσύνην, id est et laetitiam, sive jucunditatem. Pro per dies sempiternos, graece est, κατὰ τὰς ἡμέρας τοῦ αἰῶνος, id est per dies saeculi. Pro credere, graece est ἐμπιστῶσαι; quod Complutensia vertunt: Ut cum fide faciat misericordiam ejus; Romani: Fidelem faciendo nobiscum misericordiam suam. Noster melius vertit, credere; ἐμπιστόω enim idem est quod credo, fidem adhibeo, uti ex Galeno, Alexandro Aphrodisio et aliis docet Budaeus in Comment. linguae graecae. Unde II Paralip. XX, 20, Septuaginta vertunt: Credite in Domino Deo nostro, et securi eritis, ut vertit Noster. Pro in diebus suis, graece est αὐτοῦ, quod cum Romanis tam ejus, puta Simonis Pontificis, quam suis, verti potest, q. d. Liberet nos Deus ab omni malo toto tempore pontificatus et vitae Simonis Pontificis nostri, Deo et hominibus clari. Complutensia et Vatablus pro ἡμῶν legunt ἡμῖν, id est nostris. Graeca ergo Romae correcta sic habent: Det nobis jucunditatem cordis, et fieri pacem in diebus nostris in Israel secundum dies saeculi, fidelem faciendo nobiscum misericordiam suam; et in diebus ejus (Simonis) liberet nos; Vatablus: Is nos perfundat jucunditate animi, nostrisque temporibus pacem concedat, ut priscis saeculis in Israel, ut misericordiam quam in nos ratam faciat, nosque temporibus nostris liberet; alii: Det nobis laetitiam cordis, utque pax sit in diebus nostris in Israel secundum dies saeculi, ut fidem faciat misericordiae suae apud nos, et in diebus suis redimat nos.
Imitatur Siracides Simonem Pontificem; quare, sicut ille sacrificia benedictione concludebat: sic et ipse librum simili benedictione concludit, apprecans Israeli «jucunditatem cordis,» id est laetitiam animi; quia in ea consistit felicitas vitae tam praesentis quam futurae, juxta illud quod dixit cap. XXX, 23: «Jucunditas cordis haec est vita hominis.» Porro ut hanc laetitiam obtineat Israel, optat ei pacem perennem hoc fine, ut Israel expertus jugem hanc Dei in se beneficentiam certius credat, id est sibi persuadeat perpetim sibi adesse Dei misericordiam, ut ei se suaque omnia fidenter credat et committat, ideoque in quavis difficultate ad eam recurrat, ac certa fiducia eam invocet, omniaque quae petit ab ea impetret, quo fiat ut illa liberet nos ab omni malo in diebus suis. To suis vel ad Deum referri potest, q. d. Liberet nos Deus «in diebus suis,» id est perpetuis, quibus scilicet Israelem curat, protegit et gubernat: aut potius to suis referas ad Israel, q. d. Deus liberet Israelem in diebus suis, id est, quamdiu Israel erit Israel, puta quamdiu Israel erit Ecclesia et populus Dei. Ita Palacius: Ut Simon, inquit, precatus est felicia populo; ita precatur auctor: primo, ut Deus det jucunditatem cordis; quare comprehendit felicitatem privatam: cum enim corde laetus sum, felix sum; nam et Paulus ait: «Gaudete» in Domino semper; iterum, dico, gaudete; secundo, ut det pacem in diebus nostris, et semper: quae est felicitas publica; nam pax est status omnium bonorum; tertio, speciatim petit ut Israel credat sibi Dei misericordiam adesse; si enim id, ut debet, credat, habebit liberationem ab hostibus, per omnes dies quibus vixerit Deus. Quod Deus praestitit, non exstinguens gentem Judaeam usque ad Christum, per quem melius liberati, vere liberi sunt per omnem aeternitatem. De spiritualibus Judaeis loquor: «Non enim qui in manifesto, Judaeus est; neque quae in manifesto in carne, est circumcisio: sed qui in abscondito, Judaeus est, et circumcisio cordis in spiritu,» Rom. II, 28. Unde Syrus hos tres versus, scilicet 24, 25, 26, ita convertit: Laudaveruntque populus terrae Deum, qui fecit prodigia in terra, qui creavit homines de ventre matris suae, et gubernat eos secundum voluntatem suam, ad dandam nobis scientiam cordis, et sit pax inter eos, et consistat cum Simone misericordia, et cum semine ejus sicut dies coeli, id est perpetim in aeternum.
Paulo aliter Dionysius Carthusianus accipit τὸ credere nobiscum, etc., q. d. Det Deus Israeli pacem, quatenus filii Israel hinc inde per gentes dispersi percipiant et credant Deum misericorditer esse cum eo; sicque festinent ad terram Israel reverti, ut «liberet eos» (sic enim legit Dionysius, Jansenius et alii passim; sed pro eos, legendum cum Romanis et Graecis, nos) a captivitate et servitute gentium omnique malo. Sic et Lyranus.
27 et 28. DUAS GENTES ODIT (Syrus: In duabus gentibus contristata est) ANIMA MEA; TERTIA AUTEM NON EST GENS, QUAM ODERIM: QUI SEDENT IN MONTE SEIR, ET PHILISTIIM, ET STULTUS POPULUS QUI HABITAT IN SICHIMIS. — Interserit haec de tribus gentibus Israeli inimicis Siracides, ex amore et zelo Israelis. Quia enim omnia fausta precatus est Israeli, suumque eximium in eum affectum ostendit, orans ut Deus eum ab hostibus protegat: nunc consequenter ostendit suum in gentes tres hostiles odium, eo quod illae Israeli perpetim essent infestae; sicut ergo Israelis fidem et pietatem celebravit, ita nunc trium gentium infidelitatem, impietatem et hostilitatem detestatur. Graeca jam pro in monte Seir, habent, in monte Samariae; sed perperam: nam sic non tres gentes hic nominarentur, sed tantum duae: Samaritani enim iidem sunt cum Sichimitis; Samaritanorum enim metropolis, post excisam Samariam urbem, fuit Sichem. Vide hic rursum ut Latina Vulgata correctior sit et praestet Graecis originalibus. Pro odit, graece est, προσώχθισα; quod Complutensia vertunt: Onerosa fuit anima mea; Romana: Odit anima mea; Vatablus: Infensus fuit animus meus; alii: Offensa est anima mea. Idem verbum habetur Psalm. XCIV, 10, ubi dicitur: «Quadraginta annis offensus fui generationi illi;» graece προσώχθισα, hebraice אקוט acut; quod Aquila et Symmachus vertunt, aegre tuli, offensus fui, fastidivi; Chaldaeus, aspernatus sum; S. Hieronymus, displicuit mihi; Vatablus, rixatus sum, contendi, cum taedio pertuli. Sensus ergo est, q. d. Ego Siracides, sicut fideles et pios Israelitas, cives meos, toto animi affectu complector; ita plane aversor tres gentes infideles et impias, quae Deo exosae sunt, et ejus populo, puta Israeli, uti vicinae eumque quasi circumcidentes, ita eidem summe infestae. Prima gens est Idumaeorum, qui habitant «in monte Seir;» horum enim in Israelem odium coepit in Esau, primo eorum patre, qui Jacobum fratrem ob praereptam sibi primogenituram, internecino odio est prosecutus, illudque patris odium posteri non tantum imbiberunt, sed et vehementer auxerunt. Secunda gens est Philistinorum; hi enim, ut ex libris Judicum et Regum constat, perpetuis bellis et cladibus affecerunt vexaruntque Israelem. Tertia gens, quam summe odi, est Cuthaeorum, sive Samaritanorum Judaeis infensissimorum, quorum metropolis erat Sichem. Unde de ea dicit: «Tertia autem gens non est gens quam oderim;» quae verba sic ordinanda sunt, q. d. «Tertia gens quam oderim,» id est quam merito odisse debeam, «non est gens,» id est non est digna gentis nomine. Quapropter Syrus et Graeca habent tantum: Duas gentes odit anima mea, atque tertiam quae non est gens, id est non meretur nomen gentis. Aut certe: «Tertia autem non est gens quam oderim,» q. d. Tertia sicut non est gens, sic nec odio digna: quia vilis, abjecta; tum quia non erat una gens, sed conflata ex multis Assyriorum gentibus, puta ex Babyloniis, Cuthaeis, Avathais, Evathais, Sepharvaimitis, ut patet IV Reg. XVII, 24; erat ergo non tam gens, quam miscellanea plurium gentium turba: tum quia non erat illa gens, quam se esse jactabat, nimirum Judaea, oriunda ex Jacob et Patriarchis; hoc enim jactasse de se Samaritas patet Joan. IV, 20. Porro vocat hanc gentem «stultam;» quia cum Deo vero Israelitarum colebat idola Assyriorum, ut patet IV Reg. XVII, 24. Hinc Judaei Samaritanos maxime oderant, adeo ut nullum cum eis vellent habere commercium, ut patet Joan. IV, 20. Recens autem majoris odii occasio accesserat, quam innuit voce «Sichimis.» Pro quo nota Manassen Jaddi Pontificis fratrem in uxorem accepisse Nicato, filiam Sanaballat Cuthaei, quem Darius rex Persarum praefecerat Samariae; cumque Manasses ob hoc cum alienigena matrimonium, sacerdotio Hierosolymis spoliandus esset, cogitavit ejus repudium. Sanaballat ergo, ne eam repudiaret, promisit ei pontificatum novum: quare aedificavit templum simile Hierosolymitano in monte Garizim, ad cujus radices sita erat Sichem, quae tunc erat Samariae caput (Sichem enim a Jeroboam primo rege Israel, sive decem tribuum, facta erat caput Samariae; ac licet postea Amri rex idipsum transtulerit in Samariam urbem; tamen tempore Alexandri Magni rursum Sichem erecta est in caput Samariae, teste Josepho, lib. XI Antiq. Porro Sichem tempore Christi corrupte dicta est «Sichar,» postea «Neapolis,» atque ibidem Pontificem constituit Manassen generum suum. Quocirca de templo hoc velut schismatico et Hierosolymitani aemulo, assidua Judaeis cum Samaritis fuit controversia et contentio, ut patet Joan. IV, 20. Haec omnia patent ex Josepho, lib. XI Antiq. cap. VII et VIII, et lib. XII, cap. I. Excisum est tandem hoc templum post ducentos annos ab Hyrcano Pontifice, Simonis, fratris Judae Machabaei, filio, teste Josepho, lib. XIII, cap. XVII. Igitur Siracides inculcat hic odium Sichimitarum; quia eorum schisma et contentio recruduit sub ejus tempora, ob templum schismaticum recens erectum in Garizim juxta Sichem; hoc enim erectum fuit tempore Jaddi Pontificis, qui fuit avus Simonis Justi, cui coaevus fuit Siracides. Unde
Josephum tempore Ptolemaei Lagi, sub quo vixere Simon Justus et Siracides, describentem, lib. XII Antiq. cap. II: «Seditiones continuae erant inter eorum (Judaeorum, qui sub Ptolemaeo in Aegyptum migrarunt) posteros et Samaritas, instituta patria pertinaciter retinentes, pugnabantque inter se jugiter, dum Hierosolymitani suum templum sacrosanctum esse affirmant, et victimas a Judaeis non alio mittendas: Samaritae contra in montem Garizim eas mitti debere contendunt.»
Mystice Rabanus et ex eo Jansenius: Israel est Ecclesia et populus Christianus, cujus tres infensissimi hostes sunt: primo, Idumaei, id est Judaei, qui aeque ut Idumaei, ex fidelibus Patriarchis, Abraham, Isaac et Jacob, progeniti spiritales eorum in fide filios, puta fideles Christianos, persequuntur. Unde vocantur «Edom» et Idumaei, id est rufi: quia sanguine Christi, quem occiderunt, et Christianorum rubricati; et «Seir,» id est pilosi, quia superbi et duri obstinate in sua perfidia persistunt; secundo, sunt Philistiim, qui interpretantur ruina duplex, ait Rabanus. Hi repraesentant gentes idololatras, Turcas et Saracenos, qui nihil commune habent cum Christianis, sed in sua idololatria et sceleribus perseverantes Christianos atrocissime persequuntur; tertio, sunt Samaritae qui repraesentant haereticos. Hi stulti habitant in Sichimis, id est in humeris sive laboribus; quia quotidie perversa scribendo et prava docendo, stulte laborem suum consumunt, ut se et alios in errorem et gehennam pertrahant. Dicentes ergo se sapientes, stulti facti sunt, Rom. I. Hi non sunt gens una, quia ex variis locis orti, et ex variis sectis et haeresibus etiam inter se contrariis conflati; veritatem tamen religionis sibi solis contra Catholicos orthodoxos vindicare audent, mentientes se Apostolorum esse filios et discipulos, eorumque doctrinae insistere. Rursum Idumaeus, velut frater natu major Jacobo, sive Israele, repraesentat mundum; Philistaeus daemonem; Sichimita carnem, ait Palacius; Sichem enim corrupit Dinam Jacobi filiam, Gen. XXXIV. Porro hi tres hostes circumcidunt et occidunt fideles et Ecclesiam, sicut Israelem et Judam circumcidebant et obsidebant Idumaei a Meridie, Philistei ab Occidente, Sichimitae a Septentrione.
29. DOCTRINAM SAPIENTIAE ET DISCIPLINAE SCRIPSIT IN CODICE ISTO JESUS FILIUS SIRACH JEROSOLYMITA, QUI RENOVAVIT SAPIENTIAM DE CORDE SUO. — Syrus: Omnia proverbia sapientum et aenigmata eorum scripta sunt in codice isto. Hic versus et sequentes duo videntur esse adjecti Siracidi seniori sive avo, a Siracide juniore sive nepote, ut ostendat libri hujus auctorem esse Jesum filium Sirach avum suum; veteres enim, ut Moses, Josue, David, Samuel, etc., gloriam fugientes nomen suum libris non praeligebant. Unde in calce nomen ab aliis addebatur, ut sciretur libri auctor. Atque hac de causa ne tot libris S. Augustini, S. Hieronymi, S. Cypriani, etc., velut incertis et dubiis, utpote olim anonymis, tanta est inter doctores disceptatio. Eadem est de auctoribus libri Josue, Judicum, Regum, Paralipomenon, Judith, Tobiae, Esther, Machabaeorum, etc. Addidit ergo haec Jesus nepos, ut testetur librum hunc scriptum ab avo suo. Verum nil obstat quominus haec ab ipso Jesu seniore, sive avo scripta dicantur; sic enim in aliis nonnullis veterum libris nomen ab ipso auctore in calce adjectum legimus. Unde Graeca Romae correcta pro scripsit, legunt in prima persona scripsi, quasi ipse avus loquatur dicatque: Ego Jesus doctrinam sapientiae et disciplinae scripsi in codice isto. Primus, qui nomen suum operi praefixit, fuit Salomon; proverbia enim sua ipse sic inchoat: «Parabolae Salomonis, filii David regis Israel.» Graeca nonnulla, ut Tigurina, ad «Jesus filius Sirach» addunt: Eleazar, vel Eleazari, quasi Jesus hic fuerit filius Sirach, qui Sirach fuerit filius Eleazari, ita ut Jesus fuerit nepos Eleazari. Unde aliqui opinati sunt Jesum hunc fuisse nepotem Eleazari Pontificis, qui septuaginta Interpretes misit ad Ptolemaeum Philadelphum. Verum id refutavi in prologo; Jesus enim hic fuit coaevus Simoni Pontifici, qui Eleazarum in pontificatu antecessit, illumque quasi fratrem ejus haeredem et successorem reliquit. Nam in Simone finit elogia patrum, nec ullam Eleazari successoris facit mentionem. Quare paulo post Simonis mortem hunc librum scripsisse videtur, sub initium regni Ptolemaei Philadelphi; unde et nepos ejus in prologo fatetur se librum hunc ex Hebraeo in Graecum transtulisse sub Ptolemaeo Evergete, qui Philadelpho proxime in regnum Aegypti successit. Quocirca alii censent Sirach, patrem Jesu, alio nomine vocatum Eleazarum; erant enim Judaei polyonymi. Verum τὸ Eleazar, vel Eleazari, delent codices Graeci Romae emendati, aeque ac Latini omnes: quare plane irrepsisse videtur, esseque delendum.
Porro Jesus «renovavit sapientiam de corde suo;» quia priscam veterum sapientiam, sive ethicam jam obsoletam, et pene oblivioni traditam, de novo conscripsit, itaque eam quasi novam edidit et vulgavit. Graece est: ἀνώμβρησε σοφίαν ἀπὸ καρδίας, id est distillavit; Romana: Diffudit sapientiam a corde; Vatablus: Effudit animi sui sapientiam, alii proprie: Ut imbrem effudit sapientiam e corde suo, juxta illud Moysis: «Concrescat ut pluvia doctrina mea, fluat ut ros eloquium meum, quasi imber super herbam, et quasi stillae super gramina,» Deut. XXXII, 2. Vide ibi dicta.
30. BEATUS, QUI IN ISTIS VERSATUR BONIS: QUI PONIT ILLA IN CORDE SUO, SAPIENS ERIT SEMPER. — Syrus: Beatus vir, qui in his meditabitur, et discet ea, et capiet ea, et faciet ea. Nota: Adeo insitum naturae est beatitudinis desiderium, ut nemo sit qui non velit esse beatus. Unde S. Augustinus, lib. XIII De SS. Trinitate, cap. III: «Mimus quidam, inquit, cum se promisisset in theatro quid in animo haberent, et quid vellent omnes, aliis ludis esse dicturum, atque ad diem constitutum major multitudo conflueret, suspensis silentibus omnibus, dixisse perhibetur: Vili vultis emere, et caro vendere, etc. Ennius quoque dicens: Omnes mortales sese laudari exoptant, videtur pronuntiasse hominum omnium voluntates, etc. Ac si dixisset: Omnes beati esse vultis, miseri esse non vultis; dixisset aliquid quod nullus in sua non agnosceret voluntate.» Ibidem enim ostendit aliquos non cupere laudem, nec opes; sed nullus prorsus est qui non cupiat esse beatus. Verum multi quaerunt beatitudinem ubi non est, puta in honore, epulis, divitiis. Siracides ergo hic, digito ad fontes intento, indicat locum sedemque beatitudinis esse sapientiam; ut ibi eam quaeramus, alibi eam non inventuri. Sola enim sapientia, hoc est sola virtus, beat.
31. SI ENIM HAEC FECERIT, AD OMNIA VALEBIT: QUIA LUX DEI VESTIGIUM EJUS EST. — Syrus: Altitudo (eminentia) timoris Dei super omnia exaltata est; vide eum, fili mi, et ne dimittas eum. Sensus est, q. d. Beatus erit qui in bonis, tum virtutibus, tum earum praemiis, quae hoc libro describit, legendo et meditando assidue versatur: quare qui ea in corde suo recondit, sapiens evadet. Si enim haec in opus et praxim redegerit, ad omnia quae agenda erunt, fiet potens et validus (graece enim est ἰσχύσει), quia lux Dei vestigium ejus est. Est metonymia; «vestigium» enim ponitur pro gressu qui fit per vestigia, q. d. Quia ambulat, et vestigia gressuum actionumque suarum figit in luce legis et sapientiae Dei, juxta illud Christi: «Qui sequitur me, non ambulat in tenebris, sed habebit lumen vitae,» Joannis, VIII, 12. Unde Vatablus vertit: Qui haec egerit, valebit ad omnia; quia vestigium ponit in luce Domini, qui sapientia pios imbuit; quia scilicet Jesus Sirach haec scripsit non ex cerebro suo, sed ex illustratione lucis divinae. Alludit ad columnam ignis et lucis, quae quasi dux vitae Hebraeos praecessit in deserto, eosque certo duxit et perduxit in terram promissam; quacumque enim illa praecedebat, illac sequebantur Hebraei, ibique vestigia sua figebant, Exod. XIII, 21. Eadem de causa Abrahae apparuit lampas in caligine, transiens inter divisiones victimarum, Genes. XV, 17; lampas enim transiens repraesentabat Deum, qui Hebraeis quasi in tenebris Aegypti oberrantibus praetendit facem, ut tuto exirent: itaque Hebraeos invitabat ad exitum. Quare populo Hebraeorum tunc «lux Dei» fuit «vestigium ejus;» quia scilicet populus praeeuntis lucis vestigia secutus est. Idem tropologice, Deus facit justis, dum eis viam ad virtutem, perfectionem et beatitudinem praelucens indicat et commonstrat. Id facit per illustrationes rerum divinarum et coelestium, quas quasi fulgura menti immittit.
Graeca Complutensia, Vatablus et alii addunt: Et piis dedit sapientiam. Benedictus Dominus in saeculum. Fiat, fiat. Verum codices Romae emendati haec omittunt; prior enim pars mutuata et transsumpta videtur ex fine capitis XLIII, posterior ex fine Psalmi LXXXVIII.
ejus laudes operose pertexuit hoc cap. L. Audi Josephum tempore Ptolemæi Lagi, sub quo vixere Simon justus et Siracides, describentem, lib. XII Antiq. cap. II: "Seditiones continuæ erant inter eorum (Judæorum, qui sub Ptolomæo in Ægyptum migrarunt) posteros et Samaritas, instituta patria pertinaciter retinentes, pugnabantque inter se jugiter, dum Hierosolymitani suum templum sacrosanctum esse affirmant, et victimas a Judæis non alio mittendas : Samaritæ contra in montem Garizim eas mitti debere contendunt."
Mystice Rabanus et ex eo Jansenius : Israel est Ecclesia et populus Christianus, cujus tres infensissimi hostes sunt : primo, Idumæi, id est Judæi, qui æque ut Idumæi, ex fidelibus Patriarchis, Abraham, Isaac et Jacob, progeniti spiritales eorum in fide filios, puta fideles Christianos, persequuntur. Unde vocantur "Edom" et Idumæi, id est rufi : quia sanguine Christi, quem occiderunt, et Christianorum rubricati; et "Seir," id est pilosi, quia superbi et duri obstinate in sua perfidia persistunt; secundo, sunt Philistiim, qui interpretantur ruina duplex, ait Rabanus. Hi repræsentant gentes idololatras, Turcas et Saracenos, qui nihil commune habent cum Christianis, sed in sua idololatria et sceleribus perseverantes Christianos atrocissime persequuntur; tertio, sunt Samaritæ qui repræsentant hæreticos. Hi stulti habitant in Sichimis, id est in humeris sive laboribus; quia quotidie perversa scribendo et prava docendo, stulte laborem suum consumunt, ut se et alios in errorem et gehennam pertrahant. Dicentes ergo se sapientes, stulti facti sunt, Rom. 1. Hi non sunt gens una, quia ex variis locis orti, et ex variis sectis et hæresibus etiam inter se contrariis conflati; veritatem tamen religionis sibi solis contra Catholicos orthodoxos vindicare audent, mentientes se Apostolorum esse filios et discipulos, eorumque doctrinæ insistere.
Rursum Idumæus, velut frater natu major Jacobo, sive Israele, repræsentat mundum; Philistæus dæmonem; Sichimita carnem, ait Palacius; Sichem enim corrupit Dinam Jacobi filiam, Gen. xxxiv. Porro hi tres hostes circumcidunt et occidunt fideles et Ecclesiam, sicut Israelem et Judam circumcidebant et obsidebant Idumæi a Meridie, Philistei ab Occidente, Sichimitæ a Septentrione.
29. DOCTRINAM SAPIENTIAE ET DISCIPLINAE SCRIPSIT IN CODICE ISTO JESUS FILIUS SIRACH JEROSOLYMITA, QUI RENOVAVIT SAPIENTIAM DE CORDE SUO.
Syrus : Omnia proverbia sapientum et ænigmata eorum scripta sunt in codice isto. Hic versus et sequentes duo videntur esse adjecti Siracidi seniori sive avo, a Siracide juniore sive nepote, ut ostendat libri hujus auctorem esse Jesum filium Sirach avum suum; veteres enim, ut Moses, Josue, David, Samuel, etc., gloriam fugientes nomen suum libris non præligebant. Unde in calce nomen ab aliis addebatur, ut sciretur libri auctor. Atque hac de causa ne tot libris S. Augustini, S. Hieronymi, S. Cypriani, etc., velut incertis et dubiis, utpote olim anonymis, tanta est inter doctores disceptatio. Eadem est de auctoribus libri Josue, Judicum, Regum, Paralipomenon, Judith, Tobiæ, Esther, Machabæorum, etc. Addidit ergo hæc Jesus nepos, ut testetur librum hunc scriptum ab avo suo. Verum nil obstat quominus hæc ab ipso Jesu seniore, sive avo scripta dicantur; sic enim in aliis nonnullis veterum libris nomen ab ipso auctore in calce adjectum legimus. Unde Græca Romæ correcta pro scripsit, legunt in prima persona scripsi, quasi ipse avus loquatur dicatque: Ego Jesus doctrinam sapientiæ et disciplinæ scripsi in codice isto.
Primus, qui nomen suum operi præfixit, fuit Salomon; proverbia enim sua ipse sic inchoat : "Parabolæ Salomonis, filii David regis Israel." Græca nonnulla, ut Tigurina, ad "Jesus filius Sirach" addunt : Eleazar, vel Eleazari, quasi Jesus hic fuerit filius Sirach, qui Sirach fuerit filius Eleazari, ita ut Jesus fuerit nepos Eleazari. Unde aliqui opinati sunt Jesum hunc fuisse nepotem Eleazari Pontificis, qui septuaginta Interpretes misit ad Ptolemæum Philadelphum. Verum id refutavi in prologo; Jesus enim hic fuit coævus Simoni Pontifici, qui Eleazarum in pontificatu antecessit, illumque quasi fratrem ejus hæredem et successorem reliquit. Nam in Simone finit elogia patrum, nec ullam Eleazari successoris facit mentionem. Quare paulo post Simonis mortem hunc librum scripsisse videtur, sub initium regni Ptolemæi Philadelphi; unde et nepos ejus in prologo fatetur se librum hunc ex Hebræo in Græcum transtulisse sub Ptolemæo Evergete, qui Philadelpho proxime in regnum Ægypti successit.
Quocirca alii censent Sirach, patrem Jesu, alio nomine vocatum Eleazarum; erant enim Judæi polyonymi. Verum τὸ Eleazar, vel Eleazari, delent codices Græci Romæ emendati, æque ac Latini omnes : quare plane irrepsisse videtur, esseque delendum.
Porro Jesus "renovavit sapientiam de corde suo;" quia priscam veterum sapientiam, sive ethicam jam obsoletam, et pene oblivioni traditam, de novo conscripsit, itaque eam quasi novam edidit et vulgavit. Græce est : ἀνώμβρισε σοφίαν ἀπὸ καρδίας, id est distillavit; Romana : Diffudit sapientiam a corde; Vatablus : Effudit animi sui sapientiam, alii proprie: Ut imbrem effudit sapientiam e corde suo, juxta illud Moysis : "Concrescat ut pluvia doctrina mea, fluat ut ros eloquium meum, quasi imber super herbam, et quasi stillæ super gramina," Deut. xxxii, 2. Vide ibi dicta.
30. BEATUS, QUI IN ISTIS VERSATUR BONIS: QUI PONIT ILLA IN CORDE SUO, SAPIENS ERIT SEMPER.
Syrus: Beatus vir, qui in his meditabitur, et discet ea, et capiet ea, et faciet ea. Nota : Adeo insitum naturæ est beatitudinis desiderium, ut nemo sit qui non velit esse beatus. Unde S. Augustinus,
lib. XIII De SS. Trinitate, cap. III: "Mimus quidam, inquit, cum se promisisset in theatro quid in animo haberent, et quid vellent omnes, aliis ludis esse dicturum, atque ad diem constitutum major multitudo conflueret, suspensis silentibus omnibus, dixisse perhibetur : Vili vultis emere, et caro vendere, etc. Ennius quoque dicens: Omnes mortales sese laudari exoptant, videtur pronuntiasse hominum omnium voluntates, etc. Ac si dixisset : Omnes beati esse vultis, miseri esse non vultis; dixisset aliquid quod nullus in sua non agnosceret voluntate." Ibidem enim ostendit aliquos non cupere laudem, nec opes; sed nullus prorsus est qui non cupiat esse beatus. Verum multi quærunt beatitudinem ubi non est, puta in honore, epulis, divitiis. Siracides ergo hic, digito ad fontes intento, indicat locum sedemque beatitudinis esse sapientiam; ut ibi eam quæramus, alibi eam non inventuri. Sola enim sapientia, hoc est sola virtus, beat.
31. SI ENIM HAEC FECERIT, AD OMNIA VALEBIT: QUIA LUX DEI VESTIGIUM EJUS EST.
Syrus : Altitudo (eminentia) timoris Dei super omnia exaltata est; vide eum, fili mi, et ne dimittas eum. Sensus est, q. d. Beatus erit qui in bonis, tum virtutibus, tum earum præmiis, quæ hoc libro describit, legendo et meditando assidue versatur : quare qui ea in corde suo recondit, sapiens evadet. Si enim hæc in opus et praxim redegerit, ad omnia quæ agenda erunt, fiet potens et validus (græce enim est ἰσχύσει,) quia lux Dei vestigium ejus est. Est metonymia; "vestigium" enim ponitur pro gressu qui fit per vestigia, q. d. Quia ambulat, et vestigia gressuum actionumque suarum figit in luce legis et sapientiæ Dei, juxta illud Christi : "Qui sequitur me, non ambulat in tenebris, sed habebit lumen vitæ," Joannis, viii, 12. Unde Vatablus vertit : Qui hæc egerit, valebit ad omnia; quia vestigium ponit in luce Domini, qui sapientia pios imbuit; quia scilicet Jesus Sirach hæc scripsit non ex cerebro suo, sed ex illustratione lucis divinæ.
Alludit ad columnam ignis et lucis, quæ quasi dux vitæ Hebræos præcessit in deserto, eosque certo duxit et perduxit in terram promissam; quacumque enim illa præcedebat, illac sequebantur Hebræi, ibique vestigia sua figebant, Exod. xiii, 21. Eadem de causa Abrahæ apparuit lampas in caligine, transiens inter divisiones victimarum, Genes. xv, 17; lampas enim transiens repræsentabat Deum, qui Hebræis quasi in tenebris Ægypti oberrantibus prætendit facem, ut tuto exirent : itaque Hebræos invitabat ad exitum. Quare populo Hebræorum tunc "lux Dei" fuit "vestigium ejus;" quia scilicet populus præeuntis lucis vestigia secutus est. Idem tropologice, Deus facit justis, dum eis viam ad virtutem, perfectionem et beatitudinem prælucens indicat et commonstrat. Id facit per illustrationes rerum divinarum et cœlestium, quas quasi fulgura menti immittit.
Græca Complutensia, Vatablus et alii addunt : Et piis dedit sapientiam. Benedictus Dominus in sæculum. Fiat, fiat. Verum codices Romæ emendati hæc omittunt; prior enim pars mutuata et transsumpta videtur ex fine capitis xliii, posterior ex fine Psalmi LXXXVIII.