Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Laudatur Josias usque ad vers. 9. Inde Jeremias, Ezechiel et duodecim prophetae minores usque ad vers. 13. Inde Zorobabel, Jesus filius Josedec, et Nehemias usque ad vers. 16. Inde usque ad finem capitis regreditur Siracides ad priores priscosque patres, ac retexit laudes Henoch, Joseph, Seth, Sem et Adam, eosque inter se comparat.
Textus Vulgatae: Ecclesiasticus 49:1-19
1. Memoria Josiae in compositionem odoris facta opus pigmentarii. 2. In omni ore quasi mel indulcabitur ejus memoria, et ut musica in convivio vini. 3. Ipse est directus divinitus in paenitentiam gentis, et tulit abominationes impietatis. 4. Et gubernavit ad Dominum cor ipsius, et in diebus peccatorum corroboravit pietatem. 5. Praeter David, et Ezechiam, et Josiam, omnes peccatum commiserunt: 6. nam reliquerunt legem Altissimi reges Juda, et contempserunt timorem Dei. 7. Dederunt enim regnum suum aliis, et gloriam suam alienigenae genti. 8. Incenderunt electam sanctitatis civitatem, et desertas fecerunt vias ipsius in manu Jeremiae. 9. Nam male tractaverunt illum, qui a ventre matris consecratus est Propheta, evertere, et eruere, et perdere, et iterum aedificare, et renovare. 10. Ezechiel, qui vidit conspectum gloriae, quam ostendit illi in curru Cherubim. 11. Nam commemoratus est inimicorum in imbre, benefacere illis qui ostenderunt rectas vias. 12. Et duodecim Prophetarum ossa pullulent de loco suo: nam corroboraverunt Jacob, et redemerunt se in fide virtutis. 13. Quomodo amplificemus Zorobabel? nam et ipse quasi signum in dextera manu; 14. sic et Jesum filium Josedec? qui in diebus suis aedificaverunt domum, et exaltaverunt templum sanctum Domino, paratum in gloriam sempiternam. 15. Et Nehemias in memoria multi temporis, qui erexit nobis muros eversos, et stare fecit portas et seras, qui erexit domos nostras. 16. Nemo natus est in terra qualis Henoch: nam et ipse receptus est a terra. 17. Neque ut Joseph, qui natus est homo, princeps fratrum, firmamentum gentis, rector fratrum, stabilimentum populi: 18. et ossa ipsius visitata sunt, et post mortem prophetaverunt. 19. Seth et Sem apud homines gloriam adepti sunt, et super omnem animam in origine Adam.
Encomium Josiae.
1. Memoria Josiae in compositionem odoris facta opus pigmentarii. — Ita Latina, Romana et Graeca Romae correcta. Minus recte ergo pro facta Complutensia legunt facto vel confecto; et alii, facti. Rursum pro opus Graeca jam habent ergo, id est opere. Vide Franciscum Lucam, in Notis hic.
Graeca Romana sic clare habent: Memoria Josiae in compositione incensi, facta opere unguentarii; Vatablus: Instar mixturae odoramenti artificio unguentarii concinnatae, est Josiae memoria; Syrus: Nomen Josiae sicut thuribulum incensi (alius codex habet incensorum) commixti multitudine aromatum; alii: Memoria Josiae ut compositio thymiamatis confecti opere pigmentarii. Sensus ergo est, q. d. Memoria
Josiae est instar compositionis odoriferae (qua scilicet res odoriferae apta proportione inter se commiscentur et componuntur, ut fiat quid mixtum valde odoratum et suavissime redolens) facta, id est confecta, velut opus pigmentarii, hoc est, suavissima et gratissima tam Deo et Angelis, quam hominibus, praesertim Judaeis, est Josiae memoria. Sicut enim pigmentarius, sive aromatarius ex congrua commixtione et compositione aromatum, conficit compositum quoddam mire odoriferum; sic pariter memoria Josiae ex variis ejus virtutibus et praeclare factis composita et conflata efficit famam ejus mire fragrantem, suavem et jucundam omnibus posteris. Alludit ad thymiama (graece enim pro odoris est thymiamatos) quod componebatur ex commixtione quatuor aromatum, sive rerum odoratarum, nimirum ex stacte, onycha, galbano et thure, Exod. xxx, 34; sic enim memoria et fama viri sancti et pii, qualis erat Josias, conflatur ex pluribus virtutibus, praesertim quatuor per aromata totidem jam dicta repraesentatis; stacte enim repraesentat mortificationem, onycha castitatem, galbanum charitatem, thus religionem et orationem. Hinc Apocal. v, 8, S. Joannes vidit 24 seniores habentes phialas aureas plenas odoramentorum, quae sunt orationes Sanctorum. Vide dicta Exod. xxx, 34.
Quocirca Arabicus vertit: Nomen Josiae velut thuribulum, in quo est de omni fumatione bona, quod scilicet omnem fumum suaveolentem exhalat.
Primo igitur, sicut thymiama non ex uno aromate, sed ex variis componebatur; sic decus virtutis Josiae, memoria et fama non ex una virtute, sed ex variis, ac praesertim ex quatuor jam dictis, conflata fuit et composita. Unde S. Gregorius, lib. I Moral. cap. xxxix: Thymiama, ait, ex aromatibus componimus, cum in altari boni operis virtutum multiplicitate redolemus. Et Philo, lib. De Somniis: Sicut, ait, odoramenta suaveolentia replent proximos; sic vicini et contermini sapientis, ex afflatu ejus latissime se diffundentis, meliores evadunt. Sic adolescentulae, hoc est teneriores animae, percepta sponsi virtutum fragrantia, illectae clamant: Post te curremus in odorem unguentorum tuorum, Cant. i, 3.
Secundo, sicut aromata apta mensura inter se commisceri debebant, ut fieret thymiama: sic et virtutes apta proportione inter se componendae sunt, ut quid pulchrum et redolens efficiant; alia enim, v. g. magnificentia, humilitas, eleemosyna, obedientia decet subditum, alia superiorem, alia plebeium, alia principem; alia laicum, alia sacerdotem, alia religiosum, etc.
Tertio, thymiama maxime notat pietatem Josiae circa cultum Dei, resque sacras promovendas; ipse enim sustulit aruspices, magos, sacerdotes, sacrificia, altaria et templa idolorum fabricata a Salomone, Achaz, Manasse et Jeroboam, ac pro eis veros Dei sacerdotes, et sacra, ipsumque ve-
rum thymiama restituit. Lege sancta ejus circa hanc rem gesta toto capite xxiii lib. IV Reg. Josias ergo fuit excisor omnis superstitionis et inveteratae per tres annorum centurias idololatriae, ac avitae veraeque religionis restaurator. Quocirca Josiae nomen, virtus et pietas trecentis annis ante ejus nativitatem, sub exordia idololatriae invectae a Jeroboam, praedicta fuit a Deo per Prophetam, III Reg. cap. xiii, 1: Et ecce, inquit, vir Dei venit de Juda in sermone Domini ad Bethel, Jeroboam stante super altare, et thus jaciente. Et exclamavit contra altare in sermone Domini, et ait: Altare, altare, haec dicit Dominus: Ecce filius nascetur domui David, Josias nomine, et immolabit super te sacerdotes excelsorum, qui nunc in te thura succendunt, et ossa hominum super te incendet. Hanc de se prophetiam post trecentos annos implevit Josias, cum, ut dicitur IV Reg. xxiii, 15: Insuper et altare quod erat in Bethel, et excelsum quod fecerat Jeroboam, etc., destruxit atque combussit; et vers. 20: Et occidit universos sacerdotes excelsorum, qui erant ibi, super altaria; et combussit ossa humana sacerdotum, qui tempore Jeroboam in altaribus istis sacrificarunt idolis. Quocirca vers. 25 subditur: Similis illi non fuit ante eum rex, qui reverteretur ad Dominum in omni corde suo, et in tota anima sua, et in universa virtute sua, juxta omnem legem Moysis: neque post eum surrexit similis illi.
Idcirco apposite vocatus est a Deo Josias, hocque nomen tribus ante eum saeculis ab eo praedictum, et exordio idololatriae Jeroboam oppositum fuit; Josias enim, vel, ut Hebraei praenuntiant, Josiahu, haec omnia ejus gesta jam dicta significat; Josias enim, primo, hebraice dicitur quasi scai ia, id est munus, vel oblatio Dei; aut quasi es ia, id est ignis Dei, vel urens Dominus; quia flagrans zelo Dei, igne combussit idola et idololatras. Unde auctor Imperfecti apud S. Chrysostomum, homilia i in Matthaeum, ad illa verba: Amon autem genuit Josiam. Josias, inquit, interpretatur, ubi est hostia Domino? vel salus Domini, etc. Providentia autem Dei secundum quod futurus erat Josias, dispensavit ei nomen imponi, ubi est hostia Domini. Tale enim sacrificium obtulit Domino Deo, quale nec ante eum aliquis regum, nec post eum. Et ipse fuit hostia Deo, secundum quod mandat Apostolus, Rom. xii: Ut exhibeatis corpora vestra hostiam vivam, sanctam, Deo placentem. Et ipse fuit populi sui in tempore suo salus. Et mox: Tertius est Josias, cujus nomen prophetatum est priusquam nasceretur, ii tres sunt: Samson, Josias, Joannes. Horum enim trium nomina, antequam nascerentur, praedicta et imposita sunt a Deo.
Secundo, Josias hebraice idem quod iesca ia, id est salus Domini, uti jam dixit Auctor Imperfecti, adeoque Josias quasi idem est quod
Jesus; ejus enim expressus fuit typus, uti mox ostendam.
Tertio, Josias dici potest quasi ies ia, id est existens Dominus aut Domini; quia plenus Deo ejus honorem vindicavit, cultumque restituit. Ita Pagninus in Interpretatione nominum Hebraicorum.
Quarto, Josias idem est, ait Pagninus ibidem, quod cessatio Domini, vel requies Domini, vel requiescet Dominus, vel requies mea Dominus; quia ipse cessare fecit iram Dei contra idololatras, ac Deus in eo quasi in templo suo requievit, et ipse vicissim in Deo. Denique ipse effecit ut Deus in Israele, Jerusalem et templo postliminio redux requiesceret.
Magis genuine Josias idem est quod iaas ia, id est abrenuntiavit (sic enim vertunt Septuaginta et Noster, Ecclesiast. ii, 20), abdicavit, ablegavit Dominus, scilicet idola et idolorum cultores. Hoc enim fecit Deus per Josiam.
Allegorice, Josias est Jesus Christus, qui igne charitatis et zeli succensus, seipsum fecit hostiam Deo pro salute hominum in ara crucis. Quocirca memoria vitae et passionis Christi omnibus Christianis est odoratissima et suavissima, praesertim Religiosis et sanctis perfectionis studiosis, quorum assidua cogitatio est de Jesu Christo; ac proinde Jesus illis est quasi unguentum odoriferum ex variis speciebus aromaticis, puta ex humilitate, obedientia, paupertate, patientia, fortitudine, charitate, caeterisque eximiis virtutibus commixtum atque compositum, quod mentem roborat ad pugnam contra spiritales hostes, et sensum interioris odoratus mire oblectat. Nam, ut ait S. Bernardus, in Cant. serm. 15, ad illud: Oleum effusum nomen tuum: nomen Jesu, si nominetur et invocetur, exercitatos reparat sensus, virtutes roborat, vegetat mores bonos atque honestos, castas fovet affectiones. Et inferius: Nihil ita irae impetum cohibet, superbiae tumorem sedat, sanat livoris vulnus; restringit luxuriae fluxum, exstinguit libidinis flammam, sitim temperat avaritiae, ac totius indecoris fugat pruriginem; siquidem, cum nomino Jesum, hominem mihi propono mitem et humilem corde, benignum, sobrium, castum, misericordem et omni denique honestate ac sanctitate conspicuum, eumdemque ipsum Deum omnipotentem, qui suo me et exemplo sanet, et roboret adjutorio. Haec omnia simul mihi sonant, cum insonuerit Jesus. Sumo itaque mihi exempla de homine, et auxilium a potente; ille tanquam pigmentarius species; hoc tanquam unde acuam eas, et facio confectionem, cui similem medicorum nemo facere possit. Hoc tibi electuarium habes, o anima mea, reconditum in vasculo vocabuli hujus quod est Jesus; salutiferum certe, quodque nulli unquam pesti tuae inveniatur inefficax. Semper tibi in sinu est, semper in manu; quo tui omnes in Jesum et sensus dirigantur et actus.
Cantic. viii. Idem in Formula honestae vitae sub initium: Sit tibi Jesus, inquit, semper in corde, et nunquam imago crucifixi ab animo tuo recedat. Hic tibi sit cibus et potus, dulcedo et consolatio tua, mel tuum, et desiderium tuum, lectio tua et meditatio tua, oratio et contemplatio tua, vita mors et resurrectio tua. Quocirca viri spiritales qui satagunt Deum semper habere praesentem, ac jugiter in Dei praesentia versari, incipiunt hanc Dei praesentiam sibi efformare in Deo incarnato, puta in Jesu Christo; hunc enim facilius est concipere et phantasiae imprimere, quam ipsum Deum qui purus est spiritus. Vide nostrum Alvarum de Paz, tractatu De Perfecta contemplatione, libro V, parte I, apparatu 2, cap. vii.
Tropologice, Josias est quivis vir sanctus et zelator honoris divini, qui acervum virtutum, quas thymiama, sibi miscet et componit, quod omnes oblectet, et ad sui imitationem alliciat: cujus proinde memoria et gloria longe lateque spargitur et perennat; ac praesertim talis est, qui haeresim et impietatem profligat et exstirpat, quique avitae religionis et pietatis est restaurator, quales omni saeculo Deus suscitavit. Tales fuere S. Athanasius, S. Augustinus, S. Basilius, S. Hieronymus, S. Antonius, S. Benedictus, S. Bernardus, S. Dominicus, S. Franciscus, et nuper noster S. Ignatius. Atque e regibus et principibus Constantinus, Theodosius, Carolus Magnus, Jagello, Casimirus, S. Ludovicus, ac moderni Imperatores, Reges et Duces orthodoxi.
Huc facit similis unius e Septuaginta duobus S. Scripturae Interpretibus, apud Aristeam, tomo VII Biblioth. SS. Patrum, sententia. Ptolemaeus Philadelphus enim, Septuaginta duobus Interpretibus S. Scripturae singulis singulas quaestiones ethicas proponens, quarto hanc proposuit: Quomodo rex et judex bonam assequatur famam? Ad quam ille: Si omnibus, inquit, te aequum ratione praebueris, et nihil superbe, nihilque praeter potentiae tuae viribus contra delinquentes agas. Id autem assequeris, si Dei dispositionem inspicias, qui dignis sua vota perficit, peccantibus vero vel per insomnia, vel opere demonstrat quid illis nocivum sit; neque secundum eorum peccata, neque pro magnitudine virium suarum homines caedit, sed mansuetudine usus corrigit recte.
Nota: Memoria, primo, hic accipi potest simpliciter pro recordatione, q. d. Recordatio Josiae est suavissima et gratissima; secundo, memoria accipi potest pro fama et gloria, per metalepsin: memoria enim Josiae fuit gloriosa. Sic cap. xlvi, 14, dicitur: Memoria, id est fama et gloria Judicum Israel, sit in benedictione; et cap. xxxix, 13: Non recedet memoria, idem gloria ejus (sapientis). Unde explicans subdit: Et nomen ejus requiretur a generatione in ge-
nerationem. Et Psal. cxi, 6: In memoria aeterna erit justus. Hinc memoria metonymice significat monumentum erectum ad memoriam et gloriam. Item diem festum institutum ad memoriam Sancti, vel rei alicujus gloriosae, juxta illud Psal. cxliv, 7: Memoriam abundantiae suavitatis tuae eructabunt. Sic dies festi Martyrum a Cypriano, indeque in Martyrologiis, vocantur Memoriae Martyrum; hos enim dies annotari et recoli ac celebrari jubet S. Cyprianus, lib. III, epist. 7: Cum, inquit, confessioni accedit moriendi terminus, consummata Martyris gloria est. Denique et dies eorum, quibus excedunt, annotate, ut commemorationes eorum inter memorias Martyrum celebrare possimus (quanquam Tertullianus scribat et significet mihi dies, quibus in carcere beati fratres nostri ad immortalitatem gloriosae mortis exitu transcant), et celebrentur hic a nobis oblationes et sacrificia ob commemorationes eorum, quae cito vobiscum Domino protegente celebrabimus. Vocantur hi dies Memoriae, quia iis anniversarie recurrentibus, recolebant et praedicabant heroica Martyrum dicta, facta, tormenta, constantiam, victoriam. Unde idem Cyprianus, libro IV, epist. 5: In servo Dei, inquit, victoriam gloria vulnerum fecit, gloriam cicatricum memoria custodit. Nec rudis iste aut novus est in Celerino titulus gloriarum, quia ejus Celerina jam pridem martyrio coronata est, etc.; dum diabolum Christi confessione prosternunt, palmas a Domino et coronas illustri passione meruerunt. Sacrificia pro eis semper, ut meministis, offerimus, quoties Martyrum passiones et dies anniversaria commemoratione celebramus. Celebrant enim super memorias, id est super sepulcra et monumenta Martyrum. Atque inde coepit origo scribendi Martyrologia; ac primus, quod sciam, qui Martyrologium scripsit, fuit Eusebius Caesariensis, qui paulo post S. Cyprianum vixit; voluerunt enim in Martyrologiis exstare memoriam Martyrum, tum ad eorum gloriam,
tum ad posterorum exemplum. Eadem de causa Siracides hic texit catalogum, et quasi Martyrologium Josiae, et Sanctorum veteris Testamenti.
2. In omni ore quasi mel indulcabitur (graece glykanthesesai, id est dulcescet, dulcis erit) ejus memoria, et ut musica in convivio vini. — Syrus: Sicut mel palato, dulcis est ejus memoria; et veluti canticum super potationem vini; Vatablus: Omni ore mellis in modum dulcis, et ut in facundo vini convivio musica, q. d. Omni ori narranti pia et sancta facta Josiae, dulcis erit ejus commemoratio instar mellis, et instar musicae. Suavem gratamque Josiae memoriam explicat per tria, quae tres primarios sensus mire oblectant, scilicet per incensum et thymiama, quod odoratum aeque ac visum; per mel et vinum, quod gustum; per musicam, quae auditum pascit et mulcet. Sicut ergo mel mira sua dulcedine dulcorat palatum, musica in convivio opiparo rapit auditum: sic
commemoratio Josiae mire delectat os mentemque commemorantis, ut videatur sibi mel comedere; et aures audientis, ut videatur sibi suavissimum in convivio concentum audire, in quo uti fauces epulis et vino, ita aures musica harmonia pascuntur. Ubi indirecte et tacite suavitatem memoriae Josiae non tantum musicae, sed et convivio vineque odorato et delicato assimilat. Id revera ita accidisse liquet ex II Paralip. xxxv, 24 (quo hic alludit Siracides), ubi de mortuo Josia dicitur: Universus Juda et Jerusalem luxerunt eum; Jeremias maxime: cujus omnes cantores atque cantatrices, usque in praesentem diem, lamentationes super Josiam replicant; et quasi lex obtinuit in Israel, ut de iis quasi de re usitata, et omnium ore celebrata dicatur: Ecce scriptum fertur in Lamentationibus. Lamentationes hae Jeremiae fuerunt carmina in laudem gestorum Josiae a Jeremia composita, quae omnium ore terebantur, et canebantur cum suavissima et gratissima ejus recordatione, fama et gloria. Quare lamentationes hae diversae fuere a threnis Jeremiae, ut ibidem ostendi.
Porro apposite memoriam Josiae melli comparat, quia, sicut mel conservat corpora ne putrescant: sic et memoria conservat nomen et famam ne corrumpantur. Ita Plinius, lib. xxii, cap. xxiv: Mellis natura, inquit, talis est, ut putrescere corpora non sinat, jucundo sapore atque non aspero, alia quam salis natura. Unde Babylonii corpora defunctorum melle condiebant, ut manerent incorrupta. Audi Statium, lib. III Sylvar.: Duc et ad Aemathios manes, ubi belliger urbis Conditor, Hyblaeo perfusus nectare, durat. Audi et Corippum de Justino Imperatore juniore avunculi corpus condiente: Thura Sabaea cremant, fragrantia mella locatis Infundunt pateris, et odoro balsama succo. Centum aliae species, unguenta mira feruntur, Tempus in aeternum sacrum servantia corpus. Idem docet Columella, lib. II, Xenophon, lib. V Graecarum rerum, et Scaliger, exerc. 119, qui surculos melle perfusos diu servari, et facile transferri posse docet. Memoria ergo Josiae est quasi mel in ore, quia cunctorum sermone quasi melle conservatur, quando omnes odorata recordatione et honorata laude eum prosequuntur, nec sinunt famam nomenque ejus intermori aut corrumpi, juxta illud Psal. cxi, 7: In memoria aeterna erit justus, ab auditione mala non timebit; nimirum sapientia et justitia est quasi mel, conservans sapientem et justum in hominum memoria, ne putrescat et intereat, juxta illud Prov. xxiv, 13: Comede, fili mi, mel, quia bonum est, etc.: sic et doctrina sapientiae animae tuae: quam cum inveneris, habebis in novissimis spem, et spes tua non peribit. Et Prov. x, 7: Memoria justi cum laudibus (Sep-
tuaginta, in encomiis), et nomen impiorum putrescet. Denique huc facit illud Iphigeniae, apud Euripidem, in Tauris: Et apis populatricis montium Liquorem floreum tuo infundam rogo. Veteres enim mel infundebant rogo, quo parentum vel amicorum defunctorum corpora cremabant, ut per hoc innuerent, quam grata dulcisque sibi fuisset eorum in vita conversatio, ac post mortem futura esset eorumdem memoria et recordatio; haec enim sola eis apud homines superest, vivitque posthuma.
Allegorice, Josias est Jesus Christus, cujus nativitatis, passionis, resurrectionis, etc., gratissima apud fideles et sanctos est memoria, adeoque, ut ait S. Bernardus, Jesus est mel in ore, melos in aure, jubilus in corde. Sicut enim mel ori dulcissimum est, sic os viri pii, cum ex abundantia cordis de Jesu suo loquitur, quasi mel et gustare et fundere videtur; uti S. Franciscus quoties Jesum pronuntiabat, toties intima dulcedine perfundebatur, ut sibi mel lingere videretur. Rursum Jesu nominatio et commemoratio, viro pio est quasi musica in convivio vini; quia auditui dat gaudium et laetitiam, adeo ut exsultent ossa humiliata, ut scilicet virtutes, quae ossa sunt animae, hac memoria rigatae reflorescant, et abjecto omni tepore in sancte operando fervescant. Ita noster Alvarez, in loco jam citato.
Tropologice, Josias est quivis fidelis et sanctus, praesertim zelator et restaurator religionis et pietatis, cujus memoria discipulis et posteris dulcis est, ut mel, ut vinum, ut deliciae, ut musica.
Quocirca sapienter S. Chrysostomus, homilia 30 in Genesin, docet memoriam et famam non parari magnificis fabricis, columnis, titulis, sed heroicis virtutibus, et praesertim charitate et eleemosyna; illa enim vana et caduca sunt, hae verae et stabiles: rursum hae sanctae et coelestes sunt, illa saepe cum scelere, saepius cum vanitate conjuncta; quare per illa non tam laus quam probrum paratur: Igitur, inquit S. Chrysostomus, hoc non est memoriam assequi, sed infamari, et spectatorum linguas acuere in accusationem. Quod si omnino aeternam memoriam amas, ego tibi viam monstrabo, qua poteris semper celebrari, et quae dabit tibi fiduciam in futuro saeculo. Hoc pacto igitur poteris et commemorari et celebrari quotidie encomiisque evehi, et post hanc vitam, si has pecunias in manus inopum dispenses, relictis lapidibus, et splendidis aedificiis, et villis, et balneis. Haec memoria immortalis, haec memoria innumeros tibi thesauros conciliat, haec memoria a sarcina peccatorum alleviat, haec multam tibi fiduciam apud Deum conciliat. Cogita, obsecro, et haec verba quae singuli dicturi sunt: Ecce hunc misericordem et benignum, hunc mansuetum, hunc suavem, hunc tam largum dispensa-
Dispersit enim, inquit, dedit pauperibus, justitia ejus manet in saeculum. Et paulo inferius: Uno die divitias dispersit, et justitia ejus manet in saeculum, et memoriam facit immortalem. Vidisti memoriam, quae se in omne saeculum extendit? Vidisti memoriam magnis et ineffabilibus plenam bonis? Tali aedificio nostri memoriam relinquere studeamus. Non lapidibus aedificasse non solum nihil nobis prodesse poterit, sed nos continuo et clara voce infamabit. Et nos hinc abimus deferentes peccata inde parta, et aedificium hic relinquimus; quin nec frigidam et inutilem memoriam consequimur, sed potius probris deturpamur, nomenque statim transit ad alterum. Etenim sic res habent, ut ab hoc ad alium transeant, et ab illo iterum in alium. Et hodie quidem domus dicebatur hujus, cras vel alio die mox dicetur alterius. Subdit deinde exemplum Tabithae, cujus eleemosynas post mortem omnes celebrarunt, Act. ix, 39, ac demum concludit: Si memoriam quaeris, si veram gloriam amas, hanc imitare, tales domos exstrue, noli sumptus tuos inanimatis impendere; sed cum illis, qui ejusdem sunt generis, misericordiam facito. Haec laude digna est memoria, haec magnum lucrum affert.
3. Ipse est directus divinitus in poenitentiam gentis, et tulit abominationes impietatis. — q. d. Josias a Deo fuit destinatus, electus et directus ad gentis Judaicae conversionem. Unde ipse abstulit abominanda impiorum idola, excelsa, lucos, magias, incantationes, lupanaria etiam effeminatorum, id est scortorum masculorum: quod est peccatum abominandum, ideoque mutum, prae exsecratione non nominandum; vide IV Reg. xxiii, 24. Quae omnia impietas impiis regibus et hominibus erigenda et colenda sugges-
serat. Pro in poenitentiam graece est epistrophe, id est conversione, ut scilicet converteret Judaeos ab idololatria ad cultum veri Dei, ab impietate ad pietatem, a luxuria ad castitatem, etc., quae conversio fit per poenitentiam. Pro est directus divinitus, Graeca jam tantum habent kateuthynthe: quod primo Complutenses et Romani ad verbum vertunt, directus est; secundo, alii vertunt active, recte gessit; quod sequitur ex primo: qui enim dirigitur a Deo, hic utique recte se gerit. Unde Vatablus vertit: Hic in populo reformando dexteritate usus est, et abominandas impietates sustulit. Magna enim dexteritate opus est, ut abusus et scelera inolita tollantur, praesertim communia et frequentata a toto populo. Unde S. Augustinus, epist. 64 ad Aurelium, et habetur dist. 44, cap. 6 Comessationes, docet comessationes et ebrietates
quae in Africa fieri solebant a populo in festis Martyrum, non violenter, sed leniter et dextre tollendas: Non ergo aspere, inquit, quantum existimo, non duriter, non modo imperioso ista tolluntur, magis docendo quam jubendo, magis
monendo quam minando; sic enim agendum est cum multitudine peccantium. Severitas autem exercenda est in peccata paucorum. Et si quid minamur, cum dolore fiat, de Scripturis comminando vindictam futuram, ne nos ipsi in nostra potestate, sed Deus in nostro sermone timeatur.
Ita prius movebuntur spiritales, vel spiritalibus proximi, quorum auctoritate et lenissimis quidem, sed instantissimis admonitionibus caetera multitudo frangatur. Quocirca Henricus IV, nuper Franciae rex, sapienter dictabat, haeresim nascentem, vi reprimendam, et instar nascentis incendii aquis suffocandam, ferroque opprimendam; crescentem vero et gliscentem, consilio
dissipandam; perfectam denique et formatam, complexu superandam, ut scilicet amore, benevolentia et beneficentia haereticos tibi devincias, itaque sensim ab haeresi ad veram fidem abducas; ne, si violenter id efficere velis, omnes in te concites, tibique et regno periculum crees.
Porro Syrus alio abit: Quoniam, inquit, absconditus est a tentationibus, et abstulit opera erroris, tradiditque Deo cor suum; alius codex habet: Non fecit amplius opera pueritiae suae, et tradidit Deo cor suum.
4. Et gubernavit (graece kateuthyne, id est direxit) ad Dominum cor ipsius (cor suum), et in diebus peccatorum (anomon, id est iniquorum et impiorum hominum) corroboravit pietatem. — Graece variousin, quod alii vertunt, fortiter tenuit pietatem. Melius et nervosius Noster vertit corroboravit: quia Josias non tantum in se tenuit, sed et aliis omnibus magna animi spiritusque sui efficacia et robore impressit verum piumque Dei cultum, pios in eo confirmando, impios ad eum pelliciendo, et tam praemiis quam poenis propositis convertendo. Unde Vatablus vertit: Pietatem temporibus impiorum constabilivit; Syrus, fecit veritatem. Hinc Josias celebravit Pascha solemne et commune, quale nunquam antea a temporibus Judicum celebratum fuerat, uti dicitur IV Reg. cap. xxiii, 22. Sacerdotum quoque et Levitarum officia neglecta, vel collapsa pristino vigori restituit, II Paralip. xxxv, 1. Nota: Prius hemistichium indicat causam posterioris. Causa enim cur Josias corroboraverit pietatem, est, quod ipse direxerit ad Deum cor suum, eum amando et colendo in omni corde suo, et in tota anima sua, et in universa virtute sua, IV Reg. xxiii, 23. Qui enim toto corde Deum diligit et colit, hic utique zelum pro ejus cultu induit, ut omnia illi contraria evertere, omnesque ad eumdem totis
viribus traducere et convertere satagat. Porro magnum robur pietatis et religionis situm est in pietate regum: hi enim cum magna auctoritate et potentia polleant, religionem collapsam restaurare et corroborare valent, si id efficaciter et robuste velint, uti liquet in Constantino Magno, Theodosio, Carolo Magno, S. Ludovico, caeterisque piis regibus.
5. Praeter David, et Ezechiam, et Josiam, omnes (reges Juda) peccatum commiserunt. — Graece, plemmeleian eplemellesan, id est delictum deliquerunt; Syrus, corruperunt; Vatablus, perfidiose defecerunt. Per peccatum enim non quodlibet (sic enim peccavit et David homicidio et adulterio), sed antonomastice idololatriam et superstitionem intelligit. Hoc est enim peccatum peccatorum, quod secum caetera omnia adducit; idololatra enim est apostata, qui perfide a Deo ad idolum, id est ad daemonem, desciscit. Peccatum ergo intelligit idololatriae, vel cultae, vel non omnino sublatae.
Dices: Etiam rex Asa et Josaphat fuere veri Dei cultores et osores idolorum. Respondeo: id verum est, sed tamen peccavit uterque peccato idololatriae vicino et annexo. Nam nec Asa, nec Josaphat abstulit excelsa, scilicet templa et altaria erecta in montibus locisque excelsis, quae Deus vetuerat, III Regum xv, 14, et III Regum xxii, 44. Insuper cum idololatris regibus Israel, Achab, Ochozia et Joram amicitias et connubia junxit, itaque eorum idololatriam indirecte fovit et roboravit: quam ob causam semel et iterum acriter reprehensus fuit a Propheta submisso a Deo, lib. II Paralip. cap. xix, 2: Impio, inquit, praebes auxilium, et his qui oderunt Dominum amicitia jungeris, et idcirco iram quidem Domini merebaris: sed bona opera inventa sunt in te, eo quod abstuleris lucos, etc. Et cap. xx, 37: Prophetavit autem Eliezer, etc., ad Josaphat dicens: Quia habuisti foedus cum Ochozia, percussit Dominus opera tua, contritaeque sunt naves, nec potuerunt ire in Tharsis.
Notent hunc locum reges et principes Christiani, discantque non sufficere quod ipsi sint orthodoxi et pii, sed insuper Deum ab eis requirere, ut haereticos et haeresim, quoad possunt, exstirpent, omnesque sibi subditos faciant orthodoxos, et verae fidei ac religionis cultores: si enim Asa et Josaphat reges pii dicuntur peccatum magnum, imo maximum, idololatriae commisisse, quod vel excelsa non abstulerint, vel cum idololatris foederati et conjugati fuerint; utique eidem peccato affines censebuntur, qui haereticos et haeresim tolerant, imo serpere et gliscere permittunt, quique cum eis temere foedera contra Ecclesiam et Ecclesiae principes sanciunt: hoc enim est fovere haereticos et favere haeresi, fidem vero et fideles deprimere, imo debellare: haeresis enim est idololatria. Nam haereticus suam haeresim quasi idolum effingit, aliisque colendum proponit, id est vere et proprie haereticus Deum non verum, sed fictum et falsum format et colit. Qui enim dicit Deum non habere Filium, uti docebant Ariani; aut non esse trinum in personis, uti docebant Sabelliani; aut non esse liberi arbitrii, uti docent moderni; aut quid aliud falso ipsi affingit; utique non verum Deum, qui est, sed alium Deum, qui
non est; ac proinde falsum numen, et idolum a se confictum colit; Deus enim verus habet filium, est trinus in personis, est liberi arbitrii, etc. Quare Deus carens filio, tribus personis, libero arbitrio, etc., utique non verus, sed fictus falsusque, ideoque diabolicus et idolum est. Vide dicta in epist. S. Judae, vers. 8, et II Petri ii, 10.
Idipsum videre et sanxere Philosophi. Plato, lib. II De Republica, religionem verumque Dei cultum basim et fundamentum reipublicae constituit. Prima, inquit, in omni republica bene constituta cura esto de vera religione. Et lib. VII: Ejus reipublicae quae felix esse volet, magistratus in veri Dei et veri boni cognitione edocentur prima statim ab infantia. Causam subdit: Veri Dei verique boni ignorantia innumerabilium, tum privatarum, tum publicarum calamitatum, pessimorumque consiliorum in republica fons est et origo; idque toto deinceps libro commonstrat. Idem, lib. II De Legibus: Princeps, inquit, suis inculcet, nullas res externas absque virtute, pietate in Deum, et justitia esse utiles vel jucundas. Et lib. IV: Religio vera est firmamentum reipublicae, ideoque potissima de ea constituenda cura reipublicae esse debet. Et lib. X: Vera religio basis reipublicae ideoque omnis impietas punienda.
6. Nam reliquerunt legem Altissimi reges Juda, et contempserunt timorem Dei. — Ita Romana. Dat causam cur omnes reges Juda praeter Davidem, Ezechiam et Josiam peccatum idololatriae commiserint, illam vel exercendo et sanciendo, vel permittendo; quia, inquit, omnes vel ex parte, vel in totum reliquerunt legem Dei, et contempserunt timorem, id est reverentiam, cultum et religionem Dei. Graece est: Nam reliquerunt legem Altissimi, reges Judae defecerunt; Vatablus, reges Judaici descivere. In totum id fecere Achaz, Manasses et alii qui idola erexerunt; ex parte, qui excelsa non abstulerunt. Unde de Salomone, Asa, Josaphat, Joas, Amasia et Azaria regibus alioqui piis in lib. Regum dicitur, et haec macula laudibus eorum injicitur: Verumtamen excelsa non abstulit. Et tamen excelsa haec pleraque non idolis, sed Deo vero erant erecta: verum quia Deus ea vetuerat ob periculum idololatriae, hinc culpantur reges, quia ea permiserunt, nec sustulerunt.
7. Dederunt enim regnum suum aliis, et gloriam suam alienigenae genti. — To enim probat id quod praecessit, q. d. Quod reges Juda derelique-
rint legem et timorem Domini, patet ex effectu. Nam dederunt, id est sua impietate meruerunt, fueruntque causa ut daretur regnum eorum gloriosum alienigenis, puta Assyriis et Babyloniis. Pro dederunt, legit Noster cum Graecis, Romanis, Dozza in plurali; Complutensia vero legunt in singulari edoke, id est dedit, scilicet Deus irritatus sceleribus regum Juda. Rursum pro regnum graece est keras, id est cornu, id est robur, imperium, regnum. Bestiarum enim robur, quo ceteras petunt et subigunt, iisque imperant, situm est in cornibus. Unde aliqui ex Graeco sic vertunt: Dederunt enim cornu suum aliis, et gloriam suam genti alienae. Per gloriam significantur non tantum opes, decus, magnificentia, sed et majestas templi, sacrorum, pontificum, oraculorum, Prophetarum, doctorum, etc. Haec enim omnia destruxerunt vel profanarunt Chaldaei. Syrus: Dederunt vim (gloriam et fortitudinem) suam aliis, et honorem suum genti alienae.
Encomium Jeremiae.
8. Incenderunt (scilicet alii, sive gens alienigena quae praecessit) electam sanctitatis civitatem, et desertas fecerunt vias ipsius in manu Jeremiae. — q. d. Impii reges Juda sua impietate meruerunt, ut alii, sive gens alienigena, puta Chaldaei, incenderent regni eorum metropolim, puta Jerusalem, civitatem fidelem et sanctam, a Deo electam, ut in ea sibi templum erigeret quo habitaret, utque viae ejus olim ita frequentatae a Chaldaeis desolarentur, fierentque incolae et habitatoribus vacuae ac desertae: In manu Jeremiae, id est prout per Jeremiam fuerat prophetatum, et comminatum, sive juxta vaticinium Jeremiae, ut vertit Vatablus. Est hebraismus: manus enim, qui instrumentum omnium operum, hinc Hebraeis significat causam instrumentalem, idemque valet quod per: In manu ergo Jeremiae, idem est quod per operam et os Jeremiae, sive per Jeremiam prophetatum, q. d. Juxta prophetiam Jeremiae. Syrus: Eradicaverunt (demoliti sunt) civitatem sanctam, deserta fecerunt (vel aeruginaverunt) destructiones ejus in diebus Jeremiae.
9. Nam male tractaverunt illum, qui a ventre matris consecratus est Propheta, evertere, et eruere, et perdere, et iterum aedificare, et renovare. — Graece: Vexarunt enim illum, cum ex matrice consecratus esset propheta ad eradicandum et malefaciendum, et perdendum, et similiter ad aedificandum, et plantandum, q. d. Causa cur Jerusalem sit incensa et vastata a Chaldaeis, fuere ejus scelera, ac praesertim impietas sacrilega in Jeremiam Prophetam, a Deo missum ad ejus salutem, exercita, nimirum quod Hierosolymae reges Jechonias et Sedecias, ac populi principes Jeremiam male tractarint, incarcerarint, et in fossam demerserint, utique ibidem moriturum, nisi Abdemelech eunuchus liberasset eum, Jerem. xxxviii, 7; illum, inquam, qui ex utero a Deo destinatus et quasi consecratus erat Propheta, ut certo praediceret has gentes evertendas, suisque sedibus eruendas, evellendas et disperdendas; illas vero rursum instaurandas et renovandas. Omnes enim hi infinitivi evertere, eruere, perdere, aedificare, renovare, actionem non realem, sed mentalem, aut potius verbalem significant, idemque valent quod
praedicere evertendas, eruendas, perdendas, aedificandas, renovandas esse gentes. Prophetae enim dum aliquid futurum prophetant, ita certi et efficaces sunt, itaque certo illud ipsum evenit, ac si reipsa manibus suis illud operarentur et perficerent. Citat Jeremiam i, 5: Priusquam te formarem in utero, novi te; et antequam exires de vulva, sanctificavi te, et Prophetam in gentibus dedi te. Et vers. 10: Ecce constitui te hodie super gentes, et super regna, ut evellas, et destruas, et disperdas, et dissipes, et aedifices, et plantes. Vide quae ibidem annotavi.
Encomium Ezechielis.
10. Ezechiel qui vidit conspectum gloriae (Dei), quam ostendit illi in curru Cherubim. — Ezechiel, subaudi, est ille nobilis Propheta, qui post Jeremiam, imo cum Jeremia prophetavit. Unde Vatablus vertit: Porro vel autem est Ezechiel, qui vidit visum gloriae. Aut, ut Jansenius, pendet hic versus a versu 12, ibique expletur, q. d. Ezechiel, id est Ezechielis (Ezechiel enim Graecis aeque ac Hebraeis est indeclinabile, ideoque cujuslibet casus), qui vidit conspectum gloriae, etc., et duodecim prophetarum ossa pullulent de loco suo, pro quo Complutensia habent: Sit memoria
in benedictionibus, q. d. Ezechielis et duodecim Prophetarum memoria sit benedicta. Porro currus Cherubim fuit symbolum providentiae et vindictae Dei, qua quasi curru bellico insidens armatus fertur in impios, quasi hostes suos, eosque debellat et proterit. Vide quae de curru hoc dixi Ezech. i, ubi fuse eum, tum ad litteram, tum allegorice, tropologice et anagogice explicui.
11. Nam commemoratus est inimicorum in imbre, benefacere illis, qui ostenderunt rectas vias. — To nam dat causam, cur memoria Ezechielis sit benedicta et celebris. Rursum explicat currum Cherubim, nimirum, ut dixi, hoc curru significari Dei providentiam, qua punit impios; piis autem beneficus est. Unde Tigurina: Hic sub imbre meminit inimicorum, (id est sub allegoria imbris mala inimicis Dei praedixit, ut explicat Vatablus), rectosque incedentes erexit, q. d. Ezechiel meminit vindictae Dei, quod scilicet Deus ultor impiorum in eos plagas suas depluat, detonet, et fulguret instar imbris tonitruo et fulmine personantis, et procellae desuper irruentis. Meminit quoque beneficentiae, quam Deus ostendit poenitentibus, qui scilicet vias, id est actiones suas pravas corrigunt, et rectas efficiunt; iis enim vitam promisit Ezechiel, tum praesentem, tum aeternam, ut patet Ezech. cap. xviii, 22, et cap. xxxiii, 16 et 19. Alludit, imo citat Ezech. cap. xiii, ubi Judaeis impiis per imbrem Dei vindictam intentat. Et cap. xxxviii, 22, ubi Gog et Magog ducibus Antichristi intentat imbres, grandines, tonitrua et fulmina; illa enim revera Deum in
impios vibraturum in fine mundi, docet S. Joannes, Apoc. xvi, 21: Et grando magna, inquit, sicut talentum descendit de coelo in homines. Vide utrobique dicta. Accedit, quod S. Epiphanius et Dorotheus in Vita Ezechielis, eum multa portenta et miracula patrasse narrant, praesertim in aquis et fluviis.
Pro agathynnai, id est benefacere, alii legunt katorthesei, id est dirigere; Complutensia kai katorthosi, id est et direxit; unde Syrus vertit: Atque etiam super Job dixit (Ezechiel, cap. xiv, 14), quod omnes viae ejus justitiae (directae et justae) fuerunt. Ubi adverte, Syrum videri haec transtulisse ex Hebraeo, non ex Graeco: nam pro oieb, id est inimici, legit aliis punctis iob, Job.
Encomium Duodecim Prophetarum.
12. Et duodecim prophetarum ossa pullulent de loco suo: nam corroboraverunt (graece parekalesan, id est consolati sunt) Jacob, et redemerunt se in fide virtutis. — Graece elytrosanto autous en pistei elpidos, id est liberarunt ipsos (Noster autous accipit pro eautous, id est seipsos) in fide spei, hoc est per fidem, qua certo sperabant eventurum quod prophetabant, liberarunt Jacobaeos, puta Judaeos, a malis suis, ut si non reipsa liberarentur, certe spe et fide jam essent liberati, juxta
illud Pauli: Spe salvi facti sumus. Ita Jansenius. Unde Vatablus vertit: Duodecim quoque Prophetarum ossa de locis revivescant, memoriamque eorum fausta sit et beata. Enimvero quisque consolatus est Jacob, et spe fida servavit eum. Noster pro fide spei, vertit fide virtutis; quia fides spei, id est quae certo sperat futurum id quod Deus promittit et praedicit per Prophetas, est fides virtutis, id est fides valida, potens et efficax. Latinae ergo versionis nostrae sensus est, q. d. Ossium et sepulcri, ac per consequens ipsorum duodecim Prophetarum, virens semper, grata et florida sit memoria; nomen et fama eorum cum sepulcris et monumentis ipsorum perennet, ut videantur reviviscere et magis vivere defuncti, quam cum reipsa viverent: adeo eorum laus, decus et gloria promanat ad posteros, imo permaneat in aeternum, ut, quoties posteri inspexerint eorum ossa et sepulcra, toties eorum virtutum et oraculorum gloriosam memoriam renovent et celebrent, dignosque praedicent, quorum ossa inter Patriarchas et Apostolos ad gloriam coelestem resurgant in universali hominum resurrectione. Est metalepsis: ossa enim ponuntur pro sepulcro, sepulcrum pro sepultis, puta pro ipsismet Prophetis, nimirum contentum ponitur pro continente; et pullulare idem est quod semper vigere et florere. Causam subdit: Nam corroboraverunt Jacob in fide et pietate unius veri Dei et Messiae, quem praedixerunt venturum: corroboraverunt, inquam, tum vaticinando, tum suis meritis et precibus robur et auxilium Dei populo
impetrando: Et redemerunt se in fide virtutis, puta in fide non quali quali, sed valentissima et potentissima; vel in fide virtutis, id est in fidelitate maxime strenua et efficaci: redemerunt, id est liberarunt, et immunes praeservarunt se ab omni culpa, poena et calumnia; quia non nisi ea quae Deus eis revelabat, fideliter et constanter prolocuti et vaticinati sunt. Simili enim phrasi de Josue aliisque Judicibus Israel dixit cap. xlvi, 13: Et Judices quorum non est corruptum cor: qui non aversi sunt a Domino, ut sit memoria illorum in benedictione, et ossa eorum pullulent de loco suo, hoc est ut explicans subdit: Et nomen eorum permaneat in aeternum, permanens ad filios illorum, sanctorum virorum gloria.
Ossa ergo haec Prophetarum etiamnum pullulant, et pullulabunt usque ad finem mundi, dum ipsi per sua monumenta et oracula Christianis, Judaeis, omnibusque Gentibus assidue praedicant et praedicabunt Messiae adventum, ejusque fidem, mores, spiritum omnemque virtutem et sanctimoniam. Unde Syrus: Duodecim quoque prophetae (laudentur), sint ossa eorum lucida subter se; quoniam sanaverunt Israel, et fiduciam habere fecerunt eos qui liberandi sunt.
Encomium Zorobabel, Jesu Filii Josedec, et Nehemiae.
13. Quomodo amplificemus (graece megalynomen, id est magnificabimus, scilicet digne pro meritis; Vatablus, quantopere extollemus) Zorobabel? Nam et ipse quasi signum (Syrus, signaculum, vel annulus signatorius) in dextera manu. — Jansenius et alii addunt Israel, sed idipsum delent Latina, Romana et Graeca omnia, cum Zorobabel fuerit signum in manu Dei, non Israelis; nisi dicas cum Jansenio Israel esse dativi casus, q. d. Zorobabel fuit signaculum Dei ad obsignandum Israelem. Citat Siracides illud Aggaei ii, 24: In die illa, dicit Dominus exercituum, assumam te, Zorobabel, etc., et ponam te quasi signaculum, quia te elegi. Pro signaculum, hebraice est chotam, id est sigillum, q. d. Ego Deus te, o Zorobabel, diligo, arcteque complector, uti annulus signatorius diligi, complecti et custodiri solet ab eo qui illum manu gestat. Vide dicta Aggaei ii, 24, ubi fuse hoc signaculum tam ad litteram de Zorobabel, quam allegorice de Christo exposui. Post duodecim Prophetas celebrat Zorobabel principem, et Jesum pontificem, qui fuere duces popu-
e Babylone redeuntis, ac templum Dei a Chaldaeis combustum reaedificarunt. 14. Sic et Jesum filium Josedec? Qui (Jesus et Zorobabel) in diebus suis (Syrus, in paupertate sua) aedificaverunt domum (Deo, puta templum, ut sequitur), et exaltaverunt templum sanctum Domino, paratum in gloriam sempiternam. — Templum enim hoc secundum aedificatum a Jesu
et Zorobabel duravit semper, quamdiu scilicet duravit Synagoga et respublica Judaeorum, usque ad excidium ejus per Titum et Vespasianum. Rursum in templo hoc Christus Dominus praesentatus est, docuit, praedicavit, miracula patravit, denique fundavit Ecclesiam suam, cujus gloria durabit semper in omnem aeternitatem. Alludit ad illud Aggaei ii, 8: Veniet desideratus cunctis gentibus, et implebo domum istam gloria, etc. Magna erit gloria domus istius novissimae plusquam primae, dicit Dominus exercituum. Vide ibi dicta. De Jesu hoc plura dixi Zachar. iii, 1 et seq. Pro templum legit cum Complutensibus, Vatablo et aliis naon, pro quo Romana legunt laon, id est populum; sed eodem redit sensus: populus enim sanctus fit ex templo sancto, dum scilicet illud reaedificat, frequentat, colit, in eoque Dei legem discit et perficit: atqui utrumque effecere Jesus et Zorobabel.
15. Et Nehemias in memoria multi temporis (subaudi, sit), qui erexit nobis muros (Jerusalem a Chaldaeis) eversos, et stare fecit portas et seras, qui erexit domos nostras. — q. d. Inter heroes recensendus quoque est Nehemias, aeterna memoria dignus; ipse enim, venia impetrata ab Artaxerxe rege Persarum, anno regni ejus 20, Jerusalem eversam a Nabuchodonosor reaedificavit, tam quoad portas et muros, quam quoad domos privatas. Ipsius enim jussu, ordine et distributione privati quique domos in urbe aedificarunt. Vide Nehemiae cap. ii et seq. Graeca Complutensia et Vatablus habent: Inter selectos insuper est multae, vel, ut Complutensia, diuturnae memoriae Nehemias, qui excitavit nobis muros collapsos, portasque constituit cum vectibus et domorum nostrarum eikopeda, id est areas et fundamenta; Complutensia, sola erexit; Vatablus, substruxit. Hac de causa apposite vocatus est hebraice Nehemius, id est consolator Dominus, vel consolatus a Domino, ait Rabanus. Syrus: Nehemiae memoria multiplicetur, quoniam erexit destructiones nostras, et instauravit eversiones nostras, fecitque portas nostras et seras nostras.
Encomia Tria Comparata: Primum, Joseph Comparatum cum Henoch; Secundum, Sem Comparatum cum Seth; Tertium, Adam Comparatum cum Ceteris Hominibus.
16, 17 et 18. Nemo natus est in terra qualis Henoch: nam et ipse receptus est a terra. Neque ut Joseph, qui natus est homo, princeps fratrum, firmamentum gentis, rector fratrum, stabilimentum populi: et ossa ipsius visitata sunt, et post mortem prophetaverunt. — Syrus obscure vertit: Pauci creati sunt super terram velut Henoch, et mater ut Joseph non peperit, atque etiam corpus ejus in pace collectum est. Siracides hic concludit encomia patrum, quorum meminit Scriptura (omittit enim Judam, Jonatham, Simonem, caeterosque
Machabaeos tot victoriis celebres, quia hi eum secuti sunt, ejusque aevo fuere posteriores) per anacephalaeosin. Igitur ad primos regrediens, aliquot ex iis eminentes a se praetermissos recenset, ac inter se comparat. Quocirca sicut coepit ab Henoch, ita in eodem desinit, eo quod ipsi comparat Joseph a se praetermissum. Esse enim hic comparationem Joseph cum Henoch, liquet ex to, neque ut Joseph, ut habent Romana, et ex Graeco qui vers. 2, habet oude os Ioseph egennethe aner, id est neque ut Joseph natus, vel factus est vir, quod item de Henoch dixerat versu priori: Siracides enim more veterum in hisce ethicis suis gnomis gaudet comparationibus, uti hactenus saepe vidimus; illae enim fuere elegantiae illius aevi. Simili modo Plutarchus scripsit Vitas comparatas virorum illustrium; comparat enim Graecos Romanis, quemque suo simili. Sic comparat Theseum cum Romulo, Hannibalem cum Scipione Africano, Alexandrum Magnum cum Julio Caesare, Demosthenem cum Cicerone, Agesilaum cum Pompeio, Themistoclem cum Camillo, Aristidem cum Catone, Pyrrhum cum C. Mario, Periclem cum Fabio Maximo, Lycurgum cum Numa Pompilio, Solonem cum Publicola, Lysandrum cum Sylla, etc.
Sensus ergo est, q. d. Sicut primo mundi saeculo ante diluvium, nullus fuit similis Henoch virtute et pietate; ipse enim ambulavit cum Deo, ideoque raptus est in paradisum, ut in fine mundi gentes ab Antichristo ad Christum abducat et convertat: sic pariter posteriori saeculo post diluvium nullus fuit similis Josepho, qui natus est homo, graece aner, id est vir, quia a puero virilem sapientiam, modestiam, gravitatem, virtutem, prae se tulit. Rursum natus est homo, ut fieret princeps fratrum, aeque ac Aegyptiorum; ad hoc enim a puero destinabatur a Deo; unde adhuc puer cum sedecim esset annorum, per somnia prophetica vaticinatus est, Genes. xxxvii.
Igitur primo, sicut Henoch evectus est in paradisum, sic Joseph evectus est ad principatum Aegypti. Secundo, sicut Henoch sua pietate mire placuit Deo, sic et Joseph. Tertio, sicut Henoch salutem dedit gentibus sui aevi, ac magis dabit in fine mundi verbo et exemplo: sic pariter Joseph salutem dedit Aegyptiis et Hebraeis; tum temporalem, pascendo eos in fame; tum spiritualem, imbuendo eos vera Dei cognitione et cultu, juxta illud Psalm. civ, 21: Constituit eum (Pharao Josephum) dominum domus suae, et principem possessionis suae, ut erudiret principes ejus sicut semetipsum, et senes ejus prudentiam doceret.
Quarto, sicut Henoch fuit sui aevi Nazaraeus, quia separatus a conversatione hominum ambulavit cum Deo, sic et Joseph fuit Nazaraeus inter fratres suos, Gen. xlix, 26. Hic Henoch hebraice idem est quod dedicatio, quia totus fuit dedicatus Deo: sic et Joseph. Quinto, sicut Henoch fuit Propheta, sic et Joseph. Unde Joseph hebraice idem est quod additus, vel auctus, scilicet dono prophetiae; licet mater Rachel eum vocarit Joseph, eo quod, cum antea esset sterilis, jam hoc filio aucta esset, Genes. xxx, 24.
Sexto, sicut Henoch ob suam separationem et sanctitatem multa passus est a sui saeculi hominibus, qui fuere impiissimi, ac plura patietur ab Antichristo ejusque asseclis, adeoque ab eo occidetur et martyrio laureabitur: sic pariter Joseph multa a fratribus et Aegyptiis in carcere passus est. Unde Arabicus vertit: Defuit (non fuit) in hominibus qui similis sit Henoch: et non est genitus in mulieribus ut Joseph, in praestantia patientiae suae. Joseph enim admirabilis fuit in multis, sed praesertim in patientia et castitate. Audi S. Zenonem Veronensem, serm. De Pudicitia: Joseph, ait, Hebraeus adolescens, clarus genere, clarior pulchritudine, morum clarissimus probitate, fuit inter filios Jacob aetate minor, sed spiritu major; quem domini sui uxor pejus amare coeperat, quam oderant fratres. Et post nonnulla: O quantum est miranda, pudicitia, quae aliter laudari te non vis, quam ut custodiaris, solo bono conscientiae contenta! Tu in virginibus felix, in viduis fortis, in conjugibus fidelis, in sacerdotibus pura, in Martyribus gloriosa, in angelis clara, in hominibus regina. Tu es honor corporum, tu thesaurus animarum, tu sacrificium Deo charum, legitimum Dei templum, sacrarium pudoris.
Alludit ad Genes. xlix, 22, ubi Moyses elogia Joseph recensens, inter caetera ait: Sedit in forti arcus ejus, etc., inde pastor egressus est, lapis Israel. Pastor, id est, ut explicat hic Siracides, princeps fratrum, et rector Aegypti: Lapis Israel, id est stabilimentum populi; ipse enim omnes fratres suos, filios Israel sive Jacobi, cum suis familiis aluit et stabilivit in Aegypto. Porro to rector fratrum, stabilimentum populi, videtur ex alia versione hic insitum. Nam rector fratrum idem est cum eo quod praecessit princeps fratrum, et to stabilimentum populi, idem est cum eo quod praecessit, firmamentum gentis.
Denique ossa ipsius (Joseph) visitata sunt, id est curata sunt; curavit enim Moyses, Exodi xiii, 19, educens Hebraeos ex Aegypto, ut pariter exportarentur ossa Joseph in terram promissam, prout petierat et praedixerat Joseph moriturus, Genes. l, 23. Causas ibidem assignavi. Graeca Complutensia addunt apo kyriou, id est visitata (Vatablus, conservata) sunt a Domino; unde aliqui vertunt: Ossa illius visitavit, vel respexit Dominus. Alludit enim ad verba et oraculum Joseph, qui in morte hanc prophetiam quasi cycneam vocem edidit: Deus visitabit vos: asportate ossa mea vobiscum de loco isto, Genes. l, 24.
Hinc, et ossa Joseph post mortem prophetaverunt, id est prophetiam, quam Joseph vivens de exitu Hebraeorum ex Aegypto cum ossibus suis ediderat, hanc post 144 annos (tot enim anni fluxere e morte Joseph usque ad exitum Hebraeorum ex Aegypto) ossa ejus confirmarunt. Quando enim cum castris, et per castra Hebraeorum ex Aegypto in terram promissam efferebantur ossa Joseph; hoc ipso eadem tacite testabantur, et muta voce loquebantur, pristinam ejus prophetiam de hoc exitu cum ossibus suis fuisse esseque veram, eamque quasi apposito certo eventus sigillo obsignabant et confirmabant. Est catachresis; prophetare enim hic idem est quod prophetiam confirmare. Vide dicta cap. xlviii, vers. 14.
Aliter Palacius: Ego, inquit, credo ossa Joseph prophetasse, quia aliquod miraculum per ea Deus operatus est, aliquem mortuum vivificando, aut languidum sanando; sic enim dixit prophetasse mortuum corpus Elisei, quia occisum a morte ad vitam revocavit, cap. xlviii, vers. 14.
Porro Joannes Alba, Electorum cap. xcviii, per hypallagen, quae verba orationis invertit et transponit, sic exponit: Ossa Joseph visitata sunt, et post mortem prophetaverunt, id est Joseph vivens prophetavit de illis (scilicet fratribus suis), post mortem suam visitandis a Deo, et de suis ossibus, scilicet asportandis in terram Chanaan. Nam ossa Joseph non visitata, sed asportata narrantur, et fratres illius visitati, Genes. l, nec ossa prophetaverunt, sed Joseph de ossibus suis. Similis phrasis est Act. i, 18: Possedit (Judas proditor Christi) agrum de mercede iniquitatis; pro de mercede iniquitatis possessus, vel emptus est ager. Et Act. viii: In humilitate judicium ejus sublatum est, pro eo quod diceres, sublatus vel ablatus est Christus de terra, mortuus est humilitate judicii, sive humili judicio, hoc est vili supplicio, sive morte crucis probrosa et infami. Verum sensus initio datus ut simplicior, sic et germanior ac nervosior est.
19. Seth et Sem apud homines gloriam (virtutis et praesidentiae, ait Glossa) adepti sunt; et super omnem animam in origine Adam. — Syrus: Seth et Sem et Enos inter homines creati sunt, et super omnes hos Adam. Secunda est haec comparatio, qua confertur Sem cum Seth in gloria. Primo enim, sicut Seth ab initio mundi fuit primus pater piae generationis piorum, qui ex eo prognati sunt, oppositus Caino, qui parens fuit impiorum; unde filii Seth vocantur filii Dei; filiae vero Cain vocantur filiae hominum, Genes. vi, 2; ita post diluvium cum renovatus est mundus, Sem fuit pater piae generationis Patriarcharum, puta Abrahae, Isaac, Jacob, etc., ex quibus prognatus est Christus; oppositus Cham, ex quo orti sunt Chananaei, caeterique infideles et impii. Unde S. Augustinus, lib. XV De Civit. cap. xvii: Cum ergo, inquit, esset (Adam) utriusque generis pater, id est
et cujus series ad terrenam, et cujus series ad coelestem pertinet civitatem; occiso Abel, atque in ejus interfectione commendato mirabili sacramento, facti sunt patres duo singulorum generum, Cain et Seth: in quorum filiis, duarum istarum civitatum, in genere mortalium, evidentius judicia clarere coeperunt, etc.
Secundo, uti nomen Sem litteris alludit ad nomen Seth, ita alludit et etymon: Sem enim hebraice idem est quod nomen, fama, q. d. Nominatus, famosus, celebris ob sapientiam et virtutem, ac praesertim ob Dei et patris sui Noe reverentiam, qua ejus in ebrietate nuditatem contexit, quam irridebat Cham, Gen. ix, 22 et 23. Seth vero idem est quod positus, suppositus, scilicet pro pio Abel, quem occiderat Cain, juxta illud Gen. iv, 25: Vocavitque nomen ejus Seth, dicens: Posuit mihi Deus semen aliud pro Abel, quem occidit Cain; ut scilicet per Seth in posteris stirps et nomen Adae propagetur et celebretur. Hinc S. Epiphanius, haeresi 34, Seth interpretatur anastasis, id est commutationem, quia pro Abel commutatus et suppositus est.
Tertio, tam Sem quam Seth fuit typus resurrectionis; sicut enim per Seth quasi revixit et resurrexit Abel a Cain occisus, ejusque virtus et pietas: ita pariter per Sem revixit mundus, et humanum genus diluvio mersum et pene exstinctum. Unde S. Augustinus, lib. XV De Civit. cap. xvii: Seth, inquit, interpretatur resurrectio, quia in Seth Abel repositus, et quasi resurrexisse videbatur. Et cap. xviii: Et Seth, inquit, natus est filius, et nominavit nomen ejus Enos. Hic speravit invocare nomen Domini Dei, nempe clamat attestatio veritatis. In spe igitur vivit homo, filius resurrectionis in spe vivit, quamdiu peregrinatur hic civitas Dei, quae gignitur ex fide resurrectionis Christi. Ex duobus namque illis hominibus Abel, qui interpretatur luctus; et ejus fratre Seth, qui interpretatur resurrectio, mors Christi et vita ejus ex mortuis praefiguratur. Ex qua fide gignitur hic civitas Dei, id est homo qui speravit invocare nomen Domini Dei, spe enim salvi facti sumus, ait Apostolus; spes autem quae videtur non est spes, Rom. v: Quod enim videt quis, quid sperat? Si autem quod non videmus speramus, per patientiam exspectamus. Et S. Chrysostomus, hom. 21 in Genes.: Excitavit, inquit, mihi Deus semen aliud pro Abel, quem occidit Cain. Vide quomodo obscure hoc verbo resurrectionis exordia hic ostendit. Non dicebat, q. d. Pro eo qui cecidit excitavit mihi hunc. Sed quia nondum erat tempus resurrectionis, non lapsum suscitavit, sed alium pro illo.
Quarto, tanta fuit sanctitas Seth, ut a fidelibus cognominaretur Deus, ait Suidas: similis fuit Sem; unde a patre Noe prae Cham et Japhet benedici meruit, Genes. ix, dignusque habitus est, et electus a Deo, ut ex eo progigneretur Christus Deus et homo. Hinc Hebraei censent Sem fuisse
eumdem cum Melchisedech, cujus et sanctitas celebratur a Mose, Genes. xiv, et a Paulo, Hebr. vii. Sem enim vixit usque ad tempora Melchisedech et Abrahae; quanquam verius sit Sem non fuisse Melchisedech, uti locis jam citatis ostendi. Accedit, quod S. Cyrillus Sem interpretatur perfectionem. Sane Sem fuit vir perfectus in sanctitate, aeque ac sapientia.
Denique tam Sem, quam Seth, fuit pater filiorum Dei; ac sicut Seth fuit pater et princeps Ecclesiae ante diluvium, ita Sem fuit post diluvium. Allegorice, tam Sem quam Seth repraesentant Christum patrem Sanctorum tam praesentis quam futuri saeculi, Isaiae ix, 6. Christus enim est Seth, id est positus et fundatus a Deo, ut sit lapis angularis Ecclesiae, juxta illud Isaiae xxviii, 16: Ecce ego mittam in fundamentis Sion lapidem, lapidem probatum, angularem, pretiosum, in fundamento fundatum. Idem Christus est Sem, id est nomen, quia ob ejus humilitatem et passionem Deus Pater donavit illi nomen, quod est super omne nomen, ut in nomine Jesu omne genu flectatur, coelestium, terrestrium, et infernorum, Philip. ii, 9. Ita Glossa.
Porro haec de Seth dicta confirmat Josephus, qui sic de eo scribit, lib. I Antiq. cap. iii: Hic a patre educatus ubi eo aetatis venit, ut jam quid rectum est discernere valeret, virtutis studiis se totum dedidit; et cum ipse vir optimus evasisset, etiam nepotes sui similes post se reliquit. Qui quoniam erant omnes bona indole praediti, et patriam absque seditione incolebant, in perpetua felicitate vitam exegerunt, et sideralem scientiam, et coelestium rerum cognitionem excogitarunt.
Rursum noster Raderus, in Animadvers. ad Chronicum Alexandrinum, num. 5, refert ex fragmento cujusdam Chronici ex Palatina bibliotheca, Sethum 40 anno aetatis subito raptum ab Angelo, et 40 dierum spatio non fuisse visum, eoque tempore divinitus didicisse filios suos peccaturos, et mundum aquis inundatum iri, ac praeter paucos periturum; venturum etiam salutis auctorem Christum, eaque parentibus exposuisse. In illo autem cum angelo congressu coelesti splendore circumfusum, quem per reliquam vitam tenuerit: quae quamvis Raderus vereatur, ne ex Sethianorum haereticorum libris excerpta fuerint,
qui raptum ferebant Sethum, ut refert Epiphanius; alii tamen verisimilia autumant: Sethiani enim haeretici censebant Seth esse Christum, eo quod Deus in Seth omnia virtutis et puritatis genera deposuisset, quod nulli nisi Christo convenit. Vide Epiphanium haeresi 39: nil autem tale dicit codex ille Palatinus.
Et super omnem animam in origine Adam. — Supple et repete, gloriam adeptus est, q. d. Adam primus homo et protoplastus, omnem hominem excellit origine et principio; ipse enim primus omnium creatus est a Deo, ac vicissim ipse progenuit caeteros homines omnes quotquot fuerunt, sunt et erunt. Haec est ergo Adami gloria, quod ipse inter homines sit primus immediate a Deo conditus, ac consequenter quod ipse omnium hominum sit origo et principium. Arabicus hic, uti et alias saepe, a Graecis et Latinis discrepat: sic enim habet: Porro Seth et Enos in primis hominibus Dei excelsi (quos creavit Deus excelsus), laudavit eum (Seth, nec enim Adam vidit Sem) pater noster Adam.
In tribus ergo confertur et antefertur Adam caeteris hominibus: primo, creatione, quod scilicet ab origine mundi ante omnes ipse creatus sit a Deo; secundo, origine, quod ipse caeterorum omnium sit origo et parens; tertio, dominio, quod ipse ut Patriarcha, imo ut vicarius Dei, non tantum filiis et posteris, sed et caeteris animalibus totique mundo, quasi rex praeesset et dominaretur. Unde Graeca habent, kai epi pan zoon en te ktisei Adam, id est et super omne animal, vel omne vivum in creatione Adam; Vatablus: In natura rerum Adam inter cuncta animantia, licet in Complutensibus to zoon desit.
Quocirca Philo, lib. De mundi creat., Adamum vocat mundi civem. Unde S. Basilius, epist. 1 ad Maximum Philosophum, eum vocat kosmopolites, id est civem orbis; et Nazianzenus, orat. 23 in laudem Heronis (qui idem est cum Maximo S. Basilii) eum vocat totius orbis terrarum civem. Quin et Diogenes Cynicus rogatus, cujas esset: kosmopoliten, hoc est mundi civem, se esse respondit. Idem de Socrate refert Cicero, Tuscul. V, nimirum: Omne solum forti patria est, ceu piscibus aequor.