Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Encomium Eliae usque ad vers. 13, inde Elisei usque ad vers. 19, inde Ezechiae usque ad vers. 23, inde Isaiae usque ad finem.
Textus Vulgatae: Ecclesiasticus 48:1-28
1. Et surrexit Elias propheta, quasi ignis, et verbum ipsius quasi facula ardebat. 2. Qui induxit in illos famem, et irritantes illum invidia sua pauci facti sunt; non enim poterant sustinere praecepta Domini. 3. Verbo Domini continuit coelum, et dejecit de coelo ignem ter; 4. sic amplificatus est Elias in mirabilibus suis. Et quis potest similiter sic gloriari tibi? 5. Qui sustulisti mortuum ab inferis de sorte mortis in verbo Domini Dei. 6. Qui dejecisti reges ad perniciem, et confregisti facile potentiam ipsorum, et gloriosos de lecto suo. 7. Qui audis in Sina judicium, et in Horeb judicia defensionis. 8. Qui ungis reges ad poenitentiam, et prophetas facis successores post te. 9. Qui receptus es in turbine ignis, in curru equorum igneorum. 10. Qui scriptus es in judiciis temporum lenire iracundiam Domini; conciliare cor patris ad filium, et restituere tribus Jacob. 11. Beati sunt, qui te viderunt, et in amicitia tua decorati sunt; 12. nam nos vita vivimus tantum, post mortem autem non erit tale nomen
Prima Pars Capitis. Encomium Eliae
1. Et surrexit Elias propheta, quasi ignis, et verbum ipsius quasi facula ardebat. 2. Qui induxit in illos famem, et irritantes illum invidia sua pauci facti sunt; non enim poterant sustinere praecepta Domini. 3. Verbo Domini continuit coelum, et dejecit de coelo ignem ter; 4. sic amplificatus est Elias in mirabilibus suis. Et quis potest similiter sic gloriari tibi? 5. Qui sustulisti mortuum ab inferis de sorte mortis in verbo Domini Dei. 6. Qui dejecisti reges ad perniciem, et confregisti facile potentiam ipsorum, et gloriosos de lecto suo. 7. Qui audis in Sina judicium, et in Horeb judicia defensionis. 8. Qui ungis reges ad poenitentiam, et prophetas facis successores post te. 9. Qui receptus es in turbine ignis, in curru equorum igneorum. 10. Qui scriptus es in judiciis temporum lenire iracundiam Domini; conciliare cor patris ad filium, et restituere tribus Jacob. 11. Beati sunt, qui te viderunt, et in amicitia tua decorati sunt; 12. nam nos vita vivimus tantum, post mortem autem non erit tale nomen nostrum. 13. Elias quidem in turbine tectus est, et in Eliseo completus est spiritus ejus: in diebus suis non pertimuit principem, et potentia nemo vicit illum, 14. nec superavit illum verbum aliquod, et mortuum prophetavit corpus ejus. 15. In vita sua fecit monstra, et in morte mirabilia operatus est. 16. In omnibus istis non poenituit populus, et non recesserunt a peccatis suis, usque dum ejecti sunt de terra sua, et dispersi sunt in omnem terram: 17. et relicta est gens perpauca et princeps in domo David. 18. Quidam ipsorum fecerunt quod placeret Deo: alii autem multa commiserunt peccata. 19. Ezechias munivit civitatem suam, et induxit in medium ipsius aquam, et fodit ferro rupem, et aedificavit ad aquam puteum. 20. In diebus ipsius ascendit Sennacherib, et misit Rabsacen, et sustulit manum suam contra illos, et extulit manum suam in Sion, et superbus factus est potentia sua. 21. Tunc mota sunt corda, et manus ipsorum: et doluerunt quasi parturientes mulieres. 22. Et invocaverunt Dominum misericordem, et expandentes manus suas, extulerunt ad coelum: et sanctus Dominus Deus audivit cito vocem ipsorum. 23. Non est commemoratus peccatorum illorum, neque dedit illos inimicis suis, sed purgavit eos in manu Isaiae sancti prophetae. 24. Dejecit castra Assyriorum, et contrivit illos Angelus Domini. 25. Nam fecit Ezechias quod placuit Deo, et fortiter ivit in via David patris sui, quam mandavit illi Isaias propheta magnus et fidelis in conspectu Dei. 26. In diebus ipsius retro rediit sol, et addidit regi vitam. 27. Spiritu magno vidit ultima, et consolatus est lugentes in Sion. Usque in sempiternum 28. ostendit futura, et abscondita antequam evenirent.
Sensus ergo est, q. d. Deus excitavit Eliam, qui zelo Dei veraeque religionis in corde ardebat quasi igne, ideoque verbum oris ipsius ex corde igneo promanans, erat quasi fax ardens et incendens auditores, obedientes quidem charitate et amore Dei, inobedientes vero igne coelesti consumens. Zelus enim Eliae plures idololatras occidit quam convertit: occidit enim 850 ariolos, magos et pseudoprophetas; longe plures occidit fame triennali, de qua versu sequenti. Fuit enim in Elia magis zelus justitiae et vindictae ad perdendos impios, quam clementiae et charitatis ad eos convertendos: hic enim servabatur Christo et Apostolis in lege gratiae. Unde cum Joannes et Jacobus instar Eliae vellent Samaritas, eo quod nollent Christum recipere, perdere igne, ac dicerent Christo: « Domine, vis dicimus ut ignis descendat de coelo, et consumat illos? » Christus increpavit illos, dicens: « Nescitis cujus spiritus estis. Filius hominis non venit animas perdere, sed salvare, » Lucae IX, 54.
Elias ergo comparatur igni et faculae, primo, quia ardebat charitate Dei, eamque docendo et praedicando alios accendebat, itaque eos in veri Dei fide, cultu et amore continebat; vel, si ad Baal et idola deflexissent, ad Deum verum convertebat. Secundo, quia flagrabat zelo honoris Dei, ideoque justitiae et vindictae, ad exterminandos idololatras, Deo injurios. Tertio, quia in verbis et operibus erat efficax, adeo ut ea per miracula exsequeretur et sanciret: quocirca adeo ardentia fundebat verba, ut flammas eructare videretur; non enim inflantia erant, sed cunctos inflammantia. Similis fuit vox Zelus enim Eliae plures idololatras occidit quam S. Joannis Baptistae, qui proinde dicitur venisse COMMENTARIA IN ECCLESIASTICUM, CAP. XLVIII.
in spiritu et virtute Eliae. Hinc Elias, vel, ut Hebraei dicunt, Eliahu, hebraice idem est quod אל el Ia, id est fortis Deus, ait S. Hieronymus, vel אלי eli, id est fortitudo mea, et יה la vel Iehova, id est Deus. Divina enim fortitudine et omnipotentia armatus confregit Baalitas, domuit Achab cum Jezabele, coelo et terrae imperavit, ad tot tantaque miracula patranda.
Quarto, verbum Eliae vocatur « facula, » quia magnum apud idololatras excitavit incendium, tum sterilitatis et famis, quo plantas hominesque arefecit et excussit; tum ignis, quem e coelo in idololatras evocavit. Ita se explicat Siracides, dum subdit: « Qui induxit in illos famem. » Et mox: « Verbo Domini continuit coelum, et dejecit de coelo ignem ter. » Ita S. Chrysostomus, homil. De Petro et Elia, recens edita, sterilitatem hanc et famem vocat febrem, quae instar ignis aestuare facit hominem: « Vixdum, inquit, exierat sermo ejus, cum subito mutatus aer, coelum aeneum factum; idemque sermo in terrae viscera tanquam febris incubuit; et e vestigio exaruerunt omnia, omnia solitudine ac vastitate horruerunt, herbae siccatae sunt, plantae simul et arbores, » etc.
Tradit S. Epiphanius in Vitis Prophetarum, in Elia, Eliam flamma fuisse enutritum in signum ardentis eloquii ejus; non quod vere flamma fuerit enutritus (hoc enim est impossibile); sed quod flamma lamberet ejus vultum et os, in illudque videretur ingredi, illumque cibare et pascere. Sic et Dorotheus in Synopsi: « Cum nasciturus, inquit, esset Elias, pater ejus Sabacha vidit illum ab Angelis albicantibus salutari, et igne tanquam fasciis involvi, et flamma ignis velut cibo ali. Et Jerosolymam profectus rem istam indicavit, dictumque illi est ex oraculo, ne timeret; fore enim ut puer nasciturus in luce habitaret, et quae diceret firmam sententiam haberent, judicaretque Israelem in gladio et igne. » Simili modo S. Dominicus, Patrum Praedicatorum fundator, quasi aevi sui Elias, matri praemonstratus fuit per faculam ardentem; ipsa enim gravida visa est sibi videre se utero gestare catulum, praeferentem ore facem ardentem, quae totum orbem illuminabat pariter et accendebat. Visionem probavit eventus; ipse enim per se suosque asseclas fuit fax, id est lux et ardor saeculi sui et sequentium. Sic hoc aevo S. Ignatius, fundator Societatis Jesu, ignem sacrum quo ardebat, omnibus aspi-
rabat, suisque quos in varias oras mittebat, dicebat: « Ite, incendite orbem, » non ardore, sed amore.
Allegorice, Elias ardens ut ignis, repraesentabat Apostolos corde igneo et linguis igneis a Spiritu Sancto acceptis in Pentecoste, evangelizantes toto orbe magnalia Dei et Christi. Unde de iis dixerat Christus: « Ignem veni mittere in terram, et quid volo nisi ut accendatur? » Lucae xii, 49. Hinc Cherubini stipantes currum gloriae Dei, fuere ignei, Ezech. I, 13: « Aspectus eorum, inquit, quasi carbonum ignis ardentium, et quasi aspectus lampadarum. » Unde S. Chrysostomus, homil. 4 in Acta: « Sicut ab igne, inquit, quotquot volet aliquis lucernas accendit, nec ignis imminuitur: ita et in Apostolis tunc temporis accidit. Non enim per ignem tantum gratiae largitas demonstrabatur, sed unusquisque spiritus fontem accepit. » Et inferius: « Sicut igneus homo si in medias incidat stipulas, nihil laedetur, sed magis vim exeret suam; nec enim ille quidquam patitur mali, sed qui his reluctantur ipsi seipsos perdunt: ita nunc evenit. Imo potius ac si quis ignem gestans luctetur cum eo qui portat fenum: itidem et Apostoli illos adorti sunt multa cum fiducia, » etc., q. d. Sicut ignis non laeditur a feno, sed illud laedit ignis: sic Apostoli a Gentibus persequentibus nihil passi sunt, sed eos potius sibi subjugarunt, et igne suo divino inflammarunt. Talis fuit S. Paulus, qui instar ignis coelestis sive fulguris, imo instar Seraphini, tot urbes, tot gentes, tanta terrae marisque spatia celerrime pervolavit, convertit, accendit. Praeclare igitur S. Chrysostomus, hom. De laudibus S. Pauli: « Paulus, ait, in terra gradiens sic se agebat in cunctis, quasi angelorum societate frueretur. Nam passibili adhuc colligatus corpori, illorum perfectione gaudebat, tantisque fragilitatibus subditus, in nullo inferior supernis virtutibus apparere certabat. Nam et tanquam pennatus totum docendo pervolavit orbem; et velut incorporeus labores omnes periculaque contempsit, et quasi jam coelum possidens cuncta prorsus terrena despexit; et tanquam cum ipsis jam incorporeis degeret, ita jugi mentis intentione vigilavit; et angelis quidem saepe diversarum gentium cura commissa est, sed nullus eorum ita creditum sibi gubernavit populum, ut Paulus universum gubernavit orbem. Michael gens commissa est Judaeorum; Paulo vero terrae ac maria atque universi orbis habitatio. » Et mox: « Quomodo non admirabile hoc atque improvisum videtur, cum ex terrena lingua sermo prosiliens mortem fugat, peccata dissolvit, tenebras caecitatis illuminat, et mutatione mirifica terram convertit in coelum. »
Elias igitur fuit typus Apostolorum, qui quasi sagittae igneae fuerunt, ex arcu Christi crucifixi validissime tenso ejaculatae, orbem ferientes et accendentes amore Dei, juxta illud Psalmi vii, 14: « Sagittas suas ardentibus effecit. » Ubi S. Augustinus: « In hoc arcu, ait, fortitudine Novi Testamenti, quasi nervo quodam, duritia Veteris flexa et edomita est. Hinc tanquam sagittae emittuntur Apostoli, qui divina praeconia jaculantur: sagittas ardentibus operatus est, id est qui percussi divino amore flagrarent. Qua enim alia sagitta percussa est quae dicit: Vulnerata charitate ego sum, » Cant. II, 5, et v, 8. Graeca habent: Sagittas suas ardentibus operatus est; Latina: Ardentes, sive ipsae sagittae ardeant, sive ardere faciant: quod utique non possunt, nisi et ipsae ardeant. Et inferius:
Sagittae potentis acutae cum carbonibus vastatoribus, id est quibus percussus atque inflammatus tanto amore ardeas regni coelorum, ut omnium resistentium, et a proposito revocare volentium, linguas contemnas, et persecutiones derideas, dicens: Quis me separabit a charitate Christi?
Tropologice, Elias repraesentat viros zelosos, reformationis et morum studiosos, ac praesertim ferventes doctores et praedicatores, qui suo ardore alios succendunt, juxta illud Jeremiae xx, 9: « Factus est (sermo Domini) in corde meo quasi ignis exaestuans, claususque in ossibus meis: et defeci, ferre non sustinens; » nimirum Ardeat orator, si vult accendere plebem. Vere S. Chrysostomus, homilia 1 ad Populum: « Sufficit, inquit, unus homo zelo Dei succensus totum corrigere populum. » Id patuit in Elia, Elisaeo, Isaia, Joanne Baptista aliisque Prophetis. Id patuit in S. Bernardo, qui vocatus a Deo ad Ordinem Cisterciensem, factus est sicut ignis qui comburit silvam, et sicut flamma comburens montes, hinc inde prius viciniora quaeque corripiens, postmodum in ulteriora progrediens. Sic enim ignis, quem Deus accenderat in corde S. Bernardi, primo omnes fratres, deinde exteros plerosque ad idem Religionis votum capessendum inflammavit, adeo ut matres absconderent filios, uxores detinerent maritos, amici amicos averterent; quia voci ejus Spiritus Sanctus tantae dabat vocem virtutis, ut vix aliquis aliquem teneret affectus. Igitur S. Bernardus, annos natus 22, cum sociis triginta ingressus est Cistercium, anno Domini 1113. Vide auctorem Vitae ejus, lib. I, cap. IV et seq.
Idem patuit in S. Dominico, ut jam dixi, qui quasi angelorum unus, omnes ad coelum voce, vita et exemplo vocabat, ac divini amoris flamma absorptus omnes eadem accendere satagebat. Unde rogatus a quodam, ex quonam libro tam ardentes conciones hauriret? respondit: Ex libro charitatis. Huic uni, inquit, studeo, ex eoque verba non inflantia, sed inflammantia depromo. Socius ei fuit S. Franciscus, de quo S. Bonaventura, in Vita ejus, cap. xii: « Omnis aetas, inquit, omnisque sexus properabat virum novum mundo coelitus datum, et cernere et audire; erat enim verbum ejus velut ignis ardens, penetrans intima cordis, omniumque mentes admiratione replebat. Propter quod omnes cujuscumque conditionis, quos in aperto vel occulto reprehendebat, tanta eum veneratione suspiciebant et exaudiebant, ut interius compuncti, vel statum componerent, vel timore et horrore correpti, contra corripientem mussitare non auderent. » In eo ergo impletum fuit illud Psalm. LXXVI: « Illuxerunt coruscationes tuae orbi terrae. » Quocumque enim S. Franciscus discurrens, divertebat, velut fulgur commovebat incolas, velut coruscatio illuminabat obvios, et velut sagitta potentis acuta corda penetrabat; ita ut plurimi ejus vestigia sequerentur, caeteri mo-
res in melius commutarent. Ejus enim sanctitati ita radianti, verbisque ignitis et miraculis adeo raris nullum pectus, quantumvis durum, resistere poterat, quin mollesceret, et ignem divinum ab eo afflatum conciperet. Hosce nostro aevo secutus S. Ignatius, fundator Societatis Jesu, contra Lutherum Luciferi igne ardentem, surrexit quasi ignis Spiritus Sancti, ignitoque ejus spiritu frigida tam Catholicorum quam haereticorum corda succendit et ignivit. Elias igitur vivum fuit praedicatorum verbi Dei speculum; ignea enim ejus fuit mens, ignea lingua, ignea manus, quibus Israelem convertit.
Audi aurea praedicandi praecepta, suis concionatoribus a S. Francisco tradita in Opusc. Collat. XVII, et in Annalibus Waddingi, anno Christi 1220, num. 30: « Volo, fratres charissimi, ministros S. verbi Dei tales esse, ut studiis intendentes spiritualibus, nullis aliis officiis impediantur. Hi enim a magno illo Rege electi sunt ad edicta, quae ex ejus ore procedunt populis demandanda. Prius ergo praedicator haurire debet secretis orationibus, quod postea sacris ostendat sermonibus; prius intus calescere, quam extra verba proferre. Reverendum sane est hoc officium, et qui illud administrant, ab omnibus reverendi. Isti vitae sunt corporis, impugnatores daemonum, mundi lucernae. Laudandi sunt praedicatores illi, qui pro tempore sibi sapiunt, sibique gustant; illi vero male sciunt dividere, qui praedicationi totum, devotioni vero nihil impendunt. Alii etiam plangendi sunt, qui vendunt saepe quod faciunt, oleo vanae laudis. » Subdit deinde: « Officium praedicationis, fratres, patri misericordiarum omni sacrificio est acceptius, maxime si studio fuerit charitatis impensum, ut ad id laboret praedicator magis exemplo quam verbo, magis lacrymosa prece, quam loquaci sermone. Plangendus proinde praedicator tanquam vera pietate privatus, qui in praedicatione non animarum salutem, sed propriam laudem quaerit, sive qui pravitate destruit vitae, quod aedificat veritate doctrinae. Praeferendus huic est frater simplex et elinguis, qui bono exemplo alios provocat ad bonum. Donec sterilis peperit plurimos, inquit Prophetissa, et quae multos habebat filios, infirmata est. Sterilis est pauperculus frater, qui generandi in Ecclesia filios non habet officium. Hic pariet in judicio multos; quia quos nunc privatis orationibus convertit ad Christum, suae gloriae tunc judex adscribet. Quae multos habet filios, infirmabitur, quia praedicator vanus et loquax, qui multis nunc quasi sua virtute genitis gaudet, cognoscet tunc se nihil proprii habere in eis. »
Hunc concionandi modum a S. Francisco didicit S. Antonius de Padua, qui proinde cum flammis igneis pingi solet; nam quasi alter Elias Spiritus Sancti igne succensus, ignitis sermonibus urebat frigida hominum corda, et a vitiis quibuslibet ad virtutes traducebat. Vide Vitam ejus,
cap. xiii; exstat apud Surium, die 13 junii. Qui ergo tales sunt, utique sunt doctores et praedicatores Seraphici, imo Seraphini, qualis fuit S. Bonaventura, cognominatus Doctor Seraphicus; quia lectorem illuminando ut Cherubinus, inflammat pariter ut Seraphinus.
2. QUI INDUXIT IN ILLOS FAMEM, ET IRRITANTES (ita Romana et Graeca: perperam ergo Jansenius et alii legunt, imitantes) ILLUM INVIDIA SUA PAUCI FACTI (aliqui legunt, tabefacti) SUNT: NON ENIM POTERANT SUSTINERE PRAECEPTA DOMINI. — Graeca Complutensia de more concisa sic habent: Et induxit in illos famem fortem, et zelo suo diminuit eos; Romana, paucos fecit eos; Syrus, discidit vel confecit eos; Vatablus: Is famem gravem immisit, in eos vehementiaque sua redegit ad paucos, quod non possent ferre jussa Domini; graece est: τῷ ζήλῳ αὐτοῦ ὠλιγοποίησεν αὐτούς, id est, zelo suo redegit eos ad paucitatem. Noster pro αὐτῶν legit αὐτῶν, id est ipsorum, vel sua. Unde zelum accepit pro invidia, qua ipsi Israelitae idololatrae persequebantur Eliam, ipsique invidebant potestatem inducendi famem, aliaque miracula patrandi, eo quod famem eis induxisset. Sensus ergo est, q. d.
Elias, zelans pro honore et cultu veri Dei, sua prece, imo jussu clausit coelum ne plueret, itaque sterilitatem terrae et famem Israelitis idololatris induxit; tum ut ostenderet Dei veri potentiam supra idola et idololatras; tum ut potenti vindicta plecteret eorum idololatriam et scelera. Ex hac fame Israelitae idololatrae, qui irritabant et vexabant Eliam per suam aemulationem et invidiam, redacti sunt ad paucos. Nam multi fame enecti periere, eo quod non sustinerent praecepta Domini de fuga idolorum, deque sequenda veri Dei fide et cultu, quae eis inculcabat Elias. Historia hujus famis narratur III Reg. xvii, 1, ubi Elias igneo suo zelo et fiducia in Deum imperans coelo: « Vivit Dominus, inquit, Deus Israel in cujus conspectu sto, si erit annis his ros et pluvia, nisi juxta oris mei verba. » Itaque clausit coelum, stititque pluviam, et famem induxit Israeli per tres annos: nam tertio anno monitu Dei coelum reseravit, ut daret pluviam copiosam; itaque pro fame rerum copiam induxit, III Reg. xviii, 1.
Hoc est primum prodigium et miraculum quod patravit igneus et thaumaturgus Elias, eoque se Eliam, id est fortitudine et efficacia Dei praeditum, ac verbum suum instar faculae potens esse, potenterque homines fame velut igne consumere demonstravit.
VERBO DOMINI CONTINUIT COELUM, — q. d. Jussu Domini, sive jubens ex ore et potestate Dei, clausit coelum ne plueret super terram, uti jam dictum est, idque tribus annis et mensibus sex, uti ait Christus, Lucae IV, 23, et S. Jacobus, v, 17. Pro continuit, graece est ἀνέσχε, quod Romana vertunt, continuit; Vatablus, inhibuit; Complutensia, sustinuit, id est sursum extulit et elevavit, vel elevatum continuit et prohibuit coelum ne plueret. Est catachresis; nam etiam Hispani, cum vehemens imber coelo depluit, dicunt coelum deorsum venire, sive descendere, non in se, sed in suo effectu, scilicet pluvia. Audi S. Chrysostomum, sermone 2 De Elia, tomo I: « Cum Elias, propheta sanctissimus, populum praevaricatum aspiceret, eumque Baal et lucos, despecto Domino, coli a sacrilegis pervideret, cumque Creatore despecto figmentis sese nemoribusque omnis populus addixisset; zelo Dei commotus, Judaeam terram siccitatis sententia, et pluviarum sterilitate addixit. Tunc subito anhelat terra, siccatur coelum, sitiunt amnes, fontes arescunt; omnis humor ima petit, supera deserit; aer fervet, serenitas torquet, tranquillitas poena est; aestuant noctes, dies arescunt; sata torrentur, arbusta aegrotant, prata deficiunt, nemora languent, campi jejunant, squalet terra, herbas quas produxit interimit, iram Dei universa creatura testatur. Molesta est fames, ubi quod esurit necessitas, deesse invenit. » Et mox: « Elias altior mundo, proximus coelo, montis habitaculo, et Dei colloquio fruebatur, ne illorum poenam perspiceret, quorum scelera videre non posset. » Et
inferius: « Denique stabat Elias medius inter Deum et populum. Stabat, inquam, inter sacrilegos sanctus, inter peccatores justus, inter profanos devotus, advocationem cunctis populis praestiturus: objurgat populum, exorat Deum, iram Domini avertit, et errantem populum a Dei cultura ad Dei laetitiam revocavit. Conjungit Dominum populo, et Deo populum. Fit per Eliam una concordia inter Deum et hominem, inter populum et genitorem; et ut universi dicerent: Vere Dominus Deus ipse est Deus; clavis coeli fit sermo Eliae sanctissimi; jubet enim, et clauditur; orat postmodum, et aperitur. »
ET DEJECIT DE COELO IGNEM TER. — Ita Romana et Graeca. Perperam ergo Jansenius et alii pro ter legunt terrae, quod Palacius sic explicat, quasi ignis hic de coelo venerit ad Eliam in monte, Elias deinde ignem hunc rotarit in terram, ubi milites erant eum capturi. Unde ait: « Dejecit a se ignem terrae, » id est in terram. Verum, ut dixi, legendum est ter, non terrae; Vatablus: Ignem de coelo ter deduxit, nimirum bis in duos pentacontarchos, sive quinquagenarios, quos submiserat Ochozias, ut Eliam caperent, et ad se perducerent, IV Reg. I, 10; et tertio quando certavit contra prophetas Baal: igne enim coelitus in victimam suam devocato et delapso, eos vicit, itaque veri Dei metum et cultum demonstravit, ac prophetas Baal occidit, III Reg. xviii, 38. Unde Syrus vertit: Et descendere fecit tribus vicibus ignem de coelo, super altare, et super homines impios.
Secundum est hoc potens prodigium Eliae, quo Elias igneus coelo quaquaversum dominatus est, ejusque naturam quasi suspendit et invertit; cum enim coelo naturale sit dare pluviam, ipse eam inhibuit, vimque pluendi in coelo stitit: ex
eam inhibuit, vimque pluendi in coelo stitit: ex adverso, cum ignis e coelo non descendat, sed potius in coelum ascendat, ipse tertio fecit ignem de coelo in terram descendere. Elias ergo fuit ignipotens, imo coelipotens.
Idem faciet in fine mundi, quando redibit cum Henoch, ut certet contra Antichristum ejusque asseclas; hos enim ipse efficaci et ardenti ratione et oratione convincet, ac simul igne in eos immisso comburet, juxta illud Apocal. xi, 5: « Et si quis voluerit eis nocere, ignis exiet de ore eorum, et devorabit inimicos eorum; et si quis voluerit eos laedere, sic oportet eum occidi. Hi habent potestatem claudendi coelum, ne pluat diebus prophetiae ipsorum; et potestatem habent super aquas convertendi eas in sanguinem, et percutere terram omni plaga, quotiescumque voluerint. » Vide quae ibidem annotavi.
Quis ergo resistat Eliae, qui ore, non verba, sed fulmina vibrat, ut sciat ante se victorem, quam bellatorem? Praelia quippe flammarum triumphi sunt; quorum pompa lux est, quorum plausus fragor incendii. Hic impletum est illud Zachariae II, 5: « Ego ero ei, ait Dominus, murus ignis in circuitu, et in gloria ero in medio ejus. » Quid sibi metuat ab hostili ferro, quem coelestis ignis tuetur? Quid trepidet ab hominum incursu, qui se videt in complexu divinitatis? Non arma quaevis eliquabunt hae flammae? non audaciam compescet hic ardor? non sudorem ex inimicis vultibus, non sanguinem e venis hic ignis eliciet? Ignis enim aquae, aeris, terrae, corporumque omnium victor est, et sibi obsistentium saevus ultor, cuncta afflans, fulminans, et in favillas cineresque redigens.
Allegorice, Elias uti in aliis omnibus, ita et in immissione ignis, fuit typus Christi, qui Spiritum Sanctum in linguis igneis misit in Apostolos in Pentecoste; hoc enim igne succenderunt orbem, idola combusserunt, impietatem cum impiis eliminarunt. Rursum Elias, ignem coelo devocans ad consummandum sacrificium, typus est sacerdotis Christiani, qui Spiritum Sanctum coelo evocat in consecratione Eucharistiae ad perficiendum sacrificium transsubstantiationis, quo panis et vinum in corpus et sanguinem Christi vere et substantialiter convertuntur; quod, licet quotidianum, est tamen miraculum miraculorum. Ita S. Chrysostomus, libro III De Sacerdotio, sacerdotem Eliae conferens et praeferens: « Adest enim, inquit, sacerdos non ignem gestans, sed Spiritum Sanctum; is preces diuturnas fundit, non quod flamma coelitus delapsa sacra apposita absumat, sed ut gratia in sacrificium influens, per illud ipsum omnium animos inflammet, et puriores reddat appenso igni excocto purgatoque. » Cujus rei symbolo super caput S. Basilii, S. Martini, aliorumque illustrium sacerdotum, dum celebrarent, apparuit globus igneus, vel columna ignea.
Porro S. Ambrosius, libro De Elia et Jejunio, cap. II, hoc miraculum caeteraque Eliae merita jejunii ipsius assignat; jejunavit enim ipse 40 dies instar Christi, IV Reg. xix, 8: « Eliae, inquit, jejuno ore vox emissa coelum clausit sacrilego populo Judaeorum, etc. Jejunus filium viduae ab inferis suscitavit, jejunus pluvias ore deposuit, jejunus ignes de coelo eduxit, jejunus curru raptus est ad coelum, et quadraginta dierum jejunio divinam acquisivit praesentiam. Tam denique plus meruit, quando plus jejunavit. Jejuno ore statuit fluenta Jordanis, et redundantem fluminis alveum repentine siccatum pulverulento transmigravit vestigio. Merito illum dignum coelo divina judicavit sententia, ut cum ipso raperetur corpore, quoniam coelestem vitam vivebat in corpore, ac supernae usum conversationis exhibebat in terris. » Et cap. III: « Quid est enim jejunium, nisi vitae imago coelestis? Jejunium refectio animae, cibus mentis est; jejunium vita est angelorum; jejunium culpae mors, excidium delictorum, remedium salutis, radix gratiae, fundamentum est castitatis. Hoc ad Deum gradu citius pervenitur; hoc gradu Elias ascendit antequam curru. Hanc haereditatem sobrietatis et abstinentiae ad coelum abiens discipulo dereliquit. In hac virtute et spiritu Eliae venit Joannes. Denique in deserto et ille vacavit jejuniis; esca autem ejus erat locusta et mel sylvestre. Et ideo qui vitae humanae possibilitatem continentia supergressus fuerat, non homo, sed Angelus aestimatus est.
4. SIC AMPLIFICATUS EST ELIAS IN MIRABILIBUS SUIS. ET QUIS POTEST SIMILITER SIC GLORIARI TIBI? — Graece: Quantam gloriam consecutus es, o Elia, mirabilibus tuis! et quis potest similiter ac tu gloriari? Vatablus: Quantam gloriam miraculis tuis adeptus es, Elia! aut quis paria tecum glorietur. Syrus: Quam terribilis es, Elia, et qui est sicut tu, ipse laudetur! Siracides admirans multitudinem et magnitudinem portentorum et admirandorum operum Eliae, ad eum se convertens, eique congratulans exclamat: Quis tam mirabilis et gloriosus in facinoribus suis ac tu, o Elia? Elias enim prodigiis et heroicis operibus omnes antecessores superavit, uno excepto Moyse, sed nec Moysi fuit impar. Nam et mortuum suscitavit, et ignem ter de coelo deduxit, et curru igneo raptus est in coelum, et adhuc superstes vivit rediturus, et certaturus contra Antichristum, ab eoque martyrio laureandus, quorum nihil competit Moysi. Porro Elias et Sancti in suis operibus gloriantes, non in se, sed in Domino quasi eorum auctore gloriantur, juxta illud Apostoli: « Qui gloriatur, in Domino glorietur, » II Corinth. xi. Dicunt ergo cum Psalte: « Non nobis, Domine, non nobis; sed nomini tuo da gloriam, » Psal. cxiii.
5. QUI SUSTULISTI MORTUUM AB INFERIS DE SORTE MORTIS IN VERBO DOMINI DEI. — Syrus: Qui vivificasti mortuum ab inferis secundum voluntatem Dei; graece: Qui suscitasti cadaver ex morte, et ex inferis animam verbo Excelsi; Vatablus: Qui defunctum excitans a morte, et animam ab orco verbo Altissimi.
Tertium est hoc prodigium Eliae, quod ipse primus ab orbe condito fuerit, qui mortuum ad vitam revocavit. Fuit is puer filius viduae Sareptanae, quem Elias verbo, id est invocatione Dei suscitavit, III Reg. xvii, 21: « Expandit, inquit, se, et mensus est super puerum tribus vicibus, et clamavit ad Dominum, et ait: Domine Deus meus, revertatur, obsecro, anima pueri hujus in viscera hujus. Et exaudivit Dominus vocem Eliae; et reversa est anima pueri intra eum, et revixit. »
Tradunt Hebraei, quos sequuntur Dorotheus in Synopsi in Jonam, Rupertus et alii, puerum hunc suscitatum ab Elia fuisse Jonam prophetam qui proinde vocetur filius Amathi, id est veritatis, eo quod mater videns filium suscitatum dixerit Eliae: « Nunc in isto cognovi quoniam vir Dei es tu, et verbum Domini in ore tuo verum est. » Sed falluntur; nec enim tempus, nec patris nec caetera consentiunt, uti ostendi Prooemio in Jonam.
Nota: Idem est « sustulisti de sorte mortis, » quod « sustulisti ab inferis; » ante Christum enim sors mortis et morientium erat infernus, puta limbus Patrum; ad illum enim descendebant omnes justi. Fuit haec felix sors pueri, qua a sorte mortis translatus est ad sortem vitae et viventium. Sic S. Franciscus sustulit S. Bonaventuram de sorte mortis, indeque vocatus est Bonaventura: nam cum quadriennis langueret ad mortem, neque spes ulla vitae, aut medicorum remedium superesset; pia mater precibus et meritis S. Francisci vota sua et puerum commendavit, vovens quod, si sanum reciperet adolescentem, eidem restitueret, Ordinique Minorum offerret. Moerentem matrem consolatus S. Franciscus, pro puero oravit et impetravit, ut repente sanus exsiliret, quo repentino gaudens miraculo, et futura prophetans patrio dixit idiomate: « O Bonaventura! » ac inde ei deinceps hoc nomen adhaesit; nam prius vocabatur Joannes. Unde in priscis nonnullis ejus codicibus ita inscriptum legimus: « Frater Joannes Bonaventura; » sed cum frequentius omnia, Deo juvante, bene feliciterque ei succederent, factum est ut communiter Bonaventura duntaxat a Latinis et Italis, ac a Graecis Eutychius, id est bonae fortunae, sive Fortunatus appellaretur. Ita Waddingus, in Annal. Minor. anno Christi 1221, num. 25.
Sic tropologice et anagogice omnes Sancti, praesertim salvandi et electi, eruti a morte peccati et gehennae, sunt Bonaventurae et fortunati, esto multis adversis et tentationibus exagitentur; impii vero et reprobi, esto hic triumphent, sunt eruntque Malaventurae et infelices. Nam, ut ait S. Augustinus, lib. XII De Civitate Dei, cap. xx: « Spes nostrae infelicitatis est et felicitatis infelix; » licet enim id alia mente et fine dicat S. Augustinus, scilicet contra Origenistas, qui ponebant animarum circulationem, quae damnatae aliquando salvarentur, et beatae aliquando damnarentur, tamen idipsum huic loco, puta piis et impiis in hac vita magis congruit: nam in his absolute verum est, in illis conditionate tantum, scilicet supposita sententia Origenis, quae in se falsa est.
6. QUI DEJECISTI REGES AD PERNICIEM, ET CONFREGISTI FACILE POTENTIAM IPSORUM, ET GLORIOSOS DE LECTO SUO. — Graecus de more concisus et bimembris sic habet: Qui deduxisti reges ad perditionem et gloriosos de lecto suo. Ita Complutensia; hac enim ratione: Confregisti facile potentiam ipsorum; unde Vatablus: Qui deduxeris reges ad interitum et de sede sua gloriosos, eorumque potentiam infregeris; Syrus: Dejiciens honorabiles de thronis suis. Additque: Et audire fecit in tentatione sua reprehensionem eorum; pro quo Noster vertit: Qui audis in Sina judicium.
Quartum est hoc prodigium Eliae priori contrarium; in tertio enim suscitavit a morte filium viduae pauperculae, hic vero reges potentes ob idololatriam et scelera morte mulctavit. Fuere ii quatuor. Primus fuit Achab cum sua impia uxore Jezabel; utrique enim Elias interitum praedixit et comminatus est, quin et suis precibus illum a Deo impetravit, III Reg. xxi, ubi ob occisum Naboth ex ore Dei illi totique ejus familiae intentat exitium: « Interficiam, inquit, de Achab mingentem ad parietem (id est omnes usque ad canem) et clausum et ultimum in Israel. » Et vers. 23: « Canes comedent Jezabel in agro Jezrahel, » ut, ubi peccarat, ibi puniretur; vinea enim Naboth, ob quam occupandam eum injuste occi-
derat, sita erat in Jezrahel. Secundus fuit Ochozias filius Achab, qui aegrotans consuluit Beelzebub deum Accaron, an sanitati restituendus esset, an vero moriturus; ob hoc scelus Elias ei mortem denuntiavit, IV Reg. I. Tertius fuit Joram frater Ochoziae, qui ei de mortuo in regnum Israelis successit, quem cum tota prosapia Achab occidit Jehu, itaque omnem familiam Achab exstinxit, uti praedixerat Elias, IV Reg. ix. Quartus fuit alter Joram, filius Josaphat, rex Juda, cui Elias per litteras morbum, ex eoque mortem intentavit; itaque tam in Joram quam in Ochozia impletum fuit, quod hic de Elia ait Siracides: « Dejecit gloriosos de lecto suo. » Audi rem gestam II Paralip. xxi, 12, ubi Scriptura, cum recensuisset apostasiam et scelera Joram, subdit: « Allatae sunt autem ei litterae ab Elia propheta, in quibus scriptum erat: Haec dicit Dominus Deus David patris tui: Quoniam non ambulasti in viis Josaphat patris tui, et in viis Asa regis Juda, sed incessisti per iter regum Israel, et fornicari fecisti Judam et habitatores Jerusalem, imitatus fornicationem domus Achab, insuper et fratres tuos domum patris tui, meliores te occidisti; ecce Dominus percutiet te plaga magna cum populo tuo et filiis et uxoribus tuis, universaque substantia tua: tu autem aegrotabis pessimo languore uteri tui, donec egrediantur vitalia tua paulatim per singulos dies; » et vers. 18: « Et super haec omnia percussit eum Dominus alvi languore insanabili. Cumque diei succederet dies, et temporum spatia volverentur, duorum annorum expletus est circulus, et sic longa consumptus tabe, ita ut egereret etiam viscera sua, languore pariter et vita caruit. Mortuusque est in infirmitate pessima; et non fecit ei populus secundum morem combustionis exsequias, sicut fecerat majoribus ejus. »
Ubi nota Eliam has litteras misisse post raptum suum ex paradiso. Raptus enim fuit regnante Josaphat patre Joram, et consequenter antequam regnaret Joram, ut patet ex eo quod sub Josaphat prophetarit Eliseus, discipulus et successor Eliae, IV Reg. III, 14. Ita censent Hebraei in Seder Olam, cap. xvii, Lyranus, Malvenda, lib. IX De Antichristo, cap. II, et noster Salianus, in Annal., ubi asserit Eliam has litteras scripsisse et misisse ad Joram post novem annos a raptu ex paradiso, sive per Angelum forma hominis indutum, sive per hominem ad hoc, ut majus haberent pondus majoremque auctoritatem ad eum percellendum, et ad ejus asseclas convertendos. Nisi dicas cum Torniello et Emmanuele Sa, Eliam, praescium futurorum, ante raptum has litteras scripsisse, et tradidisse Eliseo, ut post raptum suo tempore eas traderet Joram regi. Quod enim Cajetanus asserit, Eliam harum litterarum scriptorem alium fuisse ab Elia Thesbite propheta, uti fundamento, ita et verisimilitudine caret.
Ex dictis videas Eliam, esto paradisi colonum, tamen pristinum pro Deo zelum gerere, ac res mortalium curare, deque suae gentis salute esse sollicitum. Similem sollicitudinem Hebraeorum gessit Jeremias in limbo existens, orans pro eis et Juda Machabaeo, II Machab. xv, 14. Sic Elias cum Moyse apparuit Petro, Jacobo et Joanni in transfiguratione Christi, eique testimonium perhibuit, quod ipse verus esset Messias, Matth. xvii.
7. QUI AUDIS IN SINA JUDICIUM (graece ἐλεγμόν, id est increpationem; Syrus, reprehensionem) ET IN HOREB JUDICIA DEFENSIONIS, — id est vindictae (hanc enim significat Graecum ἐκδικήσεως) quibus, scilicet Deus, ita honorem suum erat defensurus, ut simul ulcisceretur et plecteret idololatras. Vide dicta cap. xlvii, vers. 31. Aliud ergo hoc loco significat « judicium, » aliud « judicia. » Unde Complutensia habent: Qui audis in Sina correptionem Domini et in Choreb judicia vindictae. Horeb, vel, ut Hebraei dicunt, Choreb, est mons Sina, vel pars ejus, uti dixi Exod. xvii, 6. Quintum est hoc Eliae portentum. Citat III Reg. xix, 12, ubi Elias furentem persecutionem Jezabelis fugiens, hinc metuens, pusillanimis et moerens, illinc zelo vindictae aestuans, optansque ut Deus Jezabelem cum suis perderet et sideraret, modeste increpitus et correptus fuit a Domino per sibilum aurae tenuis sive lenis. Cum enim Elias pavidus et turbatus degeret in spelunca montis Sina, dixit ei Deus: « Quid hic agis, Elia? at ille respondit: Zelo zelatus sum pro Domino Deo exercituum, quia dereliquerunt pactum tuum filii Israel; altaria tua destruxerunt, Prophetas tuos occiderunt gladio, derelictus sum ego solus, et quaerunt animam meam ut auferant eam. Et ait ei: Egredere, et sta in monte coram Domino; et ecce Dominus transit, et spiritus grandis et fortis subvertens montes, et conterens petras ante Dominum; non in spiritu Dominus, et post spiritum commotio; non in commotione Dominus, et post commotionem ignis; non in igne Dominus, et post ignem sibilus aurae tenuis. » Septuaginta addunt: « Et ibi Dominus; » nam ex hoc sibilo Deus locutus est Eliae, partim eum consolans, ejusque pusillanimitatem et diffidentiam redarguens, partim dans ei judicia defensionis, hoc est decreta vindictae in impios idololatras, quae expetebat Elias. Ait enim ibidem, vers. 15: « Unges Hazael regem super Syriam, et Jehu filium Namsi unges regem super Israel, Eliseum autem filium Saphat, qui est de Abelmeula, unges prophetam pro te. Et erit: Quicumque fugerit gladium Hazael, occidet eum Jehu; et quicumque fugerit gladium Jehu, interficiet eum Eliseus. Et derelinquam mihi in Israel septem millia virorum, quorum genua non sunt incurvata ante Baal, et omne hoc quod adoravit eum osculans manus. »
Nota finem et scopum hujus visionis fuisse, ut Deus Eliam ira, taedio et dolore ob impunitatem idololatrarum et Jezabelis succensum pacaret, consolaretur et erudiret. Initio igitur oculis ipsius offert tria maxime violenta: puta primo, ventum validissimum; secundo, terrae motum; tertio, ignem, q. d. Mihi omnia elementa omnesque creaturae, summae, mediae et infimae, famulantur, praesto et ad manum sunt, ut idololatras et Jezabelem disperdam illico, si velim, at non est usitatus hic meae providentiae et clementiae modus; unde nolo eo uti. Idcirco ait ad singula: « Non in eo Dominus; » quarto denique loco auribus ejus offert lenem spiritum, sive aurae sibilum, ut per eum repraesentaret se suamque providentiam; spiritus enim hic lenis significat divinam patientiam, suavitatem ac longanimitatem ad punienda peccata et peccatores, quam imitari et induere oporteat Eliam et omnes electos. Unde pro spiritus aurae lenis, hebraice est קול דממה דקה kol demama dakka; quod Septuaginta vertunt, φωνὴ αὔρας λεπτῆς, id est, vox aurae moderatae, sive lenis. Tertullianus, lib. IV Contra Marcion. cap. xxiii: « Vox spiritus mitis: Non in igni, inquit, Dominus, sed in spiritu miti; Vatablus: Vox submissa, gracilis; Tigurina: Sibilus tranquillus et tenuis; Pagninus: « Vox tenuis: »
Chaldaeus: Vox canentium in silentio; alii: Vox submissa, subtilis. Erat ergo hic proprie sibilus; sed dicitur vox, quia ex eo Deus loquens Eliae edebat sibilo similem, scilicet submissam, lenem et subtilem vocem. Submissa notat Dei mansuetudinem, subtilis efficaciam; Dei enim providentia et operatio tam in gubernando quam in vindicando, sicut et mansueta et suavis, ita vicissim est potens et efficax, juxta illud: « Attingit a fine usque ad finem fortiter, et disponit omnia suaviter, » Sap. viii, 1.
Ita hanc visionem explicat Theodoretus, Procopius et Cajetanus, III Reg. xix, et Irenaeus, lib. IV Contra haereses, cap. xxxvii: « Docebatur, inquit, Propheta turbatior et concitatior ad vindictam, mitius agere; et Domini adventus significabatur post legem per Moysen mitis et tranquillus (cum Filius Dei incarnatus et conversatus est in hoc mundo), et regni ejus mitis et pacifica requietio; » nimirum tranquillus est Deus, tam in puniendo quam in miserendo: « Et tranquillus Deus tranquillat omnia, et quietum aspicere quiescere est, » ait S. Bernardus in Octo punctis perfectionis. « Quare omnia utilia quamvis necessaria videantur, spernenda tamen sunt ut perturbatio devitetur, ut pacis dilectionisque tranquillitas servetur; quia nihil perniciosius ira, nec charitate quidquam utilius, nec tranquillitate animi pretiosius, propter quae non solum commoda carnalium, sed et spiritualium spernenda videntur. » Sic et Tertullianus, lib. De Patientia, cap. xiii: « Sedet, inquit (patientia) in throno spiritus ejus mitissimi et mansuetissimi, qui non turbine glomeratur, non nubilo livet; sed est tenerae serenitatis apertus et simplex, quem tertio vidit Elias: nam ubi Deus, ibidem et alumna ejus, patientia scilicet. Cum ergo spiritus Dei descendit, individua patientia comitatur eum; si nos eam cum spiritu admiserimus, in nobis morabitur semper. » Vide S. Gregorium, V Moral. xxvi, ubi per spiritum hunc lenem accipit Spiritum Sanctum.
Quocirca hic spiritus, sive sibilus tenuis et lenis detulit vocem Dei erudientem Eliam nimis perturbatum et pusillanimem, putantemque se unicum superesse Dei veri cultorem, prophetam et propugnatorem, caeteros omnes ab Achab et Jezabele esse occisos. Unde hoc redarguens Deus ei dixit: « Derelinquam (reservabo) mihi in Israel septem millia virorum, quorum genua non sunt incurvata ante Baal. »
Rursum spiritus, sive sibilus hic subtilis, significabat Dei virtutem spiritalem, vindictamque efficacem, et omnia penetrantem; sicut spiritus, sive ventus subtilis, omnia penetrat. Unde hic sibilus pariter habuit « judicia defensionis, » id est vindictae; tum quia ante se quasi lictores praemisit ventum validissimum, terrae motum et ignem, quibus Deus ad libitum uti potest, et subinde utitur ad puniendos impios; sed ita ut ipse maneat in spiritu leni, id est, in sua mansuetudine et tranquillitate animi; tum quia Deus ex hoc sibilo indicavit Eliae modum vindictae, in idololatras et Jezabelem exercendae per Hazael, Jehu et Eliseum. Quamobrem per sibilum hunc lenem Elias deposuit quidem animi perturbationem, pusillanimitatem et impatientiam; at non zelum vindictae in idololatras. Nam per illum paulo post, III Reg. xxi, extremam perniciem intentavit Achab; Jezabeli, omnibusque eorum filiis et posteris.
Hinc nonnulli viri eruditi censent Deum hac visione quasi in speculo ostendisse modum, tum quo ipse peccatores per pavores, plagas et flagella exagitat et concutit, ut poeniteant, ac spiritum lenitatis gratiae reconciliationis cum Deo recipiant; tum modum quem principes, judices, rectores, concionatores, caeterique servare debeant in puniendis et corrigendis divinae legis transgressoribus, ut scilicet per minas acres, increpationes et flagella eos percellant, et divinae legis contemptum ulciscantur, ac de impiis justum supplicium sumant, itaque per hos quasi viarum stratores iter Deo praeparent; dum per illa peccatores ad poenitentiam vitaeque mutationem adigunt, ut scilicet non ante assumant suavitatem lenis et refrigerantis aurae, donec Deum ejusque reconciliationem et gratiam adventare videant, quem antecedunt, et cui hospitium parant, ventus commotio et ignis, hoc est minae, terrores et flagella.
Hunc sensum indicat versio Chaldaea, quae pulchra est, et haec omnia facta esse per angelos significat; sic enim habet: Ecce gloria Domini revelatur, et ante eum erat exercitus angelorum venti, dirumpentium montes, et confringentium petras ante Dominum; non erat in exercitu angelorum venti majestas Domini. Et post exercitum angelorum venti erat exercitus commotionis; non erat in exercitu angelorum commotionis majestas Domini. Et post exercitum angelorum commotionis, exercitus angelorum ignis; non erat in exercitu angelorum ignis majestas Domini. Et post exercitum angelorum ignis, vox canentium in silentio, quasi demulcentium, et cantu suo exhilarantium animum Eliae moerentem, pavidum et perturbatum.
8. QUI UNGIS REGES AD POENITENTIAM ET PROPHETAS FACIS SUCCESSORES POST TE. — Sextum est hoc egregium Eliae facinus, quod scilicet jussu Dei Hazael unxerit in regem Syriae, et Jehu in regem Israel « ad poenitentiam, » id est ad poenam et vindictam idololatrarum, ut scilicet illi punirent et occiderent cultores Baal et Jezabelem; graece enim est, εἰς ἀνταπόδοσιν, id est ad retributionem, ut scilicet eis meritas scelerum poenas irroges et retribuas. Ita Lyranus, Hugo, Jansenius et alii. Unde Vatablus vertit: Qui reges ad vicem rependendam, et prophetas tibi successores unxeris. Est enallage numeri, « prophetas, » id est prophetam; unum enim Eliseum in prophetam unxit Elias, itaque eum sibi successorem designavit.
III Reg. xix, 19; sed unus Eliseus fuit instar multorum. Syrus, ungens reges ad devincendum obligationibus, id est obligans eos ad faciendam Dei vindictam.
Aliter Palacius: « Ad poenitentiam, » inquit, hoc est, quia poenitebat Deum quod Benadad constituisset regem Syriae; ideo occidi eum jussit per Hazael, ipsumque in regem Syriae per Eliam inungi, IV Reg. viii; et quod Joram filium Achab constituisset regem Israel: ideo eum occidi jussit per Jehu, ipsumque in regem Israel per Eliam inungi, IV Reg. ix. Sic de Saule ait Deus: « Poenitet me quod constituerim Saul Regem, » I Reg. xv, 11. Verum priorem sensum exigunt Graeca.
Dices: Hazael et Jehu uncti sunt in reges ab Eliseo, quomodo ergo eos hic dicitur unxisse Elias? Respondeo primo, quia Elias jussit Eliseo ut eos in reges inungeret; quod enim quis per alium facit, per se facere videtur, ut habet regula Juris; secundo, videtur etiam Eliam eos unxisse per se; id enim ei diserte jussit Deus, III Reg. xix, 15, cui paruisse Eliam non est dubium, ita ut Eliseus secundo eos unxerit, et Eliae unctionem confirmarit. Sic et Saul ac David secundo uncti sunt in reges, ut patet I Reg. x, 1, juncto cum I Reg. xi, 14 et 15, et I Reg. xvi, 13, juncto cum II Reg. v, 3. Ita Palacius. Vide Abulensem, III Reg. XIX, Quaest. XXI.
9. QUI RECEPTUS (graece ἀναληφθείς, id est assumptus) ES IN TURBINE IGNIS, IN CURRU EQUORUM IGNEORUM. — Arabicus: Et rapuit te turbo in paradisum equis, hoc est igneis, ut qui in vita imperaveras igni in coelo, jam ab igne quasi ejus imperator et triumphator veharis in coelum. Pro in turbine, graece est, ἐν λαίλαπι, id est in procella ignea. Videtur ergo Deus emisisse fulgura, coruscationes et fulgura, similesque igneas procellas, quae Eliam raperent et veherent in coelum. Vatablus: « Qui procella ignea sublatus sis in curru equorum ardentium; » Syrus: Raptus es sursum equis igneis in coelum.
Septimum est hoc Eliae prodigium, sane admirabile et stupendum. Historia narratur IV Reg. II, 11: « Ecce, inquit, currus igneus et equi ignei diviserunt utrumque (Eliam et Eliseum), et ascendit Elias per turbinem in coelum. Eliseus autem videbat et clamabat: Pater mi, pater mi, currus Israel et auriga ejus. » Hebraei et Septuaginta: Currus Israel et equites ejus, q. d. Tu, o Elia, es totum robur Israelis; tuo enim zelo, aeque ac ratione et precibus, magis juvas Israelem, quam magna curruum et equitum armatorum multitudo. Ita Procopius, Chaldaeus, Vatablus, Cajetanus et alii.
Nota: S. Chrysostomus, serm. De Ascens., Eliae censet hunc currum et equos vere fuisse igneos, imo ignes: « Stat intrepidus, inquit, super ignem ac rotas, nec incalescunt omnino vestigia. Totum corpus ignis ambit, nec laeditur; per colla, per latera flamma discurrit innoxia. » Verum currus hic non videtur fuisse vere igneus, nec equi vere ignei; sic enim combussissent Eliam (nisi miraculum hic ponas sine necessitate); sed videbantur ignei, ignisque duntaxat speciem habebant; erant enim revera angeli, qui sursum vectabant Eliam; sed speciem currus et equorum igneorum assumpserunt, sicut assumunt speciem corporis humani, cum hominibus apparent; certum enim est illam tantum esse speciem et similitudinem, non veritatem corporis humani.
Porro id factum est multis de causis. Prima est, ut igneus hic currus et equi repraesentarent igneum Eliae animum ad Deum, igneam charitatem, igneum zelum; ob hunc enim meruit curru hoc igneo vehi in coelum. Ita S. Ambrosius in Psalmo cxviii, octon. 7: « Retexit, inquit, quod Elias propter zelum Dei, curru elevatus in aerem, coelestis sedis hospitium novi generis acquisierit incolatu. » Sic et S. Chrysostomus, serm. 1 De Elia, in fine, causam raptus Eliae dat nimium ejus zelum, ne eo perderetur et periret orbis; sic enim Deum induxit loquentem ad Eliam: « Quia peccatores ob zeli nimietatem ferre non vales, ascende quasi in coelum; ego autem in terra peregrinus ero. Nam si diu tibi manendum in terris, propediem humanum genus, quod continuo a te plectitur, aboleretur. Dein transi in coelos, o Elia, non potest ignis cohabitare calamo. Impeccabiles contubernales posthac habiturus es; inter angelorum choros habitare te faciam; ego autem cum peccatoribus peregrinabor, qui humeris ovem erraticam bajulare possum, qui clamo peccatoribus omnibus: Venite ad me, omnes qui laboratis; ego non punio vos, sed requiescere vos faciam. »
Simili modo S. Franciscus ardens Dei zelo, absens sui Ordinis Fratribus apparuit velut sol, curru igneo, quasi alter Elias. Audi S. Bonaventuram in Vita ejus, cap. iv, et ex eo Waddingum in Annal. Minorum, anno Domini 1210, num. 25: « Ecce, inquit, fere media noctis hora quibusdam ex fratribus quiescentibus, quibusdam perseverantibus in orando, currus igneus mirandi splendoris per ostium domus intrans, huc atque illuc per domicilium tertio se convertit; super quem globus lucidus residebat, qui, solis habens aspectum, noctem clarescere fecit. Obstupefacti sunt vigilantes, excitati simul et exterriti dormientes, et non minus senserunt cordis claritatem quam corporis; dum ex virtute mirandi luminis, alterius alteri fuit conscientia patefacta. Intellexerunt namque concorditer omnes, videntibus invicem universis in cordibus singulorum, sanctum Patrem absentem corpore, praesentem spiritu, tali transfiguratum effigie, supernis irradiatum fulgoribus, et ardoribus inflammatum, supernaturali virtute, in curru splendente simul et igneo sibi demonstrari a Domino, ut tanquam veri Israelitae post illum incederent; qui virorum spiri-
tualium, ut alter Elias, factus fuerat a Deo currus et auriga. »
Secunda causa est, quod per igneum hunc raptum Eliae in coelum, voluerit Deus stabilire fidem, religionem et praedicationem Eliae contra Jezabel et cultores Baal, quod scilicet doctrina ejus esset coelestis, et a Deo, qui ignis consumens est; Jezabelis vero esset diabolica et infernalis. Ideo enim raptus est sursum in coelum, id est in aerem, cum non esset mansurus in coelo et aere; sed per aerem transferendus in paradisum terrestrem, ut coelestis ejus doctrina et vita a Deo profecta monstraretur.
Tertia, quod, ut initio dixi, ignis Eliam quasi suum imperatorem revereretur, eique quasi famulus suum ultro deferret obsequium. Angeli etiam Eliam quasi virum non tantum angelicum, sed et divinum suspicerent: angelorum enim symbolum est ignis, juxta illud: « Qui facit Angelos suos spiritus, et ministros suos flammam ignis, » Hebr. I, 7; nam angelorum fuit hic currus Eliae. Ita S. Ambrosius, serm. De Elisaeo, in fine tom. I: « Elias, inquit, magister Elisei, numquid angelis ducentibus raptus ad coelum est, et quadriga ignea impositus, quasi in quodam triumpho victor ascendit? victor enim exstiterat non gentium barbararum, sed saecularium voluptatum; siquidem graviores inimici sunt pravi mores, quam hostes infesti; ut facilius intelligamus hoc tempore malignitatem hostium vinci posse, quam morum. Ergo Eliam angeli ad coelum perferunt, Eliseum angeli in terris custodiunt. »
Quarta, quia, ut docet S. Chrysostomus, homil. De Ascens. Eliae, igneus hic currus, velut triumphalis, debitus fuit Eliae, ob tot praeclara ejus facinora: « Deus, inquit, Rex regum Eliam suum tota se corporis et animae devotione zelantem, post multorum laborum sudores, post dirarum persecutionum gravissimas fatigationes, post tantorum bellorum magnas illustresque victorias, opima de mundo et diabolo spolia referentem, igneo curru atque equis flammantibus impositum, triumphali gloria praefulgente, ad sua regna voluit pervenire. Oportebat namque errantis populi rectorem, gubernatorem sacrorum, moderatorem discrepantium voluptatum, Israelis aurigam, qui ad jugum timoris Dei, quoniam lascivos et vagos animos revocavit, frenis lorisque adstrinxit, et ad iter disciplinae recto tenore currendum concordi quadam copulatione composuit; ad regna coelestia curru atque equis transvolaret evectus. Hinc poetas atque pictores in figuranda solis imagine exempla credo sumpsisse; qui curru atque equis fulgentibus ipse rutilans atque radians, et fluctu Oceani sublevatus, inter praeruptos montium scopulos evadens, quasi ad coelestia videtur ascendere, in similitudinem luminis ejus inductus: sol enim graeco sermone Elios appellatur. Unde Elias vere Elios, quoniam curru atque equis fulgentibus igne de Oceani
fluctu, id est de mundi commotione, per montium scopulos, id est, per magnorum laborum difficultates progrediens, ad coelestia devectus ascendit. »
Quinta, ignis hic congruit officio ad quod reservatur Elias, videlicet ad praeveniendum gloriosum et igneum Christi adventum ad judicium: « Ignis » enim « ante ipsum praecedet, » Psal. xcvi.
Symbolice, ignis hic significat ignem gehennae, quem peccatoribus intentavit Elias, cum ipse eidem dominaretur; nam ut ait S. Chrysostomus loco jam citato: « Quantum iste gehennae ignibus illusisset, qui sic coelestibus assueverat moderari. »
Allegorice, igneus hic triumphalis currus Eliae ascendentis in coelum fuit expressus typus gloriae et triumphi Christi ascendentis in coelum; illum enim stiparunt omnes angeli, etiam Cherubini et Seraphini, qui toti sunt flammei et ardentes amore divino. Hic enim Eliae currus fuit triumphi, aeque ac currus Cherubim fuit currus triumphi Dei et Christi, Ezech. I. Ita S. Bernardus, serm. 3 et 6 De Ascensione Domini.
Anagogice, igneus hic Eliae currus, qui Eliam rapuit in coelum, eumque fecit immortalitatis candidatum, repraesentat resurrectionem beatam Sanctorum ad vitam aeternam, et gloriosam in coelis: Elias enim curru hoc igneo non tantum de Achab et Jezabele, sed et de ipsa morte triumphavit. Unde S. Augustinus, lib. XV De Civit. cap. xxvi, Eliam et Henoch vocat « primogenitos nostrae resurrectionis. » Et Tertullianus, lib. De Resurrect. carnis, cap. xxxviii: « Henoch et Elias, inquit, nondum resurrectione dispuncti, quia nec morte functi; quia tamen de orbe translati, et hoc ipso jam aeternitatis candidati, ab omni vitio, et ab omni damno, et ab omni injuria et contumelia immunitatem carnis ediscunt; cuinam fidei testimonium signant, nisi qua credi oportet haec futurae integritatis esse documenta? »
Tropologice, S. Ambrosius, De Isaac, cap. viii, per currum igneum accipit quadrigam charitatis, cujus rotis quasi alis in coelum subvehimur, imo subvolamus: « His alis (charitatis), inquit, Elias curru igneo, et equis igneis ad superna translatus. » Currus ergo est anima; equi boni sunt virtutes quatuor cardinales; ignis est charitas; auriga est Christus. Idem, lib. De Naboth, cap. xv: « Cum reciperetur Elias, inquit, et curru quasi ad coelum ferretur, clamavit ad eum Eliseus: Pater agitator Israel et eques ejus, hoc est, qui populum Domini bono ductu regebas; constantiae merito hos accepisti currus, hos equos ad divina currentes; quia moderatorem te humanarum mentium Dominus comprobavit, ideo tanquam auriga boni certaminis, victor aeterno praemio coronaris. »
10. QUI SCRIPTUS ES IN JUDICIIS TEMPORUM LENIRE IRACUNDIAM DOMINI; CONCILIARE COR PATRIS AD FILIUM, ET RESTITUERE TRIBUS JACOB. — Octavum est hoc
Eliæ elogium. Pro scriptus, græce est καταγραφείς id est conscriptus, descriptus. Unde multi legunt, inscriptus. Judicia temporum sunt definitiones temporum a Deo rebus futuris decretæ, et quasi adjudicatæ, puta statuta a Deo Eliæ, et cuilibet homini reique tempora. Decrevit enim Deus justo suo sapientique judicio, ut post tot millia annorum tali tempore, tali anno, mense et die redeat Elias ad certandum pro Christo contra Antichristum. «Judicia» ergo «temporum» sunt series, ordines et successiones sæculorum et temporum rerumque, quæ quovis tempore eventuræ sunt ex Dei judicio et decreto, puta chronologia quæ est in mente Dei, quamque Prophetis revelavit, q. d. Qui præscriptus et prædictus es, ut redeas certo tempore a Deo judicato et definito, ut ejus iram lenias. Unde Palacius sic explicat, q. d. Qui inscriptus es, id est de quo scriptum est in prophetiis (puta Malach. IV, 5), temporum futurorum, quod venies ad leniendam iram Dei. Sic et Dionysius. Minus apte Lyranus per «judicia temporum» accipit tempora judicii, ut sit hypallage, q. d. Qui decretus est venire temporibus ante judicium, ad detegendam perfidiam Antichristi.
Pro judiciis græce est ἐλεγμόν (id est ostensio) ἐλέγχειν enim est convincere, probare, ostendere), quam Noster vocat judicium, q. d. Qui in propheticis libris scriptus es, quod in novissimorum temporum ostensione leniturus es iram Domini; aut qui descriptus, qui destinatus es ad leniendum, cum signa novissimi temporis manifesta buntur, iracundiam Domini. Ita Franciscus Lucas hic.
Verum pro judicia temporum, græce est: ἐν ἐλεγμοῖς εἰς καιρούς; quod proprie significat in redargutionibus ad tempora, ut scilicet opportuno tempore redarguas impios in fine mundi, sicut olim redarguisti Jezabelem et Baalitas. Unde Græca Romæ correcta sic habent: Qui descriptus es in correptionibus ad tempora lenire iram ante furorem; legunt enim πρό θυμοῦ. Complutensia vero legentes πρός θυμός, id est ad furorem, et pro ἐν ἐλεγμοῖς, legentes ἐλεγμούς, id est correptiones, sic habent: Qui scriptus es correptiones (subaudi, facere) in tempora, ad leniendam iram judicii Domini (decreti et parati) ad furorem; Vatablus: Qui ad reprehentiones certis temporibus designatus sis, ad pacandam iram judicii divini ante furorem, quem exercebit in die judicii impios deturbando in tartara; alii: Qui præscriptus es ad redarguendum in opportuna tempora, ad sedandam iram Dei. Juxta Græcum ergo «judicia» vocantur justæ redargutiones et correptiones, quas nomine Dei impiis faciet Elias opportunis temporibus. Et sic Noster, vers. 7, dixit: «Qui audis in Sina judicium,» id est correptionem; græce enim est eadem vox, quæ hic, scilicet ἐλεγμόν. Sensus ergo Græcis originalibus conveniens, inquit Jansenius, hic erit: Tu, o Elia, scriptus es lenire iracundiam Domini, idque per judicia et redargutiones tuas, quas pro zelo tuo certis temporibus exercebis in populo Israelitico, ut tuis severis commonitionibus compuncti, suis vitiis relictis, redeant ad Deum, sicque leniatur et sedetur iracundia Dei. Græce enim in correctioribus libris est: conscriptus in redargutionibus ad tempora.
Et convenienter illud «in redargutionibus,» vel «in judiciis,» refertur ad sequens verbum «lenire.» Patet etiam quod dicitur «in judiciis temporum» referri ad judicia Dei, ut significetur Eliam venturum, ut, cum exercenda erunt certis temporibus judicia Dei, quibus mundum redarguet, leniat sua doctrina iracundiam Domini. Qua ratione autem lenienda sit ira Dei explicat, dum subdit: «Conciliare cor patris ad filium, et restituere tribus Jacob,» q. d. Elias leniet iram Dei faciendo, ut Judæi in fine mundi imitentur suos Patriarchas, ut scilicet credant in Christum jam præsentem, in quem ipsi credidere venturum, ac proinde ut Patriarchæ Judæos velut legitimos suos tam quoad fidem, quam quoad naturam, filios agnoscant, ament et complectantur; atque hac ratione duodecim tribus Jacob, id est omnes Israelitas, restituet avitæ fidei, religioni, gratiæ, splendori et saluti. Citat Siracides verba Malachiæ, cap. IV, 5, ubi ea fuse explicui. Syrus: Ipse venturus est antequam veniat dies Domini, ad convertendum filios ad patres, et ad annuntiandum tribubus Jacob.
Caute hic legendus est Jansenius, dum ait ex hoc Malachiæ et Siracidis loco probari non posse, quod Elias vere venturus sit tempore Antichristi. Dici enim posset, inquit, Siracidem istud dicere secundum receptam suo tempore opinionem, qua creditum fuit ex verbis Malachiæ Eliam venturum, cum id non esset implendum in propria ejus persona, sed in Joanne Baptista, qui Christi adventum præcursurus erat in spiritu et virtute Eliæ. Verum Malachiam, indeque Siracidem, loqui ex proprio, id est Spiritus Sancti, sensu, ac Eliam in persona venturum, multis ostendi Malach. cap. IV, 5. Unde Jansenius, re melius considerata, sententiam suam retractasse videtur in Concordia Evangel., scribens in cap. XVII Matthæi. Idipsum clare docet versio Arabica, quæ sic habet: Et futurus es ut venias, id est venturus es (hoc enim significat hic Arabismus, quem Arabes ab Hebræis acceperunt) ante Dominum fortem, ante diem illius, ut convertas corda filiorum ad patres suos.
11. BEATI SUNT QUI TE VIDERUNT, ET IN AMICITIA TUA DECORATI SUNT. - Legit cum Romanis et Vatablus, κεκοσμημένοι, id est ornati, decorati sunt; jam Complutensia et alii legunt, κεκοιμημένοι; unde vertunt, et in dilectione obdormierunt; Syrus: Beatus qui vidit te, et mortuus est; verumtamen non moritur (non morietur), sed vivens vivit, id est vivet.
12. FOR WE LIVE ONLY IN THIS LIFE, BUT AFTER DEATH OUR NAME WILL NOT BE SUCH. — The past tense words, "saw" and "were adorned," must be extended
sunt ad futurum videbunt et decorabuntur. Est enim hic prophetia de futuro, quando scilicet Elias redibit in fine mundi, ut convertat corda patrum ad filios, uti præcessit. Sensus ergo est, ait Palacius: Beati sunt qui te viderunt, et in amicitia tua decorati sunt. Nam nos vita vivimus tantum, post mortem autem non erit tale nomen nostrum, q. d. Beati sunt illi Judæi, qui te venientem ante diem judicii viderint, et tua amicitia decorati fuerint; quia scilicet credent in Christum, et ab ipso gloriosi in cœlum transferentur. At nos, scilicet Judæi, qui usque ad Christi in cœlum ascensionem futuri sumus, post mortem nostram non assequemur tale nomen, ut statim a morte gloriosi dicamur et simus. Ita Palacius, qui hæc de futuris duntaxat accipit. Magis proprie apteque alii hæc partim de præteritis, partim de futuris intelligunt, q. d. Beati et erant qui olim te tantum viderunt atque amaverunt; et erunt qui te revertentem videbunt atque amabunt, tuaque monita recipient, et ea opere perficient. Dissimilis enim tu admodum es a nobis; quia nos tantum vivimus vita hac mortali ac brevi peritura: post mortem autem non erit tale nomen nostrum, quale tuum, qui nec deprehenderis esse mortuus; et postquam sublatus es, etiam prophetico scripto prædicaris rursum mittendus, idque in salutem totius populi. Ita Jansenius. Post mortem ergo non erit nomen nostrum, quale est tuum; quia nec vita nostra, nec doctrina, nec facta sunt tuis similia, ait Lyranus; longe enim iis et tuo zelo sumus impares, et heroicis tuis facinoribus inferiores. Nam hæc verba tam ad futurum quam ad præteritum esse referenda patet ex Græco, in quo non sunt verba, sed participia ἰδόντες et κεκοσμημένοι, quæ tam per futurum quam per præteritum exponi possunt. Sic enim habet: Μακάριοι οἱ ἰδόντες σε, καὶ οἱ τῇ ἀγαπήσει κεκοιμημένοι, καὶ γὰρ ἡμεῖς ζωῇ ζησόμεθα; quæ sic ad verbum vertas: Beati videntes te, et in amore obdormientes, nam et nos vita vivemus, cum scilicet post tuum reditum a te conversi et sanctificati, ac in Dei gratia et charitate defuncti, resurgemus ad gloriam, et a Christo judice donabimur vita beata et æterna vita. Tigurina: Beati qui te viderint, benevolentiaque fuerint condecorati, quia nos vita vivemus; alii: Beati qui te viderint; et in charitate obdormierint; nam et nos vita vivemus.
Moraliter, hic disce quam salutare et beatum sit versari cum viris eximiis, sapientia et zelo plenis; hi enim suum zelum et spiritum sibi familiaribus affricant, et quasi inhalant. Sicut enim stipula, si accedat ad ignem, ab eo calescit, et tandem ignitur: sic pariter qui ad virum igne divino flagrantem accedit, eodem accenditur et inflammatur. Ita Eliseus et filii Prophetarum, versantes cum Elia, ejus zelum et heroicos animos imbiberunt, et factis expresserunt. Sic qui cum S. Paulo et Apostolis tractabant, eorum igneos animos induebant. Sic Isaias, cap. VI, agens cum angelis et Seraphinis, ab eis angelicus et Seraphicus effectus est. Sic qui cum S. Francisco versabantur, incensum ejus paupertatis, orationis et charitatis spiritum hauriebant. Ex adverso, qui cum timidis, tepidis, ignavis versatur, fit et ipse timidus, tepidus, ignavus, juxta illud: «Qui cum sapientibus graditur, sapiens erit; amicus stultorum similis efficietur,» Prov. XIII, 20.
Secunda Pars Capitis. Encomium Elisei
13. ELIAS QUIDEM (ita Romana; minus recte cæteri Latini et Græci pro quidem legunt qui) IN TURBINE TECTUS EST (Syrus, collectus est in cælum), ET IN ELISEO COMPLETUS EST SPIRITUS EJUS, — q. d. Elias quidem turbine tectus raptus est ab hominibus a terra in cœlum, «et,» id est «sed,» tamen spiritum suum in terra reliquit: illo enim replevit Eliseum suum discipulum, hæredem et successorem. Est hypallage. In Eliseo completus est spiritus Eliæ, id est Eliseus repletus est spiritu Eliæ, ut habent Græca. Vatablus: Elias qui in turbine tectus est, cujusque spiritu repletus est Eliseus; alii clare reddunt Hebraismum qui est in Græco: «Hujus Eliæ, inquiunt, qui turbine tectus fuit, etiam Elisei repletus est» spiritus; vel, «etiam Eliseus repletus est spiritu.» Complutensia et alii pro αὐτοῦ id est ejus, legentes ἁγίου, id est sancti, sic habent: Elias qui in turbine tectus est, et Eliseus repletus est Spiritu Sancto. Rursum alii pro πνεύματος, id est spiritu, legentes στόματος, id est ore, vertunt: Eliseus repletus est ore Eliæ, ut scilicet os haberet igneum, et verbum ejus quasi facula arderet, instar Eliæ, vers. 1. Syrus: Recepitque prophetiam dupliciter Eliseus, ac multas tentationes et signa locutum est os illius.
Est hic epilogus et clausula laudum Eliæ, per quem apposite transit ad laudes Elisei. Quare est hoc nonum encomium Eliæ, et primum Elisei, quod scilicet Elias tanti fuerit zeli, ut is non solum ad præsentes, sed et absentes ac futuros sese extenderit, quodque rapiendus in cœlum, eum transtulerit in Eliseum, ut is quasi sui vicarius verum Dei cultum tueretur, certaretque contra idololatras, ac Israelem in Dei religione et pietate conservaret. Qua in re Elias fuit typus Christi, qui abiturus in cœlum Apostolos spiritu suo imbuit, ut Ecclesiam a se inchoatam promoverent, et per totum orbem propagarent. Porro Elias, communicando suum spiritum, nihil de eo deperdidit; sicut qui sua face facem alterius accendit,
nihil deperdit, sed potius suum lumen multiplicat et adauget: et qui charitatem suam ac zelum aliis aspirat, eum non minuit, sed intendit. Historia narratur IV Reg. II; Elias enim rapiendus in cœlum dixit Eliseo discipulo et successori suo: «Postula quod vis, ut faciam tibi, antequam tollar a te. Dixitque Eliseus: Obsecro ut fiat in me duplex spiritus tuus.»
Ubi quæritur quisnam sit duplex spiritus Eliæ, quem petiit et obtinuit Eliseus. Multi duplicem interpretantur duplo majorem, quasi duplo major spiritus fuerit in Eliseo quam fuerat in Elia: spiritus, inquam, prophetiæ et miraculorum. Nam Elias tantum octo miracula patrasse legitur; Eliseus vero sexdecim, quæ sigillatim enumerat Rupertus, lib. V in lib. Reg. cap. XXXVII. Ita Theodoretus, et Procopius ibidem, ac Rabanus hic, qui allegorice duplicem hunc Elisei spiritum explicans de Apostolis: Christus, inquit, quasi Elias habuit simplicem spiritum, scilicet copiam gratiarum et virtutum; at Apostoli duplicem, scilicet remissionem peccatorum (quæ in Christo, utpote impeccabili, esse non potuit) et copiam gratiarum. Sic et S. Prosper, lib. II De Prædestin. et promiss., cap. XXX, ubi sic legit: «Volo ut spiritus, qui in te est, duplum in me sit;» idque allegorice applicans Apostolis: Christus, inquit, quasi alter Elias, duplum spiritum Apostolis infudit; semel post resurrectionem, dicens: «Accipite Spiritum Sanctum; quorum remiseritis peccata, remittuntur eis.» Secundo, post ascensionem in cœlum, dum in Pentecoste Spiritus Sancti largitatem in Apostolos effudit: quo factum est ut Apostoli majora patrarent miracula quam fecerat Christus, uti ipse promiserat Christus, Joan. XIV, 12, dicens: «Qui credit in me, opera, quæ ego facio, et ipse faciet, et majora horum faciet.» Hinc et Christus paucos in Judæa convertit, Apostoli vero totum mundum Christo subegerunt. Sic et S. Ambrosius, serm. 89: «Elias, inquit, cum simplicem sanctitatis ipse haberet spiritum, Eliseo duplicem dereliquit. Mirum ergo in modum plus Elias gratiæ dimisit in terra, quam ipse portavit in cœlos.» Hinc et Eliseus septennalem famem Judææ induxit, cum Elias triennalem tantum induxerit. Rursum Eliseus plures idolorum cultores occidit quam Elias. Idem S. Ambrosius, serm. 2 De Eliseo, qui habetur in fine tom. I: «O hæreditas pretiosa, inquit, in qua plus hæredi relinquitur, quam habetur: plus consequitur qui accipit, quam possideret qui largitur! Pretiosa plane hæreditas, quæ, dum a patre transfertur ad filium, meritorum quodam fenore duplicatur. Igitur Elias, cum simplicem sanctitatis ipse haberet spiritum, Eliseo duplicem dereliquit. Mirum ergo in modum plus Elias gratiæ dimisit in terris, quam secum portavit ad cœlos: et licet ipse ad altiora totus transfertur corpore, apud filium tamen majore manet sanctitate. De Elisei autem meritis quid dicamus, cujus hæc prima
laus est, quod patrem voluit gratia superare; dum dari sibi amplius postulat, quam scit apud eum esse qui possidet? Avarus quidem est in petendo, sed idoneus in promerendo; dum enim a patre plus exigit quam habebat, facit eum meritis suis plus præstare quam poterat.»
Accedit auctor De Mirabil. S. Script. lib. I, cap. XXII (exstat tom. II Operum S. Augustini) qui et causam affert: «Hoc vero postulans Eliseus, ait, non elationis affectum super magistrum suum voluit; sed videns peccata populi innumera, a Propheta qui relinqueretur, non simplici Eliæ spiritu, sed duplici compesci posse prævidit.» Sic et S. Bernardus, serm. 3 et 6 De Ascens., qui et mysterium addit, scilicet per Eliam significari Christum, per Eliseum Apostolos, qui majora quam Christus patrarunt miracula. Nam sola umbra Petri sanabat quoslibet infirmos, Act. V, 15; quod Christi umbram fecisse non legimus. Denique huic sententiæ favent Septuaginta, qui vertunt: Fiat jam spiritus qui est in te διςσῶς; id est, dupliciter in me; et Syrus hic: Recepitque prophetiam dupliciter Eliseus.
Verum Abulensis et alii probabilius contrarium censent, et sic explicant, q. d. Eliseus: Spiritus, qui in te est, o Elia, duplex, fiat pariter in me duplex: «duplex,» id est multiplex, magnus, validus, potens. Sic enim sæpe capitur τὸ duplex, uti ostendi Jerem. XL, 2, Deuter. XXI, 17, et alibi.
Probatur id primo, quia Eliseus fuisset arrogans, si, cum esset discipulus, duplo majorem petiisset spiritum ab Elia magistro suo, quam ipse habebat. Nec Elias ei dare poterat, quod non habebat: dedit ergo ei suum duplicem spiritum. Et hoc est quod dicitur IV Reg. II, 15: «Requievit spiritus Eliæ super Eliseum,» isque completus, ut ait hic Siracides, id est plenus, non imminutus. Sicut enim habuit Elias duplicem spiritum, scilicet prophetiæ et miraculorum, ita eumdem plene habuit Eliseus, inquit Palacius.
Secundo, quia Siracides hic vers. 4, ait de Elia: «Quis potest similiter sic gloriari tibi?» q. d. Eliæ nemo fuit par aut similis: ergo nec Eliseus. Tertio, quia hic ait completum esse spiritum Eliæ in Eliseo, non autem duplicatum. Græca clare habent: et Eliseus repletus est spiritu illius, scilicet Eliæ.
Quarto, quia pro spiritus duplex, hebraice est, פי שנים ברוחך id est: Os duorum in spiritu tuo sit super me, id est duorum, id est duplex mensura, sive duplex portio spiritus tui, hoc est, inquit Vatablus: Da ut duæ partes tui spiritus divisi in tres partes sint mecum. Noluit petere tantam gratiam sibi fieri, quantum magistro, q. d. Noli me efficere tantum quantus es, sed da mihi solum duas partes tui spiritus. Hæc Vatablus. Pagninus vertit: Sit, obsecro, mensura duarum partium de spiritu tuo super me. Sensus ergo est, q. d. Primogenitus solet os duorum,
id est duplicem portionem habere in hereditate patris, cum cæteri filii habeant simplicem. Habeam ergo et ego tuum spiritum non simplicem, ut alii Prophetæ; sed duplicem, id est potentem, validum et multiplicem, ad propagandum et propugnandum Dei cultum contra tot idololatras et hostes: ego enim tuus, o Elia, sum primogenitus, imo unigenitus. Succedam ergo in totius tui spiritus hereditatem et possessionem, ut ejus sim hæres ex asse. Spiritus enim Eliæ, quem postulabat Eliseus, est is quem descripsit Siracides, vers. 1: «Surrexit Elias quasi ignis, et verbum ipsius quasi facula ardebat;» nimirum igneus zelus ad propugnandum veram Dei fidem, amorem et cultum contra idololatras et ad patrandum miracula in veræ fidei confirmationem et exstirpationem idololatriæ.
Hinc multi duplicem spiritum interpretantur, spiritum prophetiæ et miraculorum. Ita ibidem Eucherius, Angelomus, Procopius, Theodoretus, Lyranus, Dionysius, Palacius, Jansenius hic, et S. Thomas, IV Contra Gentes, cap. XLI; sub prophetia enim intelligitur zelus prædicandi et propugnandi veram fidem: hoc enim faciebant Prophetæ, hocque erat eorum officium. Alii per «spiritum duplicem» accipiunt donum gratiæ gratum facientis et gratis datæ. Accedit Cajetanus in IV Regum II, qui censet Eliseum petiisse et accepisse simplicem spiritum Eliæ, sed hunc fuisse duplicem respectu aliorum Prophetarum, quia eorum spiritu duplo erat major: Eliseus enim erat quasi primogenitus Eliæ, ideoque post Eliam futurus aliorum Prophetarum quasi princeps et pater, ac proinde majori, imo duplici egebat spiritu. Longe enim majori eget spiritu Superior qui aliorum curam gerit, eosque perficit, quam inferior, qui sibi soli vivit.
Tropologice, duplex spiritus est spiritus vitæ activæ et contemplativæ: item, spiritus orationis et mortificationis; unus enim sine alio parum prodest. Ad hæc S. Bernardus, serm. 3 et 6 De Ascens. Duplex spiritus, inquit, est illuminatio intellectus, et affectus purgatio. Denique S. Cyprianus, vel quisquis est auctor (stylus enim humilior arguit non esse S. Cypriani) tract. De Operibus cardin. Christi, serm. 12, qui est de Spiritu Sancto: «Sic Eliæ spiritum duplicem, inquit, recepit Eliseus, non quod in duas substantias idem spiritus sit divisus, et duos Propheta sanctus habuerit spiritus; sed quod populo Christiano, cujus typum Eliseus gerebat, accepto Spiritu Sancto, data sit potestas in opere et sermone, et ascendentem Eliam, id est Christum, pio desiderio prosecutus, fide claruerit et intellectu, et vita, et signis, et miraculis fulserit et exemplis. Hic sacrorum ordinem distributor reges creat et principes, sacrat pontifices, eligit sacerdotes. Hic sapientia Salomonem, intellectu Danielem, Joseph consilio, Samsonem fortitudine, Moysen scientia, David pietate, Job timore prosequitur, et sancto-
rum animas omnimodis fecundat virtutibus, in tantum affectus pacificos provehens, ut jam in cœlis nostra sit conversatio, diffusa in nobis charitate per Spiritum Sanctum, qui datus est nobis. Hic in pudicis mentibus sibi statuit mansionem. Hic humiles et cælibes habet domesticos, abominatur ærarios, falsarios detestatur. Hic Giezi mercenarium lepra condemnat, et Jeroboam vendentem sacerdotia cum apostatis locat. Hic Simonem gratiæ Dei nundinatorem a sanctorum consortio exhæredat, cujus detestabiles ausus ultrix ruma confundit et quassat. Hic Balaam ad maledicendum conducto silentium imponit, et per asinam redargutum, colliso ad parietem pede, vacuum pecunia, contumelia ornatum, claudicantem ad propria remisit confusum. Hic omnibus Ecclesiæ Sacramentis interest, quæ ipse efficit et consummat. Hic peccata diluit, hic justificat impios, et ad vitam revocat mortuos. Hic discordes pacificat, et vinculo dilectionis adstringit et ligat. Hic nos cœlo invehit, et a mundi hujus vanitatibus avulsos superni regni constituit hæredes, cujus summa est felicitas, quod corpus istud spirituali affectu cum angelis conversabitur, nec ultra erit carnis et sanguinis aliquis appetitus; sed erit omnium plena sufficientia, cognoscibilis Deus, et inhabitator Spiritus Sanctus.»
IN DIEBUS SUIS NON PERTIMUIT PRINCIPEM, ET POTENTIA NEMO VICIT ILLUM. - Græce: In diebus suis non est commotus a principe, et non subegit eum quisquam; hoc est enim: οὐ κατεδυνάστευσεν αὐτὸν οὐδείς, id est; nemo eum sibi subjugavit, nemo ei dominatus est. Vatablus: Is temporibus suis nihil est permotus ob principes, nec imperium cujusquam pertulit. Legit ἀρχόντων in plurali, id est principes, cum Noster et alii legant in singulari ἄρχοντος, id est principem; sed per enallagen numeri principem, hoc est principes. Sensus est, q. d. Eliseus libere prophetavit et prædicavit veri Dei cultum, nihil veritus regum idololatrarum et impiorum offensam, minas et cædes; sed intrepide et in barbam eis restitit, eosque redarguit. Ita vocatus ad castra trium regum, scilicet duorum impiorum, Joram filii Achab, et regis Edom, ac tertii pii, scilicet Josaphat regis Juda, qui omnes suppliciter in siti et defectu aquæ ejus prophetiam et opem deposcebant, animose dixit ad Joram: «Quid mihi et tibi est? Vade ad prophetas patris tui et matris tuæ, etc. Vivit Dominus exercituum in cujus conspectu sto, quod si non vultum Josaphat regis Juda erubescerem, non attendissem quidem te, nec respexissem.» IV Reg. III, 14. Rursum cinctus ab exercitu regis Syriæ, cum Giezi ejus minister pavidus exclamaret: «Heu, heu, heu! domine mi, quid faciemus?» respondit Eliseus: «Noli timere; plures enim nobiscum sunt quam cum illis. Cumque orasset Eliseus, aperuit Dominus oculos pueri, et vidit, et ecce mons plenus equorum et curruum igneorum (erant hi Angeli) in circuitu Elisei,» IV Reg. VI, 16. Hæ ergo auxi-
liares Angelorum copiæ faciebant eum omnibus regibus et exercitibus potentiorem. Si Deus enim pro nobis, quis contra nos? si angeli nos tuentur, quis nobis nocere queat? Et vers. 32, de rege Joram: «Numquid scitis, inquit, quod miserit filius homicidæ huc, ut præcidatur caput meum?» Hanc intrepidam libertatem Elisei imitati sunt heroes fidei, S. Joannes Baptista redarguens Herodem, S. Athanasius, S. Hilarius, Eusebius Vercellensis, et præ omnibus Lucifer Calaritanus, acriter invecti in Constantium Arianum Imperatorem eumque nuncupantes Antichristum, S. Chrysostomus corripiens Eudoxiam Imperatricem, S. Ambrosius castigans Theodosium, Maximum, Valentinianum Imperatores, ac Justinam Imperatricem Arianam; quia Deo pleni et tecti nil creatum formidabant.
14. NEC SUPERAVIT (græce ὑπέρηρεν, quod alii vertunt, sustulit) ILLUM VERBUM ALIQUOD. - Primo, q. d. Nullæ regis Joram vel aliorum minæ, nec blanditiæ et promissa potuerunt infringere vel dejicere adamantinum animum Elisei, ut patet IV Reg. VI, 32. Unde Vatablus vertit: Nulla res superavit eum; et Lyranus: Nullum verbum, ait, comminationis vel adulationis eum a veritate retraxit; Syrus: Et non dominata fuit illi omnis caro, id est ullus homo, et omne verbum non celatum fuit illi. Unde secundo, q. d. Nulla res abscondita spectans ad bonum, vel suum, vel publicum, latuit eum, nec superavit ejus prophetiam et cognitionem; sed protinus per spiritum propheticum omnia cognoscebat et revelabat, uti detexit omnes insidias Syrorum regi Joram, IV Reg. VI, 12, ubi famuli regis Syriæ suspicantis se domi habere proditores, qui secreta sua revelarent regi Israel, se purgantes dicunt: «Nequaquam, domine mi rex, sed Eliseus propheta, qui est in Israel, indicat regi Israel omnia verba quæcumque locutus fueris in conclavi tuo.» Sic absens Eliseus vidit Giezi accipientem munera a Naaman Syro: «Nonne cor meum, inquit, in præsenti erat?» etc., IV Reg. V, 26. Secundum hunc sensum secutus Arabicus, sic vertit: Nec latuit eum quidquam de rebus sæculi, id est mundi hujus.
ET MORTUUM PROPHETAVIT CORPUS EJUS, — id est, ut ait Dionysius, corpus Elisei sepultum suscitavit quemdam a latronibus interfectum, qui in sepulcrum Elisei projectus, dum sacra ejus ossa tetigisset, divina virtute revixit; per quod patuit eum verum fuisse Dei Prophetam, IV Reg. XIII, 20. «Prophetavit ergo,» id est miraculum edidit; hoc enim erat opus Prophetæ. Unde Vatablus vertit: «Corpus ejus Prophetam egit etiam post obitum.» Arabicus clare: Et vivificavit mortuum mortuus. Hoc sane mirabile et paradoxum, quod mortuus mortuum vivificet, cum naturaliter mortuus vivum mortificet.
Nota: Prophetare proprie est futura prædicere ex instinctu et revelatione Dei; sed quia Prophetæ, qui futura prædicebant, erant viri sancti et zelosi, multaque alia faciebant ad Dei gloriam; hinc per catachresin prophetare primo, sumitur pro docere, vel prædicare, et exhortari ad pietatem. Sic I Corinth. XIV, sæpe Apostolus doctores vocat Prophetas; Prophetæ enim docebant, prædicabant et exhortabantur populum ad pium Dei cultum; secundo, sumitur pro psallere et Deo laudes canere: hoc enim faciebant Prophetæ. Sic Asaph et Heman dicuntur prophetare, id est psallere in citharis, psalteriis et cymbalis, I Paral. XXV, 1. Sic et Saul inter Prophetas Dei laudes canentes prophetavit, id est correptus Dei spiritu laudes Deo cecinit. Unde proverbium: «Num et Saul inter Prophetas?» I Reg. XIX, 23. Tertio, sumitur pro miracula facere; hæc enim patrabant Prophetæ, utpote viri sancti et divini. Quarto, sumitur pro prophetiam confirmare. Sic dicuntur ossa Joseph prophetasse, de quo cap. seq. vers. 18. Hic duobus ultimis modis sumitur: Eliseus enim «mortuus prophetavit,» id est miraculum patravit, puta suscitavit mortuum, eoque confirmavit suam prophetiam, id est suam prædicationem de vero Dei cultu contra idololatras, æque ac suam sanctitatem. Vide dicta I Corinth. XIV, initio capitis.
Simili modo prophetant reliquiæ Sanctorum, dum miracula patrant, quibus tum sanctitatem suam, tum fidem veram, quam viventes docuerunt et prædicarunt, confirmant. Proprie vero nonnulli Sancti defuncti prophetarunt, dum post mortem indices et testes fuerunt veritatis occultæ, ut, cum Petrus defunctus, suscitatus a S. Stanislao, Cracoviensi Episcopo, coram Boleslao rege testatus est sibi pretium agri a se venditi a S. Stanislao persolutum esse. Sic S. Antonius de Padua, ut patrem accusatum de homicidio, sed falso, periculo liberaret, occisum suscitavit, et ad tribunal produxit, ubi rogatus a judice innocentiæ patris testimonium perhibuit, eumque a morte exemit. Sic Macarius Ægyptius S. Antonii discipulus, quemdam homicidii falso accusatum, occisum interrogando, ab eoque testimonium innocentiæ accusati eliciendo, calumnia liberavit, ut habetur lib. II Vitar. SS. Patr., cap. XXVIII. Sic magnus ille Spiridion Trimituntis in Cypro Episcopus, filiam Irenem defunctam e sepulcro evocans, ab ea didicit locum depositi, quod depositarius illi crediderat, et a patre reposcebat, uti refert Sozomenus, lib. I cap. XI, et Socrates, lib. I cap. XII. Denique S. Augustinus, lib. De Cura pro mortuis, cap. XVI: «Pro certo, inquit, cum Mediolani essemus, audivimus quod cum debitum repeteretur a quodam, defuncti patris cautione prolata, quod filio nesciente a patre jam fuerat persolutum; contristari homo gravissimo cœpit, atque mirari quod ei pater moriens non dixerit quod deberet, cum fecisset etiam testamentum. Tunc nimis anxio apparuit idem pater ejus in somnis, et ubi esset recautum, quo illa cautio vacuata fuerat, indicavit. Quo invento ju-
venis atque monstrato, non solum falsi debiti calumniam propulsavit, sed et paternum recepit chirographum, quod pater non receperat, quando est persoluta pecunia.»
15. IN VITA SUA FECIT MONSTRA (græce τέρατα, id est portenta, prodigia, miracula. Unde Arabicus vertit: Multiplicavit miracula in vita sua. Elisei miracula multa et magna continua serie enarrantur a cap. II lib. IV Reg. usque ad cap. XIV) ET IN MORTE MIRABILIA OPERATUS EST. - Nam moriturus Eliseus manibus regis Joas suas imponens, ejusque sagittas benedicens, fortitudinem ac victoriam illi contra Syros impertiit. Eidem jubens jaculo percutere terram, cum ille ter eam percussisset, trinam de Syris victoriam prænuntiavit, addens plures eum habiturum fuisse, si pluries terram percussisset, IV Reg. XIII, 14. Eliseus ergo et in vita, et in morte, et post mortem prophetavit, id est miracula patravit, quibus se verum esse Dei Prophetam, suamque fidem et prædicationem esse divinam Israeli comprobavit. Aliter Syrus: In vita sua, inquit, fecit prodigia, et in morte (post mortem) sua vivificavit mortuum; de quo versu præcedenti.
16 et 17. In omnibus istis non pœnituit populus, ET NON RECESSERUNT A PECCATIS SUIS USQUE DUM EJECTI SUNT DE TERRA SUA, ET DISPERSI SUNT IN OMNEM TERRAM, ET RELICTA EST GENS PERPAUCA, ET PRINCEPS IN DOMO DAVID. - Vatablus: Adeo ut populus paucissimus relinqueretur in domo Davidica; Syrus: Et relictus est Judas solus, modicus potestate domui David, q. d. Elias et Eliseus submissi a Deo ad exstirpandam idololatriam et impietatem per Jeroboam invectam in Israelem, id est in regnum decem tribuum, per tot signa et miracula parum profecerunt: quia populus, sequens reges suos idololatras et impios, non recessit ab eorum idololatria et impietate. Quocirca tota gens decem tribuum justo Dei judicio varie afflicta a regibus Assyriorum, tandem anno 6 Ezechiæ regis Juda prorsus excisa est; dum capta Samaria, populus abductus est in Assyriam, indeque per totum orbem dispersus. Abductis ergo decem tribubus relicta est gens perpauca duarum tribuum, Juda et Benjamin, ac princeps et rex ex domo et familia David; sed et hæc contagio idololatriæ et impietatis a cognato et vicino Israele per vices infecta, nunc Deum, nunc idola coluit: unde et ipsa quoque tandem excisa est a Chaldæis sub Sedecia ultimo rege Juda, ac captiva abducta in Babylonem. Hoc est quod subdit:
18. QUIDAM IPSORUM FECERUNT QUOD PLACERET DEO; ALII AUTEM MULTA COMMISERUNT PECCATA, — q. d. Omnes reges Israel fuerunt idololatræ et impii; at ex regibus Juda quidam fuere pii, ut David, Josaphat, Ezechias, Josias; alii impii, ut Achaz, Manasses, Jechonias, Sedecias, etc. Porro quia inter pios eminuit Ezechias, ac sub eo facta est captivitas decem tribuum, ita ut everso regno Israel ipse solus regnaret in Juda, atque sub eo floruit Isaias Propheta celeberrimus, quem familiarem habuit et directorem, idcirco cæteris præteritis solius Ezechiæ elogia recenset.
Tertia Pars Capitis. Encomium Ezechiae
19. EZECHIAS MUNIVIT (Syrus, resarsit) CIVITATEM SUAM (Jerusalem, metropolim regni Juda), ET INDUXIT IN MEDIUM IPSIUS AQUAM (corrupte in exemplaribus Græcis Romæ correctis legitur: induxit in medio ipsorum Gog, pro Gion, de quo mox), ET FODIT FERRO RUPEM, ET ÆDIFICAVIT AD AQUAM PUTEUM. - Laudat Ezechiam quod, imminente obsidione urbi Jerusalem a Sennacherib, ipse eam munierit restauratione murorum, turribus, armis, clypeis, ducibus; sed maxime fiducia et ope divina, uti narratur II Paral. XXXII. Rursum, quod induxerit aquam in urbem, ideoque rupem intermediam ferro disciderit; nam in urbem e superiori fonte Gion aquas per subterraneos canales introduxit, et fecit eas scaturire in Piscina interiori grandi, quam ædificavit in medio urbis ad Aquilonem templi; atque ad eam fabricavit puteum, ut totam irrigaret civitatem (unde Græca habent, puteos), ne populus in obsidione positus aquæ laboraret penuria, II Paral. XXXII, 30. Sic Brugis Flandrorum non sunt putei, sed ex uno puteo sive fonte per canales aqua in
omnes urbis plateas et vicos deducitur. Roma vero aquæductibus plena est, et in his prisci Romani suam ostenderunt magnificentiam. Rursum Ezechias restauravit fontem Siloe, cui piscina sive natatoria Siloe conjuncta erat, in qua lavans oculos cæcus jussu Christi illuminatus est, Joan. IX. Vide Adrichomium in Descriptione Jerusalem.
20. IN DIEBUS IPSIUS ASCENDIT SENNACHERIB, ET MISIT RABSACEN, ET SUSTULIT MANUM SUAM CONTRA ILLOS, ET EXTULIT MANUM SUAM IN SION. - «CONTRA illos,» scilicet Judæos, Ezechiæ subditos, quos obsidebat; hoc enim, velut ex libris Regum notissimum, subaudiendum relinquit. Porro Græca Complutensia (nam Romana repetunt, ἀπῆρεν καὶ ἀπῆρεν; unde vertunt: Et promovit, et promovit manus ejus in Sion; alii vero legunt cum Nostro, ἐπῆρεν καὶ ἐπῆρεν id est sustulit et extulit; quin et Rabanus legit tam sustulit quam extulit, prorsusque habet ut Latina Vulgata) non habent τὸ sustulit manum contra illos; videtur enim esse idem cum eo quod sequitur: «Et extulit manum suam in Sion.» Unde Jansenius suspicatur hanc repe-
titionem ex diversis versionibus in unam junctis ortam esse. Nam et codices nonnulli tantum habent: Et sustulit manum suam in Sion, puta contra Jerusalem, illi insultans, et minans excidium. Vide insultationem ejus et minas enarrantem Isaiam, cap. XXXVI, ubi eas explicui.
ET SUPERBUS FACTUS EST POTENTIA SUA: — Græce: καὶ ἐμεγαλαύχησεν ὑπερηφανίᾳ αὐτοῦ, id est et magna jactavit superbia sua; Vatablus: Contra Sion manum suam extulit, et superbia sua gloriatus est; blasphemans quod Deus non posset Jerusalem e manu regis Assyriorum liberare, sicut dii gentium suos ab eadem non potuerant eripere; Syrus: Extulit manum suam in Sion, et blasphemavit cum audacia adversus Deum.
21. TUNC MOTA SUNT CORDA, ET MANUS IPSORUM, ET DOLUERUNT QUASI PARTURIENTES MULIERES, — q. d. Auditis minis Rabsacis, Judæorum corda pavore, indeque manus tremore concussa sunt, et tanto dolore correpta, quanto corripiuntur parturientes. Græce est, ἐσαλεύθησαν, id est agitata sunt, æstuarunt, sicut agitantur et æstuant fluctus maris dum est tempestas. Vatablus: perculsa sunt;
alii: fluctuarunt. Quocirca non desperarunt; sed Dei, qui, cum auxilia humana desunt, suis seque invocantibus illico succurrit, opem implorarunt.
22. ET INVOCAVERUNT DOMINUM MISERICORDEM, ET EXPANDENTES MANUS SUAS, EXTULERUNT AD CŒLUM; nam «Ezechias scidit vestimenta sua, et obvolutus est sacco, et intravit in domum Domini (Dei auxilium imploraturus), et misit Eliacim, qui erat super domum, et Sobnam scribam, et seniores de sacerdotibus opertos saccis, ad Isaiam filium Amos Prophetam,» etc., dicentes: «Leva orationem pro reliquis quæ repertæ sunt,» Isaiæ XXXVII. Quocirca et sanctus Dominus Deus audivit CITO VOCEM IPSORUM, — nimirum sanctus Deus sancto Ezechiæ ejusque populo ad preces sancti Isaiæ succurrit, et blasphemum Sennacheribum cecidit et profligavit. Hunc apposite Isaias hebraice idem est quod «salus Dei,» Ezechias, vel, ut Hebræi pronuntiant, Chizkiahu, idem est quod robur et fortitudo Dei; unde Syrus hic vertit: Expanditque Ezechias coram Domino manus suas, Deus quoque exaudivit orationem ejus, et liberavit eos per Isaiam Prophetam.
Quarta Pars Capitis. Encomium Isaiae et Ezechiae
23. NON EST COMMEMORATUS PECCATORUM ILLORUM, NEQUE DEDIT ILLOS INIMICIS SUIS; SED PURGAVIT EOS IN MANU ISAIÆ SANCTI PROPHETÆ, — q. d. Deus non est recordatus peccatorum quæ Judæi et patres eorum admiserant, ac eorum quasi oblitus impedivit ne traderentur in manus Sennacherib; sed purgavit eos a peccatis «in manu,» id est per manum, id est per operam et industriam, puta per exhortationem Isaiæ; hic enim exhortans eos ad pænitentiam et orationem, effecit ut pænitentes veniamque a Deo poscentes eam impetrarent, itaque liberarentur a Sennacherib. Unde pro purgavit græce est ἐλύτρωσεν, id est liberavit, vel potius redemit eos. Erant enim Judæi a Sennacherib certo exitio addicti, sed Deus ab illo eos redemit et liberavit per Isaiam, qui precibus meritisque suis hanc liberationem eis impetravit, eamdemque Ezechiæ et Judæis promisit et prænuntiavit, Isaiæ XXXVII, 6. Græca de more concisa hæc tantum habent: Et sanctus e cœlo exaudivit eos, et redemit eos manu Isaiæ. Porro Isaiæ datur hoc elogium et titulus, quod fuerit «Propheta sanctus,» id est singulariter et eximie sanctus præ aliis Prophetis, qui et ipsi fuere sancti; sed non sicut Isaias: quæ sane magna est Isaiæ laus et dignitas; talem ergo hoc loco eum canonizat S. Scriptura, imo Spiritus Sanctus, quod vix alteri factum reperias.
24. DEJECIT CASTRA ASSYRIORUM, ET CONTRIVIT ILLOS ANGELUS DOMINI. — Pro dejecit græce est ἐπάταξε, id est percussit; Syrus: contrivit; Vatablus: ceci-
dit; Complutensia: pessumdedit. Angelus enim Domini una nocte in castris Sennacherib percussit 185 millia Assyriorum; unde castris exutus solus fugit Sennacherib, tandemque a filiis necatus est, IV Reg. XIX, 35, et Isaiæ XXXVII, 36. Vide ibi dicta.
25. NAM FECIT EZECHIAS QUOD PLACUIT DEO, ET FORTITER IVIT IN VIA DAVID PATRIS SUI, QUAM MANDAVIT ILLI ISAIAS PROPHETA MAGNUS, ET FIDELIS IN CONSPECTU DEI. - Pro fortiter ivit, græce est ἐνίσχυσεν, id est fortiter se gessit, robuste egit, valide sectatus est vestigia pietatis et virtutis David patris sui. Nam confregit idola, quin et serpentem æneum, quem erexerat Moses, eo quod populus eum ut Deum adoraret; destruxit excelsa; solemne Pascha instituit; cultum et religionem veri Dei non tantum in Juda, sed et in Israel restituit; Sacerdotes et Levitas aluit, ac ad Dei sacra religiose procuranda exhortatus est. Ob hæc ergo pietatis officia meruit ut Jerusalem liberaretur ab excidio Sennacherib, II Paral. XXIX. Pro fidelis in conspectu Dei, græce est πιστὸς ἐν τῇ ὁράσει αὐτοῦ (Noster pro αὐτοῦ legit θεοῦ id est Dei) scilicet, puta in prophetia sua, qua fideliter, libere et constanter ea annuntiabat populo, quæ a Deo illi revelata fuerunt; non vero sua commenta, aut mentis somnia et figmenta, uti faciebant pseudoprophetæ. Vatablus, vaticinatione sua fidus, vel certus; quia non dubia, sed certa prophetabat, quæ scilicet certo sciebat Deum sibi dixisse: Græcum enim πιστός, id est fidelis, respondet Hebræo נאמן
neeman, id est fidus, verus, certus, firmus, ratus, stabilis; Syrus, laudabilis Prophetarum, id est inter Prophetas, vel præ cæteris Prophetis.
Porro Isaias vocatur «magnus Propheta,» quia a Seraphino accensus calculo ignito consecratus est Propheta, factusque quasi Seraphinus, et ordinis Seraphici, ad accendendum amore divino torpentia et algida Judæorum corda, Isaiæ VI. Porro Isaiæ magnitudo animi et zeli enituit in carpendo liberrime regum, principum et populi vitia, iisque comminando pænas a Deo imminentes. Unde illud cap. I, 10: «Audite verbum, principes Sodomorum, percipite auribus legem Dei nostri, populus Gomorrhæ.» Quocirca S. Paulus, Rom. X, 20, ait: «Isaias autem audet, et dicit.» Ubi Origenes: «Audet,» inquit, et libere prædicat cum sciret sibi ex eo imminere mortem. Nam hac de causa lignea serra serratus, Martyr duro, sed glorioso agone occubuit. Denique Isaias omnium Prophetarum est magnificentissimus, eloquentissimus, sublimissimus et clarissimus. Vide dicta argumento in Isaiam.
26. In diebus ipsius retro rediit (minus vere Syrus vertit) sol, et addidit regi vitam. - Cum Ezechiæ ægrotanti ad mortem Isaias ex Deo promisit sanitatem et vitam, et ad assecurandam hanc promissionem fecit ut umbra solis in horologio Achaz retrogrederetur, et consequenter ipse sol, ut patet ex hoc loco. Duplex ergo fuit hoc miraculum: primum, quod sol regrederetur; secundum, quod regi desperatæ valetudinis adderetur vita. Utrumque tribuitur tum pietati et precibus Ezechiæ, quæ id merebantur; tum sanctitati, orationi et meritis Isaiæ, quæ id a Deo impetrarunt. Quocirca Isaias, cap. XXXVIII, 8, ait Ezechiæ: «Ecce ego reverti faciam umbram linearum.» Unde pariter τὸ addidit regi vitam referendum est ad Isaiam. Potest tamen quoque ad solem, qui antecessit, referri hoc sensu, quod sol regrediens portenderet redituram regis sanitatem, adeoque tot annos regis vitæ addendos, quot horis illo die auctus fuit sol, nimirum quindecim. In Prophetis enim dicitur ille qui prophetat vel portendit aliquid, illum ipsum efficere; quia illud ipsum certo eventurum prænuntiat et edicit: prophetia enim falli nequit; unde quod ipsa prædicit, necessum est ut eveniat. Dum ergo quippiam prædicit, morali modo efficit et cogit, ut idipsum eveniat. Unde S. Cyrillus, in Isaiæ XXXVIII, 8: «Quod remigraturus in vitam esset Ezechias, ait, planum facit Deus retrogrediente solis umbra, et die ad inusitatam horarum mensuram prolata.» Et auctor De Mirabil. S. Script., apud S. Augustinum, lib. II, cap. XXVIII: «Convenienter, inquit, tale signum regi in mortis exspectatione posito aptissimum evenit, quod Dominus fieri taliter per solem congrua dispensatione disposuit; quoniam sicut sol in procinctu occasus sui positus in diei initium reducitur: sic rex in mortis exspectatione constitutus quasi ad inci-
pientis vitæ gaudia revocatur. Tantum quoque temporis, id est quindecim annos ejus vitæ, se Dominus dixit addere, quatenus nasciturus tunc filius (Manasses) consumpto illo tempore, regnum defuncti patris valeret gubernare.» Plura de hoc regressu solis et sanatione Ezechiæ dixi Isaiæ XXXVIII.
27. SPIRITU MAGNO VIDIT ULTIMA, ET CONSOLATUS EST LUGENTES IN SION. - «Spiritus magnus» hic est prophetiæ, puta magnum et amplum lumen propheticum, quo dotatus Isaias «vidit ultima;» græce ἔσχατα, qua voce Septuaginta solent vertere Hebræum אחרונים acharonim, id est posteriora, uti vertit hic Vatablus. Quare «ultima» vel «novissima» in Prophetis vocantur tempora Messiæ, quæ scilicet post plura sæcula erant futura, etiamsi absolute non sint ultima, nisi quod respectu status legis naturæ et legis Mosaicæ, status legis Christianæ sit absolute ultimus. Alludit Isaiæ II, ubi Isaias, prophetans de tempore Christi et Ecclesiæ, ait: «Et erit in novissimis diebus præparatus mons domus Domini in vertice montium et elevabitur super colles; et fluent ad eum omnes gentes.» Adde Isaiam absolute ultima prænuntiasse, uti ostendam vers. seq. Pro spiritu magno, Syrus vertit: Spiritu giganteitatis vel gigantum, id est spiritu valido, excelso, extenso, porrecto longissime, uti gigantes vident ultra cæteros homines.
Porro Isaias «consolatus est lugentes in Sion:» Primo, cum Ezechiam et Judæos ob metum Sennacherib perculsos, spe certæ liberationis recreavit. Rursum cum Judæis in Babylonem abducendis, ex ea reditum promisit. Secundo, cum sui temporis viros fideles et pios dolentes de sui ævi sceleribus et ærumnis, promissione adventus Messiæ liberatoris et sanctificatoris consolatus est. Unde ait cap. XL: «Consolamini, consolamini, popule meus, etc. Loquimini ad cor Jerusalem;» adeoque alibi passim fideles animat et solatur, totusque solatiis divinis refertus est. Tertio, cum etiamnum fideles «in Sion,» id est in Ecclesia, lugentes hujus vitæ peccata et miserias, promissione gratiæ et gloriæ Christi consolatur. Unde cap. LXI, 1, ita Christum suos consolantem inducit: «Spiritus Domini super me, etc., ut consolarer omnes lugentes in Sion, et darem eis coronam pro cinere, oleum gaudii pro luctu, pallium laudis pro spiritu mœroris.» Ad quem locum hic alludit Siracides, ut patet verba utrinque conferenti.
28. USQUE IN SEMPITERNUM OSTENDIT FUTURA, ET ABSCONDITA ANTEQUAM EVENIRENT. - Syrus: Stans in mundo vidit signa, et tentationes antequam venirent; Vatablus: In ævum usque futura prænuntiarunt, arcanaque facta priusquam evenirent. Isaiæ enim vaticinia se porrigunt ad Christum et Ecclesiam duraturam per omnia sæcula usque in finem mundi. Nam Christi ex Virgine conceptionem, nativitatem, prædicationem, miracula, passionem, mortem et resurrectionem ita graphice describit, ut, teste S. Hieronymo, non tam Prophetam quam Evangelistam agere videatur. Rursum prænuntiat ea quæ futura sunt in fine mundi, puta universale judicium, resurrectionem, et renovationem mundi, ut patet cap. XXIV, vers. 21 et seq., cap. XXV, 8, cap. XXVI, 21. Denique prænuntiat felicitatem piorum in cœlo, et infelicitatem impiorum in gehenna, quarum utraque perdurabit in omnem æternitatem. Unde cap. XXXII, vers. 17: «Et erit, inquit, opus justitiæ pax, et cultus justitiæ silentium, et securitas usque in sempiternum. Et sedebit populus meus in pulchritudine pacis, et in tabernaculis fiduciæ, et in requie opulenta.» Et cap. XXXIII, 14: «Quis poterit habitare de vobis cum igne devorante? quis habitabit ex vobis cum ardoribus sempiternis?» Et cap. XXXV, 10: «Redempti a Domino convertentur, et venient in Sion cum laude; et lætitia sempiterna super caput eorum; gaudium et lætitiam obtinebunt, et fugiet dolor et gemitus.» Similia habet cap. LX, 19; cap. LXV, 17; cap. LXVI, 22.