Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Encomium Nathan, deinde Davidis, vers. 2, usque ad vers. 14; inde Salomonis et Roboam partim elogium, partim vituperium usque ad finem capitis.
Textus Vulgatae: Ecclesiasticus 47:1-31
1. Post hæc surrexit Nathan propheta in diebus David. 2. Et quasi adeps separatus a carne, sic David a filiis Israel. 3. Cum leonibus lusit quasi cum agnis: et in ursis similiter fecit sicut in agnis ovium, in juventute sua. 4. Numquid non occidit gigantem, et abstulit opprobrium de gente? 5. In tollendo manum, saxo fundæ dejecit exsultationem Goliæ: 6. nam invocavit Dominum omnipotentem, et dedit in dextera ejus tollere hominem fortem in bello, et exaltare cornu gentis suæ. 7. Sic in decem millibus glorificavit eum, et laudavit eum in benedictionibus Domini, in offerendo illi coronam gloriæ. 8. Contrivit enim inimicos undique, et exstirpavit Philistiim contrarios usque in hodiernum diem: contrivit cornu ipsorum usque in æternum. 9. In omni opere dedit confessionem Sancto et Excelso in verbo gloriæ. 10. De omni corde suo laudavit Dominum, et dilexit Deum qui fecit illum: et dedit illi contra inimicos potentiam; 11. et stare fecit cantores contra altare, et in sono eorum dulces fecit modos. 12. Et dedit in celebrationibus decus, et ornavit tempora usque ad consummationem vitæ, ut laudarent nomen sanctum Domini et amplificarent mane Dei sanctitatem. 13. Dominus purgavit peccata ipsius, et exaltavit in æternum cornu ejus: et dedit illi testamentum regni, et sedem gloriæ in Israel. 14. Post ipsum surrexit filius sensatus, et propter illum dejecit omnem potentiam inimicorum. 15. Salomon imperavit in diebus pacis, cui subjecit Deus omnes hostes, ut conderet domum in nomine suo, et pararet sanctitatem in sempiternum: Quemadmodum eruditus es in juventute tua, 16. et impletus es quasi flumen sapientia, et terram retexit anima tua. 17. Et replesti in comparationibus ænigmata: ac insulas longe divulgatum est nomen tuum, et dilectus es in pace tua. 18. In cantilenis, et proverbiis, et comparationibus, et interpretationibus miratæ sunt terræ, 19. et in nomine Domini Dei, cui est cognomen, Deus Israel. 20. Collegisti quasi aurichalcum aurum, et ut plumbum complesti argentum, 21. et inclinasti femora tua mulieribus: potestatem habuisti in corpore tuo, 22. dedisti maculam in gloria tua, et profanasti semen tuum inducere iracundiam ad liberos tuos, et incitari stultitiam tuam, 23. ut faceres imperium bipartitum, et ex Ephraim imperare imperium durum. 24. Deus autem non derelinquet misericordiam suam, et non corrumpet, nec delebit opera sua, neque perdet a stirpe nepotes electi sui: et semen ejus, qui diligit Dominum, non corrumpet. 25. Dedit autem reliquum Jacob et David de ipsa stirpe. 26. Et finem habuit Salomon cum patribus suis. 27. Et dereliquit post se de
Prima Pars Capitis. Encomium Nathan
1. POST HÆC SURREXIT NATHAN PROPHETA IN DIEBUS DAVID. — Pro propheta Noster cum Complutensibus legit in Græco ὁ προφήτης; jam Romani, Tigurina et alii legunt προφητεύειν, id est prophetare. Rursum, pro post hæc, Græca legunt μετὰ τοῦτο, id est post hoc, vel μετὰ τοῦτον, id est post hunc, scilicet Samuelem. Unde vertunt: Post hunc surrexit Nathan, ut prophetaret in diebus Davidis; Vatablus: Post hunc exortus est Nathan qui, tempore Davidis, functus est munere prophetico; Syrus: Post illum surrexit Nathan propheta, ad audire faciendum (vel ad præcipiendum, ad præmonendum, ad prædicendum) coram David.
Siracides, sicut capite præcedenti Sauli præmisit Samuelem, sic hic Davidi præmittit Nathan prophetam: quia, sicut Samuel Sauli recti regiminis omnisque boni causa exstitit, sic et Nathan Davidi. Unde politice discimus salutem et felicitatem regum et regnorum in eo consistere, si habeant non tantum consiliarios politice justos et sinceros, sed et Prophetas, puta sanctos Pontifices, concionatores, confessarios, viros religiosos et divinos, qui eis ex Deo quid agere, quid cavere debeant, denuntient; ac proinde reges et principes tales sibi omni studio accersere debere, eos audire, illis obsequi, si suæ conscientiæ et subditorum saluti consultum velint. Ita Constantinus Magnus sibi accersivit S. Sylvestrum, Theodosius S. Ambrosium, Arcadius S. Chrysostomum, Clodovæus S. Remigium, Hermenigildus cæterique reges Hispaniæ S. Leandrum, S. Isidorum, S. Ildefonsum, similesque sanctos et theodidactos Antistites, quorum consiliis et monitis regna tam fide, virtute et pietate, quam opibus, victoriis omnique rerum copia floruere.
Porro Nathan hic fuit eximius Propheta, ideoque datus a Deo pro insigni dono Davidi, ut ejus esset monitor et director. Unde et «Nathan» hebraice idem est quod «datum» vel «donum;» datus enim fuit Davidi, ut Samueli jam defuncto, qui Davidem in regem inunxerat, succederet ad prophetandum, tum proprie, scilicet ad prædicendum futura, uti prædixit eidem posteritatem regiam continuam et perennantem, II Reg. vii; tum metaphorice, scilicet ad docendum, monendum, consulendum et exhortandum Davidem, uti cum magna spiritus libertate et fortitudine monuit, et corripuit de homicidio Uriæ et adulterio cum Bethsabee, eumque ad pœnitentiam sanamque et sanctam mentem reduxit, II Reg. xii. Quocirca David moriturus jussit Salomonem filium inungi in regem a Nathan propheta, et a Sadoc pontifice, III Reg. i, 32. Denique integritas et sinceritas Nathan liquet ex eo quod, cum rogatus a Davide de templo fabricando annuisset, eumque ex Deo incitasset ad fabricam; mox ut a Deo contrarium audivit, sententiam suam retractavit, II Reg. vii, 5. Quocirca omnes Interpretes consentiunt Nathan prophetam Davidi regi fuisse perfamiliarem et assiduum, ac apud Davidem grave et fidele fuisse ejus consilium, utpote cum quo partiri curas, et de summis rebus deliberare consuesset. Idque satis indicat Scriptura, II Reg. vii, et Siracides hic, cum ait Nathan surrexisse, ut esset propheta in diebus David, ut scilicet regi in regendo esset socius, auxiliaris, imo pædagogus, monitor et præceptor, uti docet noster Pineda, lib. I De Rebus Salom. cap. xix, n. 6. Quippe, cum rex, inquit, in summo et in lubrico positus periclitetur, ac multis animi morbis, ut qui maxime, obnoxius sit, Propheta indiget, qui regem sustineat, qui lapsum contineat, qui ægrotanti salutarem consilii et correptionis medicinam faciat. Neque vero sine causa dictum est Eccli. xlvii, 1: «Surrexit Nathan propheta in diebus David.» Non enim ideo dicitur quo tempore floruerit, aut sub quo rege, ut fides concilietur illius prophetiæ: quemadmodum initiis Prophetarum tempus et ætas principum sæcularium notatur, quippe nullum amplius verbum de Nathan subjungitur; sed ut tum regis indigentia significaretur; tum Prophetæ laboriosissimum regi assistendi, illi convivendi, et illum admonendi, corrigendi, curandi, onus a Deo impositum. Ita S. Epiphanius, lib. De Vita et morte Prophetarum: «Nathan, inquit, propheta in lege Domini Davidem instituit.»
Secunda Pars Capitis. Encomium Davidis
2. ET QUASI ADEPS SEPARATUS A CARNE, SIC DAVID A FILIIS ISRAEL. — Pro separatus aliqui legunt, saturatus a carne; quia adeps carne pascitur et quasi saturatur: subtilior enim, tenerior et melior pars carnis et sanguinis convertitur in adipem; unde adeps est in carne quod pollen in farina, medulla in osse, flos in arbore, vitellus in ovo, stacte in myrrha, lacryma in vino. Verum græce est ἀφωρισμένον, id est separatus a salutari, puta ab hostia pacifica, quæ pro salute personæ, familiæ vel regni offerebatur, Levit. iii, quam proinde Vatablus vocat «hostiam felicem;» ad eam enim hic respicit, q. d. Sicut adeps e victimis pacificis per sacerdotem separabatur a carne, ut Deo adoleretur: ita David ex universis Israelitis a Deo selectus et dilectus fuit; in hostia enim salutari, sive pacifica, solus totusque adeps cedebat et cremabatur Deo: reliqua caro cedebat partim sacerdotibus, partim offerentibus. Unde Rabanus legit: Quasi adeps salutaris (id est hostiæ pacificæ) separatus a carne; quo ostendit, inquit, eum gratia Spiritus Sancti repletum, a carnalium et peccatorum hominum consortio in moribus et vita sequestratum esse et alienum. Sic enim habent Græca: Sicut adeps separatus a salutari (ab hostia pacifica), sic David (separatus et secretus fuit) a filiis Israel. Prima hæc est laus Davidis, quod ut adeps fuerit selectus et electus a Deo. Arabicus: Velut præcellentia adipis super sancto (syriace, super Phares, id est super carne divisa et incisa, quæ erat sancta, id est Deo sacra et consecrata) sic præcelluit David super Israel. Unde ex Arabico et Syro sic vertas: Sicut excellentior est adeps sancto (id est carne sancta quæ offertur Deo), sic excelsior est David Israele.
Tropologice, noster Alvarez de Paz, tractatu De Obedientia, lib. V, part. II, cap. iv, per adipem separatum et consecratum Deo accipit Religiosum, utpote qui totum se Deo dicavit: Sæcularis, inquit, sanctus est, sicut caro sacra Deo in hostia pacifica oblata, quæ partim in usum sacerdotis cedebat, partim ab ipso offerente cum gratiarum actione comedebatur. Religiosus vero obediens est sicut adeps multo sacratior, quem totum ignis in honorem Dei absumebat. Atque adeo vita obedientis est verum merumque holocaustum, et obedientia illum plane beatum facit; quoniam similem beatis spiritibus, et toto tempore Deo deditum, et illi consecratum constituit. Talis adeps fuit S. Anselmus, qui lib. De Similit. cap. lxxxiv: «Domine, inquit, meæ hactenus potestatis erat, quodque mihi libebat bonum malumque faciebam. Verum quia tuus omnino debeo esse, tibique soli tantum bona opera fructificare, me totum tuæ trado potestati, ut amodo tibi fructificem. Quod ut melius tibi facere valeam, me uni ex Ecclesiæ Prælatis subdam, qui me custodiens ea tantum opera doceat agere, quæ tibi noverit magis placere.»
Porro recte David comparatur adipi hostiæ pacificæ: primo, quia, sicut adeps est optima et sapidissima pars carnis; sic David optimus fuit Israelitarum. Secundo, sicut adeps hic dicatus erat Deo, cum cætera caro cederet hominibus: sic David totum se Deo Deique voluntati, amori et laudi dicavit. Unde Deus de eo gloriatur: «Inveni David filium Jesse virum secundum cor meum, qui faciet omnes voluntates meas,» II Reg. xiii, 22. Tertio, adeps ob candorem symbolum est puritatis; ob separationem a carne, sanctitatis angelicæ, quæ fuit in David: David enim non quærebat quæ sua sunt, uti faciebant cæteri, sed duntaxat quæ Dei; unde illius amori et obsequio totum impendit et superimpendit. Quocirca S. Chrysostomus, homilia De Davide et Saule, cum Davidem «separatum a carne» contemplatur, angelum sibi efformat illustrem in cœlo; illustrem in terra, eumque asserit ad Evangelicæ philosophiæ fastigium pervenisse animi moderatione; millies meruisse martyrii coronam, qui Saulem hostem acerrimum, suum jugulum quotidie petentem, propter Deum noluerit occidere: denique hominem in natura humana vitam præstitisse angelicam.
Addit Pineda, De Rebus Salom. lib. I, cap. ii, num. 3, per adipem separatum a carne amplificari admirabilem Davidis sanctitatem, eo quod, teste Galeno, lib. II De Nat. facult. cap. iii, adeps exsanguis sit, cum tamen generetur ex sanguine; qui cum humidior sit, et vitæ quoddam quasi pabulum et irrigatio, partibus nervosis et membranosis est affusus, quippe siccioribus et tenuioribus pingui illo nativo humectandis, ne celeriter inediis et exercitationibus exsiccatæ indurescerent. Præterea sui semper est similis, sine dolore, sine sensu. Vides hic repræsentatum vitæ supra humanum candorem precantis regis: «Libera me de sanguinibus, Deus, Deus meus:» et: «Ut fieret cor ejus immaculatum,» ac denique: «Non acquiescentem carni et sanguini.» Vides regiam mansuetudinem, et mollissimorum viscerum benignitatem affusam pauperibus et tenuioribus sustentantem, sublevantem, reficientem laborantes: semper sui similem erga Deum, erga homines, sive felicem, sive ærumnosum; denique ita erga Saulem hostem atque inimicos erecto, alacri, benefico animo, ac si sine injuria-
rum ac malorum dolore, et sine ullo esset sensu rerum humanarum. Quid in tanta sanctitate similius adipis sancti separati a carne? Quarto, adeps symbolum est optimi regis et principis; nam, si adipis in medicinis usus humanæ vitæ salutares ad optimi et sanctissimi principis officia in Rempublicam transferas, quid non invenies in Davide, quod ad populi sibi subjecti salutem et incolumitatem nos faciat? Quæcumque, inquit medicus, bene nutriuntur, adipem obtinent. Ubi igitur princeps virtutem adipis habet, bene nutritur populus, bene pascitur: ubi adipis officium et vicem suis subditis præstat, non macrescit Respublica; nullos contrahit morbos doloresve, qui principis seu adipis beneficio et opera levari, molliri, concoqui non valeant. Denique, sicut adeps est pinguissimus, adeoque tota carnis pinguedo: sic David ardens charitate, diffluens devotione, pietate in Deum, æque ac misericordia in proximos (utriusque enim symbolum est adeps) excelluit, uti patet ex ejus Psalmis, qui non aliud quam devotionem in Deum et amorem in proximum spirant. Proprie autem adeps, Deo dicatus e qualibet victima, significabat intentionem in quovis opere dirigendam esse ad Deum, ut scilicet opus fiat pure ad honorem et gloriam Dei, uti dixi Levit. iii, 17, quod præstitit præ aliis David. Quocirca ipse ab amore et dilectione nomen accepit; David enim hebraice idem est quod dilectus. Unde et filius ejus Salomon dictus est Iedidia, id est «amabilis Domino, eo quod diligeret eum Dominus,» II Reg. xii, 25; licet S. Augustinus, lib. XXII Contra Faustum, cap. lxxxvii, et in Psalm. xxxiv, David interpretetur manu fortem, vel desiderabilem.
3. CUM LEONIBUS LUSIT QUASI CUM AGNIS: ET IN URSIS SIMILITER FECIT SICUT IN AGNIS OVIUM, IN JUVENTUTE SUA. — Græce: Cum leonibus lusit quasi cum hædis, et cum ursis quasi cum agnis ovium, sicut a venatore leones et ursi venabulo conficiuntur. Unde Arabicus vertit: Occidit leones cum ursis velut agnos, ut gigas in adolescentia sua; Syrus: Leones quasi hædos occidit, et ursos quasi agnos in pueritia sua, q. d. David juvenis, pascens oves, adeo fuit fortis, alacer et animosus, ut sine labore et timore, quasi jocando et ludendo interfecerit leonem et ursum gregem invadentes, I Reg. cap. xvii, 34. Est enallage numeri: «cum leonibus,» id est cum leone; «cum ursis,» id est cum urso; sed dicit: «cum leonibus» et «cum ursis,» tum ad auxesin elogii et carminis; tum quia qua facilitate unum, eadem plures potuit occidere, ac, ut videtur, revera plures occidit, uti innuitur I Reg. xvii, 34, ubi David ait Sauli: «Pascebat servus tuus gregem patris sui, et veniebat leo vel ursus, et tollebat arietem de medio gregis, et persequebar eos, et percutiebam;» quæ verba rem non semel duntaxat, sed sæpius factam et quasi solitam significant, uti advertit ibidem noster Sanchez et Abulensis. Qui et addit hanc fortitudinem non tam naturalem fuisse, quam miraculose Davidi inditam, cum ipse a Samuele unctus fuit in regem; tunc enim «directus est spiritus (fortitudinis æque ac sapientiæ) Domini a die illa in David, et deinceps,» I Reg. cap. xvi, 13, ac mox, cap. xvii, subjungitur lusus Davidis cum leone et urso.
Nota catachresin, qua lusus ponitur pro certamine et pugna; hæc enim est lusus militum et fortium. Sic II Reg. ii, 14, ait Abner ad Joab: «Surgant pueri, et ludant coram nobis; ludant,» id est duellent; duellum enim est ludus spectantium: sic lupus ludit cum ovibus, canis cum lepore, felis cum mure, cum eum laniat et vorat. Porro vox «lusit» significat Davidis non modo virtutem ac juvenile robur, sed singularem quoque dexteritatem ac strenuitatem: quippe qui «per modum ludentis facili conatu ac delectabiliter leonem occiderit, ac si agnum interfecisset; et in ursis similiter fecerit sicut in agnis ovium,» inquit Hugo et Dionysius.
Allegorice: «Christus leonem et ursum strangulavit, quando ad inferna descendens omnes de eorum faucibus liberavit,» ait S. Augustinus, serm. 197 De Tempore. Huc facit Apophthegma R. Juda in Pirke avoth, id est in Apophthegm. Patrum: «Audacem te oportet esse ut pardum, alacrem ad cursum et expeditum pedibus quasi capream; sicut aquilam regiam et solarem volucrem, omnia præ agilitate corporis penetrantem: denique ad instar leonis cujusdam strenuum ac bellicosum, fortem et magnanimum ad mandandum exsecutioni Dei ac patris tui voluntatem.»
Simili modo viri obedientia, innocentia et sanctitate eximii lusere cum leonibus. Joannes Anchoreta ab Abbate per jocum jussus adducere leænam, protinus ad eam accedens: «Abbas meus, inquit, præcipit ut alligem te, et perducam ad eum;» quare eam cepit, ligavit et ad Abbatem perduxit. Hæc est vis, hic lusus obedientiæ. Ita Ruffinus, lib. III Vitar. SS. Patrum, num. 27. Gerasimus (falso aliqui, vicinia nominis decepti, id adscripsere S. Hieronymo) Abbas, leoni spinam e pede evellens, ita eum cicuravit, ut clitellas instar asini dorso ferret; at moriente Gerasimo et sepulto, sepulturæ ejus incumbendo leo lugens ejulansque, eidem quasi hero, imo patri suo commoreretur et consepeliretur. Ita Joannes Moschus, in Prato spirituali, capite cxcvii. Cum S. Antonius sepelire vellet S. Paulum, primum eremitam, accurrerunt ad eum duo leones, qui fossam unguibus effoderunt, in qua Paulus sepeliretur, ac dejecta cervice benedictionem ab Antonio postulantes, ea impetrata, læti ad sua redierunt. Ita S. Hieronymus, in Vita S. Pauli. Idem Moschus, cap. lviii, narrat Julianum Stylitam jussisse leoni multa damna provinciæ inferenti, ut ex provincia excederet; ac leonem obedientem illico excessisse. S. Sabbas Abbas sub vesperam ingressus cavernam, in qua leo suos ale-
bat catulos, jussit leoni vel secum manere vel, si id nollet, sibi locum cedere. Cessit leo, et cum catulis excessit in aliud spelæum. Ita habet ejus Vita. Simeon Priscus hospitibus a via aberrantibus duos leones, quasi ludens viæ duces assignavit, qui proinde eos secure recto itinere deduxerunt. Eidem leo in spelunca jussus locum cedere, cessit, quin et botrum attulit dactylorum. Ita Theodoretus in Philotheo, cap. vi.
Ita Sancti ludunt cum leonibus, lupis et feris, eisque imperant tanquam servis Domini, Dei, amici, imo patris sui. Tanta est virtus innocentiæ et sanctitatis, ex qua Adam primitus, et quicumque postmodum ad primævam integritatem accesserunt, bestiis et feris, qua famulis suis, vice Dei imperarunt et dominati sunt.
Sic S. Franciscus lusit cum avibus et lupis; Eugubii enim lupum populo mire infestum cicuravit inito cum eo, quasi animal rationale esset, pacto, quod ille nullum læderet vivens, et vicissim cives illum alere tenerentur. Ita conventum in publico foro inter utrosque, præmissa concione, qua vir sanctus ostendit animalia hæc ferocia subinde a Deo immitti, ut peccantem populum sui moneat officii, et ad vitam honestam reducat. Vixit per biennium inter eos ingrediens et egrediens lupus, sua contentus refectione quotidie sibi a civibus præstita; ad cujus conspectum omnes excitabantur ad Dei laudes, et majorem S. Francisci reverentiam, qui de more eum fratrem lupum appellabat; ob creationem enim omnibus communem, creaturas quaslibet vocabat fratres et sorores, utpote filios unius Dei creatoris. Ita Waddingus, in Annalibus Minorum, anno Domini 1222, num. 18, qui et subdit porcam a S. Francisco maledictam, eo quod agniculum occidisset, illico ægrotare cœpisse, ac tertio die mortuam.
4. NUMQUID NON OCCIDIT GIGANTEM, ET ABSTULIT OPPROBRIUM DE GENTE? IN TOLLENDO MANUM, SAXO FUNDÆ DEJECIT EXSULTATIONEM GOLIÆ. — Syrus: Movit manum suam funda, et contrivit universam superbiam Goliæ, q. d. David juvenculus occidit gigantem Goliath, qui exprobrabat castris Saul, et Hebræorum infirmitatem et ignaviam, ac singulos eorum provocabat ad duellum; idque fecit expedite et facile, scilicet extollendo duntaxat manum, eaque rotando fundam, qua saxum ita valide et dextere intorsit, ut illud infixerit in frontem Goliath, itaque eum prostraverit, ac proprio gladio caput illi amputarit. Nota: Pro exsultationem græce est γαυρίαμα, quod tam superbiam, ut vertit Vatablus, et jactantiam, quam exsultationem significat. Prodibat enim in duellum contra Davidem Goliath exsultabundus et jactabundus contemnens Davidis juventutem, quasi certus de victoria, et illico eum mactaturus; sed David hunc ejus fastum et exsultationem retudit, tum voce audacter ei necem comminando: «Veni, inquit, ad me, et dabo carnes tuas volatilibus cœli et bestiis terræ;» tum lapide quo in terram eum dejecit.
Ubi nota, primo, prudentiam bellicam in Davide; cum enim, parvus et inermis, impar esset Goliath giganti et armato, nec quominus cum eo pedem conferre posset; eminus rem gessit, et jactu lapidis hostem prostravit, uti nunc faciunt sclopetarii, qui licet debiles validissima hostium corpora glande plumbea sternunt.
men censent Goliath ipso lapidis ictu fuisse occisum; quia David tanto impetu lapidem vibravit in frontem Goliæ, ut is fracto osse fixus hæreret in cerebro, illudque pariter frangeret et dissiparet; fracto autem cerebro, necesse est hominem emori. Ita censent Theodoretus, Abulensis et noster Salianus in Historia Davidis. Priori sententiæ magis favet Scriptura, I Reg. cap. xvii, 50, dicens: «Tulit gladium ejus, et eduxit eum de vagina sua, et interfecit eum.» Ergo gladio, non lapide occisus est Goliath; ut qui in eodem superbe gloriabatur, eodem misere interiret. Ita David lusit cum Goliath, sicut luserat cum leone et urso; adeoque ille lusus cum feris, hujus cum gigante fuit specimen et præludium. Præclare S. Augustinus, lib. VIII Confessionum, cap. iii: «Triumphat, ait, victor Imperator, et non vicisset, nisi pugnavisset. Et quanto magis periculum fuit in prælio, tanto majus gaudium est in triumpho.»
5. Hæc Scriptura de Davide. Imitentur Davidem duces et milites, ut Dei opem invocent ante prælium; item fideles quilibet dum in tentatione contra mundum, carnem et dæmonem decertant; oratio enim dat robur ad vincendum. Si hoc robore utantur, eique strenue cooperentur; si, inquam, tantis animis, quantis David, invadant suum Goliath, puta suum vitium capitale, sive illud superbia sit, sive gula, sive acedia, utique illud superabunt et resecabunt. Ita S. Wenceslaus rex Bohemiæ, a Radislao, Duce Curmiensi Bohemiam invadente, provocatus ad duellum, illud acceptavit, ut bellum duello, et populi periculum suo unius redimeret. Deo igitur suppliciter invocato, equum vir sanctus conscendit; ac mox adversarius ejus vidit illi ab angelo hastam porrigi, se vero ab eodem his voce moneri: «Noli ferire.» Quo viso perterritus, ex equo desiliit, ac ad pedes Sancti procidit veniam petens: quem ad parcendum quam ad ulciscendum paratiorem invenit. Ita habet Vita S. Wenceslai.
Hinc patet, Davidis hoc duellum cum Goliath fuisse licitum et sanctum, tum quia instigante Deo initum, tum quia auctoritate regis Saulis ad necessariam reipublicæ defensionem susceptum. Secus est de duellis quæ privata auctoritate, ad privatæ injuriæ vindictam capessuntur; hæc enim plane illicita, injusta et scelerata sunt, ideoque gravissimis pœnis a sacris Canonibus et Concilio Tridentino castigata.
6. NAM INVOCAVIT DOMINUM OMNIPOTENTEM, ET DEDIT IN DEXTERA EJUS TOLLERE HOMINEM FORTEM IN BELLO (Syrus: Dedit in manu ejus fortitudinem ad occidendum gigantem belligerum), ET EXALTARE CORNU GENTIS SUÆ. — «Dedit in dextera ejus,» scilicet κράτος, ut habent Græca, id est robur. Hinc patet Davidem prostravisse Goliath viribus non suis, sed Dei; invocans enim Deum ante duellum, hausit ab eo tantum robur, ut unius lapidis ictu turrim carneam (sic enim Goliath vocat S. Chrysostomus, homilia 45 ad Populum) dejecerit, et e medio sustulerit, eaque ratione extulerit «cornu,» id est robur, vires, castra, decus et gloriam, «suæ gentis,» puta Hebræorum. Ex hoc loco liquet Davidem ante duellum humili et fervida prece invocasse Dei opem, ac suis diffisum viribus, fisum divinis, alacrem in prælium procurrisse; etsi id taceatur in lib. Regum. Atque hæc fuit causa tum roboris illi additi, tum victoriæ per illud obtentæ. Adde: Publica illa protestatio Davidis, qua, contra Goliath procedens, ait: «Tu venis ad me cum gladio, et hasta, et clypeo; ego autem (inermis) venio ad te in nomine Domini exercituum, Dei agminum Israel, quibus exprobrasti hodie, et dabit te Dominus in manu mea, et percutiam te» (ex quibus verbis liquet Davidem a Deo promissionem victoriæ accepisse, ideoque intrepide iniisse duellum tot titulis impar), interpretativa fuit Dei et divini auxilii invocatio. Denique tradunt, vel fabulantur Rabbini Davidem lapidibus suis, quibus dejecit Goliath, inscripsisse nomen Dei et Patriarcharum, puta Abraham, Isaac, Jacob, Mosis, Aaron et suum, itaque eum superasse. Idem tradit Philo, vel potius Pseudophilo in Antiquitatibus Biblicis.
7. SIC IN DECEM MILLIBUS GLORIFICAVIT EUM, ET LAUDAVIT EUM IN BENEDICTIONIBUS DOMINI, IN OFFERENDO ILLI CORONAM GLORIÆ. — Ita legunt Romana, item Græci Complutenses et Romani, scilicet οὕτως, id est sic; hoc est, hac de causa, propterea, scilicet propter profligatum Goliath. Simile est Joan. cap. iv, 6: «Jesus ergo fatigatus ex itinere, sedebat sic supra fontem:» sic, id est propterea, scilicet propter fatigationem sedebat. Pro sic, Tigurina legit οὗτος, id est is, scilicet λαός, id est populus vel gens, quæ præcessit, aut Deus; unde vertit: Is ei gloriam tribuit decem millium (cæsorum, inquit Vatablus), et commendationibus Domini, id est suis, reddidit laudabilem, et ei diadema gloriæ detulit. Sensus est, q. d. Populus, et Deus per populum (puta movens et incitans ad hoc populum) Davidem ob cæsum Goliath «glorificavit in decem millibus,» id est perinde ac si decem millia Philistinorum percussisset: tanti enim æstimabatur unus Goliath, eo quod ipse tota Hebræorum castra sui timore perculisset, dum singulos eorum provocavit ad duellum; quod nemo ausus fuit acceptare, nisi solus David, qui eo prostrato tota Hebræorum castra metu et probro liberavit, ac in certam victoriæ spem erexit.
Alludit ad id quod populus Davidi a duello cum triumpho revertenti acclamavit: «Percussit Saul mille, et David decem millia,» I Reg. xviii, unde Syrus: Propter hoc laudaverunt eum mulieres in decem millibus: Modicum præliatus est, et contrivit hostes sibi undique circumstantes. Rursum Deus per populum «laudavit Davidem in benedictionibus Domini,» id est suis (est hebraismus in Scriptura creber et obvius), hoc est ingentibus, divinis, Deoque dignis, quando scilicet obtulit «illi coronam gloriæ,» id est regiam dignitatem et coronam, creando illum regem Israelis; hæc enim regni oblatio magna fuit laus et benedictio Davidis; tum enim populus laudans acclamavit Davidi: Vivat rex David, vivat Goliæ victor, vivat domitor Philistinorum. Alludit ad Psalm. xx, 4, quo populus ad litteram gratulatur salutem et victoriam Davidi, et allegorice Christo pro hominum redemptione. Ita S. Augustinus, Hieronymus, Athanasius et Eusebius, ibidem. Ait enim: «Quoniam prævenisti eum in benedictionibus dulcedinis: posuisti in capite ejus coronam de lapide pretioso.» Sensus est: Nos Israelitæ gratulamur Davidi victori et regi nostro: «Quoniam tu, Domine, prævenisti eum in benedictionibus,» id est beneficiis, «dulcedinis,» græce χρηστότητος, id est bonitatis et benignitatis, scilicet Dei, q. d. Beneficiis benignissimis et dulcissimis benignissimi et dulcissimi Dei prævenisti Davidem ante ejus meritum, imo antequam ipse peteret; dum effecisti ut omnium bonorum affluentia ei ultro obveniret, ac præsertim dum eum regem creasti, et coronam regiam e gemmis pretiosis adornatam capiti ejus imposuisti. Est hæc quarta laus Davidis, puta acclamatio populi gloriosa, et oblatio regni; regnum enim ei a toto populo delatum est.
8. CONTRIVIT ENIM INIMICOS UNDIQUE, ET EXSTIRPAVIT PHILISTIIM CONTRARIOS USQUE IN HODIERNUM DIEM: CONTRIVIT CORNU IPSORUM USQUE IN ÆTERNUM. — Syrus, usque hodie; Græca, omisso τῷ enim, sic habent: Contrivit inimicos in circuitu, et ἐξουδένωσε, id est destruxit, exstirpavit, et ad nihilum redegit, Philistiim adversarios; usque hodie contrivit cornu eorum. Est hæc quinta laus Davidis, scilicet quod Philistæos dominantes Israeli eique ob cæsum Saulem regem insultantes compresserit, imo contriverit; non quod omnes occiderit, sed quod fortissimis eorum cæsis reliquos sibi et Israeli subjugarit, adeoque attriverit «cornu,» id est vires, regnum et gloriam ipsorum, ut deinceps amplius Hebræis imperare nequiverint.
Quocirca eadem et plura elogia tribuas Davidi, quæ nuper Stephano Battoræo invicto Poloniæ regi, Moscorum domitori, et Turcarum terrori attribuit Stanislaus Roscius, lib. III Vitæ Cardinalis Hosii sub finem, cap. x: «Rex, inquit, omnium sæculorum memoria et prædicatione dignissimus. Omnium plane regiarum et heroicarum virtutum laudibus et exemplis ad imitandum abundans. In Ecclesia Dei plusquam sacerdos. In republica plusquam rex. In exercitu plusquam Imperator. In acie plusquam miles. In judicio plusquam Jurisconsultus. In dicendis sententiis plusquam senator. In adversis ferendis plusquam vir. In publica tuenda libertate plusquam civis. In amicitiis colendis plusquam amicus. In convictu plusquam familiaris. In venatione plusquam leo.»
9. IN OMNI OPERE DEDIT CONFESSIONEM SANCTO ET EXCELSO IN VERBO GLORIÆ. — Syrus: Propter hoc dedit verba in voce confessionis et honoris, puta gratiarum actionis et laudis. Vatablus: In omni opere suo laudem summo numini honorifica oratione tribuit. Sexta est hæc laus Davidis, q. d. David omnem suam fortitudinem, omnem victoriam de Goliath et Philistæis, omnia præclara sua facinora attribuit, non sibi, sed Deo; quocirca in omni opere «dedit confessionem,» id est laudem «Sancto,» q. d. Totam operis laudem adscripsit Deo, non sibi; Deo, inquam, qui est sanctus per essentiam, ideoque omnium sanctorum et heroicorum operum, quæ David et Sancti faciunt, fons, scaturigo et causa. «Et Excelso in verbo gloriæ,» q. d. David omnium præclarorum et excelsorum operum suorum gloriam assignavit, non sibi, sed Deo excelso; ideoque eum laudavit et glorificavit hymnis verbisque magnificis et gloriosis, uti facit in Psalmis, ubi crebro Deum his titulis celebrat: «Dominus illuminatio mea et salus mea; Diligam te, Domine, fortitudo mea; Dominus firmamentum meum, et refugium meum, et liberator meus; Protector meus, et cornu salutis meæ, et susceptor meus; Dominus regit me, et nihil mihi deerit,» etc.
Discamus a Davide omnem laudem bonorum operum quæ facimus, in Deum referre, ut dica-
mus cum Isaia, cap. xxvi, 12: «Omnia opera nostra operatus es nobis,» ac cum Psalte, Psal. cxiii, 9: «Non nobis, Domine, non nobis: sed nomini tuo da gloriam;» ac cum S. Paulo: «Benedictus Deus et Pater Domini nostri Jesu Christi, qui benedixit nos in omni benedictione spirituali in cœlestibus in Christo, sicut elegit nos in ipso ante mundi constitutionem, ut essemus sancti et immaculati in conspectu ejus in charitate,» Ephes. i, 3; et cap. ii, 10: «Ipsius enim sumus factura, creati in Christo Jesu in operibus bonis, quæ præparavit Deus ut in illis ambulemus.» Porro David expressus fuit typus Christi. Unde omnia quæ David fecit Synagogæ Judæorum, eam formans, ornans et defendens contra inimicos temporales, eadem luculentius multo Christus præstitit, præstatque Ecclesiæ Christianorum, eam fundans, decorans et protegens contra hostes spiritales. Ita Rabanus et alii passim.
10. DE OMNI CORDE SUO LAUDAVIT DOMINUM, ET DILEXIT DEUM, QUI FECIT ILLUM: ET DEDIT ILLI CONTRA INIMICOS POTENTIAM. — Syrus: In omni corde suo dilexit creatorem suum. Est amplificatio, q. d. David non labiis, non ex parte, non frigide, non remisse, sed ex «omni,» id est ex toto «corde» laudavit Deum, dicens: «Confitebor tibi, Domine, in toto corde meo.» Porro laudis hujus causa fuit dilectio, quia scilicet ex «omni,» id est ex toto corde dilexit Deum, idque ob duos titulos et rationes. Prior est, quia Deus «fecit,» id est creavit «illum.» David ergo quasi creatura totum suum esse, totum bonum, quantum quantum erat acceptum retulit Deo creatori. Unde Vatablus vertit: Toto corde decantavit creatorem suum, et amavit. Posterior, quia idem Deus qui fecit illum, dedit «illi contra inimicos potentiam,» q. d. David ex toto corde suo dilexit Deum tanquam suum belli ducem, victorem et triumphatorem, dicens: «Benedictus Dominus Deus meus, qui docet manus meas ad prælium, et digitos meos ad bellum,» Psalm. cxliii, 1. Et cum Paulo: «Deo gratias, qui semper triumphat (triumphare facit) nos in Christo Jesu,» II Corinth. ii, 14. Quocirca S. Chrysostomus, homil. De David et Goliath: «Sanctissimus homo, inquit, secundum cor Dei, quidquid Deus cogitat, gerit; quidquid mente concipit, perficit. Dum enim cordi Dei cor proprium jungit, et menti ejus mentem suam annectit, hoc est ut quæ vult Deus velit, et quæ non vult, similiter nolit: sic eum Dominus individuo amore et conjuncta charitate dilexit.» Et Irenæus, lib. IV, cap. xlv, loquens de Davide: «Faciebat, inquit, omnia secundum consilium spiritus, et placebat Deo.»
Quare vere S. Chrysostomus, in Psalm. l: «David, inquit, in regali culmine monachi vitam imitabatur.» Et homil. 30 in Genes.: «In purpura et diademate monachorum vitam transcendebat.» Davidem imitatus Theodosius Imperator: «Palatium sic disposuit, ut haud alienum esset a monasterio,» ait Socrates, lib. VII, cap. xxii. Unde in eo S. Pulcheria cum sororibus suis, æque ac Theodosii, in virginitate et Dei laudibus Deo jugiter servivit. De quo vide nostrum Raderum in Aula regia.
Moraliter, disce hic perfectionem Davidis, et cujuslibet Sancti, consistere in continuo amore et laude Dei, ut ex toto corde Deum amet et laudet; idque non tantum quando cum Deo orando vel psallendo versatur, sed etiam quando externa regni, familiæ, proximorum, æque ac propria negotia curat et agit. Amor enim Dei hæc omnia ex Deo, ejusque charitatis spiritu optime et suavissime conficit, ita ut mens affixa Deo sine distractione se extendat ad res externas peragendas, quasi instrumentum Dei illam omniaque ejus opera regentis et gubernantis; quo fit ut et ipsa Deo confisa, sibique diffisa, tota Deo uniatur, ex eoque pendeat, ac consequenter sine divulsione imperturbate et facile se porrigat ad ea, quæ sunt salutis proximorum, procuranda; procurat enim ea quasi negotia Dei sui, quem intime amat et colit; idque ex virtute et spiritu, quem suggerit ei Deus. Simile est in circino: circini enim pes unus hæ-
ret in centro fixus, alter circumit, et circulum describit; ita cor Davidis fixum erat in Deo tanquam in suo centro, eumdem manere virtualiter, perinde ac manet virtus cibi vel vini generosi postquam a stomacho conversus est in substantiam manducantis; hac enim virtute cibus hominem alit, auget, roborat, lætificat. Idem facit Christus in Eucharistia, ibi enim est cibus noster. Quare sacerdos cum Christo, vel personaliter, vel virtualiter, præsente et existente in anima sua, familiariter et jugiter conversetur, illum veneretur, amet, adoret, illi suas et aliorum, imo totius mundi miserias alleget, poscens gratiam et opem. Ita semper instar Henoch et Noe, non tantum cum angelis, sed cum ipso Deo ambulabit, ipsum unicum toto cordis affectu diliget, colet, venerabitur, laudabit et glorificabit.
Exemplum perennis Dei laudis et amoris vivum et eximium Siracides hic statuit Davidem: David enim, ut taceam ejus gesta in libris Regum descripta, in Psalmis non aliud facit quam psallere, id est laudare Deum, suumque in eum amorem et affectum eximium exprimere. Unde identidem ingeminat: «Diligam te, Domine, fortitudo mea; Diligite Dominum, omnes sancti ejus; Dilexi, quoniam exaudiet Dominus vocem deprecationis meæ; Quam dilecta tabernacula tua, Domine virtutum? concupiscit et deficit anima mea in atria Domini; Quomodo dilexi legem tuam, Domine? tota die meditatio mea est,» etc. Ex quibus liquet, cor Davidis plenum fuisse amore ac laude Dei; ex hac enim plenitudine in hasce jubilationes, amores et suspiria ad Deum assidue prorupit, indeque totum Israelis regnum, ex Deo sapienter, fortiter, suaviter et feliciter per 40 annos rexit et gubernavit. Quocirca David ab Euthymio, Præfat. in Psalm., vocatur «divinus Orpheus,» scilicet per psalmos suos animorum tumultus sedans, et undas cogitationum compescens, ait S. Basilius, homil. 1 in Psalm. I.
Davidem sequitur S. Augustinus, præsertim in libris Confess. Audi eum, lib. X, cap. xxviii: «Cum inhæsero tibi ex omni me, nusquam erit mihi dolor et labor, et viva erit vita mea, tota plena te. Nunc autem quoniam quem tu imples, sublevas eum; quoniam tui plenus non sum, oneri mihi sum. Contendunt lætitiæ meæ flendæ cum lætandis mœroribus, et ex qua parte stet victoria nescio. Heu mihi, Domine, miserere mei.» Et cap. xxix: «O amor, qui semper ardes, nunquam exstingueris! charitas Deus meus, accende me. Continentiam jubes; da quod jubes, et jube quod vis.»
11. AND HE MADE SINGERS STAND BEFORE THE ALTAR, AND BY THEIR VOICES HE MADE SWEET MELODIES.
Græce μέλη, id est modulationes et melodias. Complutenses addunt: Et quotidie laudabant in canticis suis; Vatablus: Cantatores constituit ante aram qui suaves sono suo cantus ederent, carminibusque suis laudes agerent quotidie; Syrus vero: Quotidie semper laudes suas (cantica sua) dicebat coram altari, dedit laudes (composuit cantica) magnas singulis annis. Septima est hæc laus Davidis, quod non tantum ipse per se ex toto corde laudarit Deum, sed et publicos cantores instituerit, qui quotidie nomine totius populi Deum laudarent, eique psalmos concinerent coram altari holocaustorum, atque hac ratione omnes ad Deum laudandum invitarent, et exemplo suo incitarent; imo quod psalmos affectibus amoris et doxologiæ plenissimos dictarit, cantoribusque voce et organo aliisque instrumentis decantandos tradiderit. Unde «in sono eorum dulces fecit modos,» tum quia sanxit ut cantores dulci vocum et instrumentorum melodia psalmos canerent, tum quia dulces canendi modos et tonos ipse per se, perque suos musicos præfectos adinvenit, et cantoribus usurpandos præscripsit, uti in Ecclesia Latina cantum Ecclesiasticum ad certos modos et tonos redegit S. Gregorius Pontifex. Id Davidem fecisse patet ex titulis Psalm. IV, V, VI, VII et aliorum in Hebræo. Unde jure David vocatur Regius Psaltes. Vide I Paral. xxv.
Audi S. Hieronymum, ad Paulinum, de omnibus S. Scripturæ libris: «David, inquit, Simonides noster, Pindarus et Alcæus, Flaccus quoque, Catullus, atque Serenus, Christum lyra personat, et in decachordo psalterio, ab inferis excitat resurgentem.» Et B. Petrus Chrysologus, Serm. 18: «Cantu, inquit, B. David oblectabat, et mulcebat charum pecus in pascuis; cantu dura didicit superare bellorum; cantu meruit ductare populos ad salutem; cantu valuit vocare Gentes, reducere Judæos, fugare dæmones, Dei filios ad superni Patris obsequium evocare.» Ad concinendos in templo psalmos instruxit ille quatuor millia cantorum; exercitum diceres, et vere castrorum chorum. Verum ejusdem hodie psalmis ubique modulandis universæ mundi nationes sunt chorus, et mundus ipse templum est, in quo David unus æterno divinitatem spiritu canit. Deus ergo per Davidem composuit psalmos modumque psallendi, quem non tantum Synagoga Judæorum, sed et Ecclesia Christianorum ubivis locorum et gentium, per omnia sæcula usurparet et sequeretur. Spiritus Sanctus enim ea ratione et modo Psalmos Davidi dictavit, ut omnibus sæculis, omnibus gentibus, omnibus statibus, omni sexui, ætati et hominum generi congruant. Unde ab initio in Ecclesia promiscue populus cum Clericis psalmos concinebat, ac sacerdoti orationem colligenti respondebat: Amen. Hoc est quod ait Hieronymus, Præfat. lib. II Epist. ad Galatas: «Ad similitudinem cœlestis tonitrui Amen reboat.» Et Ausonius, in Ephemeride:
Porro usus, fines et fructus psalmodiæ multos et magnos assignant SS. Patres. S. Chrysostomus,
Præfat. in Psalm. xii: «Nihil, ait, animam æque erigit et a terra liberat, et exsolvit a vinculis corporis, et amore sapientiæ afficit, et ut res omnes ad hanc vitam pertinentes irrideat, proficit, ac versus modulatus, divinum canticum numero compositum, etc. Idcirco Deus Psalmos construxit, ut ex ea re simul caperetur utilitas et voluptas.» Psalterii enim argumentum est, ut omnia gesta tum veteri Testamento, tum gerenda in novo per modum laudis recenseat. Psalterium ergo est compendium et breviarium totius S. Scripturæ, epitome et registrum Bibliorum, consummatio totius Theologicæ paginæ. Est hæc definitio magni Dionysii Areopagitæ, De Eccles. hierarch. cap. iii. Psalmorum liber, ait S. Basilius Proœmio in Psalmos, quidquid in Prophetis, Lege, historicis utile est, id omne complexus est; futura prædicit, historias narrat, leges vivendi præscribit, agenda præcipit, et, ut verbo dicam, commune disciplinarum et documentorum est promptuarium. Et inferius: «Psalmus est animarum tranquillitas, pacis arbiter, turbas et fluctus cogitationum compescens, iracundiam mollit. Psalmus amicitiæ conciliator, dissidentium conjunctio, inimicorum reconciliatio; quis enim inimicum existimabit eum, cum quo unam ad Deum vocem emittit? Quare quod maximum est bonorum omnium, charitatem præstat psalmorum commodulatio. Psalmus dæmones fugat, auxiliarios angelos advocat; in nocturnis terroribus securitas, in diurnis laboribus requies est, infantibus tutela, junioribus solatium, mulieribus honestissimus ornatus; solitudines celebres facit, elementum incipientibus, incrementum proficientibus, firmamentum perfectorum. Psalmus est vox Ecclesiæ, ac festos dies illustriores reddit, et perfundit gaudio. Psalmus est Angelorum opus, reipublicæ functio, spirituale thymiama.» Hactenus S. Basilius.
S. Basilio pene ad verbum adstipulatur S. Augustinus: «Psalterium, ait, communis quidam doctrinæ thesaurus est, et universis animæ passionibus, quæ humanas animas varie angunt, subvenit; psalmus signifer est pacis, spirituale thymiama, exercitium cœleste; luxum reprimit, sobrietatem suggerit, lacrymas movet.» Hæc et plura S. Augustinus, Præfat. in Psalmos, qui et idipsum sese expertum profitetur, lib. IX Confession. cap. vi: «Quantum, inquit, flevi in hymnis et canticis tuis, suave sonantis Ecclesiæ tuæ vocibus commotus acriter! Voces illæ influebant auribus meis, et eliquabatur veritas tua in cor meum, et ex ea æstuabat affectus pietatis, et currebant lacrymæ, et bene mihi erat cum eis.»
Narrat S. Gregorius, IV Dialog. cap. xlvii, Merulum virum religiosum assidue psalmodiæ intentum, cœlitus fuisse coronatum: «Huic, inquit, per nocturnam visionem dictum est: Paratus esto, quia Dominus jussit migrare te. Cumque ille non habere se sumptus ad migrandum diceret, responsum protinus audivit, dicens: Si de peccatis tuis agitur, dimissa sunt. Quod cum ille audisset, et magno adhuc metu trepidaret, nocte quoque alia eisdem verbis est admonitus. Tunc post quinque dies febre correptus, cunctis fratribus orantibus ac flentibusque defunctus est. Alius etiam frater in eodem monasterio Merulus dicebatur, vehementer lacrymis atque eleemosynis intentus. Psalmodia vero ex ore illius per nullo tempore cessare consueverat, excepto cum aut alimentum corpori, aut membra dedisset sopori. Huic nocturna visione apparuit, quod ex albis floribus corona de cœlo in caput illius descendebat. Qui mox molestia corporis occupatus cum magna securitate animi atque hilaritate defunctus est. Ad cujus sepulcrum dum Petrus, qui nunc monasterio præest, sibi sepulturam facere post annos quatuordecim voluisset, tanta, ut asserit, de eodem sepulcro illius fragrantia suavitatis emanavit, ac si illic florum omnium fuissent odoramenta congregata. Qua ex re manifeste patuit, quam verum fuit, quod per nocturnam visionem vidit.»
12. ET DEDIT IN CELEBRATIONIBUS DECUS, ET ORNAVIT TEMPORA USQUE AD CONSUMMATIONEM VITÆ, UT LAUDARENT NOMEN SANCTUM DOMINI, ET AMPLIFICARENT MANE DEI SANCTITATEM.
Id est celebrationibus festorum: has enim significat Græcum ἑορταῖς. Pro decus græce est εὐπρέπειαν, id est decentiam, decorem, speciem, ornatum, q. d. David celebritatibus et festis addidit decus, dum statuit ut in iis Levitæ psalmos Deo alternis in modulatis choris concinerent, dumque iis addidit cantores eximios, qui eosdem voce æque ac organis, cymbalis, cæterisque instrumentis musicis decora harmonia personarent; uti nunc videmus festorum decus esse insignem musicam et organa. Atque hac ratione tempora festorum ornavit quamdiu vixit, puta usque ad mortem, sanciendo ut Levitæ et cantores laudarent nomen sanctum Domini, «et amplificarent,» id est canendo celebrarent, magnificarent et exaltarent, græce μεγαλύνειν, id est personarent, resonarent «Dei sanctitatem.» Inter omnia enim Dei attributa sanctitas Dei est colenda, adoranda, hymnis et laudibus celebranda; Deitas enim est increata et immensa sanctitas; ac per essentiam sancta sacraque majestas, ab omnibus hominibus et angelis summe veneranda, laudanda et glorificanda. Unde Isaias, cap. vi, vidit Seraphinos acclamantes Deo: «Sanctus, sanctus, sanctus, Dominus Deus exercituum.» Hinc Sancti, qui participant Dei sanctitatem, participant et venerationem; unde sicut Deum colimus latria, sic Sanctos dulia, et B. Virginem Deiparam et Sanctorum reginam, hyperdulia.
Alii vertunt: ut a tempore matutino resonaret sanctuarium Dei laudibus et hymnis; sanctuarium enim hebraice vocatur שדק codesh, id est
sanctitas; quia locus hic erat sanctissimus, utpote templum, domus et thronus Dei. Sic et Salomon dicitur «parasse sanctitatem,» vers. 15, id est ædificasse sanctuarium, sive templum sanctum Deo. Alludit ad I Paral. xxiii, ubi David sanxit: «Ut Levitæ stent mane ad confitendum et canendum Domino: similiterque ad vesperam, tam in oblatione holocaustorum, quam in sabbatis et calendis et solemnitatibus reliquis.»
Ex dictis liquet, quanta quamque eximia fuerit Davidis sanctitas, quantæque apud Deum gratiæ et meriti. Nam, ut alia taceam, Psalmi a Davide conscripti ostendunt ejus cor et pectus plenum fuisse in Deum desideriis, ardoribus, laudibus, zelo, pietate, omnique virtute heroica. Quocirca noster Pineda, in Salom. lib. I cap. ii, num. 8, concludit Davidis sæculo nullum inter Israelitas, nedum inter Gentes, Davidi fuisse parem aut supparem in sanctitate, imo Davidem in ea non fuisse minorem Abrahamo, Isaaco et Jacobo; quin et Davidem fuisse sanctiorem Abrahamo diserte docet Abulensis, Matth. xxii, Quæst. cxxxv et cliv, Salmeron, tom. III, tractat. 16, et favet S. Chrysostomus, in cap. 1 Matth. hom. 2. Eumdem Josia, Ezechia, cæterisque regibus fuisse sanctiorem docet Barradius, lib. III suæ Concordiæ, cap. xv, et consentiunt cæteri.
Nota hic miram fragilitatem Davidis, et cujuslibet hominis sancti. David enim vir secundum cor Dei, sui ævi angelus, sanctitate par quibusvis Patriarchis et Prophetis, ecce tibi ad conspectum unius feminæ labitur in enormia peccata adulterii et homicidii. Quis non obstupescat, quis non expavescat, quis licet sanctissimus de perseverantia præsumat? Nimirum id permisit, et permittit etiamnum subinde, in viris eximiis Deus ad hoc, ut singulis inclamet illud Pauli, Philipp. cap. ii, 12: «Cum metu et tremore vestram salutem operamini. Deus est enim, qui operatur in vobis et velle et perficere pro bona voluntate.»
Ex adverso nota Dei clementiam et gratiam, quæ Davidem adeo profunde lapsum per Nathan erexit, et in pristinum sanctitatis gradum restituit, imo altius evexit, et majori timoris et humilitatis sensu solidavit.
ET EXALTAVIT IN ÆTERNUM CORNU EJUS. — «Cornu» symbolum est roboris, regni, victoriæ et gloriæ, uti ostendi Daniel. vii, 8. Hæc enim Deus Davidi dedit in æternum; tum quia ea possedit David in posteris, quamdiu duravit Synagoga et respublica Israelis, usque ad ejus excidium per Chaldæos; tum quia mystice longe excellentius ea possidet perpetim in Christo ex se prognato. Unde de Christo angelus ad Deiparam ait: «Dabit illi Dominus Deus sedem (regni) David patris ejus: et regnabit in domo Jacob in æternum,» puta in Ecclesia militante per gratiam, in triumphante per gloriam æternam, Luc. i, 32. Est igitur hic tacita promissio Christi ex Davide nascituri, quæ nona et maxima Davidis fuit laus, decus et gloria.
ET DEDIT ILLI TESTAMENTUM REGNI, ET SEDEM GLORIÆ IN ISRAEL. — Hoc est, ut alii vertunt: Et dedit illi pactum regni, et solium gloriæ in Israel, q. d. Deus pacto promisit David regnum, quodque posteri ejus continue ipsi succederent in regno glorioso Israelis. Glorioso dico, quia Israel solus erat populus et Ecclesia Dei, ab eo honoratus et glorificatus sanctis Patriarchis, Prophetis, lege, templo, vera religione, sacrificiis, miraculis, opibus, felicitate, gloria, etc. Unde Vatablus vertit: Fœdere pactus est ei regnum, et solium majestatis in Israel. Pro regni, Noster cum Complutensibus et Romanis legit βασιλείας; alii legunt βασιλέων, id est regum, ut scilicet reges continua serie ex Davide descenderent, eique in regno succederent: quare eodem redit sensus.
13. THE LORD PURGED HIS SINS.
Syrus, dimisit; Vatablus, abolevit. Pro Dominus, Rabanus, Jansenius et alii legunt Christus, sicque exponunt, q. d. Peccata Davidis purgavit Christus; tum qua Deus (Dei enim solius est condonare peccata), tum qua homo; quia per merita futura Christi prævisa a Deo, Deus condonavit peccata Davidi et aliis Sanctis veteris Testamenti: unde Christus dicitur «agnus occisus ab origine mundi,» Apocal. xiii, 8. Rursum alii pro Christus legunt «spiritus,» nimirum ex Χρίστος, facili vicinarum litterarum flexu et lapsu depravatum est Χρίστος, id est Christus, quod cum scribæ non caperent (eo quod Christus necdum natus esset tempore Davidis) pro Christus substituerunt spiritus.
Verum legendum est Κύριος, id est Dominus, sic enim legunt Romani et Græci Complutenses cæterique. Sensus est, q. d. Dominus peccata homicidii quo David occidit Uriam, et adulterii quo mœchatus est cum Bersabee uxore Uriæ, purgavit, mittendo ad eum Nathan prophetam, qui eum corripiens ad pœnitentiam inflexit, ut David compunctus diceret: «Peccavi Domino.» Unde illico audivit a Nathan: «Dominus quoque transtulit peccatum tuum,» II Regum xii, 13. Est hæc octava laus Davidis, quod Deus eum ita adamarit, ut peccata gravia ei condonarit, nec ob ea ipsum abjecerit, uti abjecit Saulem, sed regnum ipsi et posteris ejus stabilierit usque ad excidium Hierosolymæ. Quare pœnitentia et reconciliatio Davidis cum Deo non solum ipsi, sed et Salomoni cæterisque posteris profuit. Unde S. Ambrosius, lib. I Apolog. David, cap. ii: «Nullum, inquit, attulit lapsus impedimentum, sed velocitatis incentiva cumulavit, et acrior ad currendum surrexit.»
Tertia Pars Capitis. Encomium et Vituperium Salomonis et Roboam
14. Post ipsum (legit cum Complutensibus, μετὰ τούτου; jam Romana legunt, μετὰ τοῦτον, id est cum ipso) surrexit filius sensatus (Syrus, rex fortis habitans in quiete); ET PROPTER ILLUM (Davidem) DEJECIT OMNEM POTENTIAM INIMICORUM, — q. d. Propter merita et sanctitatem Davidis Deus dejecit omnem impetum inimicorum, ut nemo auderet Salomoni Davidis filio sese opponere, sed ille libere regnaret, lateque suum imperium propagaret. Unde Graeca habent: καὶ δι᾽ αὐτὸν κατέλυσεν ἐν πλατυσμῷ, id est, propter illum habitavit, vel, ut Rabanus habet: requievit in latitudine tum animi (puta in magna animi confidentia et securitate), de qua dicitur III Reg. IV, 29: «Dedit Deus sapientiam Salomoni, etc., et latitudinem (puta magnanimitatem et magnificentiam) cordis, quasi arenam quae est in littore maris;» tum regni, quod latissimum et amplissimum habuit Salomon, ut patet III Reg. IV. Unde Vatablus vertit: Huic successit filius sapiens, qui per eum in amplam venit possessionem. Rursum τὸ κατέλυσεν vertas, destruxit in latitudine, id est longe lateque, quod Noster vertit: «Dejecit omnem potentiam inimicorum,» nam καταλύειν et destruere et habitare significat.
Vocatur «sensatus,» sive sapiens, quia Salomon facta sibi a Deo optione petendi quod vellet, petiit sapientiam, eamque obtinuit: «Quia postulasti verbum hoc, inquit, ecce feci tibi secundum sermones tuos, et dedi tibi cor sapiens et intelligens, in tantum ut nullus ante te similis tui fuerit, nec post te surrecturus sit. Sed et haec, quae non postulasti, dedi tibi: divitias scilicet et gloriam, ut nemo fuerit similis tui in regibus, cunctis retro diebus,» III Reg. III, 11.
Nota τὸ propter illum; inde enim liquet rursum sanctitas et merita Davidis, scilicet quod propter illa Deus Salomoni et posteris tam potens et felix regnum concesserit. Vide Pinedam, lib. I De Rebus Salom. cap. II, num. 10, ubi ostendit omnem Salomonis potentiam, opes, gloriam, sapientiam, etc., adeoque quidquid Deus Salomoni et posterioribus regibus contulit, id totum Davidis fuisse vel beneficium, vel eximiae illius sanctitatis praemium. Unde Hierosolymae, tempore Ezechiae a Sennacherib obsessae et desperatae, Deus succurrit ob merita Davidis: «Protegam, inquit, urbem hanc, et salvabo eam propter me, et propter David servum meum,» IV Reg. XIX, 34; nimirum quia Deus suam in templo, David in Sione regiam sedem locarat. Vide S. Chrysostomum, homil. 8 ad Popul. Rursum, quidquid Deus tribui Juda honoris et dignitatis supra caeteras contulit, id propter Davidem contulisse censet S. Augustinus, in Psal. LXXVII, 70, ad illa: Elegit David servum suum. Idem, lib. XVII De Civit. Dei cap. III notat Davidem fuisse primum regem sanctum in terrena Jerusalem, quae est umbra futurae, hocque insigne fuisse Davidis privilegium, decus et gloriam.
15. SALOMON IMPERAVIT IN DIEBUS PACIS, CUI (legit cum Romanis ᾧ, id est cui; Complutensia legunt ὡς, id est quoniam) subjecit Deus omnes hostes, UT CONDERET DOMUM IN NOMINE SUO (Deus per Salomonem), ET PARARET SANCTITATEM IN SEMPITERNUM, — q. d. Salomoni Deus concessit summam pacem, eique subjecit omnes hostes, hoc fine, ut aedificaret domum, quam nomine Dei nuncuparet, Deoque dicaret, ut vocaretur et esset templum Dei, atque ut pararet et adornaret «sanctitatem,» id est sanctuarium (hoc enim hebraice vocatur קדש codes, id est sanctitas, quia locus sanctissimus) duraturum in aeternum, non absolute, sed respective, scilicet tamdiu quamdiu duratura erat respublica et Synagoga Judaeorum, puta usque ad excidium eorum per Chaldaeos.
Nota primo: Ab hac summa pace dictus est rex «Salomon,» id est «pacificus;» שלום schalom enim Hebraeis est pax. Porro pax eis significat opes, prosperitatem, rerumque copiam, qualem habuit Salomon ad fabricam templi; haec enim omnia parit pax. A Salomone Turcarum Imperatores vocarunt se Selymos et Solymannos, quasi sui aevi et gentis Salomones; et Germani Fredericos, Fredericus enim Germanis idem est quod pacis dives, sive pace abundans. Denique bella Davidis hanc pacem crearunt Salomoni; bello enim paranda est pax, praesertim cum infidelibus et haereticis. Simili modo David praeparavit Salomoni opes et materiam ad fabricam templi necessariam, quae quanta fuerint liquet ex templi magnificentia, III Reg. VI; imo David Salomoni ideam totius templi, omniumque ejus partium reliquit et tradidit. Unde sequitur: «Quemadmodum eruditus es a juventute tua,» quod multi referunt ad praecedentia, q. d. Fabricasti domum Deo eo modo, forma et idea, quam didicisti et accepisti a patre tuo Davide, I Paral. XXIX, 1 et seq. Verum melius cum Romanis et Graecis haec verba referas ad versum sequentem.
Nota, secundo: Pro cui subjecit Deus hostes, Graece Complut. habent: Quoniam Deus pacavit in circuitu suo; Romana: Cur Deus requiem dedit in circuitu, quia scilicet «subjecit ei hostes,» ut explicat Noster. Rursum aliqui addunt καὶ ἐδοξάσθη, id est et glorificatus est. Unde Vatablus: Salomon regnavit tempore pacifico; et gloriam adeptus est, postquam Deus circumjecta loca pacata reddidit, ut nomine ipsius statueret aedem, et sacrarium perpetuum pararet.
Nota, tertio: Salomonis nomen jussu Dei fuisse inditum. Sic enim Deus ait Davidi, I Paral. cap. XXII, 9: «Filius, qui nascetur tibi, erit vir quietissimus: faciam enim eum requiescere ab omnibus inimicis suis per circuitum: et ob hanc causam Pacificus (puta Salomon) vocabitur: et pacem et otium dabo in Israel cunctis diebus ejus.»
15 et 16. QUEMADMODUM ERUDITUS ES IN JUVENTUTE TUA, ET IMPLETUS ES (Jansenius et alii pro es, utrobique legunt est in tertia persona) QUASI FLUMEN SAPIENTIA. — Vox «quemadmodum» non est comparantis, sed admirantis; graece enim est ὡς, id est quam sapiens in juventute tua fuisti, et in modum fluminis repletus fuisti intelligentia. Sic sumitur «quemadmodum» pro quam per admirationem, Psalm. XXXV, 8: «Quemadmodum (S. Hieronymus et Chaldaeum, quam) multiplicasti misericordiam tuam;» Syrus: Quam sapiens fuisti in pueritia tua, Salomon! et fluxit velut fluvius sapientia, in intelligentia tua, et in celsitudine gloriae regis; Arabicus, regum, q. d. O Salomon, quanta sapientia a Deo infusa dotatus fuisti in juventute tua (nam in senectute delirasti et idola coluisti): nimirum sicut flumen repletur copia aquarum, ita tu a Deo repletus fuisti abundantia sapientiae et eloquentiae. Recte enim fluens sapiensque eloquentiae oratio flumini assimilatur; haecque omnes etiam dissitos ad se allicit rapitque, uti fecit in Salomone.
Nota hic, Salomonem sapientem fuisse a juventute, et pene a puero, idque ex institutione tum Dei, tum Davidis et magistrorum. Verum enim est illud Plutarchi, lib. De Educandis liberis: «Ad pueri eruditionem tria requiri, scilicet naturam, doctrinam et exercitationem. Natura quippe, inquit, absque disciplina si sit, caeca est; disciplina, si natura destituatur, defecta; exercitatio, his duobus demptis, imperfecta est. Et quemadmodum ad agriculturam primum requiritur bonum solum, deinde peritus colonus, denique semina frugi: ita plane natura solo, agricolae magister, semini praecepta respondent.»
Porro quanta et quam ampla fuerit sapientia Salomoni a Deo indita, docet ipsemet Sap. VII, cum ait: «Ipse (Deus) dedit mihi horum, quae sunt, scientiam veram: ut sciam dispositionem orbis terrarum, et virtutes elementorum, initium, et consummationem, et medietatem temporum, vicissitudinum permutationes, et commutationes temporum, anni cursus, et stellarum dispositiones, naturas animalium, et iras bestiarum, vim ventorum, et cogitationes hominum, differentias virgultorum, et virtutes radicum, et quaecumque sunt abscondita et improvisa, didici: omnium enim artifex docuit me sapientia.» Ex quibus liquet Salomonem fuisse insignem physicum, cosmographum, astrologum, medicum, adeoque scientiarum omnium encyclopaediam absolvisse.
ET TERRAM RETEXIT ANIMA TUA. — Primo, aliqui haec accipiunt de Ophir et Indiis, quas navibus suis detexerit, et pervias fecerit Salomon; post longam avorum memoriam, sub annum Domini 1490, Christophorus Columbus navigando detexit et aperuit Indias Occidentales, Vascus Gama Orientales.
Secundo, alii exponunt, q. d. Salomon retexit terram effodiendo ex ejus visceribus aurum, argentum et thesauros absconditos. Sic Dido admonita a Sichaeo marito defuncto apud Virgilium, lib. I Aeneid.: Veteres tellure recludit Thesauros, ignotum argenti pondus et auri.
Tertio, «retexit,» id est texit, contexit, operuit, hoc enim significat Graecum ἐπεκάλυψεν, q. d. Adeo plenus, abundans et inundans fuisti sapientia, ut instar fluminis vel maris exundantis, eadem obrueris et repleveris totam terram, ut legit Vatablus, ut scilicet incolae totius terrae eam cognoscerent et celebrarent. Rursum Salomon contexit totam terram suis parabolis, id est, parabolis suis complexus est universas herbas et arbores terrae. Unde regina Saba venit ex Aethiopia in Jerusalem, ut audiret sapientiam Salomonis, III Reg. X, indeque reges Aethiopiae sive Abyssiae, puta Pretejannes, jactant et gloriantur se filios esse Salomonis; utpote prognatos ex regina Saba, quam gravidam effecerit Salomon, etsi hoc creditu sit difficile. Hoc est quod dicitur III Reg. IV, 34: «Veniebant de cunctis populis ad audiendam sapientiam Salomonis, et ab universis regibus terrae, qui audiebant sapientiam ejus.» Verum, quia τὸ retexit apud Latinos non operire et tegere, sed contrarium, scilicet aperire et detegere significat; hinc Noster pro ἐπεκάλυψεν, videtur legisse ἀπεκάλυψεν, id est aperuit, retexit, patefecit.
Quarto ergo et genuine, sensus est, q. d. Salomon sua sapientia «retexit,» id est detexit, aperuit, eruit, revelavit terram, id est ea quae in terra hominibus erant secreta et abscondita, ipse patefecit secreta naturae, et proprietates rerum occultas, ac praesertim earum quae sub terra latent, quales sunt metalla, gemmae, radices; haec enim in apertum protulit Salomon, tum ea eruendo et effodiendo, tum ea explicando et enarrando, juxta illud III Reg. IV, 33: «Disputavit super lignis, a cedro quae est in Libano, usque ad hyssopum quae egreditur de pariete: et disseruit de jumentis, et volucribus, et reptilibus, et piscibus.» Ita Dionysius, Palacius, Jansenius et Pineda, lib. IV De Rebus Salom. cap. XXII, in fine. Hunc sensum exigit id quod sequitur:
17. ET REPLESTI IN COMPARATIONIBUS AENIGMATA. — q. d. In parabolis tuis «replesti,» id est plena, hoc est plurima, congessisti «aenigmata.» Sic «replere» pro plena multaque afferre, sumitur a S. Paulo, Rom. XV, 19, cum ait: «Ita ut ab Jerusalem per circuitum usque ad Illyricum repleverim (id est plene praedicaverim) Evangelium Christi.» II Timoth. IV, 17: «Ut per me praedicatio impleatur,» et alibi.
Porro «aenigmata» sunt dicta obscura et difficilia, constantia gravissimis sententiis, aut etiam similitudinibus et comparationibus, ductis ex occultis rerum proprietatibus. Unde Graeca habent: Terram contexit anima tua, et replesti (terram) in parabolis aenigmatum; Vatablus: Animus tuus omnem terram aperuit, et allegoriis aenigmaticis implevit. Ex omnibus enim partibus mittebantur, qui aenigmata et res obscuras Salomoni proponerent (uti Hiram regem Tyri fecisse testatur Josephus, VIII Antiq. II): quae omnia ipse ita clare solideque explicabat, ut omnes obstupescerent.
AD INSULAS LONGE DIVULGATUM EST NOMEN TUUM, ET DILECTUS ES IN PACE TUA. — Vatablus: Paceque tua fuisti gratiosus; alii, charus, q. d. O Salomon, ob tuam sapientiam, pacem et magnificentiam celebris evasisti toto orbe, ut etiam insulani te celebrarent et glorificarent. Hebraei enim cum terras et gentes remotas et abditas incognitasque significare volunt, nominant insulas; tum quia insulae, undique mari circumdatae, ab omni terra ejusque incolis sunt semotae; tum quia Judaei navium et navigationis ante Salomonem expertes, eos qui in mari, puta in insulis vel trans mare, habitabant, censebant procul a Judaea in alio climate et quasi in novo orbe habitare. Unde illud: «Reges Tharsis et insulae munera offerent,» Psal. LXXI, 10, q. d. Reges remoti, qui trans mare dominantur, aeque ac insulani a Judaeis caeterisque terrae incolis semoti, subdent se Christo, quasi vero Salomoni, eique munera offerent. Et Isaias, cap. LX, 9, praedicens gentium remotarum conversionem ad Christum et Ecclesiam: «Me, inquit, insulae exspectant, et naves maris in principio, ut adducam filios tuos de longe.»
ET DILECTUS ES IN PACE TUA, — id est propter pacem tuam, q. d. Quia pacem tuo regno procurasti ac pacem cum vicinis, quin et cum remotis gentibus, quales erant in Ophir, coluisti, atque pacifice regnasti, idcirco charus fuisti tam tuis Judaeis, quam quibusvis gentibus, regibus et principibus, ut quod adulatorie dictum fuit Neroni, vere dicatur Salomoni: «Nemo unus homo tam charus fuit uni homini, quam tu tuo imperio.» Hinc Salomon a Nathan vocatus est «Jedidia,» id est amabilis Deo aeque ac hominibus; omnes enim amant pacem et pacificos, magnae enim virtutis et sapientiae est ita agere et regere, ut pacem cum omnibus habeas. Unde Salomon tanquam rex pacificus, amatus et celebratus fuit toto orbe, quia non armis, sed mirabili prudentia et lenitate, orta ex magnanimitate, in pace regnum administravit. Atque haec fuit causa tantae potentiae, tamque ampli regni Salomonis; nihil enim ita valet ad vincendos hostes, et devinciendos exterorum animos, atque concordia et pax. Qua de re ita pulchre, aeque ac vere sanciunt leges Visigothorum, libro I, tit. II, cap. VI: «Sicut modestia principum temperantia est legum, ita ex concordia civium victoria est hostium. Ex mansuetudine enim principum oboritur dispositio legum, ex dispositione legum institutio morum, ex institutione morum concordia civium, ex concordia civium triumphus hostium; sicque bonus princeps interna regens, et externa conquirens, dum sua pacem possidet, et alienam litem abrumpit, et celebratur et in civibus rector, et in hostibus victor.» Ex adverso «principum saevitia bellum est,» puta belli causa, ait Seneca, lib. I De Clementia, cap. V. Nam, ut idem ait, cap. VII, «Non alia species est quieti moderatique imperii, quam sereni coeli et nitentis. Crudele regnum, turbidum tenebrisque obscurum est inter trementes, et ad repentinum sonitum expavescentes, nec eo quidem, qui omnia turbat, inconcusso.»
18 et 19. IN CANTILENIS, ET PROVERBIIS, ET COMPARATIONIBUS (graece, parabolis), ET INTERPRETATIONIBUS, MIRATAE SUNT TERRAE, ET IN NOMINE DOMINI DEI, CUI EST COGNOMEN, DEUS ISRAEL. — Syrus: Exspectant, vel sperant audire te interpretantem proverbia, et sapientiam in libro, et in prophetia obstupefecisti populos, vocatusque es in nomine Dei, cui est honor, qui invocatus est super Israel; Graece: In odis, et proverbiis et parabolis, et interpretationibus te admiratae sunt regiones, in nomine Domini Dei totius terrae, qui vocatur Deus Israel; Vatablus: Te miratae sunt regiones propter carmina et proverbia, simul et allegorias interpretationesque, ac nomen Dei, qui Deus Israelis est cognominatus. Complutensia addunt tuus: Qui, inquiunt, cognominatus est tuus Deus Israel.
Eximius ergo et admirabilis fuit Salomon: primo, in pangendis odis, id est canticis et carminibus, quorum pars aliqua et velut reliquiae exstant in Cantico Canticorum. Nuper etiam nobis Ludovicus de la Cerda cum Adversariis edidit Psalterium Salomonicum, puta octodecim psalmos Salomonis, sive illi ab ipso Salomone, sive potius ab aliquo alio nomine Salomonis sint compositi; nam nemo veterum horum Salomonis psalmorum meminit, atque hi Psalmi XVIII, recens in membranis antiquis Bibliothecae Augustanae, graece manuscripti reperti sunt. Adde, singulos hosce psalmos hoc titulo praenotari: Psalmus Salomoni; quasi psalmi hi adscripti, eo quod Auctor in illis Salomonem loquentem et psallentem inducat.
Secundo, in proverbiis, quorum pars aliqua exstat in lib. Proverbiorum. Tertio, in parabolis, id est comparationibus et similitudinibus, quibus gaudent Syri. Unde iis post Salomonem crebro usus est Christus, juxta illud: «Aperiam in parabolis os meum, eructabo abscondita a constitutione mundi,» Psal. LXXVII, 2; Matth. XIII, 35.
Quarto, in interpretationibus, quibus scilicet Salomon interpretabatur et explicabat tum aenigmata et sermones obscuros, tum rerum praeser-
tim abditarum naturas reconditas, et proprietates occultas. Quinto, in nomine Domini Dei, id est in virtute, ope, protectione, beneficentia Dei. Mirabantur enim homines, etiam Gentiles, quod Deus Salomoni quasi filio suo tantam sapientiam, pacem, opulentiam, felicitatem, gloriam, bonorumque omnium copiam contulisset; adeo ut vocaretur Deus Salomonis, ut habent Complutensia, aeque ac Israelis; atque vicissim Salomon vocaretur filius Dei primogenitus, juxta illud: «Ego ero ei in patrem, et ipse erit mihi in filium,» II Reg. VII, 14: «Et ego primogenitum ponam illum excelsum prae regibus terrae,» Psal. LXXXVIII, 28.
Rursum τὸ in nomine Domini, significat Salomonem in omnibus invocasse nomen Domini; eique suam sapientiam, gloriam, bonaque omnia accepta tulisse, non sibi suisque viribus, quae sane insignis fuit in tanto fastigio animi demissio et humilitas. Hinc Deum invocans pro sapientia ait: «Mitte illam de coelis sanctis tuis, et a sede magnitudinis tuae, ut mecum sit et mecum laboret, ut sciam quid acceptum sit apud te,» Sapient. cap. IX, 10.
Nota hebraismum: Mirari in cantilenis, proverbiis, parabolis, in nomine Domini, idem est, quod mirari cantilenas, proverbia, parabolas, et nomen, id est virtutem Dei assistentem Salomoni, eumque tot bonis cumulantem; est enim beth contactus notum hebraice peritis. Ita Vatablus.
Alludit ad III Reg. X, 1: «Sed et regina Saba, audita fama Salomonis in nomine Domini,» q. d. Audita fama sapientiae a Deo datae Salomoni, ac eorum quae faciebat Salomon ope Domini. Unde Vatablus vertit: Ex nomine Domini, venit tentare eum in aenigmatibus. Quae auditis responsis Salomonis, exclamavit vers. 9: «Sit Dominus Deus tuus benedictus, cui complacuisti, et posuit te super thronum Israel, eo quod dilexerit Dominus Israel in sempiternum.»
In hisce omnibus Salomon fuit typus Christi, qui pacem orbi attulit, unde vocatur «Princeps pacis,» Isaiae IX, 6; aeque ac veram sapientiam, opes et gloriam, non terrestrem, sed coelestem. Ita Rabanus.
20. COLLEGISTI QUASI AURICHALCUM AURUM, ET UT PLUMBUM COMPLESTI (id est multiplicasti, uti dixi versu 16) ARGENTUM. — «Aurichalcum» dicitur aes rubens fulgensque ut aurum; graece est: Congregasti aurum quasi stannum, et multiplicasti argentum quasi plumbum; Syrus: Congregasti quasi plumbum aurum, et argentum quasi terram. Argentum enim non est aliud quam terra alba, aurum rubra, ait S. Bernardus. A sapientia transit ad opes Salomonis, quas ingentes et pene ad miraculum stupendas ei dedit Deus. Est hyperbole apposita, utpote in qua similia similibus, puta aurum aurichalco, argentum plumbo comparantur. Porro in pretio magna est dissimilitudo: una enim libra auri valet quingentas libras aeris, sive
aurichalci; una enim libra auri valet libras decem argenti, atque una libra argenti valet libras 50 aeris: multiplica decem per 50, habebis quingentas. Alludit ad III Regum, X, 21: «Non erat argentum, nec alicujus pretii putabatur in diebus Salomonis.» Et vers. 27: «Fecitque (Salomon) ut tanta esset abundantia argenti in Jerusalem, quanta et lapidum.» Et II Paralip. I, 15: «Praebuitque rex argentum et aurum in Jerusalem quasi lapides.» Censent aliqui vituperari hic Salomonem a nimio studio coacervandi opes, quod regibus Israel vetuit Deus, Deuter. XVII, 17. Verum dico: Laudatur hic Salomon ab opibus, uti laudatus fuit a sapientia; sed opes illi fuere illecebrae fastus, avaritiae, gulae et luxuriae, per quas sensim ulterius prolapsus tandem corruit in barathrum idololatriae. Opes ergo bonae sunt bene utenti, sed male abutenti; facile autem est iis abuti, difficile bene uti: «Opes,» inquit Diogenes, apud Dionem, orat. 4, De regno, «omnis concupiscentiae et studii servae et ministrae sunt.» Vide Pinedam, lib. VII De Rebus Salomon. cap. XIII, ubi ostendit quando et quantum in opibus coacervandis peccarit Salomon.
Porro quantae fuerint opes Salomonis vel ex hoc conjice, quod David moriens pro fabrica templi reliquerit ei centum millia talentorum auri, quae faciunt mille et ducentos milliones aureorum; argenti vero mille millia talentorum, quae faciunt tantumdem: libra enim una auri olim valebat decem libras argenti. Reliquit ei ergo universim bis mille milliones, et insuper quadringentos milliones aureorum. Vide Vilalpandum sub fine tom. II in Ezechiel, part. II, lib. V, disp. 3, cap. XLIII et sequent., ubi probat Davidem et Salomonem annuo redditu opibusque superasse tributa et opes non tantum Romanorum, sed et Chaldaeorum, Persarum, omniumque regum et monarcharum; licet alii viri docti contrarium sentiant, scilicet promissa Dei de Salomonis praecellentia intelligenda esse accommodate, nimirum respectu caeterorum regum Israelis, non autem exterorum. Itaque Nabuchodonosorem, Cyrum, Alexandrum, Caesarem, Augustum opibus et gloria Salomoni fuisse pares, imo superiores.
21. ET INCLINASTI FEMORA TUA MULIERIBUS; (et cum femoribus mentem, sapientiam, sanctitatem, et gloriam tuam; haec enim Salomon subjugavit libidini et voluntati mulierum, ideoque prodegit et perdidit): POTESTATEM HABUISTI IN CORPORE TUO. — id est validum habuisti corpus, et tot feminarum potens, ait Lyranus et Dionysius. Secundo et melius, q. d. Abusus es tuo corpore ad tuum libitum, ut contra Dei praeceptum illo libere utereris ad tuas libidines explendas. Non enim agitur hic de naturae robore, sed de vitio animae, quo Salomon pro libito corpore abutebatur; cum tamen corpus non esset ejus, sed Dei, ut ait Apostolus, I Corinth. VI, 14 et 19. Graece est, ἐξου-
σιάσθη, id est in potestatem redactus es corporis tui, q. d. Fecisti te mancipium tuae carnis et concupiscentiae, aeque ac mulierum, quas insane adamasti, adeo «ut assidua carnis petulantia usque ad servitium carnis perveniret,» ait S. Gregorius, XII Moral. XII. Pro femora legit λαγόνας; alii legunt σπλάγχνα, id est viscera: unde vertunt: Acclinasti tua ilia mulieribus, et redactum est in alienam potestatem corpus tuum; Vatablus: Lumbos tuos applicuisti mulieribus, et vinci te corpore tuo passus es, q. d. Vinci te a femina passus es, quod est turpissimum; feminae enim inclinasti cervicem, totumque corpus humiliasti; qui est habitus superati et triumphati hominis. Alii sic explicant, q. d. Supplex et procumbens in genua, femineae potestati subjecisti corpus tuum; nimirum divitiae duxerunt Salomonem ad delicias, deliciae ad insatiabiles libidines, quae tamen praecise in Salomone non fuere peccata mortalia, quia exercitae intra terminos conjugii; concubinae enim ejus fuere uxores secundariae: fuerunt tamen peccata mortalia aliis nominibus, tum quia tantae et tam ardentes in eo fuerunt, ut mallet Deum relinquere et idola colere, quam suas libidines et amasias offendere: «Fecit, inquit S. Augustinus, lib. XV, De Genesi ad litter. cap. XLII, quod sciebat non esse faciendum, ne suas, quibus deperibat atque diffluebat, delicias contristaret;» tum, quia nimis ingentes et multae fuere contra praeceptum Domini, Deuter. XVII, 17, habuit enim Salomon 700 reginas, trecentas concubinas, III Regum XI, 3, tum quia pleraeque hae uxores fuere alienigenae e gentibus Judaeae vicinis, quibuscum Deus severe vetuerat Judaeis inire conjugia, ob periculum idololatriae, Exod. XXXIV, 16. Denique Syrus clare vertit: Dedisti mulieribus robur tuum, et potestatem dedisti eis in corpore tuo (corporis tui), vel praefecisti eas corpori tuo.
Nota «potestatem» hic accipi posse vel active, q. d. Nimiam potestatem usurpasti in corpus tuum, cum illud non Dei legi, sed tuae libidini servire fecisti; vel passive, q. d. Alienam potestatem, puta mulierum tibi dominantium, admisisti in corpus tuum, permisisti ut illae potestatem in te exercerent, earum ultro jugum et imperium subiisti, coactus es parere illarum libidini, etiamsi injusta, indecora et superba praeciperent. Sic enim Hercules paruit Omphalae suae amasiae, ejusque flagellum et minas exstimuit, de quo Dejanira apud Ovidium: Diceris infelix scuticae tremefactus habenis, Aurea pedes dominae partumuisse minas.
Ita viriles animos dementat, dejicit et sternit amor. Hunc sensum exigit Graecum ἐξουσιάσθη, id est «in potestatem reductus es.» Sic Apostolus, I Corinth. XI, 10: «Ideo debet mulier potestatem habere supra caput.» Potestatem, scilicet passivam, puta velum, quo testatur se potestati viri esse subjectam: e contrario Salomon mulierum potestati mulierum se suumque corpus subjecit, quasi alter Sardanapalus. Quam verum est illud: «Amare et sapere negatum est etiam sapienti,» imo sapientissimo Salomoni. Vide nostrum Pinedam, lib. VII De Rebus Salomonis, cap. VII.
22. Dedisti maculam in gloria tua (Vatablus, inussisti gloriae tuae maculam), ET PROFANASTI SEMEN TUUM. — Syrus: Dedisti maculam in honore tuo, et opprobrio affecisti stratum tuum, q. d. Maculasti, deturpasti, infamasti tantam tuam gloriam foeda et indelebili macula ignominiosae libidinis, et consequenter idololatriae: sicut stola alba turpatur injecto atramento, et purpura injectis excrementis. Eadem macula maculavit gloriam suam Pipinus, Constantinus Monomachus, Henricus VIII, rex Angliae, multique alii reges et principes. Vere dixit Ecclesiasticus, cap. XIX, 2: «Vinum et mulieres apostatare faciunt sapientes.» Sic multi illustres viri candidam juventutis stolam turpi senectutis macula instar Salomonis dedecorarunt: nimirum maculam hanc in gloriam suam dedit Origenes, Tertullianus, Hosius Cordubensis praeses Concilii Nicaeni, cum in senio delirans cessit Arianis; et Constantinus Magnus, dum praeter alia seductus ab Arianis, ab Ecclesia sua ejecit S. Athanasium. Unde merito palatio ejus affixum fuit hoc carmen: «Saturni saecula quis desideret? Sunt haec gemmea, sed Neroniana,» uti refert Sidonius Apollinarius, Baronius et alii. Proprie vero maculam homini injicit libido; haec enim affert probrum et ignominiam, sicut ex adverso castitas affert candorem et decus. Unde S. Leocadia apparens S. Ildephonso, qui celebrarat intemeratum et aeternum candorem virginitatis B. Mariae Deiparae: «O Ildephonse, inquit, per te vivit gloria Dominae meae.»
Pro maculam, graece est μῶμον, quod secundo, verti potest, vituperationem, reprehensionem; nihil enim est in homine luxurioso, quod non reprehensione sit dignum, quodque Momus non carpat. Opes enim ejus in turpes usus expenduntur, corpus libidine polluitur, mens tota foedis imaginibus turpatur, denique omnes animae et corporis vires libidini famulantur. Ita Pineda, lib. VII De Rebus Salom. cap. VII. Quare sapienter monet Cyrillus Hierosolymitanus, Catechesi 4: «Ne parva voluptate, inquit, vendatis magnam dignitatem.» Praeclare S. Bernardus, epist. 129, ad Januenses, de Perseverantia: «Si cautela, inquit, Samson, et si Salomonis devotio perseverantiam retinuissent; nec iis profecto privaretur viribus, nec hic sapientia.» Idem, lib. II De Consideratione, cap. XII, monet Eugenium Pontificem ut in tanto pontificatus honore, gloria et felicitate se caute custodiat, ne in peccatum prolabatur, uti prolapsus est David et Salomon: «Est utique, inquit, si diligenter attendas, quam rarus semper exstiterit, qui non vel modice in prosperitate animum relaxaverit a sui cus-
todia et disciplina. Quando hoc incautis non fuit ad disciplinam, quod ignis ad ceram, quod solis radius ad nivem vel glaciem? Sapiens David, sapiens Salomon fuit; sed blandientibus nimis secundis rebus alter ex parte, alter ex toto desipuit. Magnus, qui incidens in adversa, non excidit vel parum a sapientia; nec minor, cui felicitas si arrisit, non irrisit. Quanquam facilius inveneris qui sapientiam retinuerunt contraria sibi fortuna, quam qui propitia non perdiderunt. Praeferendus ille et magnus est, cui inter prospera saltem risus indecentior, aut sermo insolentior, aut immoderatior cura vestis vel corporis non irrepsit.»
Et S. Augustinus, lib. XVII De Civit. cap. XX, loquens de Salomone: «Hic, inquit, bonis initiis malos exitus habuit. Quippe secundae res, quae sapientium animos fatigant, magis huic obfuerunt, quam profuit ipsa sapientia, etiam nunc et deinceps memorabilis, et longe lateque laudata.»
Et profanasti semen tuum. — Primo, «profanasti,» graece ἐξεζήλωσας, id est polluisti, maculasti, contaminasti «semen tuum,» per impuras libidines et aeternam ignominiam. Est catachresis. Profanum enim sumitur pro immundo, Act. X, 14 et 15, quia Judaei cibos communes sibi et Gentilibus, censebant profanos et immundos.
Secundo, proprie «profanasti semen tuum,» purum et sanctum, utpote hominis fidelis, sapientis et sancti, cum illud commiscuisti cum mulieribus infidelibus, insipientibus et impiis. Nam, ut ait Apostolus: «Qui adhaeret meretrici unum corpus efficitur,» I Corinth. VI, 16. Semen enim Israel erat sanctum, Isaiae cap. VI, vers. 13, gentium vero profanum et sacrilegum. Unde illud Danielis ad senes impios: «Semen Chanaan, et non Juda,» Daniel. XIII, 56.
Tertio, «profanasti semen tuum,» id est filios tuos, cum illos procreasti ex mulieribus idololatris et impiis, quae eosdem educarunt in sua idololatria et impietate.
Quarto, «profanasti semen tuum,» quia forte illud more idololatrarum consecrasti idolo Moloch; huic enim solebant offerre semen humanum, imo et filios proprios immolare et concremare, uti dixi Levit. cap. XVIII, vers. 21; uxores enim Salomonis coluerunt Moloch, ipsumque ad eumdem colendum induxerunt, III Reg. cap. XI, 5 et 7. Unde Palacius opinatur Salomonem filios suos immolasse Moloch, aeque ac Pineda, lib. VII De Rebus Salomonis, cap. XI, n. 3, in fine, qui et conjecturam addit: Nam, inquit, non alium Salomonis filium legimus quam Roboam, ac duas praeterea filias, ut, si alios (ut videtur) ex tot uxoribus et concubinis suscepit, malos male perdidisse videatur insana parentis religio, ac nefarius Molochius ignis.
Quinto, «profanasti semen tuum,» quia origo et causa fuisti, ut idololatria tua etiam post mortem tuam proserperet et grassaretur inter Hebraeos, III Reg. XIV, 22. Hoc est, quod subdit Siracides: «Inducere iracundiam ad liberos tuos.» Unde et fana idolis et diis Gentium a Salomone aedificata manserunt per multa saecula usque ad Josiam, qui ea destruxit, IV Regum XXIII, 13.
Ex hoc loco et ex III Reg. cap. XI, multi cum S. Prospero, lib. II De Praedictionibus, cap. XXVII; S. Cypriano, epist. 7 De observanda disciplina; S. Gregorio, II Moral. cap. II; Lyrano, in II Reg. cap. VII; Abulensi, III Reg. cap. XI, Quaest. ult.; Andrea Vega, lib. XI in Concil. Tridentin. cap. II; Bellarmino, lib. I De verbo Dei, cap. V, haeresi 6; B. Joanne Capistrano, lib. De Auctoritate Papae; Pererio in Epist. ad Rom. cap. VIII, Quaest. XXVII; et fuse Joanne Cognato, lib. de hac re edito cap. XVIII et sequent., censent Salomonem esse damnatum. Primo, quia Siracides assignat lapsum Salomonis, tacet vero ejus poenitentiam, quam non tacuit in lapsu Davidis dicens, vers. 13: «Dominus purgavit peccata ipsius.» Idem facit Scriptura, III Reg. cap. XI. Secundo, quia, si Salomon post lapsum vere poenituisset, utique debuisset destruere idola et fana a se fabricata: hoc autem non fecit; nam illa manserunt usque ad Josiam, uti jam dixi. Ergo mortuus est in peccato et impoenitens. Tertio, quia ideo Deus Salomoni tot opes, delicias, honores, omnemque mundi gloriam concessit, ut eum in hac vita remuneraretur, in altera vero puniret ejus scelera tam enormia. Unde S. Augustinus in Psalm. CXXVI, sub initium, Salomonem reprobatum asserit: sicut enim signum praedestinationis est affligi in hoc mundo, ita signum reprobationis est bonis mundi affluere, iisque intemperanter se immergere, sicut fecit Salomon. Unde B. Nilus, qui opinione magnae sanctitatis floruit anno Domini 976, rogatus «an Salomon salvus sit?» respondit: «De Salomone nihil uspiam legimus in sacra Scriptura, quod post peccatum poenitentiam egerit, sicut Manasses. Quis ergo de illo dicere poterit quod salvus sit?» Ita habet ejus Vita, et ex ea Baronius, anno Christi 976.
Alii tamen cum S. Hieronymo, lib. II, Contra Jovinianum; S. Ambrosio, lib. II Apologiae David, cap. III; Hilario, in Psalm. LII; Cyrillo, catech. 2; et Bacchario, qui fuit coaevus S. Augustino, epist. ad Januarium, mitius loquuntur, beneque de Salomonis poenitentia et salute confidunt, atque conjecturas afferunt probabiles. Ita noster Delrio; Proaem. in Cant., Barradius, tom. I, lib. V, cap. IX, et fuse Pineda, lib. VIII De Rebus Salomon. cap. I et seqq.
Denique tertii inter utramque sententiam invicem oppositam incedunt medii, ac de Salomonis salute dubitant, neutram ut in partem inclinare velint. Hi sunt Hugo a S. Victore, Hostiensis, Panormitanus, Innocentius Archidiaconus, Turrecremata, Fevardentius, Pamelius et alii, quos citat et pene sequitur noster Lorinus, Praefat. in
Ecclesiasten, cap. II. Urget secundi illud Dei de Salomone promissum: «Misericordiam autem meam non auferam ab eo,» II Reg. VII, 15, Psalm. LXXXVIII, 34. Verum haec misericordia intelligitur non de Salomonis salute, sed de regni ejus et prosapiae regalis propagatione. Subdit enim: «Sicut abstuli a Saul, quem amovi a facie mea;» ne coram me regnaret, surrogans ei regem Davidem oculis meis placentem; ac praecedit: «Et stabiliam thronum regni ejus usque in sempiternum.» Propter Davidis enim merita promiserat Deus, se progeniem ejus in regno perpetuaturum; nec propter Salomonis demerita se pollicitationem hanc rescissurum.
Ut ut est, hominibus incertam et dubiam Salomonis salutem voluit esse Deus, ut omnibus metum sanctum incuteret, doceretque fugere mundi delicias et pompas, quasi periculosas, et ad peccatum illices. Forte Deus secreta sua clementia miserens animae Salomonis ob merita ejus priora, et ob merita Davidis patris, eamque expians pro expiatione hanc ei poenitentiam publicam injunxit, ut toleret hasce Doctorum censuras, utque patiatur omnes homines dubitare de ejus salute, multos etiam desperare, eumque damnatum asserere. Haec enim ignominia tam longa et continua utique afficit punitque Salomonem. Unde B. Mechtildis, sub annum Domini 1300, hanc de Salomone revelationem habuit: «Rogata, inquit, a quodam fratre, Dominum in oratione requisivi: Ubinam essent animae Samsonis, Salomonis, Origenis et Trajani? Cui Dominus: Quid pietas mea cum anima Samsonis egerit, volo esse ignotum, ut homines se de inimicis suis ulcisci amplius pertimescant. Quid misericordia mea cum anima Salomonis fecerit, volo homines latere, quatenus carnalia peccata ab hominibus magis devitentur. Quid vero benignitas mea cum anima Origenis effecerit, volo esse absconditum, ut nullus in scientia sua confidens audeat elevari. Quid vero de anima Trajani liberalitas mea jusserit, volo homines ignorare, quatenus fides Catholica in hoc magis extollatur; quia hic licet omnibus polleret virtutibus, Christiana tamen fide ac baptismo caruit.»
22 et 23. INDUCERE IRACUNDIAM AD LIBEROS TUOS, ET INCITARI STULTITIAM TUAM, UT FACERES IMPERIUM BIPARTITUM, ET EX EPHRAIM IMPERARE IMPERIUM DURUM. — Ita Romana, q. d. Tuis peccatis, o Salomon, non tantum tibi nocuisti, sed et posteris: induxisti enim iram et vindictam Dei super eos, ut in illis puniret te, praesertim quia ipsi tuam impietatem et idololatriam secuti sunt. Pro incitari perperam alii legunt in caeteris; pro quo alii pejus corruperunt, in citharis; graece enim est κατανυγῆναι, id est compungi. Sensus est, q. d. Deus juste te puniens fecit, ut stultitia tua incitaretur in seipsa, et dolore compungeretur, cum tu, qui in pace semper vixeras, intelligeres Deum suscitasse servum tuum Jeroboam contra te, qui
tandem sub filio tuo Roboam se fecit regem Israel, sive decem tribuum, duasque tantum tribus Juda et Benjamin Roboamo reliquit. Unde factum est «imperium bipartitum,» ut scilicet alii essent reges Israel, alii reges Juda; et «ex Ephraim» imperaret «imperium durum.» Jeroboam enim prognatus ex tribu Ephraim constituit regnum Israel durum, graece ἄπολιν, id est rebelle, contumax; quia pertinaciter reges Israel usque ad ultimum rebellarunt Roboamo et regibus Juda, suumque regnum et schisma mordicus tutati sunt et propugnarunt.
Quocirca Vatablus vertit: Offensam contrivisti liberis tuis, et ex stultitia tua cepisti dolorem: unde bipartito divisum est imperium, regnumque rebellionis ortum ex Ephraim; alii sic: Ut adduxeris iram in liberos tuos, et compunctus fueris in amentia tua: et imperium fuerit divisum, et ex Ephraim principatum obtinuerit regnum contumax. Historia rei gestae fuse narratur III Reg. XI et XII. Graeca Romae correcta pro compunctus fueris, legunt in prima persona, compunctus sum in stultitia tua, quasi sint verba Siracidis dolentis de lapsu Salomonis. Rursum pro imperium bipartitum, legit Noster cum Graecis passim δίχα τυραννίδα: Complutensia vero legunt δίχα τυραννῶδος; unde vertunt: Ut esses sine imperio (δίχα enim significat duplex, bipartitum, et cum genitivo significat sine, absque): quia cum Roboam Salomonis filius perdidit decem tribus, et tantum servavit sibi tribum Juda cum Benjamin; potiori regni parte, adeoque regno quasi exutus est. Denique Syrus vertit: Ad inducendam (vel inducendo) iniquitatem super filios filiorum tuorum, ut ingemiscant super cubili suo, ut divisi sint in duo regna, de domo Ephraim regno ethnico (sic et Arabicus) vel stulto.
24. DEUS AUTEM NON DERELINQUET MISERICORDIAM SUAM, ET NON CORRUMPET, NEC DELEBIT OPERA SUA, NEQUE PERDET A STIRPE NEPOTES ELECTI SUI: ET SEMEN EJUS, QUI DILIGIT DOMINUM, NON CORRUMPET, — q. d. Deus, licet iratus Salomoni et posteris ejus, tamen eos prorsus non abjiciet a regno, sicut abjecit posteros Saulis, sed misericordiam Davidi promissam praestabit, «nec delebit opera sua,» puta pacta et promissa de perpetuando in ejus stirpe regnante: unde «non perdet a stirpe,» id est prorsus et radicitus non evellet, nec disperdet «nepotes electi sui,» puta Davidis: «Et semen ejus, qui diligit,» graece, qui dilexit Dominum ex toto corde, ejusdem scilicet Davidis; «non corrumpet,» sed faciet ut ejus posteri perpetua successione regnent in tribu Juda, quae omnium tribuum erat praecipua, regalis, maxima et fortissima; idque faciet propter Christum ex Davide et tribu Juda nasciturum, in quo regnum Davidis perpetuabitur in omnem aeternitatem.
Imo ea de causa permisit Deus in poenam peccatorum Salomonis, decem tribus subducere se a tribu Juda et regno Salomonis, ut tribus Juda cae-
teris separata melius et purius uni Deo serviret, ac Christum sibi promissum sola possideret, certoque ex se prognatum juxta promissa Dei Davidi facta, aliis tribubus et gentibus testaretur et demonstraret. Quare haec misericordia non tam ad Salomonem, quasi ejus misertus sit Deus, eumque salvarit, ut aliqui volunt, quam ad ejus posteros, ut illi in regno succederent, pertinet, eisque praestita est propter merita, non Salomonis, sed Davidis. Unde Vatablus vertit: Non tamen omisit misericordiam suam Dominus, nec ex operibus suis disperdidit: nepotes electi sui haudquaquam abolevit, nec progeniem amatoris sui (Davidis) sustulit; sed dedit Jacob reliquias et Davidi radicem ex ipso; quod ultimum ita vertit Noster: Dedit autem reliquum Jacob, et David de ipsa stirpe; Syrus: Atqui Deus non dereliquit misericordiam suam, et non projiciet verba sua super terram, et non perdet semen amicorum suorum, et filios justorum suorum non consummabit: et dabit liberationem Jacob, et Davidi regnum magnum, id est maximum.
25. DEDIT AUTEM RELIQUUM JACOB ET DAVID DE IPSA STIRPE. — Pro reliquum graece est κατάλυμα, id est reliquiae, sive stirps et prosapia superstes. Porro «Jacob» et «David» sunt dativi casus, ut patet ex Graeco articulo τῷ. Sensus ergo est, q. d. Ex misericordia Davidi, de ejus stirpe regali perpetuanda a Deo promissa, factum est ut Deus, licet iratus ob idola Salomonis et Israelitarum, tamen ob fidem datam Jacobo et Davidi, Israelem non prorsus abjiceret, sed ex eo servaret sibi tribum Juda, in qua continuo regnarent reges fideles prognati ex stirpe Davidis.
Alludit ad II Reg. VII, et Psal. LXXXVIII, 31: «Si dereliquerint filii ejus legem meam, et mandata mea non custodierint, visitabo in virga iniquitates eorum, et in verberibus peccata eorum. Misericordiam autem meam non dispergam ab eo, etc., et quae procedunt de labiis meis non faciam irrita. Semel juravi in sancto meo, si David mentiar: semen ejus in aeternum manebit, et thronus ejus sicut sol in conspectu meo.» Quae omnia inchoate implevit Deus in nepotibus et posteris regibus ex Davide prognatis, perfecte vero in Christo Davidis pariter filio: cujus regnum absolute est aeternum, splendidissimum et gloriosissimum.
26, 27 et 28. Et finem habuit (graece, διεπαύσατο, id est requievit) Salomon cum patribus suis. Et DERELIQUIT POST SE DE SEMINE SUO, GENTIS STULTITIAM (Syrus, multiplicantem stultitiam), ET IMMINUTUM A PRUDENTIA (Syrus, expertem scientiae; Vatablus, inopem mentis; graece ἐλασσούμενον συνέσει, id est destitutum intelligentia), Roboam, qui avertit (Vatablus, alienavit) GENTEM CONSILIO SUO. — Graece, ἀπέστησε λαόν, id est deficere fecit populum et apostatare, tum a cultu Dei, tum a regno Davidis: magna enim fuit insipientia Roboami, ut, cum inaugurandus esset rex, ac ad feliciter inchoandum regnum deberet benignitate et clementia sibi conciliare animos populi, ipse sua duritie et inclementia eumdem prorsus a se averteret, adeo ut decem tribus abalienatae novum regem sibi constituerint Jeroboam. Sed audi stultitiam Roboami, omissa sententia senum, ex juvenum stultorum consilio populo insultantis: «Pater meus aggravavit jugum vestrum, ego autem addam jugo vestro: pater meus cecidit vos flagellis, ego autem caedam vos scorpionibus,» III Reg. XII, 16. Quae major stultitia? quae major barbaries?
Nota: Τὸ dereliquit post se, significat Salomonem causam fuisse stultitiae Roboam, omniumque malorum quae ex ea secuta sunt: tum quia stultitiam Salomonis patris voluit Deus punire per stultitiam Roboami, ut per eam decem tribus ab eo avelleret, uti ipse per Ahiam prophetam se facturum praedixerat, III Reg. XI, 31; tum quia Salomon stultitiam suam exemplo suo docuit et impressit Roboamo: Salomon enim cum praeter 300 concubinas, 700 haberet reginas, quarum singulas regio splendore, pompa et magnificentia alebat; ac in equis, curribus, stipatoribus, fabricis, caeterisque esset splendidissimus; Roboam hanc patris pompam et magnificentiam imitari voluit. Quare cum pater ob hanc magnificentiam gravia populo onera et tributa imposuisset, ipse majora eidem imponere voluit; indeque orta est populi rebellio et schisma.
Rursum stultitia Roboam liquet ex eo, quod in religione et moribus evaserit tandem corruptissimus, ut ejus tempore universum regnum corruptissime vixerit, ut patet III Reg. XIV, 22: «Fecit, inquit, Judas malum coram Domino, et irritaverunt eum super omnibus, quae fecerant patres eorum in peccatis suis quae peccaverunt. Aedificaverunt enim et ipsi sibi aras, et statuas: sed et effeminati fuerunt in terra, feceruntque omnes abominationes gentium.» Porro non solum peccasse (quod multorum aliorum fuit), sed etiam non paenitisse (quod obstinatissimae impietatis fuit), colligitur ex II Paral. XII, 14, ubi illius gesta hac clausula concluduntur: «Fecit malum, et non praeparavit cor suum ut quaereret Dominum,» quod ad extremam impoenitentiam et damnationem referendum censet Abulensis, ibid. vers. 21. Cujus etiam impietatem exaggerat incredibilis ille affectus et amor, quo Maacham uxorem prosequebatur, impiissimam feminam et principem in sacris Priapi, ut scribitur III Reg. XV, 13, et II Paral. XI, 21, tam quod scribit Josephus, VIII Antiq. cap. III, cum videret regni sui tanta incrementa factum fuisse contemptorem verae religionis, ita ut etiam populum in imitationem sui pertraheret, ne justitiae studiis regem suum offenderent. Ita Pineda, lib. VII De Rebus Salom. cap. XXIV, num. 7.
Addunt aliqui, Roboam fuisse imminutum prudentia et cerebro, eo quod a Salomone genitus sit anno aetatis undecimo vel duodecimo, ut
ait S. Hieronymus, epistola ad Vitalem: illa enim aetas, cum sit imbecillis et invalida, facit ut filius, quem gignit, sit imbecillis pariter et invalidus tum corpore, tum mente et animo. Verum longe probabilius est Roboam genitum a Salomone non 12, sed 18 circiter aetatis anno, ac sequenti anno 19, vel 20, coepisse Salomonem regnare, tumque peregisse judicium illud prudens in lite meretricum, III Reg. III, 16, quod sane ostendit eum maturae fuisse aetatis et judicii (esto S. Ignatius, epist. ad Magnesian., censeat illum hoc judicium peregisse anno aetatis octavo). Videtur ergo Salomon regnum iniisse anno aetatis 20, cumque regnarit annos 40, obiisse anno aetatis 60. Nam, III Reg. XI, 4, dicitur mortuus senex: Roboam autem ei in regno succedens erat 41 annorum natus; ergo fuit anno aetatis Salomonis 18, vel 19. Ita Abulensis, in III Reg. XI, 14, Cajetanus, ibidem, ac Pineda, lib. VII De Rebus Salom. cap. XXIV, in fine.
29. Et Jeroboam filium Nabat (repete «dereliquit post se» Salomon), qui peccare fecit Israel, ET DEDIT VIAM PECCANDI EPHRAIM, ET PLURIMA REDUNDAVERUNT PECCATA IPSORUM, — q. d. Salomon suis peccatis meruit, ut Jeroboam a se evectus sibi rebellaret: moriens ergo hunc sui et Roboami aemulum, rebellem et hostem reliquit, qui a decem tribubus rex Israelis constitutus fecit vitulos aureos, quos in Dan et Bethel collocans Israeli adorandos proposuit, itaque «dedit viam peccandi Ephraim,» id est Israeli, sive decem tribubus: in hisce enim praecipua et regalis, caeterarumque caput erat tribus Ephraim. Ex qua plurima idololatriae, gulae, luxuriae, omnisque vitii peccata redundaverunt. Nam, ut ait Sapiens, cap. XIV, 27: «Infandorum idolorum cultura, omnis mali causa est, et initium et finis.» Viam vocat occasionem et materiam peccandi, puta fabricam idolorum sive vitulorum. Dicit tamen «viam,» quia collocando eos in Bethel et Dan, docuit eos viam idola colendi, nimirum viam eundi in Dan et Bethel ad poscendam opem deorum quos ibi collocarat. Alludit ad III Regum XII, 29: «Posuitque unum in Bethel, et alterum in Dan: et factum est verbum hoc in peccatum: ibat enim populus ad adorandum vitulum usque in Dan.» Porro causa cur hos vitulos fabricarit, significatur ibidem, vers. 26: «Dixitque Jeroboam in corde suo: Nunc revertetur regnum ad domum David, si ascenderit populus iste ut faciat sacrificia in domo Domini in Jerusalem: et convertetur cor populi hujus ad dominum suum Roboam regem Juda, interficientque me, et revertentur ad eum. Et excogitato consilio fecit duos vitulos (instar Apis, sive bovis Aegyptii, quem Hebraei coluerunt in Aegypto, et postea in deserto, uti dixi Exod. XXXII, 4) aureos, et dixit eis: Nolite ultra ascendere in Jerusalem: Ecce dii tui, Israel, qui te eduxerunt de terra Aegypti.»
Fuit ergo Jeroboam princeps politicorum, qui, ut statum suum injustum vel rebellionem stabiliant, mutant fidem et religionem; ne populus per veram religionem conscientiae stimulis actus, redeat ad priorem legitimum principem. Sed Deus, qui capit prudentes saeculi in sua astutia, effecit, ut hoc ipsum quod Jeroboam censebat esse regni sui fulcrum, fuerit ejusdem ruina et eversio: ob hanc enim idololatriam a se invectam, ipse cum tota familia fuit excisus radicitus, uti ei comminatus fuerat Elias Propheta, III Reg. cap. XIV, 14. Vera ergo religio stabilit regnum, falsa illud evertit. Eadem causa jam agitur in Anglia, Scotia, Hollandia, idemque sequetur effectus. Porro Syrus sic vertit: Et non sit memoria ipsi Jeroboam filio Nabat, qui peccavit et peccare fecit Israel, et dedit domui Ephraim offendiculum, ad abducendos eos captivos a regione sua.
30. Valde averterunt (peccata jam dicta) ILLOS A TERRA SUA, — q. d. Peccata idololatriae et reliqua inde exorta, expulerunt Israelitas a terra sua: Deus enim primo per Assyrios, deinde per Babylonios, eos ob scelera terra sancta, velut ea indignos, eamque suis sceleribus contaminantes, expulit. Unde Graeca haec cum praecedentibus connectentes, sic clare habent: Peccata ipsorum multiplicata fuerunt valde, sic ut abegerint eos a terra sua. Vide historiam, IV Reg. XVII.
31. ET QUAESIVIT OMNES NEQUITIAS, USQUE DUM PERVENIRET AD ILLOS DEFENSIO, ET AB OMNIBUS PECCATIS LIBERAVIT EOS. — «Quaesivit,» scilicet Israel seductus a Jeroboam: graece est ἐξεζήτησαν, id est exquisiverunt, scilicet Israelitae: idem ergo est sensus, scilicet, quasi dicat: Aperta per Jeroboam via peccati et idololatriae, populus regem suum sequens, et erga novos deos insaniens, adinvenit nova idola, novos ritus sacrilegos, nova scelera. Quaeres quaenam est «defensio» quae stitit hasce Israelis nequitias.
Primo, Lyranus accipit liberationem Hebraeorum e Babylone factam a Cyro; vel ut alii, ab Artaxerxe Longimano, qui anno septimo regni sui misit Esdram, I Esdr. VII et seq., et anno vigesimo Nehemiam in Jerusalem, ad eam reaedificandam, Nehemiae II, 1 et seq. Judaei enim Babylone redeuntes in Jerusalem, redierunt pariter ad avitum Dei cultum et pietatem.
Secundo, Rabanus et Dionysius per defensionem accipiunt redemptionem fidelium factam per Christum: Christus enim nos liberavit a peccatis omnibus. Verum hic sensus est allegoricus potius quam litteralis.
Tertio, ergo melius Palacius, q. d. Ephraim involutus est omnibus iniquitatibus idolorum, donec veniret Elias (de quo Auctor statim dicet) qui Dei causam defendit facto miraculo ignis holocaustum absumentis, ac ita liberavit populum a peccatis idolorum: nam videns miraculum illud dixit: «Dominus ipse est Deus,» etc. Historiam habes III Reg. XVIII. Porro vocatur miraculum illud «defensio,» scilicet qua Deus, se
vindicta, qua Deus defendit se, et se ultus est de injuria sibi ab eis illata, quae defensio et ultio liberavit eos ab omnibus peccatis: hoc est finem imposuit eis peccandi, ut amplius in sua terra Deum suis peccatis provocare non possent, quae tam studiose ibi sectati sunt et exquisiverunt.
Verum, quia haec non fuit tam liberatio quam punitio et perditio Israelitarum, hinc τὸ liberavit sic melius exponas, q. d. Deus Judaeos (quibus multi ex decem tribubus commixti fuere) ulciscens, puniensque captivitate Babylonica, liberavit eos ab omnibus peccatis; tum quia abstulit eis idola, aurum et argentum, quae eis fuerant occasio idololatriae, gulae, luxuriae, aliorumque scelerum; tum quia Judaei videntes se a Deo puniri et transferri in Babylonem, ad mentem et ad Deum redierunt, supplicesque peccatorum veniam et opem postularunt: adeoque hac ultione Dei admoniti resipuerunt, ut, cum antea in idola essent pronissimi, post captivitatem tamen Babylonicam plane mentem mutarint, nec deinceps idola ulla coluerint, saltem publice et communi consensu. Unde moraliter discas, quam utilis sit vindicta et ultio, tum Dei, tum principum Deum imitantium: haec enim sui terrore sistit peccata, ab eisque populum liberat. Quocirca Psaltes impiis eam optat, dicens: «Imple facies eorum ignominia: et quaerent nomen tuum,» Psalm. LXXXII, 17. Et Sapiens, cap. XIV, 7: «Benedictum est lignum, per quod fit justitia.» Quod ergo virga est puero, cauterium morbo, luna ferro, flagellum equo, stimulus bovi, hoc peccatori est poena et castigatio, de qua re plura dixi, Exod. XXXII, 27 et seq., Num. XXV, 8 et alibi.
Verum nota: Pro defensio graece est ἐκδίκησις, id est vindicta, ultio: sic enim antiqui «defendere» dicebant pro ulcisci, uti ostendi Rom. III, 19, ad illud: Non vos defendentes, id est vindicantes, charissimi. Sic Gellius, lib. IX, cap. 1, «defendo» sumit pro arceo, depello, citatque illud: «Claudius hostes facile a pinnis defendebat,» id est depellebat. Graeca ergo sic habent: Omnem malitiam exquisierunt, donec ira et ultio veniret super eos. Haec ultio etiam competit Eliae: ipse enim ultus est injurias Dei occidendo omnes prophetas Baal (unde de eo subdit cap. XLVIII, 7: «Qui audis, etc., in Horeb judicia defensionis;» graece, ἐκδικήσεως, id est ultionis), itaque populum peccatis idololatriae liberavit, III Reg. XVIII, 40, sed inchoate duntaxat: nam mox per Achab, Jezabel, aliosque impios reges, populus impulsus ad idola rediit.
Quarto, igitur plene et perfecte, «defensio,» id est ultio, haec fuit captivitas Assyriaca et Babylonica, de qua sermo praecessit. Unde ex Graeco haec omnia sic clare vertas cum Vatablo et aliis: Ergo multiplicata sunt peccata eorum, adeo ut eos pellerent terra sua, quin omne scelus exquisiverunt, donec indignatio invasit eos, et ultio per quam omnia peccata luerent. Sensus ergo est, ait Jansenius, Israel a Jeroboam male edoctus «quaesivit omnes nequitias,» hoc est studiose quasvis peregit, donec a Deo eorum nequitiis provocato, nec amplius ferre volente, perveniret super illos Dei
vindicta, qua Deus defendit se, et se ultus est de injuria sibi ab eis illata, quae defensio et ultio liberavit eos ab omnibus peccatis: hoc est finem imposuit eis peccandi, ut amplius in sua terra Deum suis peccatis provocare non possent, quae tam studiose ibi sectati sunt et exquisiverunt. Ejus lex atque religio ab Elia defensa sunt, et vera ac sancta demonstrata. Unde Syrus vertit: Et multiplicavit peccata eorum valde, et de omnibus nequitiis consilium petitum est ab eo, donec surrexit propheta similis igni, puta Elias.