Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Laudatur Josue usque ad vers. 2, inde Caleb usque ad vers. 13, inde Judices usque ad vers. 13, inde Samuel usque ad finem capitis.
Textus Vulgatae: Ecclesiasticus 46:1-20
1. Fortis in bello Jesus Nave, successor Moysi in prophetis, qui fuit magnus secundum nomen suum, 2. maximus in salutem electorum Dei, expugnare insurgentes hostes, ut consequeretur hereditatem Israel. 3. Quam gloriam adeptus est in tollendo manus suas, et jactando contra civitates rhomphæas? 4. Quis ante illum sic restitit? Nam hostes ipse Dominus perduxit. 5. An non in iracundia ejus impeditus est sol, et una dies facta est quasi duo? 6. Invocavit Altissimum potentem in oppugnando inimicos undique, et audivit illum magnus et sanctus Deus in saxis grandinis virtutis valde fortis. 7. Impetum fecit contra gentem hostilem, et in descensu perdidit contrarios, 8. ut cognoscant gentes potentiam ejus, quia contra Deum pugnare non est facile. Et secutus est a tergo potentis: 9. et in diebus Moysi misericordiam fecit ipse, et Caleb filius Jephone, stare contra hostem, et prohibere gentem a peccatis, et perfringere murmur malitiæ. 10. Et ipsi duo constituti, a periculo liberati sunt a numero sexcentorum millium peditum, inducere illos in hæreditatem, in terram quæ manat lac et mel. 11. Et dedit Dominus ipsi Caleb fortitudinem, et usque in senectutem permansit illi virtus, ut ascenderet in excelsum terræ locum, et semen ipsius obtinuit hæreditatem: 12. ut viderent omnes filii Israel, quia bonum est obsequi sancto Deo. 13. Et judices singuli suo nomine, quorum non est corruptum cor: qui non aversi sunt a Domino, 14. ut sit memoria illorum in benedictione, et ossa eorum pullulent de loco suo, 15. et nomen eorum permaneat in æternum, permanens ad filios illorum, sanctorum virorum gloria. 16. Dilectus a Domino Deo suo Samuel propheta Domini, renovavit imperium, et unxit principes in gente sua. 17. In lege Domini congregationem judicavit, et vidit Deus Jacob, et in fide sua probatus est propheta. 18. Et cognitus est in verbis suis fidelis, quia vidit Deum lucis: 19. et invocavit Dominum omnipotentem, in oppugnando hostes circumstantes undique, in oblatione agni inviolati. 20. Et intonuit de cœlo Dominus, et in sonitu magno auditam fecit vocem suam, 21. et contrivit principes Tyriorum, et omnes duces Philistiim: 22. et ante tempus finis vitæ suæ et sæculi, testimonium præbuit in conspectu Domini et Christi; pecunias et usque ad calceamenta ab omni carne non accepit, et non accusavit illum homo. 23. Et post hæc dormivit, et notum fecit regi, et ostendit illi finem vitæ suæ, et exaltavit vocem suam de terra in prophetia delere impietatem gentis.
Prima Pars Capitis. Encomium Josue
1 et 2. FORTIS IN BELLO JESUS NAVE, SUCCESSOR MOYSI IN PROPHETIS, QUI FUIT MAGNUS SECUNDUM NOMEN SUUM, MAXIMUS IN SALUTEM ELECTORUM DEI, EXPUGNARE INSURGENTES HOSTES, UT CONSEQUERETUR HEREDITATEM ISRAEL. — Græca de more concisa sic habent: Fortis in bellis Jesus Nave et successor Moysi in prophetiis, qui fuit magnus secundum nomen suum in salutem electorum ejus expugnare hostes, ut hæreditaret Israel; Tigurina: Fortis bello Jesus Nave filius, Moysi successit in munus propheticum, hic electis Dei servandis magnum sibi nomen peperit, dum consurgentes hostes ulciscitur, et Israelitas inducit in possessionem. Arabicus vero: Jesus, inquit, filius Nun servatus est, ut fieret successio de Mose maximo (ut post Moysen maximum succederet in regimen populi), et ut faceret Deus excelsus per manus illius liberationem et salutem dilectis suis;
Syrus: Vir fortis Jesus filius Nun in prophetiam servatus est, ut esset velut Moyses magnus, et ad præferendam illius manu salutem amicis suis, et ad vindicandum viros hostiles. Syriace ad verbum est: Filius fortitudinis vel virtutis Jesus, hac fortitudine vel virtute pollens et præditus. Pro fortis græce est κραταιός, id est validus, potens, robustus, victor, sicut κρατεῖν est vincere, occupare, domare. Causa fortitudinis Josue primaria fuit promissio Dei, qua eum semel, iterum et tertio corroboravit, dicens: « Sicut fui cum Moyse, ita ero tecum: non dimittam, nec derelinquam te. Confortare, et esto robustus: tu enim sorte divides populo huic terram, pro qua juravi patribus suis, » Josue I. Huc facit quod narrat Aristæas, in Histor. Septuaginta Interpretum (e quibus unum fuisse Siracidem Jansenius et alii opinantur), Ptolemæum Philadelphum cuique suam quæstionem politicam proposuisse, ac ei qui ordine quintus erat, hanc: « Ut in rebus bellicis rex invictus existat? » eumque respondisse: « Si non armis, si non potentiæ suæ fidat, sed Deum semper imploret, ut juste agendi sibi consilia dirigat. »
« Jesus » idem est qui Josue, hebraice enim et latine vocatur Josue filius Nun, a Septuaginta vero et Græcis vocatur Jesus filius Nave. Vide quæ de hoc nomine dixi Num. XIII, 17. Hic ergo laudatur primo, ab invicta fortitudine, qua vivente adhuc Moyse devicit Amalecitas, Og regem Basan, et Sehon regem Amorrhæorum; Moyse vero defuncto omnes reges Chanaan superavit et occidit, totamque Chananæam subjugavit, ut patet ex toto libro Josue. Secundo laudatur, quod fuerit successor Moysi in regimine populi, æque ac in spiritu prophetico. Unde fuit in « Prophetis, » id est unus e Prophetis, vel inter Prophetas; græce, in prophetiis, quasi dicat: Josue non tantum tanquam dux, sed et tanquam Propheta successit Moysi pariter Prophetæ, ut regeret populum non tam humana prudentia quam divina; nam in dubiis rebusque omnibus consulebat Dominum, quid facto esset opus; itaque a Deo per omnia dirigebatur, ut suaviter et fortiter regeret populum, eumque victorem Chananæorum efficeret.
Hinc et nonnulli veterum tradunt, Josue fuisse cælibem et virginem; tales enim fuere plerique Prophetæ. Fuisse Josue cælibem colligitur ex eo quod Scriptura nullam uxoris vel filiorum ejus faciat mentionem, uti de conjugatis in veteri Testamento facere solet. Unde S. Ignatius, epist. ad Philadelphenses, virginibus proponit imitandum Josue, quasi qui primus inter filios Abrahæ vexillum virginitatis erexerit; licet enim Melchisedech id fecerit ante Josue, tamen is non erat ex stirpe Abrahæ. S. Ignatium sequitur S. Hieronymus, lib. I Contra Jovin., ubi postquam multis probavit Josue fuisse virginem, ita concludit: « Moyses moriens plangitur a filiis Israel, Jesus autem quasi victurus non plangitur: nuptiæ enim finiuntur in morte; virginitas post mortem incipit coronari. » Denique S. Chrysostomus, serm. De Martyribus: « Ab origine mundi, inquit, innocens Abel occiditur, Henoch Deo vero placens transfertur, justus Noe invenitur, Abraham fidelis probatur, Moyses mansuetus dignoscitur, Jesus castus, David lenis, Elias acceptus, Daniel sanctus, tres Pueri victores redduntur. » Fuit ergo Josue cælebs et virgo, typus divinæ virginitatis Christi Domini.
Tertio, Josue fuit « magnus secundum nomen suum, » quia Josue et Jesus, idem est quod salvator, scilicet populi Israel, dum eum contra tot hostes tutatus, salvum deduxit in possessionem Chananææ, quod opus sane magnum et eximium fuit; tam ergo nomine quam reipsa magnus fuit Josue, ac expressus typus Jesu Christi. De quo profunde pariter angelus ait B. Virgini: « Ecce concipies in utero, et paries filium, et vocabis nomen ejus Jesum: hic erit magnus, et Filius Altissimi vocabitur, et dabit illi Dominus Deus sedem David patris ejus: et regnabit in domo Jacob in æternum, » Luc. I, 31 et 32. Unde explicans subdit: « Maximus in salutem electorum Dei, » q. d. Josue quoad nomen fuit magnus, quia vocatus Jesus, id est salvator; sed longe major fuit quoad rem nomine significatam; fuit enim maximus in præstanda salute electis Dei, puta Israelitis, qui erant populus a Deo in Ecclesiam et regnum electus: « Expugnare, » id est expugnando, « insurgentes hostes » Chananæos, « ut consequeretur hæreditatem Israel, » id est ut Israel, non Josue, consequeretur hæreditatem Chananææ patribus promissæ; græce enim est ἕπως κληρονομήσῃ τὸν Ἰσραήλ, id est ut hæreditare faceret Israelem, vel ut in hæreditatem (terræ promissæ) induceret Israelem.
Nec enim Josue hæres fuit Israelis, ut ipse possideret totum populum totamque Chananæam, cum ipse exiguam tantum ejus partem, scilicet Thamnatsare, post factam terræ inter tribus divisionem, sibi selegerit et possederit. Qua in re mira elucet Josue continentia, æque ac liberalitas. Poterat enim ipse quasi dux populi, et victor Chananææ, meliorem ejus partem sibi vindicare; sed totam illam cessit suis popularibus; modicam vero ejus portionem, eamque montosam et asperam, sibi selegit. Quod admiratam esse S. Paulam, cum locum hunc viseret, refert S. Hieronymus, in ejus Epitaphio.
Qua in re typus fuit Jesu Christi, qui spirituales hominum hostes, puta dæmones, peccata, mortem et infernum, expugnavit, itaque eis salutem non corporalem et temporalem, uti Hebræis fecit Josue, sed spiritalem et æternam tum laborando, tum patiendo et moriendo peperit. Unde S. Hieronymus, epist. ad Paulinum, de omnibus divinæ historiæ libris: « Jesus Nave, inquit, typum Domini non solum gestis, verum etiam nomine præfert: transit Jordanem, hostium regna subvertit, dividit terram victori populo, et per singulas urbes, viculos, montes, flumina, torrentes atque confinia, Ecclesiæ cœlestisque Jerusalem spiritualia regna describit. » Et S. Augustinus, lib. XVI Contra Faustum, cap. XX: « Verus, inquit, Israelita recordatur in figura illum mortuum Jesum; qui introduxit in terram morientium, et agnoscat in veritate vivum Jesum, quo duce intret in terram viventium. » Rursum S. Hieronymus, epist. ad Paulam, de obitu Blesillæ, ait in Scripturis mortem Moysis plangi, non vero Josue; quia Moyses typus fuit legis veteris, in qua omnes descendebant ad inferos: « in Jesu vero, inquit, id est in Evangelio, per quem paradisus est apertus, mortem gaudia sequuntur. »
3. QUAM GLORIAM ADEPTUS EST IN TOLLENDO MANUS SUAS, ET JACTANDO (græce ἐκτείνας, id est extendendo) CONTRA CIVITATES RHOMPHÆAS! — id est gladios, vel etiam tela et jacula oblonga instar hastæ: hæc enim vocantur quoque « rhomphææ, » et proprie jaciuntur, uti vertit Noster; quanquam « jactare rhomphæas » idem esse possit, quod vibrare gladios; qui enim gladium vibrat, eum circumquaque agitat et jactat. Unde Tigurina: Quantum est adeptus gloriam, quoties manus suas extulit, et gladium suum vibravit in civitates! Rhomphæa enim tam gladium quam jaculum significat. Unde rhomphæa per metathesin litterarum idem est quod framea. Rursum Gellius, lib. X, cap. XXIX, rhomphæas tam inter tela quam inter gladios annumerat: « Rhomphæa, ait, genus teli est Thracæ nationis, positumque hoc vocabulum in Q. Ennii Annalium XIV. » Syrus: Quam pulchrum illi, cum tolleret hastam quam manu tenebat, eamque moveret contra civitates! Alludit ad primam Josue expeditionem et expugnationem urbis Hai, in qua Josue, cap. VIII, dicitur: « Josue vero non contraxit manum, quam in sublime porrexerat, tenens clypeum, donec interficerentur omnes habitatores Hai. » Igitur « jactare » Josue « rhomphæam » proprie fuit extendere et agitare hastam cum clypeo, vel clypeum ad hastam appensum contra urbem Hai; Hebræa enim vox כידון kidon, quam Noster, Symmachus et Josephus vertunt, clypeum; Chaldæus et ejus sæculi recentiores vertunt, lanceam, aut telum, aut hastam, aut vexillum. Verisimile enim est Josue clypeum per hastam in altum sustulisse, ut ab insidiis quas juxta urbem posuerat, conspici posset. Hoc enim signum eis dederat Josue, quo admonerentur urbem invadere, cum ipse jam simulando fugam hostem ex urbe elicuisset, uti docet ibidem Abulensis et Theodoretus, Quæst. X.
Porro hæc elevatio hastæ et clypei symbolum erat præsentis virtutis et ultionis divinæ, sicut et elevatio manuum Moysis contra Amalec, Exod. XVII. Hinc hastam cum clypeo eousque in altum sustulit Josue, quousque omnes Haienses ab Hebræis cæderentur, Josue VIII, 26.
4. QUIS ANTE ILLUM SIC RESTITIT? NAM HOSTES IPSE DOMINUS PERDUXIT. — Male nonnulli legunt « percussit. » Sensus est, q. d. Moyses cæterique Patriarchæ hostes Israelis magis fuga declinarunt, quam pugna oppugnarunt. Primus fuit Josue, qui contra hostes Israelis stetit intrepidus, pedemque cum eis contulit, eosque prostravit; nam ipse Dominus hostes perduxit in manus Josue, illosque ei tradidit, Josue X. Græca hic variant; nonnulli enim legunt ut Noster, πολεμίους, id est hostes; alii legunt πολέμους, id est bella. Rursum pro κυρίου legunt κυρίῳ, id est Domini. Unde vertunt: Nam prælia Domini ipse adduxit, id est direxit, et ductor eorum fuit. Ita Tigurina: Quis ante eum talis exstitit, quippe qui gesserit bella Domini! Græca tamen Romæ correcta Nostro consentiunt; sic enim habent: Quis ante illum sic stetit? nam hostes ipse Dominus perduxit; alii: Quis ante illum sic pugnavit? (Stare enim est verbum castrense; unde stare in acie est pugnare.) Hostes enim Dominus ipse afflixit; Syrus: Qua potens ad standum coram eo? Nam bellum Domini ipse fecit.
5. AN NON IN IRACUNDIA EJUS IMPEDITUS EST SOL, ET UNA DIES FACTA EST QUASI DUO? — Legit ὡς δύο, id est quasi duo; alii legunt, πρὸς δύο, id est ad duos, eodem sensu. Unde vertunt: Et una dies excrevit ad duas. Pro in iracundia legit eis χειρί; jam legunt ἐν χειρί, id est, in manu ejus, id est opera et imperio Josue. « In iracundia, » id est ex zelo et ira contra hostes Dei, ut scilicet impios Chananæos deleret, impellente eum ad hoc spiritu, ut patet primo ex eventu; reipsa enim stetit sol: « Obediente Domino voci hominis, et pugnante pro Israel, » Josue X, 14. Non obedivisset autem Dominus voci Josue, nisi eam probasset et inspirasset. Secundo, quia Siracides hic laudat Josue quod stiterit solem; ergo fecit hoc Josue ex prudentia et virtute. Tertio, quia Deus regebat Josue, uti rexerat Moysen, uti ei promiserat, Josue I, 5. Quare temerarius fuit, qui dixit Josue imprudenter et temerario ausu imperasse soli, ut consisteret.
Pro impeditus est sol, græce est ἀνεπόδισεν ἥλιος, quod Complutensia et alii passim vertunt, retrogressus est sol; ἀναποδίζειν enim ad verbum est referre pedem, retrorsum ire, remetiri gressum. Verum quia Josue, cap. X, 13, dicitur sol stetisse, non vero retrogressus; hinc melius Noster vertit, impeditus est sol, scilicet a suo cursu et progressu, stititque suum iter: hoc enim quoque significat τὸ ἀναποδίζειν. Unde Tigurina vertit: Nonne sol restitit hujus opera, et dies unus excrevit ad duos? Syrus: In manu ejus stetit sol, et fuit dies una duo dies. Cum enim Josue pugnaret pro Gabaonitis contra quinque reges, ac parta victoria cuperet eos plane delere, veritus ne dies deficeret, et hostes per tenebras noctis fuga elaberentur, jussit stare solem, dareque lucem ad hostes persequendos et internecione delendos. Quocirca magna in Deum fiducia (Deo utique interius eum ad hoc audendum animante, imo incitante, et felicem imperii eventum, adeoque miraculum promittente) dixit coram toto populo: « Sol, contra Gabaon ne movearis, et luna contra vallem Aialon; steteruntque sol et luna donec ulcisceretur se gens de inimicis suis. Nonne scriptum est hoc in libro justorum: Stetit itaque sol in medio cœli, et non festinavit occumbere spatio unius diei, non fuit antea, nec postea tam longa dies, obediente Domino voci hominis, et pugnante pro Israel? » Josue X, 12. Hoc utique Josue portentum est a sæculis inauditum, æque ac ejus fiducia et pietas in Deum, ob quam Deus obediens voci ipsius stitit solem cœlosque omnes, ac pro eo pugnans delevit hostes.
Nota et pondera to obediente Deo voci hominis, indeque æstima quanti apud Deum meriti fuerit Josue: « Intellige, ait S. Chrysostomus, hom. 27 in Epist. ad Hebr., quantus est justus! Dixit Jesus Nave: Stet sol circa Gabaon, et factum est. Veniat igitur omnis mundus, magis autem duo, aut tres, aut decem, et viginti mundi dicant, et faciant hoc; sed non poterunt. Amicus vero Dei creaturis amicis suis imperabat, magis autem amicum suum postulavit, et obedierunt servi; et ille qui deorsum erat superioribus imperabat. »
In hac historia nota primo: Pro sol, non movearis, hebraice est, sol tace. Unde R. Salomon ait solem quotidie suaves modulari hymnos in laudem Dei, sed tunc ab iis jussu Josue siluisse. Rabbinus hic sequi videtur Platonicos, qui in orbibus cœlestibus Sirenes constituunt suaviter canentes. Sed hæc sunt deliria: constat enim cœlos anima, ac consequenter voce cantuque destitui. « Sile » ergo, id est quiesce, siste, ne movearis, ut vertit Noster. Est catachresis frequens Hebræis. Secundo, verius est cum sole stetisse et lunam omnesque orbes cœlestes: alioqui enim majus fuisset novumque miraculum, quod sole stante, cœli et stellæ cæteræ moverentur, magnaque fuisset in cœlis et terra, eaque continua rerum perturbatio, uti fuse ostendit Abulensis, Josue X. Quare tunc non fuit tempus, quod est mensura motus primi mobilis: hic enim motus tunc cessabat; fuit tamen tempus, id est duratio quæ existentiam rei cujusque comitatur, cujus mensura erat duratio cœli et primi mobilis.
Tertio, Lyranus, Vatablus, Serarius, Salianus et alii censent solem fuisse in meridie, cum eum stitit Josue: prævidens enim non satis fore temporis post meridiem ad consummandam victoriam, in meridie solem stitit. Favent verba Josue citata, quæ aiunt solem stetisse in medio cœli; sed illa non convincunt. Nam Hebræi to in medio sæpe sumunt more vulgi, non geometrice, ut in medio cœli idem sit quod in ipso cœlo vel hemisphærio nostro. Sic Christus sepultus dicitur « in corde terræ, » id est in ipsa terra: non enim fuit sepultus in ejus corde, id est in medio, Matth. XII, 40. Unde alii non minus probabiliter censent solem tunc fuisse vicinum occasui. Ideo enim jussit eum stare Josue, quia jam occidebat, et hostis per tenebras noctis evasisset: in meridie enim non erat causa eum sistendi, cum adhuc dies futura esset per sex vel septem horas, quibus hostes persequi poterat. Ita Abulensis, Dionysius, Hugo, Magalianus et alii, idque significatur, Josue X, cum dicitur: « Non festinavit sol occumbere, » q. d. Sol erat jam vicinus occasui, ad eumque festivabat: sed ad verbum Josue stetit, non occubuit.
Quæres: Quantus fuit hic dies, et quot horæ ei sunt additæ? Præsuppono in Judæa diem longissimum, qui est in solstitio æstivo (sub quod hæc pugna contigisse videtur) non esse 18, ut aliqui volunt, sed 14 duntaxat horarum. Jam Chaldæus Paraphrastes asserit hunc diem fuisse 36 horarum: quare cum dies artificialis esset duodecim horarum, Deus stare fecit solem per 24 horas, quæ additæ duodecim jam dictis faciunt 36: ita S. Dionysius. Pro eadem sententia citatur S. Justinus, Dialog. Contra Tryphonem, quasi senserit diem istum fuisse 36 horarum, ita ut præter 12 horas naturales additæ ei fuerint 24 horæ supernaturales: dicitur enim Josue cap. X, sol stetisse « spatio unius diei, » quod ipse de die naturali 24 horarum accipit. Verum potius id accipiendum videtur de die artificiali: hæc enim sola lucem præbuit, idque innuit Siracides hic, dicens: « Et una dies facta est quasi duo, » q. d. Dies, quæ solet esse 12, vel in solstitio æstivo, 14 horarum, facta est 24 vel 28 horarum: stetit ergo sol per 12 vel, ut summum, per 14 horas: hæ enim abunde sufficiebant ad consummandam victoriam. Ita noster Cosmus Magalianus, in Josue X, censet diem hunc in solstitio fuisse 14 horarum, iisque sole jam accedente ad occasum elapsis, Deum jussu Josue stitisse solem totidem horis, scilicet 14, ut universim hic dies fuerit 28 horarum: fuit enim duplicatus, ut ait hic Siracides.
Diem vero, quo jussu Isaiæ ad preces Ezechiæ retrogressus est sol, censet fuisse 32 horarum. Allegorice, Theodoretus, in Josue X, Quæst. XIII: Sicut sol, inquit, pugnante Josue stetit; ita dum Christus in cruce moriens morte sua mortem dissolveret, sol in meridie continuit radios suos, et tenebris opplevit terram. Tropologice, S. Cyrillus, in Collectaneis: Gabaon, inquit, est mens sublimis; vallis est caro morte humiliata; sol est oratio mentem illuminans; luna est lex naturalis carni persuadens ut animæ subjiciatur: luna enim est symbolum naturæ propter mutabilitatem. Quisquis ergo per piam vitæ institutionem acie confligit contra inimicos spiritales, fit Jesus Nave, et precatur ut sibi stet sol in Gabaon, id est ut oratio mentem illuminet et exaltet; luna autem in valle, id est permaneat et corroboretur ei lex naturalis, carnis vitia edomans et mortificans. Et Rabanus hic: Jesus, inquit, facit ne unquam sol justitiæ fidelibus suis occumbat, sed semper oriatur, et credentium corda lumine veritatis perfundat. Politice, Josue hic se peritum belli ducem ostendit: imperat enim ut sol stet contra Gabaon, itaque illis sit adversus et noxius, sibi vero secundus et commodus. Ordinaturus enim aciem tria ante omnia prospicere debet, nimirum solem, ventum et pulverem: solem, ut eum habeat a tergo, non a fronte; nam sol a fronte in pugna eripit visum: ventum, ut sit secundus; nam si sit contrarius, tela flectit ac deprimit, hostium vero tela adjuvat et promovet: pulverem, quia si is a fronte congeratur, oculos implebit et claudet.
Porro quod dicitur Josue X, 14: « Non fuit antea, nec postea tam longa dies, » intellige usque ad tempus illud, quo hæc scripsit vel Josue, vel potius Samuel, aut quis alius. Nam post Samuelem Isaias, cap. XXXVIII, 8, retroegit solem ad decem lineas. Unde S. Dionysius, epist. ad Polycarpum, censet illum diem fuisse 32 horarum: cum hic Josuanus fuerit tantum 24 vel 28 horarum: quanquam alii valde probabiliter censeant illum Isaiæ diem 15 duntaxat fuisse horarum, uti dixi Isaiæ XXXVIII. Rursum, I Paral. IV, 22, nominatur filius Sela, « qui stare fecit solem, virique mendacii, et securus, et incendens. » Ubi Rabanus et Glossa censent hunc filium Sela revera stitisse solem; quasi Deus per eum ob peccata enormia illius ævi mutarit cursum solis, ut homines ad peccatorum agnitionem et pænitentiam induceret. Porro hunc filium fuisse Elimelech, socerum Ruth, cap. I, censent Hebræi. Verum to qui stare fecit solem, uti et nomina quæ sequuntur, est nomen proprium filii Sela, qui hebraice vocatur Joshim, id est qui stare fecit; Noster addidit, solem. Sic pro viri mendacii hebraice est Cozeba, quod Noster vertit, mendacii: pro securus, hebraice est Joas: pro incendens hebraice est Saraph. Sunt igitur hæc nomina propria filiorum Sela, quæ latinus interpres latine reddidit, juxta eorum etyma: qua de causa id fecerit incertum est. Quare pariter incertum est an hic Joakim revera stiterit solem. Noster Magalianus in Josue cap. X, 22, annotat 7, ubi multa hac de re congessit, censet eum dici Joakim, id est statorem solis, quod suis precibus instar Eliæ tantam siccitatem et sterilitatem orbi ob peccata sui ævi induxerit, ut sol stare terramque urere videretur.
Denique nonnulli alii eximii Sancti simili modo solem stetisse memorantur. Ita S. Abbas Mutius, proficiscens ad visitandum ægrum, solem occumbentem stitit. Audi Ruffinum, lib. II Vitar. SS. Patr. cap. IX: « Cum videret jam solem demergi, ait ad eum: In nomine Domini nostri Jesu Christi sta paulisper in itinere tuo, et exspecta me, donec ad vicum perveniam. At ille cum aliqua jam mergi coepisset ex parte, restitit, nec prius occubuit quam homo Dei perveniret ad vicum; stantes autem et intuentes moras solis in occasum mirabantur omnes, quibus ipse: Non meministis vocem Domini: Si habueritis fidem sicut granum sinapis, majora horum signa facietis. »
Rursum stetisse solem sub Carolo Magno ad ulciscendos Dei hostes, nimirum Saracenos, qui Rolandum Comitem, aliosque Caroli principes occiderant in clade Roncevallensi, ac pari modo stetisse solem sub Carolo V Imperatore cum is Saxonem superavit et cepit, docent Ludovicus Avila, lib. II Belli Germanici, Consalvus, De Illescas, parte II Histor. Pontif., et alii quos citat et sequitur noster Christophorus Schreiner, lib. De Refractionibus cœlestibus, cap. XXXII, in fine: quin et Turpinus, Archiepiscopus Rhemensis, Carolo Magno coævus et familiaris, de illo idem testatur cap. XXVI Vitæ ejusdem. Sed Turpinus hic de fide suspectus est, imo fabulosus, ut notant Baronius, Bellarminus, Possevinus, De Scriptor. Eccles., et alii.
Godefridus Bullonius Hierosolymam expugnavit anno Domini 1099, feria sexta, eadem scilicet die et hora, qua ibidem crucifixus est Christus, atque eadem illa die sol aliquot gradibus retrocessit, ait Eucherius, Histor. cap. XXI, et ex eo Genebrardus, lib. IV Chronolog. Pari modo solem stetisse, ac quatuor horas cursum suum continuisse eo die, quo Hispani sæculo præcedenti pugnarunt cum Mauris apud Oranum, illudque occuparunt auctore et quasi duce Francisco Ximenio Cardinali, viro prudentia, doctrina (unde idem curavit edi Biblia Complutensia hebraice, græce et latine), sanctitate et rebus gestis eximio, testatur Alvarus Gomecius, lib. IV De Gestis ejus, additque eo miraculo Mauros nonnullos ad Christum conversos, atque idem miraculum accidisse Carolo V, contra Saxonem pugnanti.
Nota in his omnibus casibus non videri vere stetisse solem: hoc enim notassent Astronomi totius orbis. Nec tanto miraculo opus erat: poterat enim alio adminiculo tale iter vel pugna peragi, nimirum poterat Deus producere lucem, quæ eis præluceret, uti fecit filiis Israel, Exod. cap. X, 23. Dices: Abbas Mutius et Bessarion dicuntur vidisse non tantum lucem, sed et solem ipsum; ergo restitit sol. Respondeo negando consequentiam: Ad antecedens dico ipsos vidisse solem per radios non directos; sed in nube reflexos; Deus enim adduxit nubem densam, fecitque ut sol post occasum in eam radios vibraret, qui a nube reflexi in terram, solem ipsum aspicientibus apparere faciebant, terramque illuminabant; sicut in speculo quis videt seipsum per species sui ipsius a speculo in oculum intuentis reflexas. Et si quis nummum ponat in vase, ab eoque discedat ut nummum non videat, si vas impleat aqua, illico nummum videbit per species nummi ab aqua ad oculum reflexas.
6. INVOCAVIT ALTISSIMUM POTENTEM IN OPPUGNANDO INIMICOS UNDIQUE, ET AUDIVIT ILLUM MAGNUS ET SANCTUS DEUS IN SAXIS GRANDINIS VIRTUTIS VALDE FORTIS. — Syrus: Cum hostes eum undique premerent, invocavit dominatorem Altissimum, et magnus Dominus exaudivit eum vehementi violentaque grandine lapidando; alii e contrario vertunt: Invocavit supremum rerum Potentem, cum premeret hostes undique. Sic enim vertas quoque: τὸ ἐν τῷ θλῖψαι αὐτὸν ἐχθροὺς κυκλόθεν; hoc enim ambiguum est, tamque significat quod Josue presserit Chananæos undique, quam quod Chananæi presserint ipsum Josue: Josue enim, jussu Dei oppugnans Chananæos omnes per circuitum, valido egebat Dei præsidio ad illos expugnandos: quocirca prudenter illud invocavit. Vicissim Chananæi omnes videntes sibi parari excidium, conspirantes contra Josue et Hebræos, eos undique impetebant.
Ejus voluntas ac essentia. Rursus, cum lex æterna oriatur ex ratione divinæ essentiæ (quæ sicut est origo primordialis omnis perfectionis entitativæ, ita etiam omnis perfectionis moralis, et omnis rectitudinis affectus et moris), fit ut perfectio et sanctitas consistat etiam in conjunctione cum Deo per affectum. Unde amor Dei est sanctitas. Quare cum Deus sibi ipsi maxime sit conjunctus, tum per naturam suam, tum per affectum amoris, ipse maxime sanctus est. Denique ratio sanctitatis, ut a nobis concipi potest, consistit in puritate animi aliena ab omni contagione et labe peccati, ut docet Dionysius, cap. XII De divinis nominibus: « Sanctitas est, inquit, ut more nostro loquar, ab omni scelere libera, et omnino perfecta, et omni ex parte immaculata puritas. » Talis autem puritas maxime convenit Deo. Hinc Deus dicitur « sanctus in omnibus operibus suis: » quia omnes ejus affectus, et omnes ejus operationes exactissime legis æternæ rectitudini conformantur. Voluntas enim ipsius per se suamque essentiam legi æternæ ex æquo respondet et commensuratur: quia tam perfecte vult rectitudinem, quam perfecte illam concipit. Unde sicut intellectio et judicium rectitudinis est infinite perfectum: ita quoque amor et affectus rectitudinis est infinite perfectus, utpote intrinsecam suam regulam adæquans. Deus ergo sanctus est in misericordia, clementia, amore: sanctus pariter est in justitia et vindicta, qua injustos et impios pro meritis castigat, uti hic per Josue castigavit Chananæos. Sic Deus sanctus est in glorificatione Beatorum, ac æque sanctus est in damnatione reproborum: quia in illis immensam misericordiam, in his terribilem justitiam exercet. In Deo autem tanta est justitia, quanta misericordia, et illa huic par et æqualis est in sanctitate et perfectione.
Moraliter disce hic in omni prælio, corporali æque ac spirituali, validissima esse arma orationis. Hæc enim victoriam a Deo, cujus est eam dare, poscit et impetrat. Sic orante Moyse Josue vicit Amalec, Exod. XVII, 11. Sic Judas Machabæus, præliis semper præmittens preces, tam illustres obtinuit victorias: solum in ultimo non legitur orasse, ideoque in eo cecidit et occubuit.
Nonnulli pro πανοπλίαν legunt in Græco ἐπιφανείαν, id est, ut Complutensia: Disrupit super gentes bellum, puta aciem bellicam et pugnam. Alii: Fecit ut cum impetu rueret in gentes bellum; Tigurina: Prœlio in gentes irruit; καταβάττω enim idem est quod ingruo, percutio fortiter, collido, frango, rumpo, præcipito, deturbo cum impetu; uti factum est in diluvio, cum ruptis cataractis cœli impetuosus depluit imber. Sensus ergo est, q. d. Deus pugnans pro Josue contra Chananæos aperuit et disrupit cataractas cœli, indeque grandinavit et præcipitavit in eos magno impetu et fragore sua jacula bellica, puta saxa grandinis, fulmina, et tonitrua quibus « in descensu » Bethoron, ut dicitur Josue X, 10, « perdidit contrarios, » scilicet Chananæos hostes Dei et Israelis; idque hoc fine, « ut cognoscant Gentes potentiam, » græce πανοπλίαν, id est plenam armaturam, sive omne genus armaturæ (qualia sunt grando, fulmen, tonitru, etc.) « ejus (Dei), quia contra Deum pugnare non est facile, » id est, est impossibile; est enim miosis. Græce: ὅτι ἐναντίον κυρίου ὁ πόλεμος αὐτοῦ, id est, ut Romani vertunt, quia coram Domino bellum ejus, hoc est, ut Jansenius, quia bellum Josue placuit Deo, et gerebatur favente Domino. Sic et Tigurina: Ut gentes, inquit, cognoscerent arma ejus, et bellum ab eo geri favente (Vatablus, inspiciente, vel ante oculos, quod Hebræi dicunt לפני liphne) Domino.
Alii aptius ad Nostrum vertunt: Ut cognoscerent gentes omnia sua arma, quia contra Dominum et bellum cujusque ipsorum; ut τὸ αὐτοῦ sumas distributive pro quolibet. Huc allusit Christus duellans cum Saulo, eumque sternens, dicendo: « Durum est tibi contra stimulum calcitrare, » Act. IX, 5. Sic Gentiles tradunt Titanas cum Jove belligerantes ab eo sideratos, ac fulmine in tartara esse præcipitatos. Vide quid Deus S. Job secum disputanti ingeret, Job XL, 1 et seq. Sane ut alia taceam, hoc anno 1626 et præcedenti evidentia et ad oculum spectabilia vidimus hujus sententiæ exempla, quando hæreticos rebellantes Deo, suisque principibus orthodoxis toties et cum tanta strage profligatos, quando capita hæretici fœderis fere universa cita et funesta nece occubuisse, quando Catholicos principes, tot, tantis tamque continuis victoriis potitos, spectavimus; ut qui Deum favere causæ Catholicorum neget, vel cæcus, vel insanus sit. Sapiant ergo qui ex iis reliqui sunt, et sociorum exemplo discant: « Quia contra Deum pugnare non est facile; » quod nisi faciant, brevi similem stragi sociorum cladem et interitum exspectent. Deus enim nonnullam vindictæ tarditatem gravitate compensat.
7 et 8. IMPETUM FECIT CONTRA GENTEM HOSTILEM, ET IN DESCENSU PERDIDIT CONTRARIOS, UT COGNOSCANT GENTES POTENTIAM EJUS; QUIA CONTRA DEUM PUGNARE NON EST FACILE.
Secunda Pars Capitis. Encomium Josue et Caleb
8 et 9. ET SECUTUS EST A TERGO POTENTIS: ET IN DIEBUS MOYSI FECIT MISERICORDIAM IPSE, ET CALEB FILIUS JEPHONE, STARE CONTRA HOSTEM, ET PROHIBERE GENTEM A PECCATIS, ET PERFRINGERE MURMUR MALITIÆ. — Rabanus, Palacius et alii passim pro potentis legunt potentes in plurali, sicque explicant, quasi auctor persistat in narranda victoria Josue contra quinque reges jam dictos. Nam ut narratur Josue X, 17, quinque illi reges, videntes suorum stragem, remanserunt a tergo Josue, seque absconderunt in spelunca. At Josue, cæsis eorum militibus, ad eos rediit, fecitque ut omnes Israelitæ eorum colla calcarent. Ergo « secutus, » id est insecutus « est a tergo potentes; » quia ad eos rediit, quos a tergo dimiserat, eosque trucidavit.
Historia narratur Num. XIII et XIV, ubi eam explicui, et hic dicitur de eis, quod « in diebus Moysi » fecerunt « misericordiam, » hoc est opus pietatis, et in Moysen et in ipsum populum; quia scriptum est de Caleb, quod compescens murmur populi, quod oriebatur contra Moysen, ait: « Ascendamus et possideamus terram, quoniam poterimus obtinere eam. » Qua autem in re fecerint misericordiam ostenditur, cum sequitur: « Stare contra hostem, » hoc est stando contra hostem, et prohibendo populum a peccatis: infinitivi enim Græco more hic rursum positi sunt pro gerundiis; vel exponendi sunt ita, ut starent contra hostem, et prohiberent gentem. Sensus ergo est, q. d. Caleb et Josue pie fortiterque egerunt pro Deo, Moyse et populo, ut starent constanter contra hostem, puta contra Chananæos, suadendo Hebræis ut contra eos dimicarent, ac victoriam Dei potentis ope eis pollicendo: itaque prohibuerunt gentem a peccatis seditionis, rebellionis et murmuris, quia sua animositate et animosa oratione ad populum ejus murmur compescuerunt, illudque compescuerunt et sedarunt: hoc enim significat Græcum κατέπαυσε. Pro hostem Noster cum Græcis Romæ emendatis legit ἐχθροῦ. Complutensia vero et alii legunt ἐκκλησίας, id est Ecclesiam, q. d. Josue et Caleb fortiter steterunt contra Ecclesiam, id est contra cœtum, puta contra murmur cœtus, sive populi congregati. Unde Tigurina: Nam ipse potentem secutus est, temporibusque Moysis amicum ei se præstitit, dum ipse cum Caleb Jephone nato se hosti opponeret, ac prohiberet peccare populum (prohibendo eum ab apostasia et reditu in Ægyptum) fremitumque malitiosum pacaret; alii, sedaret murmur improbitatis, id est murmur improbum improborum.
Nota phrasim: « Sequi a tergo potentis, » est tergum potentis, id est potentem sequi, sicut famulus sequitur herum a tergo; sequi autem potentem Deum, est Deo credere, Deo confidere, Deo obedire, Deo per omnia obsequi, uti explicatur vers. 12. Alludit, imo citat illud Num. XIV, 24: « Servum meum Caleb, qui plenus alio spiritu secutus est me, inducam in terram hanc; » Syrus: Atque etiam ipse perfectus fuit post Deum (perfecte Deo ejusque voluntati consensit et est obsecutus; alius textus habet complexit, vel consecravit se ministerio Dei), et in diebus Moysis fecit misericordiam ipse et Caleb stando in scissione populi, ad convertendum congregationem, ad dissolvendum nomen malum de terra promissionis.
Moraliter, discant hic fideles, licet infirmi, sequi tergum Dei potentis, præsertim cum ab eo ad res arduas et difficiles, v. g. ad Apostolatum, ad Indias, ad vitam excelsam vocantur. Magnis animis magnaque fiducia Deum sequantur; quia ante se habent prœambulam Dei potentiam, imo omnipotentiam quasi scutum, quod omnes difficultates recipit eliditque, ac quasi arietem bellicum, qui omnes hostium oppositiones disjicit et sternit. Nil ergo est quod timeant tanto duce, tanto clypeo, tanto muro: nullum enim telum ad eos pertingere potest, nisi prius antemuralem et antegredientem eos Dei potentiam disjiciat: hoc autem factu est impossibile. Dei ergo potentia undique obvallati et obarmati omnia evincent: Deus enim pugnat pro eis, imo antegrediens omnia sternit et complanat. « Quid times, » ait S. Augustinus, « o homo in sinu Dei positus? » Deus enim, ait S. Bernardus, sperantes in se seque sequentes facit omnipotentes, ut dicant cum S. Paulo: « Omnia possum in eo qui me confortat. » Dei enim proprium est eligere et corroborare infirma, ut confundat fortia. Quocirca quo major est hominis infirmitas, eo majus robur ei confert Deus, si invocetur. Igitur quo quis est infirmior, eo spem et animos non minuere, sed augere potest ac debet: si enim id fecerit, certo aderit ipsi Deus majori potentia, majoresque vires ei suggeret.
Quocirca cogitet id sibi a Deo dici, quod ab eo dictum fuit Cyro: « Ego ante te ibo, et gloriosos terræ humiliabo; portas æreas conteram, et vectes ferreos confringam. Et dabo tibi thesauros absconditos, et arcana secretorum, ut scias quia ego Dominus, qui voco nomen tuum, Deus Israel, » Isaiæ XLV, 2. 10. ET IPSI DUO CONSTITUTI (græce ὄντες, id est existentes, q. d. Josue et Caleb cum ipsi essent duo soli, sive duo duntaxat, et constanter resisterent murmuri populi), A PERICULO LIBERATI SUNT A NUMERO SEXCENTORUM MILLIUM PEDITUM. — « Periculum » intellige mortis et exclusionis a terra sancta; omnes enim Hebræi superantes annum vigesimum, qui facile erant sexcenta millia, ob murmur Dei sententia damnati sunt ad mortem, ut scilicet morerentur in deserto, nec ingrederentur in terram promissam, exceptis solis duobus, scilicet Josue et Caleb; hi enim quia pro Deo murmuri se opposuerunt, hinc eam ingressi sunt, imo cæteros in eam induxerunt, Num. XIV. Unde explicans subdit: INDUCERE ILLOS IN HÆREDITATEM, IN TERRAM QUÆ MANAT LAC ET MEL. — q. d. Ut Deus induceret illos, scilicet Josue et Caleb, et per eos cæteros omnes Hebræos in hæreditatem Chananææ, quæ adeo fertilis erat, ut lacte et melle manare videretur. Hunc esse sensum liquet ex Græcis, quæ sic habent: Et ipsi duo cum essent, conservati sunt ex sexcentis millibus peditum, quo induceret eos (Tigurina: utpote inducendi) in hæreditatem, in terram fluentem lacte et melle; Syrus: Et ipsi soli liberati sunt de sexcentis millibus, etc.
11. ET DEDIT DOMINUS IPSI CALEB FORTITUDINEM, ET USQUE IN SENECTUTEM PERMANSIT ILLI VIRTUS (græce ἰσχύς, id est fortitudo, robur), UT ASCENDERET IN EXCELSUM TERRÆ LOCUM (in Hebron; Syrus, ad dandam illi potestatem super robur terræ), ET SEMEN IPSIUS OBTINUIT HÆREDITATEM. — Caleb enim jam 85 annorum existens adeo fuit validus, ut a Josue petierit et obtinuerit montem et urbem Hebron, eamque armis expugnans sibi suisque fecerit hæreditariam. Historia narratur Josue cap. XIV, 6 et seq. Unde vers. 10, Caleb sic ait ad Josue: « Hodie octoginta quinque annorum sum, et sum sic valens, ut eo valebam tempore, quando ad explorandum missus sum (ante 43 annos) illius in me temporis fortitudo usque hodie perseverat, tam ad bellandum quam ad gradiendum. » Subdit deinde quomodo Hebron et gigantes in ea habitantes expugnarit. Hac de causa Caleb in Hebron sepultus est. Audi S. Hieronymum, in Epitaphio S. Paulæ, iter ejus per terram sanctam describentem: « Ascendit, inquit, Hebron; hæc est Cariatharbe, id est oppidum virorum quatuor (Josue XIV, 15). Abraham, Isaac, Jacob et Adam magni, quem ibi conditum juxta librum Jesu Nave Hebræi autumant; licet plerique Caleb eo relatum putent, cujus ex latere memoria monstratur.
Disce hic quantus fuerit Caleb, qui cum Abraham, Isaac et Jacob sepeliatur et comparetur, ut eis quartus addatur. Hinc Caleb hebraice alludit ad כלב כלבי, id est sicut leo. Leoni enim comparatus est Judas, ex quo prognatus est Caleb, Gen. XLIX, 9. Primo enim sicut leo est fortissimus animalium, sic Judas fortissimus fuit fratrum et Caleb Israelitarum sui ævi. Secundo, leo solus ex animalibus recurvos ungues habentibus, simul ac natus est oculos aperit ac videt; unde a Plutarcho « solare animal » nuncupatur. Multi censuere leonem insomnem esse et non dormire; verum id negat Aristoteles et cæteri, qui tamen fatentur quod leo dormiens moveat caudam, et semiapertis oculis dormiat, eo quod eos habeat ingentes, ut palpebris occludi non possint. Hinc leo vigilantiæ est symbolum; unde leones insculpi solent ad fores templorum, uti Romæ videmus, quasi eorum custodes. Sic vigilans fuit Caleb, ut se et suos induceret in terram promissam. Tertio, leo cum senescit melior est, ait Pierius, hieroglyph. 4. Unde senex ille apud Aristophanem senectutem suam leoninæ conferens, eam plurium juvenum robori anteponit. Talis fuit Caleb, cui « Dominus dedit fortitudinem, et usque in senectutem permansit illi virtus, ut ascenderet in excelsum terræ locum. » Similes sunt sapientes et justi, qui in senio deficientibus viribus corporis crescunt viribus mentis, ac studio sapientiæ se oblectant, imo prælibant delicias paradisi, et ad eas anhelant. Nam, ut ait S. Bernardus, serm. 2 in illud: Non est regnum, etc.: « Adhæreat lingua mea faucibus meis, si non meminero tui, si non proposuero Jerusalem in principio lætitiæ meæ. Vere in principio lætitiæ, quia finis illic repositus est. Principium gaudii illius quod hic quandoque sentimus, stilla est, guttula est, de flumine illo descendens, cujus impetus lætificat civitatem Dei. »
Quarto, leo hebraice dicitur labi a לב leb, id est cor, quasi cordatus: corde enim est excelso, robusto et impavido. Sic Caleb dicitur כלב keleb, id est sicuti cor; fuit enim ipse cordatus, sapiens, magnanimus, ac inter primos heroes sui sæculi. Sic Cyrus, apud Xenophontem, moriens, extremæ jam senectutis, negabat se unquam sensisse senectutem factam imbecilliorem, quam fuisset adolescentia; nimirum imbecillitas senum sæpe provenit ab intemperantia et excessu vel cibi, vel laborum, vel passionum, præsertim iræ et tristitiæ: hæc qui vitat, validam vegetamque exiget senectutem.
12. UT VIDERENT OMNES FILII ISRAEL, QUIA BONUM EST OBSEQUI SANCTO DEO. — Græce est, quia bonum est ambulare a tergo Domini, id est sequi Dominum, eique obsequi, ut dixi vers. 8. Tigurina: Ut scirent omnes posteri Israelis quam Dominum sequi bonum sit, dum vident Josue et Caleb ingressos in terram promissam cum tot triumphis tantaque gloria, eo quod confisi et obsecuti sint Deo; cæteros vero omnes ab ea exclusos, eo quod murmurantes terga vertissent Domino, diffisi tam divinæ promissioni et potentiæ, quam suarum virium infirmitati. Deum, quem vers. 8 vocavit « potentem, » hic vocat « sanctum, » qui scilicet sancte et fideliter præstet ea quæ promisit, uti hic promiserat Hebræis Chananæam; quod credentes Josue et Caleb, sancte Deo sancto obsecuti sunt. Quis enim prudens non sequatur præviam sanctitatem? quis non obsequatur Deo sancto, imo qui est ipsa increata, immensa et augustissima sanctitas, a quo omnis hominum et Angelorum sanctitas velut radius a sole dimanat?
Huic sententiæ affines sunt duæ gnomæ 72 Interpretum, quibus coævus fuit Siracides, ac forte unus ex ipsis. Nam Ptolemæus Philadelphus cuique 72 Interpretum quæstionem ethicam proponens, ei qui ordine erat trigesimus hanc proposuit: « Quid sit in gloria potissimum? » Ad quam ille ocius respondit: « Deum venerari, non sacris, inquam, neque muneribus, verum animi puritate, ac fide candida ejus voluntatem sequi. » Ex adverso ei qui ordine 57 erat, hanc proposuit: « Quare quis inglorius fiat? » Ad quam ille respondit: « Si quando superbia quis ductus exasperetur, vituperationes tunc subeunt et gloriæ privatio; nam Deus, totius gloriæ dominator, eam quo vult declinat. » Sicut ergo magna gloria est humiliter sequi Dominum, sic e contrario magnum probrum est superbire et nolle sequi, sed præire Dominum. Ita Aristæas, in Histor. 72 Interpretum. Vide dicta cap. XXIII, 38, ad illud: Gloria magna est sequi Dominum.
Tertia Pars Capitis. Encomium Judicum Israelis
13. ET JUDICES SINGULI SUO NOMINE (id est singuli viritim et nominatim), QUORUM NON EST CORRUPTUM (Syrus, non aberravit) COR; QUI NON AVERSI SUNT A DOMINO, — supple, laudentur, vel digni sint laude, perinde ac Aaron, Phinees, Josue, Caleb cæterique jam nominati. 14 et 15. UT SIT MEMORIA ILLORUM IN BENEDICTIONE, ET OSSA EORUM PULLULENT DE LOCO SUO, ET NOMEN EORUM PERMANEAT IN ÆTERNUM, PERMANENS AD FILIOS ILLORUM, SANCTORUM VIRORUM GLORIA. — A Josue et Caleb recta serie et ordine temporum descendit ad judices. Laudat ergo hic judices, id est vindices Israelis, puta Othoniel, Barac, Gedeon, Samson, etc., qui suo robore et virtute Israelem ab Idumæis, Syris, Philistæis aliisque hostibus liberarunt et vindicarunt, quorum heroica facta, prælia et victoriæ describuntur in libro Judicum. Porro non omnes Judices laudandos asserit, sed tantum quorum non est corruptum cor, græce, quorum non est fornicatum cor, id est non prolapsum in idololatriam (hæc enim in Scripturis vocatur « fornicatio, » puta spiritualis et mystica), quique « non sunt aversi a Domino; » nonnulli enim Judices fuere impii, uti Abimelech filius Gedeonis, qui 70 fratres occidit, Judic. IX. Cæteri vero plerique, qui fuere pii et zelosi, digni sunt æterna laude, « ut sit memoria illorum in benedictione. » Minus usitate Jansenius, τὸ ut accipit pro utinam, uti accipit Terentius cum ait: « Ut, » id est utinam, « illum dii deæque perdant; » græce enim non est ut, sed ᾖ, id est sit, quod est optantis, q. d. Utinam sit: « Et ossa eorum pullulent de loco suo, » q. d. Ossium, id est sepulcri eorum et consequenter ipsorummet, virens semper et florida sit memoria, ut eorum fama jugiter deviva conservetur et augeatur.
Unde explicans subdit: « Et nomen eorum permaneat in æternum, » per hoc quod promanet et permaneat apud « filios illorum, » quæ ingens horum « sanctorum virorum, » virtuti eorum debita est gloria. Est metonymia et metalepsis; ex ossibus enim intelligitur sepulcrum, ex sepulcro memoria, ex memoria fama et gloria Judicum illustrium. Rursum « pullulare » sumitur pro revirescere, et semper vigere. De hac phrasi plura dicam cap. XLIX, 12; unde Græca habent: Ossa eorum revirescant, vel reflorescant in loco suo, et nomen ipsorum, ἀντικαταλλασσόμενον, id est commutatum; Romana, restauratum; glorificatis ipsis in filiis, q. d. Nomen et fama ipsorum transferatur, commutetur et restauretur in filiis, in quibus, dum ipsi parentes quasi reviviscunt et glorificantur, hoc ipso restauratur eorum nomen, fama et vita. Vatablus: Porro judicum quoque nominatim omnium, quorumcumque non scortatus est animus, et quicumque a Domino non defecerunt, fausta felixque fuerit memoria. Ossa eorum locis suis revirescant, nomenque eorum per successiones ad celeberrimos quosque posterorum traditum. Sicut enim flos in hieme emortus in vere revirescit et reviviscit; sic et patris nomen in morte quasi emortuum in filiis, discipulis et posteris revirescit et reviviscit. Symbolice et anagogice, ossa sunt symbolum resurrectionis et gloriæ æternæ, juxta illud Isaiæ LXVI, 14: « Ossa vestra quasi herba germinabunt. » Et Ezechiel vidit, cap. XXXVII, 3 et seq., ossa accedere ad ossa ac reviviscere, ad symbolum resurrectionis. Vide utrobique dicta.
Unde Syrus hic vertit: Ossa eorum rutilent sicut lilia, et relinquant suum bonum filiis suis, et universo populo laudabili.
Quinta Pars Capitis. Encomium Samuelis
16. DILECTUS A DOMINO DEO SUO SAMUEL, PROPHETA DOMINI, RENOVAVIT IMPERIUM, ET UNXIT PRINCIPES IN GENTE SUA. — Syrus: Dilectus Creatori suo, qui postulatus est de ventre matris suæ, continens in prophetia (cælebs in Prophetis, Nazaræus in Prophetis), Samuel judex et sacerdos, cujus in verbo firmatum est regnum, et unxit principes ac reges populo. A Judicibus transit ad Samuelem, quia ipse Judicum fuit ultimus, et pro Judicibus reges, et regnum Israeli induxit, ideoque quasi aristocratiam Israelis mutavit in monarchiam. Samueli ergo hæc dat elogia: primum, quod fuerit « dilectus a Domino Deo suo, » idque a puero; a puero enim Deus Samuelem amavit et in deliciis habuit, quasi suum, utpote quem mater sterilis a Deo precibus impetrasset, ideoque natum eidem reddidisset et consecrasset ad serviendum ei in tabernaculo; ita ut Samuel videretur verus esse minister Dei, et vicissim Deus præ cæteris videretur proprius esse Deus Samuelis. Hanc enim emphasim habet τὸ Deo suo. Alludit ad I Reg. II, 21: « Magnificatus est puer Samuel apud Dominum. » Et inferius: « Puer autem Samuel proficiebat atque crescebat, et placebat tam Deo quam hominibus. » Unde « Samuel » hebraice dicitur quasi שאול מאל Saul meEl, id est postulatus a Deo, juxta illud I Reg. I, 20: « Concepit Anna, et peperit filium, vocavitque nomen ejus Samuel, eo quod a Domino postulasset eum. » Mox, vers. 27, referens et offerens eum Deo: « Pro puero isto oravi, et dedit mihi Dominus, inquit, petitionem meam quam postulavi eum. Idcirco et ego commodavi eum Domino cunctis diebus quibus fuerit commodatus Domino, » q. d. Hic filius meus, cum natus est, a me vocatus est « Samuel, » quasi Saul meEl, id est postulatus a Deo; nunc vero idem vocetur « Samuel » quasi שאול לאל Saul leEl (ut habent Hebræa), id est a me donatus et oblatus, imo redditus Domino. Quocirca nonnulli apud Abulensem eo loci non improbabiliter censent « Samuel » esse idem quod « Ismael, » q. d. « Exauditio Dei, » vel exaudita est a Deo, scilicet postulatio mea. Denique S. Hieronymus in Nominibus Hebraicis, S. Gregorius, in lib. I Reg. cap. I, Origenes et Angelomus, ibidem: « Samuel, » inquiunt, idem est quod שמו אל semo El, id est, « nomen ejus est Deus; » quia Samuel fuit quasi terrenus quidam Deus Israelis, adeoque typus Christi Filii Dei in carne.
Quo alludit nomen Samuel; licet hæc non sit etymi matris, cur scilicet ab ea vocatus sit Samuel. Idem dico de illa Lyrani in Differentias Scripturæ: « Samuel, inquit, dicitur quasi hascam El, » id est, « posuit illum Deus. » Hinc liquet Samuelem fuisse dilectum Deo, utpote qui magis a Deo quam ab Elcana et Anna procreatus sit, ideoque potius Dei quam Annæ dicendus sit filius, eaque de causa vocatus est Samuel, ut quoties ipse nomen suum audiret, eoque vocaretur, toties Dei recordaretur, eique se totum debere agnosceret, ac lubens se Deo per nazarætum redderet et consecraret, graviaque ejus servitia et onera ultro amore Dei quasi patris sui capesseret. Secundum, quod fuerit « Propheta Domini; » cum Moyse enim Propheta prophetia videbatur pene emortua, sed eam suscitavit Deus in Samuele. Unde S. Petrus, Act. III, a Samuele originem ducit prophetiam et prophetas de Christo: « Omnes Prophetæ, inquit, a Samuel et deinceps, qui locuti sunt, annuntiaverunt dies istos. » Porro Samuel adhuc puer cœpit prophetare, colloqui cum Domino, et ab eo de futuris, iisque rebus maximis, ut de clade Heli et totius populi, edoceri, ut patet I Reg. III. Tertium, quod « renovavit imperium, » id est de novo instituit imperium, dum regimen et imperium Judicum transtulit in regium: erigens enim regiam potestatem novum instituit regimen, quo renovavit, roboravit et amplificavit imperium Israelis: validius enim est regimen et imperium regni sive monarchiæ, quam sit judicum et aristocratiæ. Unde græce est, κατέστησε βασιλείαν (ita Romana, licet Complutensia legant in plurali βασιλείας, id est regna) hoc est instituit, incorporavit, constituit, creavit regnum et reges, scilicet primum Saulem, deinde eo a Deo rejecto Davidem, cujus posteri continua successione fuere reges Israelis, usque ad ejus excidium et captivitatem Babylonicam. Vide rei gestæ historiam, I Reg. VII et seq. Samuel ergo regimen gentis per Judices aristocraticum in melius, puta in monarchicum, transmutavit: fecit enim ut politia Judæorum judiciaria fieret regia. Alludit ad I Reg. XI, 14, ubi dixit Samuel ad populum post victoriam, quam Saul novus rex de Naas rege Ammon obtinuerat: « Venite et eamus in Galgala, et innovemus ibi regnum. Et perrexit omnis populus in Galgala,
et fecerunt ibi Saul regem coram Domino. » Licet enim Saul jam a Samuele fuisset constitutus rex in Maspha, I Reg. X, 24; tamen post hanc victoriam ab eodem solemniter inunctus fuit rex in Galgala, præviis sacrificiis cum jubilo et applausu totius populi, quem Samuel post contestationem suæ integritatis adjuravit, ut cum novo rege servaret cultum et legem veri Dei: sicque ibidem innovavit, id est confirmavit et stabilivit novum novi regis regnum. Vide I Reg. cap. XII. Quartum, quod ipse non tantum Saulem et Davidem constituit reges, sed et eosdem quasi Propheta et Sacerdos unxit et consecravit, ut essent reges sancti sacrati Deo sancto, ad sancte regendum Israelem, populum Deo dicatum et sanctum. Unde Tigurina vertit: Carus Domino suo, cujus erat Propheta, Samuel reges constituit, populoque ipsius unxit principes. Reges enim sunt principes populi. 17. IN LEGE DOMINI CONGREGATIONEM JUDICAVIT, ET VIDIT DEUS (perperam aliqui legunt: Deum vel Dominum) JACOB. — Quinta est hæc laus Samuelis, quod « in lege, » id est ex lege, juxta legem, non autem juxta suam cupiditatem, avaritiam, favorem, vel acceptionem personarum judicarit « congregationem, » id est, ut græce est, synagogam, sive cœtum populi: et, id est quia, vidit Deus Jacob, græce, καὶ ἐπεσκέψατο κύριος τὸν Ἰακώβ, id est respexit et visitavit Dominus Jacobum, q. d. Cum Israel hinc civiliter opprimeretur a Philistæis, inde ecclesiastice vexaretur a filiis Heli, qui impie scandalose et tyrannice sacra et sacrificia administrabant, ideoque miserrimus esset tum reipublicæ tum Ecclesiæ in Israele status; Deus ejus misertus, suaque misericordia respiciens, visitans et liberans « Jacobum, » id est Israelem; opportune submisit Samuelem, qui tantis malis mederetur, ac juste, integre et sancte regeret et judicaret populum, eumque a Philistæis liberaret, itaque et rempublicam suo robori, et Ecclesiam Israelis suæ sanctitati restitueret. Unde Syrus vertit: In lege illius imperavit congregationibus (vel sua auctoritate visitavit congregationes), sicut præcepit Dominus Jacobi, sive Israelis; et Tigurina: Lege Domini gubernavit multitudinem, cum Dominus idem Jacob respiceret; alii: Ex lege Domini judicavit Synagogam, et respexit Dominus Jacobum. Alludit, imo citat illud I Reg. VII, 13: « Et humiliati sunt Philistiim, nec apposuerunt ultra ut venirent in terminos Israel. Facta est itaque manus Domini super Philistiim, cunctis diebus Samuelis. »
18. ET IN FIDE ET LENITATE IPSIUS SANCTUM FECIT ILLUM, ET ELEGIT EUM EX OMNI CARNE. — Sexta hæc est laus Samuelis, quod Deus ob ejus fidem et lenitatem eum sanctificaverit, et elegerit ac præ omnibus selegerit ad tantam dignitatem judicatus, prophetiæ et regimen populi, de quo plura diximus vers. 16. Nota τὸ « in fide, » id est fidelitate sua in Deum, « probatus sit propheta, » quod scilicet fideliter munus propheticum, sive legationem Dei ad populum sibi a Deo injunctam obierit, integre et fortiter populo edicens, et exsequens jussa Dei, nullius offensam vel odium veritus. Hinc « cognitus est in verbis suis fidelis, » tum quia nihil prædixit vel edixit, quod non a Deo audivisset; tum quia omnia quæ ipse prophetavit, fideliter et vere, uti ipse prædixerat, evenerunt: « Quia vidit Deum lucis, » id est quia ipse vere illustratus fuit a Deo luce divina et prophetica, ac ea duntaxat, quæ in illa vidit, ad populum retulit; inde enim ipse cæterique Prophetæ vocati sunt Videntes, et prophetia dicta est Visio. Ubi nota prophetiam aliquando vocari Visionem, aliquando Auditionem: ac Prophetæ aliquando dicunt se vidisse, aliquando se audivisse verbum Domini; quia in intellectu et intellectuali revelatione sæpe idem est audire et videre: atque Hebræi videre pro audire, imo pro quovis sensu et cognitione sumunt, ut liquet Exod. XX, 18. Quare Samuel dicitur « vidisse, » id est audivisse, « Deum lucis » futura sibi revelantem. Adde videri Samuelem vidisse Deum, id est angelum vicarium Dei in specie vel corpore assumpto, ut satis colligitur ex I Reg. III, 10 et 21, ubi dicitur Dominus venisse et stetisse, vocasseque Samuelem, eique apparuisse in Silo. Nota τὸ quia vidit Deum lucis posse accipi vel causaliter juxta sensum jam datum, vel donative, q. d. Samuel cognitus est fidelis, « quia, » id est quod, viderat Deum lucis, q. d. Omnes cognoverunt eum vidisse « Deum lucis, » id est cognitionis et prophetiæ auctorem: hoc est omnes cognoverunt eum vere esse Prophetam Dei, nec loqui ex suis imaginationibus, sed ex visis et visionibus a Deo acceptis. Huic sensui favent Græca quæ sic habent: Ἐν πίστει αὐτοῦ ἠκριβάσθη προφήτης, καὶ ἐγνώσθη ἐν ῥήμασι αὐτοῦ πιστὸς ὁράσεως, id est: In fide sua examinatus, exquisitus et probatus fuit propheta, et agnitus est in verbo suo fidelis in visione. Ita enim legunt Græca Romæ correcta, licet Complutensia deleant πιστὸς ὁράσεως, id est fidelis in visione. Sed omnino hæc verba addenda sunt: posterius enim hemistichium explicat prius more Hebræo, q. d. Samuel « in fide, » id est fidelitate sua, « probatus » fuit « propheta, » id est ipse agnitus est in verbis et oraculis suis fidelis esse in visione, id
Porro vocatur « Deus lucis, » et huc alludens scripsit S. Jacobus, epist. cap. I, 17: « Pater luminum, » quia Deus increata, immensa, perennis et fontalis lux, ideoque causa omnis lucis et luminis creati, tum corporalis, tum spiritalis, uti est veritas, illustratio mentis, prophetia, etc. Prophetæ ergo veri sunt, qui vident Deum lucis, ab eoque edocentur: falsi vero Prophetæ sunt, qui vident principem tenebrarum, ab eoque in tenebris edocentur ea quæ tenebrosa, id est incerta, obscura, dubia, falsa et impia sunt. 19. ET INVOCAVIT DOMINUM OMNIPOTENTEM, IN OPPUGNANDO HOSTES CIRCUMSTANTES UNDIQUE, IN OBLATIONE AGNI INVIOLATI. — Septima hæc est laus Samuelis, quod sicut ipse fuit Propheta fidelis et judex incorruptus; sic idem fuerit invictus debellator hostium et propugnator populi. Cum enim Philistæi undique circumstarent et oppugnarent populum Israel, nec ille esset resistendo: Samuel exoratus a populo invocavit Deum δυνατόν, id est potentem per eminentiam, hoc est præpotentem et omnipotentem, offerendo illi in holocaustum agnum inviolatum, id est immaculatum et incontaminatum. Debebat enim agnus, qui Deo offerebatur, esse ἄμωμος, id est immaculatus, adeoque agnus Paschalis debebat esse anniculus, Exod. XII, 5, id est unius anni, ideoque generationis et libidinis expers, atque illibatus et incontaminatus, ut repræsentaret Christum purissimum et sanctissimum, qui vere est agnus immaculatus et incontaminatus, imo auferens et expians omnes mundi maculas. Ita S. Gregorius hanc explicans historiam, lib. III in Reg. cap. VII, vers. 9: « Agnus, inquit, dicitur (Christus) pro innocentia, lactens pro assumptione naturæ, unus pro singularitate potentiæ, integer pro fidei nostræ firmissima soliditate. » Pro agni, Noster cum Græcis Romæ emendatis legit ἀρνός, pro quo corrupte Complutensia et alii legunt ἀνδρός, id est viri: Samuel enim obtulit non ἄνδρα, id est virum, sed ἄρνα γαλαθηνόν, id est agnum lactentem, ideoque tenerum, impollutum et inviolatum, ut vertit Noster. Rursum nonnulli pro inviolati perperam legunt immolati. Syrus: Ipse quoque contrivit hostes undique circumstantes in sua elevatione agni lactis; Tigurina liberius vertit: Dominum potentem invocavit, cum prementibus eum undique hostibus agnum lactentem immolaret. Vide rei gestæ historiam, I Reg. VII, 9. Tropologice, S. Gregorius loco paulo ante citato: « Agnum, inquit, offerimus, cum per bonum castitatis et innocentiæ Redemptori nostro conformamur, et cum doctrina innocentium patrum nostrorum pascimur, velut ubera sugimus, quibus ad æternam vitam nutriamur. Unum quoque agnum offerimus, si post initia religiosæ conversationis, nulla polluimur inquinatione pravitatis. Unum quippe agnum offert, qui a proposito innocentiæ ad pollutæ vitæ maculas
nequaquam diffluit: a quibus redeat per iterationem bonæ operationis. Integrum quoque agnum offerre, est ad æternam vitam non solum carnis continentiam, sed et mentis integritatem præparare. Integrum ergo agnum Domino nequaquam offert, qui carnem Deo per continentiam consecrat, sed mentis suæ secreta ab immundarum cogitationum lascivia non refrenat. Velut enim agni partem sacrificio subripit, qui puritatem cordis corporis continentiæ non conjungit. » 20 et 21. ET INTONUIT DE CŒLO DOMINUS, ET IN SONITU (Syrus, strepitu) MAGNO AUDITAM FECIT VOCEM SUAM (tonitrui sui, hæc enim est vox Dei), ET CONTRIVIT PRINCIPES TYRIORUM ET OMNES DUCES (Syrus, tyrannos) PHILISTIIM. — Citat I Reg. VII, 10, ubi dicitur: « Philistiim (eisque per mare contermini et confæderati Tyrii, ut hic dicitur) inierunt prælium contra Israel; intonuit autem Dominus fragore magno in die illo, et exterruit eos, et cæsi sunt a facie Israel, » qui persecutus est eos usque ad locum et lapidem qui inde dictus est Lapis adjutorii. Addit Josephus, lib. VI Antiq. cap. II, dicens: « Priusquam victimam (agnum) totam flamma absumeret, nondum sacro peracto, hostis in conspectu aciem explicat, rem factam se habere putans, interceptis Judæis imparatis et inermibus. At longe aliter accepti sunt; primum enim terra jubente Deo sub pedibus eorum intremuit, et vacillante vestigio nutabant, nonnulli etiam in improvisos hiatus prolabebantur, deinde fulminibus crebris attoniti, et ignitis fulguribus oculos ac manus semiustulati, ut ne arma quidem retinere possent, in fugam spem totam ponebant; cum subito Samuel in perturbatos irruit, cæsisque plurimis, reliquos usque Corræos (id loci nomen est) persequi non destitit, et fixo ibi suæ victoriæ fugæque hostium termini lapide, qui trophæi vice esset, appellavit eum Fortem, in signum donatæ a Deo contra hostem fortitudinis. » Hæc Josephus, qui more suo nonnulla addit ad historiam S. Scripturæ, sive traditione accepta, sive exornationis causa, ad conciliandum suis Hebræis apud Gentes nomen et decus. Sane sub tonitru intelliguntur fulmina, quia communiter hæc sese invicem comitantur, imo tonitru est causa fulminis, in illudque resolvitur et desinit. Atque solet Deus, qui in vindicta est efficax, non solum per tonitru metu percellere, sed et per fulmina siderare, et conterere suos hostes. Tropologice, S. Gregorius, loco paulo ante citato, per tonitrua accipit devota Sanctorum desideria cœlestia, quibus ipsi fugant hostes, puta diabolos: « Velut enim tonitruo, inquit, percussi fuerunt, dum in electis mentibus, quas tentando pulsaverunt, ingentem sonitum divinæ virtutis expavescunt. Quia vero fragore magno intonuisse Dominus dicitur, quid est aliud, nisi quia universa perfecta Christianorum desideria demonibus terrori
sunt? Fragor enim magnus tonitrui perfectum est uniuscujusque desiderium electi. Cum igitur fragore magno super Philistæos Dominus intonat, tunc a filiis Israel cæduntur; quia dum electorum mentem perfecta devotio ad superna gaudia erigit, omne quod adversæ militat parti, a se penitus abscindit. Bene quoque prius territi Philistæi, deinde a filiis Israel cædi memorantur; nam terrentur electorum devotione, cæduntur opere. Et quia opere devotio prior est, terreri prius, postea vero cædi recte perhibentur. Nam prius donum bonæ voluntatis a Domino accipimus ut consilia malorum spirituum postmodum confutare valeamus. Bene etiam Dominus super Philistæos intonare et exterrere eos dicitur; filii autem Israel illos cædere perhibentur, quia bona desideria nobis per divinam gratiam ministrantur; sed nos dona gratiæ per conatum liberi arbitrii ad virtutum victorias promovemus. » 22. ET ANTE TEMPUS FINIS VITÆ SUÆ ET SÆCULI, TESTIMONIUM PRÆBUIT IN CONSPECTU DOMINI ET CHRISTI; PECUNIAS ET USQUE AD CALCEAMENTA AB OMNI CARNE NON ACCEPIT; ET NON ACCUSAVIT ILLUM HOMO. — Est hæc octava laus Samuelis, quod adeo fuerit integer et incorruptus in judicando, ut nullum vel minimum a quoquam munus acceperit, nec eum accusare vel criminari quis, quantumvis vafer et malitiosus, potuerit. Sensus ergo est, q. d. Samuel antequam finiret vitam et sæculum, sive antequam e vita et sæculo hoc decederet ac moreretur, contestatus est totum populum, omnesque Israelitas in testes vocavit suæ innocentiæ et integritatis in conspectu Dei, quem adoraverant, et qui sacrificarant novo rege Saule creato in Galgala, ut a Deo felicia regni ejus auspicia deposcerent; « et in conspectu Christi, » id est regis Saulis, quem chrismate in regem inunxerat Samuel; contestatus, inquam, est quod ipse toto tempore quo fuit judex Israel, « pecunias, et usque ad calceamenta, » id est nihil prorsus, ne vile quidem et minimum (tales enim erant calcei, præsertim Palæstinorum, quorum calcei erant sandalia, sive soleæ inferne duntaxat pedem tegentes, superne vero ligulis pedi astricti) « ab omni carne, » id est ab ullo homine, « non accepit: » græce est, non accepi, ut sint verba Samuelis contestantis suam integritatem. Quod adeo verum fuit, ut in toto populo nullus esset, qui eum de hac aliave re accusare posset vel auderet. Tigurina liberius de more vertit: Ante tempus vitæ finiendæ coram Deo et uncto ipsius testatus est se nec pecunias ab ullo mortalium, nec ad calceamenta usque quidquam accepisse, neque vero quisquam est eum criminatus; alii: Et ante tempus æterni soporis (sic enim vertas quoque τὸ κοιμήσεως αἰῶνος, quod ad verbum sonat dormitionis sæculi, ita vocat mortem) contestatus est coram Domino et coram uncto ejus, pecuniam, ne calceos quidem, ab ullo homine accepi, et nemo eum vocavit in jus.
Sic enim vertas quoque τὸ κοιμήσεως, quod Noster vertit, « accusavit. » Historia narratur I Reg. XII, 1. Syrus: Et in tempore quo requievit super lectulum suum, testificatus est coram Deo et coram Christo ejus, quod munus et donum ab homine non susceperit. Samuelem avorum memoria imitatus est illustris ille Angliæ totius judex et cancellarius, ac invictus fidei usque ad mortem athleta, Thomas Morus, qui, ut in ejus Vita scribit Thomas Stapletonus, cap. VIII et XX, cum a puero usque ad annum ætatis 50, in magnis reipublicæ officiis versatus fuisset, tamen non auxit annuum censum ultra sexaginta aureos nummos, aut paulo amplius, cum nuper quidam ibidem paucis annis censum suum auxerit ad sexaginta millia. Quocirca cum Morus impie capitis damnatus ad supplicium duceretur, eique occurreret mulier petulanter illi objiciens corruptelam, quod in lite sua dijudicanda non modicam sibi fecisset injuriam; restitit Morus, ac constanti vultu et voce: « Ego, inquit, optime causæ tuæ memini, ac si hac ipsa hora mihi de ea judicandum foret, non aliam ferrem sententiam, quam olim tuli. » Si Morum omnes imitarentur, non essent tot Verres, tot verricula provinciarum. 23. ET POST HOC DORMIVIT, ET NOTUM FECIT REGI, ET OSTENDIT ILLI FINEM VITÆ SUÆ, ET EXALTAVIT VOCEM SUAM DE TERRA IN PROPHETIA DELERE IMPIETATEM GENTIS. — Nona est hæc laus Samuelis, quod non tantum in vita, sed et post mortem prophetarit. Unde Græca initio habent: Et postquam ipse dormivisset, prophetavit. Cum enim Saul cinctus ab hostibus adiret pythonissam, peteretque ab ea suscitari Samuelem, ut ab eo sciscitaretur quid facto opus, Samuel apparuit Sauli, illique interitum et toti genti cladem ob impiam vitam prænuntiavit, quæ et paulo post ad verbum contigere. Vide historiam, I Reg. cap. XXVIII. Syrus: Et post mortem suam interrogatus est, ostenditque regi viam ejus, et exaltavit de terra vocem suam in prophetia, ad cessare faciendum peccata. Quæritur an verus fuerit Samuel, qui apparuit Sauli, an phantasticus, sive an vere apparuerit anima Samuelis, an ejus larva per illusionem dæmonis? Nonnulli veteres, quibus non satis cognita fuit fides et auctoritas hujus libri Ecclesiastici, censent fuisse Samuelem phantasticum, ac larvam illusionemque diaboli, puta dæmonem in specie et forma Samuelis. Ita Tertullianus, lib. De Anima, cap. LVII, Procopius, Eucherius, Beda, I Regum cap. XXVIII. Eodem inclinat, sed dubitando, S. Augustinus, lib. II ad Simplic. Quæst. III. S. Augustinum sequitur Jansenius: Samuel, inquit, dicitur prophetasse, quia dæmon evocatus a pythonissa coactus fuit ab angelo Samuelis illa edicere Sauli, quæ Deus illi infligere destinabat. Ratio est prima, quia hæc umbra Samuelis
obedivit pythonissæ, ejusque magiæ, ac ejus incantatione dæmonisque vi et potestate suscitata videtur; pythonissa enim non alium quam suum pythonem, id est dæmonem familiarem, evocavit. Hoc autem indignum, imo impium, est sentire de anima Samuelis Prophetæ, tam pii et sancti. Fuit ergo hæc larva dæmonis, non anima Samuelis. Secunda, quia umbra hæc inter alia dixit Sauli: « Cras autem tu et filii tui mecum eritis, » I Reg. XXVIII, 19. Samuel autem erat in limbo patrum, cum Saul videatur descendisse ad infernum damnatorum, utpote moriens in flagranti delicto superstitionis et magiæ, quo consuluit dæmonem per pythonissam; fuit ergo dæmon, qui ei dixit: « Cras autem tu et filii tui mecum eritis, » scilicet in gehenna. Verum contrarium longe verius est, scilicet apparuisse vere ipsam animam Samuelis in corpore aereo assumpto, quale assumunt angeli, dum hominibus apparent. Probatur primo, quia id clare et ample docet hic Siracides, dum ait Samuelem post mortem prophetasse, et exaltasse de terra vocem suam in prophetia, adeoque hanc ultimam et maximam laudem dat Samueli; cum potius ingens probrum et dedecus fuisset Samueli, si ejus umbra et forma usurpata a dæmone serviisset pythonissæ ejusque magiæ et incantationi. Secundo, quia idem clare significat narratio rei gestæ, I Reg. XXVIII, 10 et seq., ubi non alius nominatur, describitur, loquitur, prophetat, quam Samuel Propheta. Tertio, idipsum arguit ejus prophetia, qua graviter, vere et severe nomine Dei Sauli mortem, Hebræis cladem, ob scelera intentat et vaticinatur; quæ omnia ad litteram uti prædixerat Samuel, evenerunt; ut non dubium sit hanc non fuisse conjecturam vel illusionem diabolicam, sed verissimam prophetiam Deique oraculum. Quarto, ita sentiunt plures et graviores auctores, nimirum S. Augustinus, De Cura pro mortuis, cap. XV, Josephus, lib. VI Antiq. XV, S. Ambrosius, in cap. I S. Lucæ, S. Hieronymus, in cap. VII Isaiæ, Justinus, Contra Tryphon., Abulensis, Lyranus, Cajetanus, Dionysius, Sanchez in I Regum, cap. XXVIII, Rabanus et Palacius hic, S. Basilius, epist. 80, Bellarminus, lib. II De Purgat. VI, Thyræus, lib. I De Apparit. spirituum, cap. XVI, n. 410, qui æque ac S. Augustinus plura apparitionum spirituum, præsertim beatorum, exempla recenset. Ad primum adversæ partis fundamentum respondeo Samuelem apparendo non obedivisse pythonissæ, nec ejus dæmonisque vi coactum fuisse sese ostendere Sauli; sed jussu Dei sponte occurisse pythonissæ, imo prævenisse et impedivisse ejus incantationem et effectum. Id liquet primo, ex eo quod, cum Saul consuluit pythonissam, illico se ei ostendit Samuel, antequam ipsa sua carmina magica recitare, ritusque magicos (qui morosi et longi sunt) ad evocandam umbram Samuelis exercere posset, ut patet I Reg. XXVIII, 12; secundo, ex eo quod pythonissa turbata est, cum vidit Samuelem, antequam eum evocaret. Samuel ergo non a pythonissa, sed a Deo suscitatus, pythonissæ sponte occurrit, et incantationes prævenit, tum ut eas impediret ne dæmon responderet, ait Cajetanus; tum ut Saulem et Hebræos, pro hoc magiæ crimine aliisque sceleribus, denuntiatione mortis et cladis futuræ castigaret et plecteret. Ita S. Augustinus, ad Simplic. lib. II Quæst. III: « Non est absurdum credere, inquit, ex aliqua dispensatione divinæ voluntatis permissum fuisse ut non invitus, nec dominante aut subjugante magica potentia, sed volens atque obtemperans occultæ dispensationi Dei, quæ et pythonissam illam et Saulem latebat, consentiret spiritus Prophetæ se ostendi aspectibus regis, divina eum sententia percussurus. » Simili modo, cum Balaam vellet consulere dæmonem pro Balac rege Moab, prævenit eum angelus Dei, ac sublimem illam de Israele et Christo prophetiam per ipsummet Balaam edidit. Num. XXII, 32. Sic quoque cum Ochozias rex Israel æger mitteret legatos, ad consulendum idolum Beelzebub de vita et sanitate sua, prævenit eos Elias, ac propter hoc peccatum illi ex Deo mortem prænuntiavit et intentavit, IV Reg. I, 16. Dices: Samuel apparens ait Sauli: « Quare inquietasti me ut suscitarer? » Ergo ad postulationem Saulis fuit suscitatus. Respondeo: Ita est; at non ad postulationem pythonissæ. Postulatio enim Saulis non causa, sed occasio fuit, cur Deus suscitarit Samuelem, ad Saulem castigandum et plectendum. Ad secundum respondeo, τὸ mecum eritis significare generatim et confuse locum statumque defunctorum, non autem particulatim et distincte ejus receptaculum et sedem, an scilicet is limbus patrum futurus esset, an gehenna, q. d. Cras tu et filii tui moriemini, et apponemini ad mortuos, ac mecum eritis in loco statuque mortuorum, puta apud inferos; sed dispari sorte et receptaculo, ego enim in limbo sum, tu descendes ad gehennam: « Nec enim ibi Saul malus, ubi Jonathas bonus meruit recipi, » ait Beda. Et S. Augustinus, loco citato, ad Simplic.: « Τὸ mecum eris, inquit, non ad æqualitatem felicitatis, sed ad parem conditionem mortis referatur; quod uterque homo fuerit, et uterque mori potuerit, jamque mortuus mortem vivo prænuntiabat. » Ex dictis patet quantam laudem et gloriam mereatur Samuel. Theodoretus, Quæst. LIV, in lib. I Regum, eum non tantum sanctissimum, sed et « divinissimum » nuncupat; Philo, lib. De Temulentia, « Regum Prophetarumque maximum, » imo homine sublimiorem: « Samuel, inquit, fortassis homo; accipitur tamen non ut compositum animal, sed ut mens solo Dei cultu ac ministerio gaudens. »
Sic Moysen idem Philo, lib. I Vitæ ejus, scribit « stupori fuisse omnibus familiaribus, tanquam novum naturæ miraculum, incertis qualis mens habitaret in ejus corpore, humanane an divina. » Subdit Philo, lib. De Temulentia, Samuelem Nazaræum fuisse, ac nec vinum nec siceram bibisse usque ad finem vitæ; causam adjicit: « Adscriptus est enim in divinum exercitum, qui nunquam imperatoris sapientissimi providentia destituitur. » Denique Samuel tanti erat apud Deum meriti, ut oratio ejus efficacissima Moysis orationi validissimæ, qua toti Israeli, ob adoratum vitulum a Deo neci destinato, veniam impetravit, Exod. XXXII, æquetur a Jeremia XV, 1: « Si steterit, inquit, Moyses et Samuel coram me, non est anima mea ad populum istum. » Causam dat S. Gregorius, homil. 27 in Evangel., quod mansuetus fuerit ut Moyses, ac pro inimicis suis Deum exorarit. Quocirca S. Chrysostomus, hom. 2 De Sacerdot., de Samuele agens, eum fuisse asserit, « qui reliquos anteiret bonitate ac moribus, tantoque intervallo omnes retro Sanctos antecellere videretur, quantum in segetibus felices eminent spicæ. »
vit pythonissæ, ejusque magiæ, ac ejus incantatione demonisque vi et potestate suscitata videretur; pythonissa enim non alium quam suum pythonem, id est dæmonem familiarem, evocavit. Hoc autem indignum, imo impium, est sentire de anima Samuelis Prophetæ, tam pii et sancti. Fuit ergo hæc larva dæmonis, non anima Samuelis.
Secunda, quia umbra hæc inter alia dixit Sauli: «Cras autem tu et filii tui mecum eritis,» I Reg. xxviii, 19. Samuel autem erat in limbo patrum, cum Saul videatur descendisse ad infernum damnatorum, utpote moriens in flagranti delicto superstitionis et magiæ, quo consuluit dæmonem per pythonissam; fuit ergo dæmon, qui ei dixit: «Cras autem tu et filii tui mecum eritis,» scilicet in gehenna.
Verum contrarium longe verius est, scilicet apparuisse vere ipsam animam Samuelis in corpore aereo assumpto, quale assumunt angeli, dum hominibus apparent. Probatur primo, quia id clare et ample docet hic Siracides, dum ait Samuelem post mortem prophetasse, et exaltasse de terra vocem suam in prophetia, adeoque hanc ultimam et maximam laudem dat Samueli; cum potius ingens probrum et dedecus fuisset Samueli, si ejus umbra et forma usurpata a dæmone serviisset pythonissæ ejusque magiæ et incantationi.
Secundo, quia idem clare significat narratio rei gestæ, I Reg. xxviii, 10 et seq., ubi non alius nominatur, describitur, loquitur, prophetat, quam Samuel Propheta.
Tertio, idipsum arguit ejus prophetia, qua graviter, vere et severe nomine Dei Sauli mortem, Hebræis cladem, ob scelera intentat et vaticinatur; quæ omnia ad litteram uti prædixerat Samuel, evenerunt; ut non dubium sit hanc non fuisse conjecturam vel illusionem diabolicam, sed verissimam prophetiam Deique oraculum.
Quarto, ita sentiunt plures et graviores auctores, nimirum S. Augustinus, De Cura pro mortuis, cap. xv, Josephus, lib. VI Antiq. xv, S. Ambrosius, in cap. I S. Lucæ, S. Hieronymus, in cap. vii Isaiæ, Justinus, Contra Tryphon., Abulensis, Lyranus, Cajetanus, Dionysius, Sanchez in I Regum, cap. xxviii, Rabanus et Palacius hic, S. Basilius, epist. 80, Bellarminus, lib. II De Purgat. vi, Thyræus, lib. I De Apparit. spirituum, cap. xvi, n. 410, qui æque ac S. Augustinus plura apparitionum spirituum, præsertim beatorum, exempla recenset.
Ad primum adversæ partis fundamentum respondeo Samuelem apparendo non obedivisse pythonissæ, nec ejus dæmonisque vi coactum fuisse sese ostendere Sauli; sed jussu Dei sponte occurisse pythonissæ, imo prævenisse et impedivisse ejus incantationem et effectum. Id liquet primo, ex eo quod, cum Saul consuluit pythonissam, illico se ei ostendit Samuel, antequam ipsa sua carmina magica recitare, ritusque magicos (qui morosi et longi sunt) ad evocandam umbram Samuelis exercere posset, ut patet I Reg. xxviii, 12: secundo, ex eo quod pythonissa turbata est, cum vidit Samuelem, antequam eum evocaret. Samuel ergo non a pythonissa, sed a Deo suscitatus, pythonissæ sponte occurrit, et incantationes prævenit, tum ut eas impediret ne dæmon responderet, ait Cajetanus; tum ut Saulem et Hebræos, pro hoc magiæ crimine aliisque sceleribus, denuntiatione mortis et cladis futuræ castigaret et plecteret.
Ita S. Augustinus, ad Simplic. lib. II Quæst. III: «Non est absurdum credere, inquit, ex aliqua dispensatione divinæ voluntatis permissum fuisse ut non invitus, nec dominante aut subjugante magica potentia, sed volens atque obtemperans occultæ dispensationi Dei, quæ et pythonissam illam et Saulem latebat, consentiret spiritus Prophetæ se ostendi aspectibus regis, divina eum sententia percussurus.»
Simili modo, cum Balaam vellet consulere dæmonem pro Balac rege Moab, prævenit eum angelus Dei, ac sublimem illam de Israele et Christo prophetiam per ipsummet Balaam edidit. Num. xxii, 32.
Sic quoque cum Ochozias rex Israel æger mitteret legatos, ad consulendum idolum Beelzebub de vita et sanitate sua, prævenit eos Elias, ac propter hoc peccatum illi ex Deo mortem prænuntiavit et intentavit, IV Reg. i, 16.
Dices: Samuel apparens ait Sauli: «Quare inquietasti me ut suscitarer?» Ergo ad postulationem Saulis fuit suscitatus. Respondeo: Ita est; at non ad postulationem pythonissæ. Postulatio enim Saulis non causa, sed occasio fuit, cur Deus suscitarit Samuelem, ad Saulem castigandum et plectendum.
Ad secundum respondeo, to mecum eritis significare generatim et confuse locum statumque defunctorum, non autem particulatim et distincte ejus receptaculum et sedem, an scilicet is limbus patrum futurus esset, an gehenna, q. d. Cras tu et filii tui moriemini, et apponemini ad mortuos, ac mecum eritis in loco statuque mortuorum, puta apud inferos; sed dispari sorte et receptaculo, ego enim in limbo sum, tu descendes ad gehennam: «Nec enim ibi Saul malus, ubi Jonathas bonus meruit recipi,» ait Beda. Et S. Augustinus, loco citato, ad Simplic.: «To mecum eris, inquit, non ad æqualitatem felicitatis, sed ad parem conditionem mortis referatur; quod uterque homo fuerit, et uterque mori potuerit, jamque mortuus mortem vivo prænuntiabat.»
Ex dictis patet quantam laudem et gloriam mereatur Samuel. Theodoretus, Quæst. LIV, in lib. I Regum, eum non tantum sanctissimum, sed et «divinissimum» nuncupat; Philo, lib. De Temulentia, «Regum Prophetarumque maximum,» imo homine sublimiorem: «Samuel, inquit, fortassis homo; accipitur tamen non ut compositum animal, sed ut mens solo Dei cultu ac ministerio gaudens.» Sic Moysen idem Philo, lib. I Vitæ ejus, scribit «stupori fuisse omnibus familiaribus, tanquam novum naturæ miraculum, incertis qualis mens habitaret in ejus corpore, humanane an divina.» Subdit Philo, lib. De Temulentia, Samuelem Nazaræum fuisse, ac nec vinum nec siceram bibisse usque ad finem vitæ; causam adjicit: «Adscriptus est enim in divinum exercitum, qui nunquam imperatoris sapientissimi præsidentia destituitur.» Denique Samuel tanti erat apud Deum meriti, ut oratio ejus efficacissima Moysis orationi validissimæ, qua toti Israeli, ob adoratum vitulum a Deo neci destinato, veniam impetravit, Exod. xxxii, æquetur a Jeremia xv, 1: «Si steterit, inquit, Moyses et Samuel coram me, non est anima mea ad populum istum.» Causam dat S. Gregorius, homil. 27 in Evangel., quod mansuetus fuerit ut Moyses, ac pro inimicis suis Deum exorarit. Quocirca S. Chrysostomus, hom. 2 De Sacerdot., de Samuele agens, eum fuisse asserit, «qui reliquos anteiret bonitate ac moribus, tantoque intervallo omnes retro Sanctos antecellere videretur, quantum in segetibus felices eminent spicæ.»
Ex dictis patet quantam laudem et gloriam mereatur Samuel. Theodoretus, Quæst. LIV, in lib. I Regum, eum non tantum sanctissimum, sed et «divinissimum» nuncupat; Philo, lib. De Temulentia, «Regum Prophetarumque maximum,» imo homine sublimiorem: «Samuel, inquit, fortassis homo; accipitur tamen non ut compositum animal, sed ut mens solo Dei cultu ac ministerio gaudens.» Sic Moysen idem Philo, lib. I Vitæ ejus, scribit «stupori fuisse omnibus familiaribus, tanquam novum naturæ miraculum, incertis qualis mens habitaret in ejus corpore, humanane an divina.» Subdit Philo, lib. De Temulentia, Samuelem Nazaræum fuisse, ac nec vinum nec siceram bibisse usque ad finem vitæ; causam adjicit: «Adscriptus est enim in divinum exercitum, qui nunquam imperatoris sapientissimi præsidentia destituitur.» Denique Samuel tanti erat apud Deum meriti, ut oratio ejus efficacissima Moysis orationi validissimæ, qua toti Israeli, ob adoratum vitulum a Deo neci destinato, veniam impetravit, Exod. xxxii, æquetur a Jeremia xv, 1: «Si steterit, inquit, Moyses et Samuel coram me, non est anima mea ad populum istum.» Causam dat S. Gregorius, homil. 27 in Evangel., quod mansuetus fuerit ut Moyses, ac pro inimicis suis Deum exorarit. Quocirca S. Chrysostomus, hom. 2 De Sacerdot., de Samuele agens, eum fuisse asserit, «qui reliquos anteiret bonitate ac moribus, tantoque intervallo omnes retro Sanctos antecellere videretur, quantum in segetibus felices eminent spicæ.»