Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Laudat Moysen usque ad vers. 7. Inde Aaronem usque ad vers. 28. Inde Phinees usque ad finem capitis. Laudat autem eos, tum ob præclara facinora, tum ob ingentia dona eis a Deo collata.
Textus Vulgatae: Ecclesiasticus 45:1-31
1. Dilectus Deo et hominibus Moyses: cujus memoria in benedictione est. 2. Similem illum fecit in gloria sanctorum, et magnificavit eum in timore inimicorum, et in verbis suis monstra placavit. 3. Glorificavit illum in conspectu regum, et jussit illi coram populo suo, et ostendit illi gloriam suam. 4. In fide et lenitate ipsius sanctum fecit illum, et elegit eum ex omni carne. 5. Audivit enim eum, et vocem ipsius, et induxit illum in nubem. 6. Et dedit illi coram præcepta, et legem vitæ et disciplinæ, docere Jacob testamentum suum, et judicia sua Israel. 7. Excelsum fecit Aaron fratrem ejus, et similem sibi de tribu Levi: 8. statuit ei testamentum æternum, et dedit illi sacerdotium gentis: et beatificavit illum in gloria, 9. et circumcinxit eum zona gloriæ, et induit eum stolam gloriæ, et coronavit eum in vasis virtutis. 10. Circumpedes, et femoralia, et humerale posuit ei, et cinxit illum tintinnabulis aureis plurimis in gyro, 11. dare sonitum in incessu suo, auditum facere sonitum in templo, in memoriam filiis gentis suæ. 12. Stolam sanctam auro, et hyacintho, et purpura, opus textile, viri sapientis, judicio et veritate præditi: 13. torto cocco opus artificis, gemmis pretiosis figuratis in ligatura auri, et opere lapidarii sculptis, in memoriam secundum numerum tribuum Israel. 14. Corona aurea super mitram ejus expressa signo sanctitatis, et gloria honoris: opus virtutis, et desideria oculorum ornata. 15. Sic pulchra ante ipsum non fuerunt talia usque ad originem, 16. Non est indutus illa alienigena aliquis, sed tantum filii ipsius soli, et nepotes ejus per omne tempus. 17. Sacrificia ipsius consumpta sunt igne quotidie. 18. Complevit Moyses manus ejus, et unxit illum oleo sancto. 19. Factum est illi in testamentum æternum, et semini ejus sicut
Prima Pars Capitis. Encomium Moysis
1. DILECTUS DEO ET HOMINIBUS (Syrus, dilectus coram Deo, et etiam in oculis hominum) MOYSES: CUJUS MEMORIA IN BENEDICTIONE EST. — Græce οὗ τὸ μνημόσυνον ἐν εὐλογίαις, id est, cujus memoriale in benedictionibus; Tigurina: Cujus beata est memoria; alii: Cujus memoria omnibus modis est benedicta; Vatablus: Est fausti ominis, ut crebro Moysis fideles, puta Hebræi, meminerint, et quoties meminerint, de eoque loquuntur, toties ei benedicant, id est eum laudent, glorificent, omnemque illi felicitatem et gloriam apprecentur. Hinc Rabbini usurparunt illam suam eulogiam, ut, quoties patrum vel virorum bene meritorum jam defunctorum meminerunt, dicant: Zichronam libracha, id est memoria eorum sit in benedictione.
Tropologice, S. Bernardus hanc sententiam adaptat sancto, uti nomine, sic et re, Benedicto, serm. De eo: «Dilectus sane Deo, inquit, et hominibus, cujus non sola præsentia in benedictione fuit, sicut sunt multi dilecti Deo soli, quia soli Deo jam cogniti; sed et memoria ejus etiam nunc in benedictione est. Nam et usque hodie in triplicem amoris Dominici confessionem, triplici hoc fructu pascit Domini gregem. Pascit vita, pascit doctrina, pascit intercessione. Per quem incessanter adjuti fructificate et vos charissimi; quoniam in hoc positi estis, ut eatis et fructum afferatis.»
2. SIMILEM ILLUM FECIT IN GLORIA SANCTORUM; ET MAGNIFICAVIT EUM IN TIMORE INIMICORUM, ET IN VERBIS SUIS MONSTRA PLACAVIT. — Syrus vertit: Magnificavit (vel nutrivit) eum in benedictionibus, et corroboravit eum ad terrores. Tria hic celebrat in Moyse: primo, quod «in gloria similem illum» fecerit «sanctorum,» id est similem sanctis, puta Patriarchis, Henoch, Abraham, Isaac et Jacob,
capite præcedenti celebratis; græce ὡμοίωσεν αὐτὸν δόξῃ ἁγίων, id est similem fecit gloriæ sanctorum. Ita Complutensia, Romana, Tigurina: Hunc gloriæ sanctorum (Vatablus: hunc gloria sanctis) æquiparavit; alii: Assimilavit eum gloria sanctis. Magna hæc est laus Moysis, quod tanta ejus sit gloria, ut gloriæ et gloriosis factis donisque summorum Patriarcharum, Abrahæ, Isaac et Jacob æquiparetur. Secundo, quod «magnificavit eum in timore inimicorum,» quia per Mosen tot prodigia in Ægypto et in deserto patrantem Deus incussit ingentem timorem et pavorem Pharaoni, Ægyptiis, Amalecitis, cæterisque Chananæis Hebræorum inimicis. Unde Tigurina vertit: Effecit eum magnum terrendis hostibus; alii proprie: Magnum eum fecit terroribus hostium, græce enim est in plurali, ἐν φόβοις, id est in timoribus vel terroribus. Timebant enim Ægyptii et gentes Moysen, quasi fulmen, et quasi Jovem suum tonantem et fulminantem, dum tonitribus, fulminibus, ignibus, grandinibus, cæterisque plagis prece a Deo elicitis verberabat Ægyptum. Unde audiit a Deo: «Constitui te Deum Pharaonis,» Exod. vii, 1. Quæ verba explicans S. Ambrosius, lib. De Paradiso, cap. ii, hanc eorum moralem dat causam: «Etenim, inquit, victor passionum omnium, nec ullis captus sæculi illecebris, qui omnem istam secundum corpus habitationem cœlestis puritate conversationis obduxerat, mentem regens, carnem subjiciens, et regia quadam auctoritate castigans, nomine Dei vocatus est, ad cujus similitudinem se perfectæ virtutis ubertate formaverat. Et ideo non legimus de eo sicut de cæteris; quia deficiens mortuus est, sed, per verbum Dei mortuus est; Deus enim neque defectionem aut diminutionem patitur, neque adjectionem capit. Unde et addit Scriptura: Quia nemo scit sepulturam ejus usque in hodiernum diem, ut translationem magis quam interitum intelligat.»
Tertio, quod «in verbis suis» (græce αὐτοῦ, id est ejus, scilicet Mosis) Deus «monstra placavit;» græce σημεῖα κατέπαυσε, id est signa vel portenta quiescere et cessare fecit; quia monstrosas et portentosas plagas ad preces Mosis inflictas, ejusdem prece sedabat et auferebat Deus, uti ranarum plagam sedavit, Exod. viii, 9. Contrarie Tigurina: Per hujus jussa, inquit, designavit miracula, ut to κατέπαυσε, quod alii vertunt cessare fecit, respondeat Hebr. הניח heniach, quod etiam verti potest, demisit, depexit, nisi malis solvit præstigias magorum Pharaonis, inquit Vatablus. Virga enim Mosis conversa ab eo in serpentem, devoravit virgas magorum ab eis pariter conversas in serpentes, Exod. vii, 12. Heniach enim significat quiescere fecit, posuit, demisit, deposuit; ut sensus sit: Moses fecit signa, id est plagas decem, quiescere in Ægypto, id est plagas has demisit in Ægyptum, ut illam occuparent, in eaque quiescerent. Sic enim ranæ, ciniphes, locustæ, grandines, et tenebræ jussu Mosis occuparunt totam
Ægyptum. Utrumque verum, utrumque magnificum et gloriosum Moysi; et utrum majus sit, incertum; tam enim gloriosum fuit Moysi plagas cœlestes ad nutum inhibere et sistere, quam easdem evocare et infligere. Quare Moyses fuit «miraculorum epilogus,» uti docet Nazianzenus, orat. 1. Porro Pomponius Lætus: «Monstrum, inquit, a monendo dictum est, velut monestrum, quod monstret futurum, et moneat voluntatem deorum; quod etiam prodigium, velut prædictum; et portentum, quod portendat; et ostentum, quod ostendat» rem novam prænuntiam futuri. Sic et Isidorus, lib. xi Origin. cap. iii, nisi quod «prodigia» interpretetur quod «porro dicant,» id est futura prædicant. Sic Xerxi vulpes ex equa genita, regnum ejus dissolvi portendit. Sic plagæ hæ Moysis erant monstra, quia portendebant et monstrabant, imo efficiebant imminens Ægypto et Pharaoni exitium.
3. GLORIFICAVIT ILLUM IN CONSPECTU REGUM, ET JUSSIT ILLI CORAM POPULO SUO, ET OSTENDIT ILLI GLORIAM SUAM. — Quartum Moysis encomium est, quod Deus per tot prodigia, plagas et victorias, quas per Moysen patravit, gloriosum eum fecerit coram Pharaone rege Ægypti, Agag rege Amalec, Og rege Basan, et Seon rege Amorrhæorum; quos omnes Moses regnis privavit, et occidit; ob quæ gloriam ejus admirati sunt et celebrarunt omnes reges Chanaan, imo totius orbis. Quintum, quod «jussit illi coram populo suo,» id est quod præsentia populi, totoque populo spectante, Deus loquens cum Mose dedit illi jussa et mandata perferenda ad populum. Unde Græca habent, ἐνετείλατο αὐτῷ πρὸς λαὸν αὐτοῦ, id est, mandata dedit ei ad populum suum; Syrus, de populo suo. Id fecit Deus, cum in Sina dedit Moysi tabulas lapideas Decalogi, cæteraque præcepta cæremonialia et judicialia; deinde cum ad ostium tabernaculi de more cum Moyse colloquens in oculis populi, ei significabat quid tam ab ipso quam populo fieri vellet, Exod. xx et seq., Levit. i, 1, et alibi sæpe. Sextum est, quod «ostendit illi gloriam suam;» Syrus, honorem vel majestatem suam; cum scilicet coram Moyse in spelunca posito angelus Deum repræsentans, ingenti lumine et gloria coruscus pertransivit, eique tergum, non faciem ostendit, uti ei promiserat dicens: «Videbis posteriora mea: faciem autem meam videre non poteris.» Unde S. Augustinus, et alii putant Moysen tunc vidisse divinam essentiam; verum id non est verius, uti ostendi Exod. xxxiii et xxxiv.
4. IN FIDE ET LENITATE IPSIUS SANCTUM FECIT ILLUM, ET ELEGIT EUM EX OMNI CARNE. — Syrus: In ejus fide et in ipsius mansuetudine elegit eum ex omnibus hominibus. Septimum est hoc Mosis elogium. Per fidem accipi potest primo, fides proprie dicta; secundo, fiducia in Deum; tertio, et aptissime fidelitas, juxta illud Dei de Moyse: «Moyses in omni domo mea fidelissimus est,»
Numer. xii. Moyses enim fidelissime Dei mandata apud populum exsequebatur. Per lenitatem intellige mansuetudinem, de qua ibidem dicitur: «Erat Moyses vir mitissimus,» etc. Et, id est idcirco, scilicet ob tantam Moysis fidelitatem et mansuetudinem, Deus «elegit eum ex omni carne;» quia ex omnibus hominibus eum unum delegit, qui esset legatus Dei ad Pharaonem, atque dux et moderator Israelis, eumque in manu potenti educeret ex Ægypto in terram promissam. Ad hæc enim fidelitas erga Deum, et lenitas erga proximos, maxime aptum efficiunt hominem; sic enim debemus esse lenes in proximum, ut tamen simus fideles Deo, nec ob nimiam lenitatem ejus offensas et injurias in Deum dissimulemus. Sic vicissim debemus fideles esse Deo, ut tamen non simus nimis rigidi, sed lenes in proximum, ut leniter ejus infirmitatem toleremus, lapsus erigamus, vacillationem solidemus. Unde Tigurina vertit: Sanctum reddidit hunc fide et placabilitate, et ex omnibus elegit mortalibus; alii: Fide et mansuetudine sanctificavit ipsum, et elegit eum ex omnibus hominibus. Igitur sicut Saul a Deo electus fuit in regem, quia non erat eo vir melior in Israel, I Reg. x, et sicut Petrus electus fuit in pontificem, quia maximæ erat charitatis, Joan. ult.; sic et Moyses ex omnibus hominibus electus fuit dux populi, quia non erat eo sanctior nec aptior.
nepos, sic definit: «Mansuetudo, ait, est constitutio animæ adversus iræ impetum immobilis, moderata temperies animæ.» Rursum sancta fidelium lenitas est charitas, vel certe charitatis comes, juxta illud Pauli: «Charitas patiens est, benigna est,» I Corinth. xiii.
Sanctus Eliæ apparuit, non in tonitru, non in fulgure, non in terræ motu, sed in sibilo auræ tenuis, III Reg. cap. xix, 12. Quocirca Ruffinus, Præfat. in Vitas Patr., agens de priscis anachoretis Sanctisque eximiis, prophetiæ et miraculorum dono illustribus: «Tantæ namque, inquit, in eis est fides, quod etiam montibus ut transferantur, valeant imperare. Sunt ergo ornati moribus, quieti, lenes, tranquilli, et charitatis vinculo velut quadam germanitate constricti.» Ita S. Bernardus, serm. De S. Malachia, docet eum his duabus alis ad sanctitatem evolasse, fide in prosperis, lenitate in adversis tolerandis: «In fide, ait, et lenitate ipsius sanctum fecit illum. Fide calcabat mundum, Joanne attestante, qui ait: Hæc est victoria, quæ vincit mundum, fides nostra, I Joan. v. Nam in spiritu lenitatis dura quælibet et adversa æquo animo tolerabat. Hinc quidem post Christum fide calcabat maria, ne caperetur illecebris; inde in patientia sua possidebat animam suam, ne molestiis frangeretur. De his enim duobus habes in Psalmo xc, casuros a latere tuo mille, et decem millia a dextris tuis, quod multo plures prosperitatis fallaciæ, quam adversitatis flagella dejiciant.» Idem, in Vigilia Nativit. serm. 5: «Sanctificamini hodie, et estote parati: sanctificamini, inquit, magis ac magis de virtute in virtutem proficiendo, et estote parati perseverando. In quibus tamen sanctificabimur? Legi de quodam dicente Scriptura: Quoniam in fide et lenitate ipsius sanctum fecit illum; neque enim hominibus sine lenitate, non plus quam Deo sine fide placere possibile est.» Præclare S. Chrysostomus, homil. 6 in Acta:
Non ita statim, inquit, medicus febricitantem a febribus liberarit sua cura, ut longanimus vir iracundum et præ iræ flagrantem, apprehensum refrigerabit per spiritum propriorum sermonum. Et quid de medicis dico? Neque ferrum ignitum et aquæ intinctum ita statim calorem amittit, sicut si incidat in animam longanimem homo iracundus.» Et mox: «Nam mansuetus quidem sibi ipsi est dulcis et aliis utilis; iracundus vero et sibi insuavis et aliis damnosus.» Idem, serm. De mansuetud. tom. v, docet mansuetum in domo, in Ecclesia, in civitate esse id quod sunt nervi in corpore, eum esse imitatorem Christi et similem Deo.
fuit Moyses, quorum quo major est celsitudo, eo admirabilior est animi demissio et mititas. Quocirca Marcus Antoninus Imperator, apud Lampridium, Spartianum et alios clementiam celebrans: «Hæc, inquit, Cæsarem deum fecit, hæc Augustum consecravit, hæc patrem tuum (Faustinam conjugem alloquitur) Pii nomine ornavit.» Et Plinius, in Panegyrico Trajani: «Quoniam armis, inquit, arma irritantur, metusque et terror infirma sunt vincula charitatis.» Et rursus: «Male vim suam potestas aliorum contumeliis experitur, male terrore concussio acquiritur, longeque valentior amor ad obtinendum, quod velis, quam timor; ideoque melius fides quam ferrum tuetur principem, plusque diligi quam timeri Cæsarem deceat.» Hac de causa S. Ambrosius, lib. I Offic. cap. xxii, ita sancit: «Disceptatio sine ira, suavitas sine amaritudine sit, monitio sine asperitate, hortatio sine offensa.» Vide eumdem, lib. II Offic. cap. vii, ubi Moysen exemplum mansuetudinis statuit. Verba ejus recitavi, cap. iii, 19; et S. Augustinum, De Sacra Virgin. cap. xxxv: «Mensura, ait, humilitatis cuique ex mensura ipsius magnitudinis data est.» Sic etiam hunc locum interpretatur Origenes, tract. 24, in cap. xxii Matth., probatque exemplo Christi: «Quantum enim, inquit, fuerat magnus, tantum se humiliavit.» Hujus rei similitudinem affert Guilielmus Paradinus, De Instit. princip.: «Sol enim, inquit, cum est altissime provectus in Zodiaco, tum tardissimi motus est: ita quo fortuna te subvexit altius, hoc oportet animo leniori minusve feroci esse.» Quocirca Chilonius, apud Laert., lib. I, cap. iv, potentiæ adjungendam mansuetudinem aiebat: «Ut a suis, inquit, princeps non tam metum extorqueat, quam imperet reverentiam; reverentiæ comes est amor, metus odium: amari autem non solum honestius est, verum etiam tutius.» Idem extende ad viros sapientia et virtute excelsos: hi enim si comites sint et humiles, longe erunt excelsiores, Deo et hominibus gratiores, ac diabolo formidabiliores. Nam, ut ait S. Chrysostomus, in illud Isaiæ, vi: Vidi Dominum, hom. 4: «Sicut nautæ qui vacuam habent navem, non metuunt piratarum insultum, sed qui habent onustam; piratæ enim eo properant, ubi aurum, ubi argentum, ubi lapides pretiosi sunt: sic diabolus non facile persequitur peccatorem, sed justum, ubi multæ sunt opes; quanto major es, tanto magis submitte teipsum.»
Moysi in lenitate, æque ac zelo, similis fuit S. Philastrius Episcopus Brixiensis, coævus S. Ambrosio et S. Augustino, qui eum dilaudat, epist. ad Quodvultdeum. Unde S. Gaudentius, S. Philastrii in episcopatu successor, hoc de eo edidit encomium: «Philastrius universum Romani orbis ambitum peragrans, quasi alter Paulus Dominicum seminat verbum, ut eo populorum pectoribus insito, omne martyrii genus pro Christo libentissime tolerare universi pollicerentur. Cumque adversus Gentiles, Judæos et hæreticos prædicasset, pluribus ad orthodoxæ fidei cultum revocatis, quorumdam infidelium verberibus affectus, non multo post ceu Dominica passione stigmatizatus, felicior animam Deo restituit. Quapropter reminiscamur, vehemens ille Philastrii patris nostri ardor quantam possederit in sanctis moribus lenitatem, illa celsitudo scientiæ quanta fuerit humilitate sublimis, illa divinarum rerum peritia quam fuerit ignara terrestrium. Erat enim humanæ gloriæ nescius, acer divini honoris exactor, non quærens quæ sua erant, sed quæ Jesu Christi; amicitias sæculi et officia mundana contemnens, servitio Dei jugiter adhærebat. Erat idem Sanctus ira brevis, indulgentia facilis, superans patientia, humanitate devincens, in corripiendo districtus, in relaxando absolutus, liber in agendo, omni ætati et conditioni et sexui mira benignitate communis, humillimis quibuscumque conjunctus.»
5. AUDIVIT ENIM EUM, ET VOCEM IPSIUS, ET INDUXIT ILLUM IN NUBEM. — Ita Romana, licet Græca moderna et Rabanus legant: Auditam fecit illi vocem suam, vel, ut Complutensia, audire fecit (ἀκουτίσαι enim est audire facere) eum vocem suam, cum scilicet ex Sina Deus per Angelum tubali voce decalogum promulgavit, cæteraque præcepta judicialia et cæremonialia Moysi ore tenus tradidit. Eodem sensu accipi potest Latina versio Vulgata, q. d. Deus elegit Moysen ex omni carne in populi sui ducem; quia hac Dei electione factum est, ut unus Moyses præ cæteris audiret Deum et (to et exegeticum est, significans id est) vocem ipsius; quando scilicet cum Deo ore ad os tam in Sina quam ad ostium tabernaculi colloquebatur, ab eoque instituebatur dux, et docebatur modos ducendi et regendi populum; «et,» id est «idcirco induxit illum» Dominus «in nubem,» græce γνόφον, id est caliginem, in qua latebat seseque velabat majestas illa clarissima et immensa lux divinitatis; ut scilicet in ea proxime ad Deum accederet Moyses, cum eoque secretissime et familiarissime colloqueretur. Licet enim reliqua præterita «fecit, elegit, induxit» spectent ad Deum, tamen to audivit videtur spectare ad Moysen; id enim series materiæ et narrationis exigere videtur. Neque hæc enallage personarum nova est vel miranda, quia crebra in Scriptura et familiaris Hebræis; sæpe enim ab una persona transcunt ad aliam, nec tamen eam nominant, aut distinguunt, sed ex circumstantiis nominandam et distinguendam lectori relinquunt.
Si tamen ad eamdem personam hæc omnia præterita referre malis, puta ad Deum; sensus erit, q. d. Deus elegit Moysen ex omni carne, ut liquet ex effectu. Nam ob hanc Moysis electionem et dilectionem Deus audivit eum, id est vocem ipsius, cum ipse orans pro toto populo, jam internecioni ob adoratum vitulum aureum a Deo addicto, eidem suis precibus et meritis veniam impetravit, Exodi xxxii. Prior sensus magis videtur appositus, tum Græcis, tum iis quæ sequentur; quem exprimens Tigurina sic vertit: Vocem suam huic edidit audiendam, induxitque eum in nebulam.
viri sanctitate et contemplatione eximii, ut in ea Deum habitantem per umbram cernerent et audirent. De caligine hac vide S. Dionysium, De Divinis nominibus. Hinc disce illud: «Mereberis Deum, si homines fugeris.» Præclare S. Gregorius Nazianzenus, orat. 1: «Nihil, inquit, mihi tam optandum cuiquam esse videbatur, quam ut occlusis sensibus, atque extra mundum carnemque positus, et in seipsum collectus, nec nisi quantum necessitas exigit, quidquam humanarum rerum attingens, atque secum ipse et cum Deo colloquens, superiorem in rebus quæ sub aspectum cadunt, vitam agat, divinasque species puras semper, nec terrenis ullis et errantibus formis admixtas, in seipso circumferat; Deique et rerum divinarum purum omnino speculum sit, in diesque efficiatur, ac lucem per lucem assumat, clariorem videlicet per obscuriorem; jamque futuri ævi bonum percipiat, et cum angelis versetur, ac licet in terris sit, terram deserat, atque a Spiritu sursum collocetur.»
6. ET DEDIT ILLI CORAM PRÆCEPTA, ET LEGEM VITÆ ET DISCIPLINÆ, DOCERE JACOB TESTAMENTUM SUUM, ET JUDICIA SUA ISRAEL. — Ita Romana. Syrus: Disposuit coram eo legem vitæ et benedictionem, ad docendum eos qui sunt domus Israel, leges suas, et fœdera, et judicia sua. Perperam ergo multi legunt: Dedit illi cor ac præcepta; græce enim est, ἔδωκεν αὐτῷ κατὰ πρόσωπον ἐντολάς, id est dedit ei coram mandata; coram, id est in præsentia, in conspectu, q. d. Deus legem dedit Moysi non per internuntium quasi absens absenti, sed per seipsum coram, quasi præsens præsenti, loquens cum illo facie ad faciem. Alludit ad Exodi xxxiii, 11: «Loquebatur, inquit, Dominus ad Moysen, sicut solet loqui homo ad amicum suum.» Et Numer. xii, 8, ubi Moysen conferens et præferens aliis Prophetis, quibus Deus per visionem, vel per somnium loquebatur, de Moyse ait: «Ore ad os loquor ei palam, et non per ænigmata et figuras Dominum videt.» Legem vocat «vitæ,» tum quia lex docet quomodo recte juxta Deum et rationem sit vivendum; tum quia lex sui observatoribus promittebat longam et felicem vitam præsentem; tum quia si ex fide et charitate impleretur, præstabat vitam beatam et æternam. Alludit ad Levit. xviii, 5: «Custodite leges meas atque judicia, quæ faciens homo, vivet in eis.» Rursum legem vocat «disciplinæ,» græce ἐπιστήμης, id est scientiæ, quia lex docet veram scientiam practicam, quæ hominem docet quid agere, quid vitare debeat, ut Deo placeat, ab eoque gratia et gloria donetur. Noster vertit, «disciplinæ,» tum quia per legem Judæi erudiebantur quasi discipuli a præceptore; tum quia lex quasi disciplina castigabat et frenabat illicitos concupiscentiæ motus, et incompositos Judæorum mores.
Tertio, legem vocat «testamentum,» id est pactum; quia lex est conditio pacti inter Deum et homines initi. Pepigerat enim Deus cum Abraham, Isaac, Jacob, Moyse et Hebræis se eis fore Deum, id est patrem, tutorem et provisorem, hac conditione, si ipsi leges suas servarent, eique se servos fideles exhiberent. Quarto, legem vocat «judicia,» quia lex statuit et præscribit id quod æquum et justum est, ac secundum illam judices omnes in judiciis judicare debent; quare cum inter Hebræos erant lites, hæ omnes secundum legem et per legem judicandæ et dirimendæ erant. Unde Tigurina vertit: Huic præcepta coram tradidit, legem vitæ scientiæque ut pactum edoceret Jacob, et jus suum Israelem. Idem ergo est pactum, quod jus sive judicium; sicut idem est Jacob, qui Israel: Hebræi enim a suo Patriarcha, qui dictus est Jacob et Israel, nunc Jacob, nunc Israel vocantur: posterius ergo hemistichium explicat prius more Hebræo. Nonum est hoc encomium Moysis, quod fuit legislator divinus: legem enim, quam dedit Hebræis, ex ore Dei accepit.
Præclare S. Gregorius Nazianzenus, orat. 6: «Quis legislatorum, inquit, illustrissimus? Moyses; quis sacerdotum sanctissimus? Aaron: non minus pietate, quam corporibus fratres; vel potius ille quidem Pharaonis Deus, et Israelitarum antistes et legislator, et nubem ingrediens, et divinorum mysteriorum spectator, et præsul, et tabernaculi illius verus fabricator, quod a Deo, non ab homine constructum est: ambo autem æque sacerdotes, Psalm. xcviii: Moyses enim, ait ille, et Aaron inter sacerdotes ejus. Ille principum princeps, et sacerdotum sacerdos, Aarone pro lingua utens, ipsique vicissim in iis rebus operam navans quæ ad Deum pertinebant: hic illi statim secundus, alios autem dignitate et propinquitate ad Deum longe antecedens. Ambo Ægyptum vexantes, mare scindentes, Israelem trajicientes, hostes demergentes, panem superne trahentes, aquam hominum fidem superantem in deserto partim profundentes, partim edulcantes. Ambo per sanctam manuum extensionem, sublimiorisque mysterii figuram Amalecitas opprimentas. Ambo ad promissam terram duces viæ se præbentes, ac properantes. Ecquid hac imagine notius apertiusque cogitari potest?» Fuit ergo Moyses divinarum auctor legum, et divinitatis quasi vicarius; ille sacerdotum princeps, et sacerdos principum; ille maris et ventorum imperator; ille fontium, fluminum, nubis, ignis, cœli temperator; ille naturæ dominus, et miraculorum omnium opifex: ille tyrannorum domitor, et Pharaonis Deus. Plura de Moyse dixi, in Proœmio Pentateuchi.
Secunda Pars Capitis. Encomium Aaronis
7. EXCELSUM FECIT AARON FRATREM EJUS, ET SIMILEM SIBI DE TRIBU LEVI. — A Moyse principe transit ad Aaron fratrem Moysis, quem Deus elegit in primum pontificem Hebræorum, eumque hæreditarium, ut scilicet pontificatum ad posteros, puta ad primogenitos omnes ex se successive procreandos, transmitteret. Hunc ergo Deus extulit, «fecitque excelsum et similem sibi:» sibi, id est illi, puta Moysi, q. d. Deus assimilavit Aaronem Moysi; tum ratione genealogiæ, quia uterque ex eadem tribu Levi, quam Deus sibi in sacerdotalem elegit, adeoque ex eisdem parentibus est progenitus; tum quia Aaron fuit socius et administer Moysis in enuntiandis Dei jussis Pharaoni, ac in patrandis plagis et miraculis (ut patet Exod. vii et viii), ad educendum populum ex Ægypto, juxta illud: «Aaron frater tuus erit propheta tuus. Tu loqueris ei omnia quæ mando tibi: et ille loquetur ad Pharaonem, ut dimittat filios Israel de terra sua,» Exod. vii, 1. Quocirca Nazianzenus, orat. 1: «Aaron, inquit, secundum Moysen primas apud Deum obtinebat;» et orat. 6, eum vocat «sacerdotem sanctissimum.» Unde Græca habent, evexit, vel exaltavit, Aaronem sanctum, similem illi, fratrem ejus, ex tribu Levi. Tribus enim Levi a Deo electa et evecta erat ad sacerdotium, sicut tribus Juda ad regnum: unde Levitæ cæteris erant honoratiores, quasi dicati et consecrati Deo, uti modo sunt Religiosi et sacerdotes. Hinc «Levi» et Levita idem est, quod «copulatus,» Genes. xxix, 34, quod totus Deo copulari et adhærere debeat. Aliqui etiam «Levi» interpretantur «ipse mihi,» quasi Deus dicat: Ipse est Levita, hoc est, ipse totus mihi est consecratus, ipse totus est meus: ego illum in meum ministrum, in amicum, in filium cooptavi; ut ipse vicissim totum se mihi addicat et copulet, reliqua spernat et fastidiat. Hanc etymi rationem dat Philo, lib. De Plant. Noe: «Quod apud alios, inquit, alia sint in pretio; apud illum vero solum ille optimus maximus auctor rerum omnium.» Et post nonnulla: «Eadem (eamdem rerum mundi despicientiam) legislator sæpe docet eos qui non cupiunt creatis rebus ditescere, fastidientes quidquid gentium est, præ ingenti familiaritate ejus, quem solum habent pro divitiarum felicitatisque fine perfectissimo.»
In Græco non est ὕψωσε, id est extulit simpliciter, sed composite, ἀνύψωσεν, id est sursum extulit, superexaltavit, in sublime evexit. Syrus: Et exaltavit sicut illum sanctum Aaron de tribu Levi. In republica enim divina, ideoque summa est dignitas sacerdotii: sacerdos enim negotia reipublicæ tractat cum Deo, estque quasi internuntius
inter Deum et populum, ut tam Deum populo quam populum Deo conciliet. Quocirca S. Ambrosius, De Dignit. sacerdot. cap. iii, asserit «nihil esse in hoc sæculo excellentius sacerdotibus, nihil sublimius Episcopis reperiri.» Idem, in Levit. cap. x, ad Simplicianum: «In causa prophetiæ, inquit, Moyses præfertur sicut Propheta: ubi autem causa et munus et officium sacerdotii est, præfertur Aaron sicut sacerdos.» Hinc Aaron typum gessit Christi pontificis, uti idem ait, lib. II De Fide ad Gratian. sub initium. Rursum «sanctum,» id est Deo sacratum sanctumque sacerdotem: sic enim omnis sacerdos, quia Deo dicatus et consecratus, vocatur «sanctus,» etsi ob pravam vitam sit sceleratus. Hic tamen titulus eum assidue commonefacit, ut sicut officio, sic et vita sit sanctus. Unde S. Ambrosius, De Dignit. sacerd. cap. iii: «Digne, inquit, noscamus quod sumus: et quod sumus professione, actione potius quam nomine demonstremus: ut nomen congruat actioni, actio respondeat nomini; ne sit nomen inane, et crimen immane; ne sit honor sublimis, et vita deformis; ne sit deifica professio, et illicita actio; ne sit religiosus amictus, et irreligiosus provectus; ne locutionem simulemus columbinam, et mentem habeamus caninam; ne professionem monstremus ovinam, et ferocitatem habeamus lupinam.»
8. STATUIT EI TESTAMENTUM ÆTERNUM, ET DEDIT ILLI SACERDOTIUM GENTIS. — Syrus: Posuit illum in firmitatem populi. Pontifex enim est firmitas populi. Hæc est exaltatio et celsitudo Aaronis, quod Deus «testamento,» id est pacto æterno, statuerit et consignarit illi «sacerdotium,» et pontificatum suæ «gentis,» puta Hebræorum, sanciens ut in ejus progenie permaneret semper sacerdotium, adeo ut nullus posset esse sacerdos, nisi prognatus ex Aaron; ac nullus posset esse pontifex, nisi tanquam primogenitus descenderet ex Aaron. Vocatur «æternum,» non absolute, sed respective; quia scilicet duraturum erat semper, quamdiu duratura erat illa lex et religio judaismi. Mystice etiam «æternum,» quia in suo antitypo, puta in sacerdotio Christi et Christianorum (quod præfigurabat, cujusque erat typus), durabit in æternum: novum enim Christi sacerdotium implet et perficit vetus Aaronis sacerdotium. Unde Tigurina: Pactum æternum sanxit cum eo, commisitque ei sacerdotium populi.
tractarit: sic et eamdem communicavit fratri ejus Aaroni, quando jussit eum cum Mose ascendere in verticem montis Sina, ubi Deus gloriam suam videndam exhibebat, Exod. cap. xix, vers. 24. Verum pro gloria, græce est εὐκοσμία, id est ornatus et vestitus compositus, mundus et elegans. «Gloriam» ergo vocat ornatum vestium sacerdotalium et pontificalium, qui Aaronem gloriosum et quasi beatum efficiebat. Sensus ergo est, q. d. Deus Aaronem quasi felicem et beatum effecit tam glorioso sacerdotio, ejusque amictu et ornatu ita splendido et magnifico. Unde explicans subdit: ET CORONAVIT EUM IN VASIS VIRTUTIS, — id est instrumentis vestium eximiis, quibus ejus «virtus,» id est potestas, robur et auctoritas pontificalis declaretur, ob quam omnes eum honorabant, colebant et metuchant. Græce est, ἐστερέωσεν αὐτὸν ἐν σκεύεσι δόξης, firmavit eum in vasis fortitudinis; alii: roboravit eum vestibus roboris; Syrus, honoravit eum vestibus roboris. Nota, «Vasa» Hebræi vocant quælibet instrumenta, ac nominatim vestes, apparatus, ornamenta. Sic, Deut. xxii, 5, dicitur: «Non induetur mulier veste virili,» hebraice כלי איש kele isch, id est vasis viri. Xenophon, lib. iv Pædiæ Cyri, τὰ τῶν ἵππων σκεύη vocat ornamenta et stragula equorum. Imo σκεῦος feminine, idem est quod habitus, vestitus, cultus, ornatus, gestamen; et σκευάζω idem est quod apparo, compono, vestio, adorno, concinno, induo, instruo.
Rursum to virtutis (hebraice חיל chail) id est roboris, potestatis, majestatis, auctoritatis; item opulentiæ, divitiarum: opes enim efficiunt hominem potentem. Unde Tigurina vertit: Instruxit eum apparatu opulento; Vatablus, eximio: vestes enim pontificis erant intextæ auro et gemmis, ideoque pretiosæ et opulentæ, ac plenæ majestatis et magnificentiæ, quæ omnia significat hebræum chail, id est virtus. Pontifex enim hoc suo magnifico ornatu repræsentabat magnificentiam et majestatem Dei, cujus erat vicarius et vices gerens in terra. Addit tertio Palacius ex Galatino, vestes pontificis vocari «virtutis,» id est roboris, quia pontifex iis indutus dabat oracula, quod est opus magnæ virtutis et potentiæ: quin et in lamina aurea præferens nomen ineffabile Jehova, subinde patrabat miracula. Ita Jaddus pontifex hisce pontificalibus indutus occurrens Alexandro Magno Judæis infenso, eum sacro horrore ita perculit, ut sibi supplicem et Judæis benevolum ef-
fecerit, teste Josepho, lib. xii Antiquit. cap. viii, et de vestibus pontificis dicitur, Sap. xviii, 25: «His autem cessit qui exterminabat, et hæc extimuit.» Quarto, «virtus» accipi potest pro valore, arte, industria, ut opus virtutis sit opus affabre factum, et magna arte elaboratum: qua phrasi Itali et Galli insignem artificem vocant un vaillant homme. Mystice, Rabanus: «Vestimenta, inquit, pontificis non alia sunt, quam opera virtutum, et sapientiæ doctrina: quæ vere bonos sacerdotes ornant, cum in his conversari rite inveniuntur. Unde et hic dicitur: Coronavit illum in vasis virtutis: sapientes autem corde, quos ad faciendas easdem vestes, Deus spiritu prudentiæ replevit, ipsi sunt Prophetæ et Apostoli, cæterique doctores veritatis, qui nobis apertissime monstrant, quomodo vivere sacerdotes et ministri altaris, et qualiter docere debeant, sive exemplo suæ actionis, sive verbo exhortationis ostendunt.»
9. ET CIRCUMCINXIT EUM ZONA GLORIÆ. — Rabanus, Dionysius et alii pro gloriæ legunt justitiæ, quia zona hæc, inquit Palacius, cum esset ultimum pontificis ornamentum, perfectionem et justitiam Aaronis significabat, juxta illud quod de Christo ait Isaias, cap. xi: «Et erit justitia cingulum lumborum ejus.» Rursum pro zona græce est στολή, id est stola, amictus, vestis oblonga et usque ad talos demissa. Unde Tigurina: Eleganti cultu beatum reddidit, et amicivit habitu glorioso; alii: «Beavit illum præclaro ornatu, et induit eum stola gloriosa;» Syrus: Induit eum vestibus hyacinthinis. Noster forte pro στολή legit ζώνη, id est zona: huic enim proprie convenit to περιέζωσεν, id est circumcinxit, et quia stolam nominat vers. seq. Denique quia valde ornabat pontificem zona, eaque duplex: prior, interior communis omnibus sacerdotibus, qua tunicam lineam succingebant: secunda, exterior, propria pontifici, ex purpura, cocco, hyacintho et bysso retorta, quæ cingebant Ephod et Rationale, ideoque augusta erat, et balteus vocabatur; de qua dixi Exod. xxviii, 39. ET INDUIT EUM STOLAM GLORIÆ, — id est vestem gloriosam: nec enim pontifex vestem habuit quæ proprie diceretur stola. Stola ergo quamlibet vestem, amictum et ornatum significat, ἀπὸ τοῦ στέλλεσθαι,
id est induendo, dicta. Sic Josephus, xv Antiquit. cap. ult., stolam pontificiam vocat pontificis amictum, de cujus custodia inter reges et præsides certatum asserit. Nota: to gloriæ ter hic repetitur, ut significetur trina, id est plena et omnimoda gloria, q. d. Amictus pontificis terque quaterque, hoc est omnimode et quaquaversum, erat gloriosus: pontifex enim non minus dignitatis ab eo mutuabatur quam beati a dotibus gloriosis, imo gloria pontificis gloriæ Beatorum erat specimen et imago, adeo ut qui viderent pontificem in habitu hoc glorioso, non tam hominem quam beatum vel angelum e cœlo lapsum, imo numen aliquod intueri sibi viderentur; uti contigit Alexandro Magno, cum ei occurrit Jaddo pontifex, teste Josepho, lib. xi Antiquit. cap. viii. Græce est, ἐνέδυσεν αὐτὸν συντέλειαν καυχήματος, id est, ut Complutensia: induit eum consummatione gloriationis; Tigurina: Perfecta magnificentia ornavit eum; alii: Vestiit
eum consummata gloriatione. Unde explicans subdit:
10 et 11. CIRCUMPEDES, ET FEMORALIA, ET HUMERALE POSUIT EI (id est, ut alii legunt, imposuit ei, hoc est induit eum), ET CINXIT ILLUM TINTINNABULIS AUREIS PLURIMIS IN GYRO, DARE SONITUM IN INCESSU SUO, AUDITUM FACERE SONITUM IN TEMPLO, IN MEMORIAM FILIIS GENTIS SUÆ. — Per circumpedes, vel, ut multi legunt, circumpedites, primo, Lyranus et Dionysius intelligunt sandalia: hæc enim circumdant teguntque pedes. Secundo, melius Rabanus accipit tunicam lineam, quæ communis erat pontifici cum aliis sacerdotibus; hæc enim usque ad pedes porrigebatur. Tertio, optime accipias tunicam hyacinthinam quæ propria erat pontifici, quæque, Exodi xxviii, 4, vocatur מעיל meil: hæc enim circumcingebat pedes, ut «circumpedes» dici posset: unde græce est ποδήρης, quo nomine Septuaginta (quos sequi solet Siracides) vocant tunicam hyacinthinam pontificis, Exod. xxviii. Esto S. Hieronymus, epist. ad Fabiolam, tunicam lineam vocet quoque ποδήρη, id est talarem, eo quod ad πόδα, id est pedes et talos, esset demissa, æque ac tunica hyacinthina. Pro femoralia, græce est περισκελῆ; hoc enim nomine Septuaginta, Exod. xxviii, 42, vocant feminalia vel femoralia. Siracides ea hic in Græco primo loco ponit, quia ipsa erant prima et intima vestis pontificis, æque ac cujuslibet sacerdotis.
Pro «humerale» græce est ἐπωμίς, quo nomine Septuaginta, Exod. xxv, 7, vertunt Hebræum אפוד ephod, quod erat palliolum tegens humeros usque ad renes, contextum ex filis aureis, hyacinthinis, coccineis, purpureis et byssinis, ideoque suo fulgore perstringens oculos instar caracallarum, ait S. Hieronymus, epist. ad Fabiolam. In hujus ephod medio ante pectus erat hiatus, qui implebatur Rationali quadrangulo, mira pulchritudine contexto, in quo erant duodecim lapides pretiosi, insculpti nominibus duodecim tribuum, de quibus fuse egi Exod. xxviii.
Tropologice, breviter S. Gregorius, II part. Pastor. cap. iii, singula hæc moribus sacerdotis adaptat: «In sacerdotis, inquit, habitu aurum fulget, ut in eo intellectus sapientiæ principaliter emicet: cui hyacinthus adjungitur, ut per omne quod intelligendo penetrat, non ad favores infimos, sed ad amorem cœlestium surgat. Purpura permiscetur, ut sacerdotale cor in semetipso suggestiones vitiorum reprimat, eisque veluti ex regia potestate contradicat. Bis intinctus coccus adjungitur, ut omnia virtutum bona ex charitate decorentur: quæ quia Deum et proximum diligit, quasi ex duplici tinctura fulgescit. Quid vero per byssum, nisi candens decore munditiæ castitas designatur? Quæ byssus torta pulchritudini superhumeralis innectitur; quia tunc castimonia ad perfectum munditiæ candorem ducitur, cum per abstinentiam caro fatigatur.»
Addit tintinnabula, quæ ex fimbria tunicæ hyacinthinæ dependebant numero 72, ait S. Hieronymus ad Fabiolam, erantque ex auro, immixta totidem malis punicis (quæ proinde hic in Græco addita sunt) contextis ex cocco, purpura, hyacintho et bysso, ita ut alternis esset tintinnabulum et malum punicum. Causam subdit: «In memoriam filiis gentis suæ,» id est ut memores essent datæ legis in Sina clangente tuba. Aut potius, q. d. Ut populus hoc pulsu recordaretur divinæ majestatis, eamque revereretur in pontifice templum ingrediente ad sacra Dei obeunda. Vide dicta Exod. xxviii, 35. Minus recte vertit Tigurina: Ad filiorum populi sui commendationem; μνημόσυνον enim memoriale et memoriam significat, non commendationem.
12. STOLAM SANCTAM, AURO, ET HYACINTHO, ET PURPURA, OPUS TEXTILE VIRI SAPIENTIS, JUDICIO ET VERITATE PRÆDITI. — Pro opus textile græce est ἔργον ποικιλτοῦ, quod Complutensia vertunt: opere polymitarii; Romana: variatoris; alii: phrygionis; alii: opere variegato; Tigurina: angusto habitu varii operis et artificii, quale est opus phrygionum sive acupictorum.
Stola, licet proprie sit vestis ad talos demissa, præsertim muliebris, tamen absolute quamlibet vestem significat, a στέλλω, id est vestio, induo. Hic ergo significat Rationale. Alludit enim ad Exod. xxviii, 4, ubi Septuaginta recensentes στολάς, id est vestes sanctas pontificis, primam ponunt περιστήθιον, id est pectorale, sive Rationale. Hoc ergo dicitur «stola,» id est vestis sancta, quia inter omnes uti erat pretiosissima, utpote e gemmis duodecim conflata, ita erat et sacratissima. In Rationali enim quasi habitabat Deus: nam in illo consulebatur, et per illud responsa dabat. Unde vocabatur λόγιον, id est oraculum. Sensus ergo est, q. d. Deus induit Aaronem quasi pontificem stolam sanctam, id est Rationale sanctum, quod erat opus textile ex filis aureis, hyacinthinis et purpureis contextum, a viro sapiente «judicio et veritate,» id est vera prudentia et arte ad illud texendum et ornandum prædito, puta a Beseleel, de quo dicit Deus, Exod. xxxi, 3: «Implevi eum spiritu Dei, sapientia, et intelligentia, et scientia in omni opere, ad excogitandum quidquid fabrefieri potest ex auro,» etc.
Græca jam aliter habent, nimirum, λογίῳ κρίσεως δηλώσεσιν ἀληθείας, id est, Rationali judicii signis vel manifestationibus veritatis; Tigurina: pectorali judicii (Vatablus: pectorali rituali; quia, inquit, eo ritu Deum consulere jubebatur) cum doctrina et veritate.
Per quæ significantur urim et tummim: hæc enim Septuaginta vertunt: δήλωσιν καὶ ἀλήθειαν, id est manifestationem et veritatem, eo quod Deus per ea pontifici se consulenti de re futura vel dubia manifestaret veritatem. Quidnam hæc fuerint fuse disputavi, Exod. xxviii, 30.
13. TORTO COCCO OPUS ARTIFICIS, GEMMIS PRETIOSIS FIGURATIS IN LIGATURA AURI, ET OPERE LAPIDARII SCULPTIS, IN MEMORIAM SECUNDUM NUMERUM FILIORUM ISRAEL. — Pro torto Græca Romana habent torta, scilicet stola: «cocco,» id est ex filis coccineis; Tigurina: Opere coccineis filis artificioso simul et pretiosis lapidibus sigillorum modo sculptis, opereque scalptoris alligatis in auro (alii: celaturis sigillaribus auro devinctis) cum scriptura monumenti causa incisa, secundum numerum tribuum Israel.
Pergit hic describere Rationalis fabricam, usum et finem, scilicet quod illud confectum erat «torto cocco,» id est ex filis coccineis tortis, duodecim gemmis auro illigatis, et incisis 12 tribuum nominibus insignitum, idque, «in memoriam secundum numerum filiorum Israel,» hoc est, ut pontifex in pectore gestans nomina duodecim tribuum Israel, memor esset se illas sinu et pectore suo debere amantissime complecti, easque omni charitate prosequi, pro eisque Deum assidue precari. Rursum «in memoriam,» scilicet Dei, ut Deus videns pontificem Rationali indutum, memor quasi redderetur filiorum Israel objectu Rationalis, in quo eorum nomina insculpta cernebat, ac eis juxta promissa patribus facta per omnia opitularetur.
14. CORONA AUREA (ita Romana, licet Jansenius et alii legant coronam auream, repete, imposuit ei) SUPER MITRAM EJUS EXPRESSA SIGNO SANCTITATIS, ET GLORIA HONORIS: OPUS VIRTUTIS, ET DESIDERIA OCULORUM ORNATA. — «Corona aurea» est lamina aurea, quæ instar dimidiæ coronæ, sive semicirculi, velabat et ornabat frontem pontificis, et ad utramque aurem porrigebatur, ubi vitta hyacinthina pileo capitis alligabatur. «Mitram,» græce μίτρα, vocat infulam pontificis, quam ita describit Josephus, lib. iii Antiq. cap. viii: «Pileo quasi cæteri sacerdotes utebatur, super quem exstabat alius consutilis ex hyacintho variatus: hunc aurea corona triplici ordine circumdabat.»
«Expressa signo sanctitatis,» quia scilicet in lamina hac quasi in signo, id est in sigillo, insculptum erat קדש לאדני kodes ladonai, id est sanctitas Domino, ut nimirum sanctissimi Dei pontificem se profiteretur, quem omnes reverentur, inque eo Deum venerarentur; utque hoc titulo moneretur, debere se sanctitatem Dei sui tam eloquio quam vita et moribus exprimere. Perinde ac Seraphini ministrantes et assistentes Deo, jugiter eum adorant inclamando: «Sanctus, sanctus, sanctus, Dominus Deus exercituum,» Isa. vi. Unde Sapiens, Sap. xviii, 24, ait, quod magnificentia Dei scripta fuit in diademate capitis pontificis. Nam pro Adonai, ut vulgo legitur, insculptum erat laminæ nomen «Jehova» tetragrammaton, quod Judæis adeo erat sanctum, ut
esset ἄρρητον, καὶ ἀνεκφώνητον, id est ineffabile: unde quoties illud occurrebat, eo reverentiæ causa suppresso, vice ejus pronuntiabant «Adonai;» quem morem gentis suæ, etiam Christus et Apostoli secuti sunt. Hinc vocatur «opus virtutis,» id est gloriæ et majestatis, ut dixi vers. 9. Addit Palacius dici «opus virtutis,» id est fortitudinis et potentiæ, quia nomen «Jehova» laminæ incisum patrabat miracula. Græce est ἐκτύπωμα σφραγῖδος ἁγιάσματος, quæ Siracides de more mutuatus est a Septuaginta, Exod. xxviii, 36, pro quibus Noster ibidem vertit: Sculpes opere cælatoris, Sanctum Domino (quod Complutensia vertunt sculpturam; Romana, efformationem) signaculi sanctitatis; Tigurina, in modum sigilli sancte sculpturata; alii: expressa figura sigilli sacri.
Addit tertio, quod hæc corona, puta lamina, pontifici fuerit «gloria honoris, et opus virtutis,» id est erat ornamentum illi gloriosum et honorificum eximio, augusto et reverendo opere, quod summam ejus virtutem, id est potestatem et auctoritatem demonstraret, fabrefactum; adeo ut ipsum esset «desideria oculorum ornata,» quod scilicet intuentium oculos et desideria ornatu suo et elegantia ad se rapiebat, et mire oblectabat; idque ad hoc, ut hac ratione pontifex omnes ad sui, et multo magis ad Dei amorem, desiderium, cultum et venerationem alliceret. Unde Sapiens, cap. xviii, 24: «In veste poderis, inquit, totus erat orbis terrarum, et parentum magnalia in quatuor ordinibus lapidum erant sculpta, et magnificentia tua in diademate capitis illius sculpta erat.»
Porro Græca Complutensia eleganter et nervose totam hanc sententiam sic efferunt: Coronam auream super mitram, sculpturam signaculi sanctitatis, gloriationem honoris, opera (in plurali: græce enim est ἔργα) virtutis, concupiscentias oculorum, ornata, pulchra; Tigurina: Aurea supra mitram corona (vestivit Aaronem) in modum sigilli, sancte sculpturata, ornamento honorifico, et eximio opere, oculorumque decoro ac spectabili oblectamento; alii: Corona aurea imposita cidari, expressa figura sigilli sacri, gloriatione honorifica, opere valido, concupiscentiis oculorum, ornamentis speciosis.
Porro hoc ordine et ritu vestes hasce omnes induebat pontifex. Primo, induebat femoralia, super hæc injiciebat tunicam lineam, eamque zona stringebat: huic superinduebat tunicam hyacinthinam, super quam ephod cum Rationali accingebat secunda zona: capiti imponebat tiaram, cui affixa erat lamina aurea cum hac inscriptione: Sanctum Domino. Octo ergo ejus erant vestes, scilicet femoralia, tunica linea, tunica hyacinthina, ephod, Rationale, zona, tiara, lamina aurea; quæ significabant octo dotes et virtutes necessarias sacerdoti et pontifici: «Quia in Rationali, ait Rabanus, plenitudo scientiæ exprimitur; in superhumerali bonorum operum actus; in tunica hyacinthina cœlestis conversatio; in tintinnabulis prædicatio sacri verbi; in tunica linea, quæ et hic circumpedes nominatur, eo quod ad talos pertingebat, consummatio castitatis insinuatur; in balteo continentia; in cidari, quæ caput tegebat, omnium sensuum custodia; in femoralibus vero castimonia corporis contra libidinem; corona autem supra mitram, in qua
expressum erat signum sanctitatis (ita habet codex; sed pro sanctitatis puto legendum sanctitatis: sic enim habet Siracides), hoc est nomen omnipotentis Dei, honorificentiam significat divinæ majestatis, quam in arce status nostri, et super omnia statuere debemus. Ita ut in omnibus actibus nostris, sermonibus et conversatione honorificetur Deus per Jesum Christum Dominum nostrum, qui est caput corporis Ecclesiæ, et salvator omnium, maxime fidelium.» Et S. Thomas, I II, Quæst. cii, art. 5, ad 10, in fine: «Sunt, inquit, quatuor omnibus sacerdotibus necessaria, scilicet castitas, quæ significatur per femoralia; puritas vitæ, quæ significatur per lineam tunicam; moderatio discretionis, quæ significatur per cingulum; et rectitudo intentionis, quæ significatur per tiaram protegentem caput. Sed præ his pontifices debent quatuor habere. Primo quidem, jugem Dei memoriam in contemplatione; et hoc significat lamina aurea habens nomen Dei in fronte. Secundo, quod supportent infirmitates populi; quod significat superhumerale. Tertio, quod habeant populum in corde et in visceribus, per sollicitudinem charitatis; quod significatur per Rationale. Quarto, quod habeant conversationem cœlestem per opera perfectionis; quod significatur per tunicam hyacinthinam. Unde et tunicæ hyacinthinæ adjunguntur in extremitate tintinnabula aurea, per quæ significatur doctrina divinorum, quæ debet conjungi cælesti conversationi pontificis. Adjunguntur etiam mala punica, per quæ significatur unitas fidei, et concordia in bonis moribus; quia sic conjuncta debet esse ejus doctrina, ut per eam fidei et pacis unitas non rumpatur.»
15. SIC PULCHRA ANTE IPSUM NON FUERUNT TALIA USQUE AD ORIGINEM, — scilicet ab origine mundi: græce enim est ἕως αἰῶνος, id est usque in sæculum, id est a sæculo, et ab origine sæculi. Minus recte aliqui legunt, usque ad orientem, q. d. Ab oriente mundo, quod idem est cum eo ab origine mundi, q. d. Esto repetas acta præcedentium sæculorum usque ad originem mundi, nil tam pulchrum in vestibus sacerdotum, nullum ornatum sacrum ita speciosum, ita augustum invenias, atque fuit amictus Aaronis; quia eum fecit Beseleel arte, non humana, sed divina, sive a Deo cœlitus sibi infusa, Exod. xxxi; quæ autem divina sunt, omnem artem humanam superant, ait Palacius.
16. NON EST INDUTUS ILLA (corona, sive lamina aurea præferente nomen Jehova, reliquaque veste sacra Aaronis) ALIENIGENA ALIQUIS, SED TANTUM FILII IPSIUS SOLI, ET NEPOTES EJUS PER OMNE TEMPUS. — Per alienigenam non tantum intellige Gentilem, sed et Judæum oriundum ex alia tribu et familia, quam Levi et Aaronis. Solus enim Aaron, ejusque filii et nepotes primogeniti succedentes patri in pontificatum, poterant indui vestibus hisce pontificalibus. Quod significabat primo, magnum privilegium Aaronis, quod scilicet non tantum ipsi, sed et posteris ejus, iisque solis, a Deo addictus, ac jure quasi hæreditario appropriatus sit pontificatus; secundo, magnam dignitatem et sanctitatem vestium pontificalium, utpote quibus nemo nisi posteri Aaronis, iique pontifices indui possent; tertio, allegorice significabat unum fore in lege nova pontificem; scilicet Christum figurabat Aaron, cujus vicarii et successores futuri essent Pontifices Romani, qui simili vestium splendore suum, imo Christi decorem, auctoritatem, majestatem repræsentarent. Ut enim esset una Ecclesia, voluit Christus unum ejus esset caput, scilicet Pontificem: sicut enim in uno corpore humano unum est caput, quod reliqua membra regit: ita in corpore mystico Ecclesiæ unum sit caput oportet, cujus membra sint reliqui fideles, qui a capite hoc regantur.
17. SACRIFICIA IPSIUS CONSUMPTA SUNT (Græce, ὡλοκαρπώθησαν, id est integra consumpta sunt, omnino combusta sunt tanquam holocausta, quæ tota cremabantur Deo) IGNE QUOTIDIE. — A vestibus transit ad sacrificia Aaronis, eaque celebrat primum ab igne cœlesti, qui ea consumpsit: Aaron enim consecratus pontifex a Mose illico primum sacrificium obtulit, eoque quasi primitias suas celebravit, quas ut Deus probaret, igne cœlitus demisso victimas ejus consumpsit, Levit. ix, 23: «Apparuitque, ait, gloria Domini omni multitudini: et ecce egressus ignis a Domino devoravit holocausta;» atque hic ignis cœlestis jussu Dei alitus in tabernaculo, deinceps cæteras posterorum omnium victimas absumpsit: quem quia non adhibuerunt Nadab et Abiu, sed communi igne thurificarunt, hinc igne divino combusti sunt, Levit. x, 2. Porro quod ait, «quotidie,» accipe de sacrificio jugi, puta duobus agnis, quorum unus mane, alter vespere quotidie Deo in holocaustum offerebatur, Exod. xxix, 38. De eo enim hic agi patet ex Græco, qui sic habet: Sacrificia ipsius (Complutensia pro αὐτοῦ, id est ipsius, legunt αὐτῶν, id est ipsorum: nec enim solus Aaron, sed quivis Sacerdos offerre poterat sacrificium juge) fient holocaustomata quotidie assidue bis. Primo enim offerebatur juge sacrificium: deinde cætera holocausta et victimæ, quæ eodem igne cœlesti sensim consumebantur, uti sancitur Levit. vi, 9. Unde Tigurina vertit: Solide (plane omnino) consumi solita sunt horum sacrificia, bina videlicet quotidiana assiduitate: ex ea enim hoc sacrificium vocabatur juge, sive assiduum et perenne. Hoc est secundum Aaronis encomium, æque ac officium, scilicet jus et potestas sacrificandi Deo.
18. COMPLEVIT MOYSES MANUS EJUS, ET UNXIT ILLUM OLEO SANCTO, — q. d. Moyses consecravit manus Aaronis, implendo illas tum oleo, quo eas consecrando perungebat, tum muneribus et victimis quas ipse initiandus et consecrandus pro sua consecratione Deo offerret, Levit. viii, ubi ritum consecrationis tam Aaronis in pontificem, quam filiorum ejus in sacerdotes, explicui. Nota est phrasis Hebræa, qua «implere» vel «complere
manus» significat consecrare, ob causas jam dictas; et quia «implere manus,» ait Jansenius, est eas perficere, eisque jus dare et potestatem offerendi Deo sacrificia; sic enim perficiuntur manus: quod non est aliud, quam consecrare eas, ut vertit S. Hieronymus, Num. iii, 3, Judic. xvii, 5, et 12, et III Reg. cap. xiii, 33, et alibi sæpe. Unde Tigurina vertit hoc loco: Manus hujus consecravit Moyses, et eum sacro inunxit oleo.
Tertium est hoc encomium Aaronis, quod per Moysen sacratus, Deoque consecratus sit Pontifex. Unde Syrus non verbum verbo, sed sensum reddens: Imposuit illi, inquit, Moyses manum suam, et unxit illum unctione sanctitatis.
19. FACTUM EST ILLI IN TESTAMENTUM ÆTERNUM, ET SEMINI EJUS SICUT DIES CŒLI, FUNGI SACERDOTIO, ET HABERE LAUDEM, ET GLORIFICARE POPULUM SUUM IN NOMINE EJUS, — q. d. Deus dedit et consignavit Aaroni «et semini,» id est posteris ejus, sacerdotium quasi pactum æternum, ut in ejus stirpe perennet et duret quamdiu durant dies cœli; dedit, inquam, illi «fungi sacerdotio et habere laudem,» id est habere officium laudandi Deum per hymnos, psalmos, sacrificia aliasque functiones sacras: græce enim est λειτουργεῖν αὐτῷ ἅμα καὶ ἱερατεύειν, id est ad ministrandum liturgia, id est sacro ministerio et sacerdotio fungendum: «Et glorificare populum suum,» græce εὐλογεῖν, id est, ut Syrus, benedicere populo, «in nomine suo,» puta suo pontificio jure et auctoritate, juxta ritum et formam sanctam a Deo, Num. vi, 24. Pro suo græce est αὐτοῦ, quod alii vertunt ipsius, scilicet Dei. Aliter Palacius, «glorificare populum,» inquit, est suis intercessionibus populo gloriam et felicitatem impetrare: pontifex enim adeo debet esse sanctus, ut ejus interventu Deus populum glorificet.
Hoc est quartum encomium, æque ac officium sacerdotis, scilicet laudare Deum, et bene precari populo. Hinc disce, quod, sicut angelorum est perpetim laudare Deum in cœlis, sic sacerdotum officium est eumdem jugiter laudare in terris: qua de causa Ecclesia Officium ecclesiasticum sanxit, illudque per horas distribuit, ut illud recitent sacerdotes, eoque singulis horis psallant laudentque Deum. Unde S. Ignatius, Martyr, et Episcopus Antiochenus, videns in raptu Angelos ἀντιφώνως, id est alternis vocibus et choris laudantes Deum, eumdem ritum et chorum psallendi in Ecclesiam induxit. Tigurina vertit: Pacto sempiterno concessum est huic et ejusdem progeniei, volvendis cœlo diebus ministrare Deo, simul et sacrificare, ejusque nomine fausta precari populo ipsius.
Ex hoc loco sumptum est Capitulum, quod in Officio ecclesiastico Confessoris Pontificis, ad Nonam legimus: «Fungi sacerdotio, et habere laudem in nomine ipsius (Græcum enim αὐτοῦ, tam verti potest ipsius, scilicet Dei vel populi, quam suo, uti vertit hic Noster), et offerre illi incensum dignum in odorem suavitatis.» Si enim tanta
fuit «gloria» Aaronis, longe major est gloria Pontificis et sacerdotum novi Testamenti, uti docet Apostolus, II Corinth. iii. Hi enim non carnes taurorum et hircorum, sed ipsum Christum Dei Filium immolant, Hebr. ix: quanta ergo deberet eorum esse puritas, sanctitas, reverentia, religio? Candide, sed vere et nervose, noster Thomas theologus didactus, De Imitatione Christi, lib. iv, cap. v: «Quando sacerdos, inquit, devote celebrat, Deum honorat, angelos lætificat, Ecclesiam ædificat, vivos adjuvat, defunctis requiem præstat, et sese omnium bonorum participem efficit.» Vide S. Gregorium, part. II Pastor. cap. iii, et lib. I Registri, epist. 24, S. Chrysostomum libris sex eximiis quos scripsit De Sacerdotio, S. Ambrosium, De Dignit. sacerdot.
20. IPSUM ELEGIT AB OMNI VIVENTE, OFFERRE SACRIFICIUM DEO, INCENSUM (Syrus, thura), ET BONUM ODOREM, IN MEMORIAM PLACARE PRO POPULO SUO. — Pro sacrificium, græce est κάρπωσις, id est munus, oblatio, sacrificium; ita dictum a κάρπος, id est fructus, eo quod victima cedat in fructum, id est in usum, honorem et possessionem Dei; vel, ut alii, quod victima esset fructus offerentis, utpote ejus labore vel opibus comparata, unde vertunt: «Elegit eum ex omni vivente, ad offerendum quod ex fructibus percepissent, Domino.» Sacrificium ergo significat victimam carneam, quam Aaron et quilibet sacerdos offerebat ante tabernaculum in altari holocaustorum, quod erat ante Sanctum sub dio, ut fumus et nidor carnium combustarum evaporaret et spargeretur per aerem. «Incensum» vero significat thymiama, quod offerebatur quotidie mane et vespere cum jugi sacrificio in altari thymiamatis, quod erat in ipso Sancto, Exod. xxx: «Incensum et bonum odorem,» id est incensum boni odoris, sive thymiama suave olens et odoratum. Est hendiadys.
Sensus ergo est, q. d. Deus sua singulari gratia non tam gratum faciente quam gratis data, ex tot millibus Hebræorum unum elegit Aaronem in sacerdotem et pontificem qui vel per se, vel per filios suos sacerdotes, offerret Deo sacrificium carneum in altari holocaustorum, et thymiama suaveolens in altari thymiamatis: idque primo, in honorem Dei, ut scilicet homines optima, quæ habent, offerrent Deo: alioqui Deus uti carnibus non pascitur, ita nec bonis odoribus in se delectatur, imo nec odoratum aut nares habet, quibus eos odoretur. Secundo, «in memoriam,» ut scilicet memorem quasi faceret Deum populi sui, «et placare,» id est ad placandum ipsum, ut nimirum Deus iratus reconciliaretur populo, aut non iratus propensior et faventior fieret populo, non quod victimæ legis veteris id facerent per se et ex opere operato, uti facit sacrificium et Sacramentum legis novæ; sed quod id præstarent ex opere operantis, puta ex devotione sacerdotum victimas sacrificantium, et laicorum easdem offerentium.
24. ET DEDIT ILLI IN PRÆCEPTIS SUIS POTESTATEM, IN TESTAMENTIS JUDICIORUM, DOCERE JACOB TESTIMONIA, ET IN LEGE SUA LUCEM DARE ISRAEL. — «Potestatem» intellige non dispensandi (nec enim pontifex poterat dispensare in lege divina), sed, ut sequitur, docendi, et explicandi legem Dei, eamque in dubiis interpretandi, et controversias definiendi. Interpretatio enim hæc et definitio jure divino competebat pontifici: hoc enim jus ei dedit Deus, Deut. xvii, 8: «Si difficile, inquit, et ambiguum apud te judicium esse perspexeris, etc., venies ad sacerdotes Levitici generis, et ad judicem qui fuerit illo tempore: quæresque ab eis, qui indicabunt tibi judicii veritatem.» Nota: Re idem sunt præcepta, testamenta, judicia, testimonia, lex; licet etymo et connotato differant; præcepta enim dicuntur «testamenta,» id est pacta, quia conditiones sunt pacti inter Deum et homines, uti superius dixi: eadem vocantur «judicia,» quia præscribebant id quod justum est: unde secundum ea judici judicandum erat, justaque ferenda sententia. Dedit ergo Deus Aaroni et successoribus «potestatem» jam dictam in «testamentis judiciorum,» id est in judiciis, hoc est in præceptis suis, quibus testatus est quid vellet ab eis fieri, quibusque pepigit fœdus cum Israele.
Unde potestatem hanc explicans subdit, «docere,» id est ad docendum, «Jacob,» id est Israelitas, «testimonia,» id est mandata Dei: «Et in lege sua lucem dare Israel,» id est legem Dei illustrare et explanare Israeli. Cum enim lex sit lux, utique qui legem docet, hic lucem dat. Unde Tigurina vertit: Eidem mandata sua (nam pro ἐν ἐντολαῖς, id est in præceptis, uti legit Noster, Tigurina cum Complutensibus legit ἐντολάς, id est præcepta, mandata) tradidit, et secundum præscripta jura potestatem, ut quæ testatus esset edoceret Jacob, et Israeli legem suam illustraret. Aliter Palacius: Dedit, inquit, Deus pontifici «potestatem in testamentis judiciorum,» id est, ut per testamenta, id est præcepta, populum suum judicaret, ut revera omnes pontifices, usque ad Samuelem populum judicaverunt; tempore vero Samuelis judicium sæculare translatum est ad Saul cæterosque reges. Nam David et Salomon hæc sæcularia judicabant, ut patet II Reg. xii et III Reg. iii, semper vero mansit in pontifice potestas judicandi causas valde dubias et difficiles, Deut. xvii, 8. Ita ipse. Sed hæc alibi examinanda.
Illud verum est, per «testamenta judiciorum» hic proprie accipi mandata non quælibet, sed judicialia et cæremonialia, in quibus sæpe dubium juris in judiciis occurrebat, quod a pontifice erat resolvendum et definiendum. Plane enim alludit ad Deut. xvii, 8: «Si difficile et ambiguum apud te judicium esse perspexeris inter sanguinem et sanguinem, causam et causam, lepram et lepram: et judicum intra portas tuas videris verba variari, etc., venies ad sacerdotes Levitici generis, et ad judicem,» puta pontificem. Vide ibi dicta. Ita Lyranus et Dionysius: «In testamentis judiciorum, inquit, id est in dispositionibus et pactis judicialium mandatorum dedit eis auctoritatem discernendi, quid esset in quibuscumque etiam arduis casibus sentiendum et observandum: quoniam difficiliores causæ et lites referebantur ad pontificis judicium.» Est hoc quintum Aaronis elogium.
22, 23 et 24. QUIA CONTRA EUM STETERUNT ALIENI, ET PROPTER INVIDIAM CIRCUMDEDERUNT ILLUM HOMINES IN DESERTO, QUI ERANT CUM DATHAN ET ABIRON, ET CONGREGATIO CORE IN IRACUNDIA. VIDIT DOMINUS DEUS, ET NON PLACUIT ILLI, ET CONSUMPTI SUNT IN IMPETU IRACUNDIÆ. FECIT ILLIS MONSTRA, ET CONSUMPSIT ILLOS IN FLAMMA IGNIS. — Syrus: Et creavit eis plagam, consumpsitque eos vi furoris sui. Sextum est hoc Aaronis elogium, quod scilicet Deus ejus æmulos, ei scilicet sacerdotium invidentes, Core, Dathan et Abiron cœlitus siderarit, et sacro igne concremarit, itaque Aaroni sacerdotium stabilierit, ejusque reverentiam et metum omnibus incusserit. Historia fuse enarratur, Num. xvi, ubi eam explicui. To quia non est in Græco, sed in Latinis passim, ac pendet ab eo quod sequitur: «Vidit Dominus Deus, et non placuit illi,» etc., q. d. Quia contra Aaronem a Deo constitutum pontificem insurrexerunt alieni; hinc Deus id videns eos gravi ultione, scilicet igne, cremavit et occidit. Vocat eos alienos, quia licet essent Israelitæ, erant tamen alii et alieni a familia Aaronis, cui Deus consignarat sacerdotium. Insuper «alieni,» id est adversi, hostes et æmuli Aaronis. Denique erant «alieni» a fide, obedientia, humilitate et spiritu suorum avorum, Abrahæ, Isaac et Jacob. «Monstra» vocat portenta insolita et inaudita novæ et prodigiosæ vindictæ, scilicet quod terra eos vivos dehisceret, socios vero eorum numero 250, flamma divina consumeret.
Unde Tigurina: Edidit in eos miracula, cum eos igne flammante suo confecit; alii: Fecit eis portenta, absumendo eos igne flammante. Aliter Palacius: Monstra, inquit, fuere dæmonum spectra. Cum enim terra sese aperuit, dæmones visi fuere, et flamma prorupit, quæ rebelles absumpsit. Sed de his dæmonum spectris nil habet Scriptura, Num. xvi.
Huc facit quod scribunt traduntque Rabbini in Pirke Avoth, et alibi dicentes: Decem prodigia patribus nostris ostensa sunt in domo sanctuarii: «Nulla mulier ob odorem sacrificiorum abortivit: nidorem nullum aut maleolentiam efflavit caro holocausti: ne minima quidem musca visa est in loco occisionis hostiarum: in die expiationis nihil pollutionis accidit sacerdoti magno: ignem altaris nulla exstinguere valuit quantalibet imbrium copia, sed nec ventus fumantem ignis recta sursum tendentis columnam suo turbine et impetu dissipavit: nihil defectus notatum est in omer, quæ est hordei mensura, quam se-
cundo die Paschæ sacerdos implere consueverat, neque in duobus panibus, sed nec in panibus propositionis, aut in pane facierum, qui mutabatur in singulas septimanas, et super auream sanctuarii mensam collocabatur. Et cum Hebræi, qui ad celebrandum Pascha convenerant, stantes a confluentis populi frequentia comprimerentur; nihilominus cum ad adorationem ventum est, laxe se positos, ac sine ulla irruentis turbæ compressione mirarentur. Serpens autem et scorpius quas, aculei aut veneni expertes nulli nocuerunt in die illa, et nemo proximo suo dixit: Arctor a circumstantibus me in loco in quo habito in Jerusalem.» Verum horum fides sit penes illos; olent enim quid cabalisticum, ne dicam Judaicum et fabulosum.
25. ET ADDIDIT AARON GLORIAM, ET DEDIT ILLI HEREDITATEM, ET PRIMITIAS FRUGUM TERRÆ DIVISIT ILLI. — Tigurina: Aaronem vero auxit gloria, et fructum ei constituit hæreditarium. Attribuit ei primitias primorum fructuum. Septimum est hoc Aaronis elogium, quod æmulis ejus confusione perpetua damnatis, Deus Aaroni gloriam accumulavit, eamque triplicem. Prima fuit, cum inter duodecim virgas duodecim tribuum sola Aaronis virga per miraculum floruit, fronduit, subitoque amygdala produxit; ut hoc portento Deus ostenderet se illum unum ex omnibus elegisse in pontificem, Num. xvii. Secunda fuit, quod omnes Levitas ejus ministerio addixerit: «Ego dedi vobis, inquit, fratres vestros Levitas de medio filiorum Israel, et tradidi donum Domino, ut serviant in ministeriis tabernaculi ejus,» Num. xviii, 6. Tertia fuit, quod suam hæreditatem, puta suas victimas, primitias, oblationes, ei consignavit; unde Syrus: Et posuit super Aaron honorem, deditque illi hæreditatem suam primitias sanctitatis.
26. PANEM IPSIS (scilicet Aaroni et filiis ejus sacerdotibus; ita Romana; minus recte aliqui legunt «ipsius») IN PRIMIS PARAVIT IN SATIETATEM: NAM ET SACRIFICIA DOMINI EDENT, QUÆ DEDIT ILLI ET SEMINI EJUS. — Per «panem» tum similam et panes inde confectos, qui Deo offerebantur (unde Syrus vertit, ordines panum), tum quemlibet cibum phrasi Hebræa accipe, q. d. Deus copiose ad satiem et abundantiam providit Aaroni et sacerdotibus de annona, «in primis,» id est in primitiis primisque fructibus, dando scilicet ei primitias (qui sunt optimi terræ fructus) totius Israelis. Hunc esse sensum liquet ex Græcis, quæ hæc cum primitiis, de quibus vers. præced. ita connectunt: Primitias primorum proventuum distribuit ei: in primis (in primitiis) panem præparavit in abundantia; Romana, panem, in primis paravit ad satietatem, id est usque ad satietatem, ut pane ad satiem vescerentur: «Nam et sacrificia Domini edent, quæ dedit illi et semini ejus,» puta filiis et posteris ejus sacerdotibus. Ingens hic erat proventus Aaronis et sacerdotum: nam omnes victimæ Dei (excepto holocausto, quod totum Deo cremabatur) eis cedebant. Cum enim sacrificium esset quasi Dei convivium, in quo Deus cum hominibus dignabatur quasi convivari, ac panes et carnes essent quasi cibus Dei, vinum vero quod libabatur esset quasi potus Dei; Deus qui cibo et potu non indiget, hæc omnia transtulit in sacerdotes, quasi suos domesticos, ac per eos hæc comedebat et bibebat. Sacerdotes ergo erant quasi os Dei, qui cibum et potum vice Dei comederent et biberent, itaque sacrificium Dei consumerent et perficerent.
27. CÆTERUM IN TERRA GENTES NON HEREDITABIT, ET PARS NON EST ILLI IN GENTE (Syrus: Non divisit divisionem cum eis): IPSE EST ENIM PARS EJUS, ET HEREDITAS. — Tigurina: Cæterum in terra populi nullam habet possessionem, nec in gente sua portionem adeptus est: nam ipse Dominus hæreditaria ejus obventio est. Octavum est hoc elogium Aaronis et sacerdotum, quod scilicet Deus in divisione terræ sanctæ per Josue, cap. xv, facta duodecim tribubus, exceperit tribum Levi sacerdotalem, nolueritque eam habere partem in terra; quia ipsemet volebat ejus esse pars et hæreditas, dando ei suas victimas, decimas, oblationes: idque ad hoc, ut Levitæ et sacerdotes toti sibi suoque cultui et ministerio vacarent, nec tam in terra quam in cœlo cum Deo et Angelis versarentur. Alludit Siracides, imo citat Num. xviii, 20, ubi Dominus Aaroni et posteris ita loquitur: «In terra eorum nihil possidebitis, nec habebitis partem inter eos: ego pars et hæreditas tua.» Ubi Septuaginta, quos sequitur Siracides, sic habent: In terra eorum non hæreditabis, et pars non erit tibi in illis: quoniam ego pars tua, et hæreditas tua. Dupliciter, inquit Palacius, Deus erat hæreditas sacerdotum, et quia dabat illis quæ populus ei offerebat, et quia volebat unicus esse eorum amor.
Audiant hæc sacerdotes et Prælati novæ legis, multoque magis sibi quam Aaroni et Aaronicis dici putent a Deo: «In terra nihil possidebitis, nec habebitis partem inter eos. Ego pars et hæreditas tua.» Tibi, o sacerdos, Deus est hæreditas opima, cœlestis et divina: ut quid terrenam, vilem et caducam ambis? ut quid terram cœlo, solum soli, aurum Deo præfers? Judaicum te ostendis sacerdotem, non Christianum, imo viliorem et deteriorem: Judaicus enim nil in terra possidebat: tu multa possides, et plura possidere cupis; agros agris, opes opibus, beneficia beneficiis insatiabiliter accumulas, quasi in æternum hic victurus, quasi hic paradisum et beatitudinem habiturus. Ubi est fides tua? ubi est spes tua? ubi cor tuum? ubi anima tua? utique in ære, non in æthere: «O curvæ in terras animæ, et cœlestium inanes!» Vide dicta Num. cap. xviii, vers. 20.
Tertia Pars Capitis. Encomium Phinees
28 et 29. PHINEES FILIUS ELEAZARI TERTIUS IN GLORIA EST, IMITANDO EUM IN TIMORE DOMINI: ET STARE IN REVERENTIA GENTIS: IN BONITATE ET ALACRITATE ANIMÆ SUÆ PLACUIT DEO PRO ISRAEL. — Id est, placavit Deum pro Israel, ut habent Græca. Ita legendum cum Romanis. Minus recte ergo Jansenius et alii legunt, placuit Deo Israel. Nota primo: Phinees dicitur tertius, scilicet ab Aarone, q. d. Primus sacerdos et pontifex a Deo institutus fuit Aaron, secundus Eleazarus Aaronis filius, tertius Phinees, filius Eleazari et Aaronis nepos. Ita Lyranus et Dionysius. Verum, quia non dicit, tertius in sacerdotio, sed «tertius in gloria;» hinc potius sensus est, q. d. In tribu Levi, cui Deus primitias consignavit, pontificatum et ducatum, primus in gloria factorum et portentorum eminens et eximius fuit Moyses, secundus Aaron, tertius Phinees: præterit enim Eleazarum filium Aaronis et patrem Phinees, quod de eo nil insigne et eximium narret S. Scriptura. Porro Arabicus aliter explicat to tertius, cum sic vertit: Et Phinees filius Eleazari, qui in sua giganteitate (id est gigantea fortitudine et robore) accepit tria genera de honore in zelo, quo zelatus est super civitate Israel; Syrus: Phinees quoque filius Eleazari, virtute sua assecutus est tres honores zelo, quo commotus est in Madianitide et in filium Israel, et quod steterit in scissione populi sui, et deprecatus est super Israel. Tres honores vocat triplicem gloriam triplicis virtutis, scilicet primo, zeli quo occidit Madianitidem; secundo, constantiæ qua stetit fidelis Deo in apostasia populi; tertio, orationis qua populo veniam a Deo impetravit.
Nota secundo: Pro in imitando eum, græce est, ἐν τῷ ζηλῶσαι αὐτόν. Quod primo verti potest, in imitando eum, cum scilicet Phinees imitatus est eum, scilicet Aaronem, avum suum in timore Dei, quia scilicet æque ac Aaron timuit, id est reveritus est, coluit et amavit Deum. Aut «eum,» scilicet Moysen, de quo initio capitis fuit sermo, a quo Phinees fuit tertius in gloria. Zelum enim Moysis æmulatus est Phinees, cum principem occidit, sicut Moyses cum Levitis Israelitas vitulum aureum adorantes occidit, Exod. xxxii, 28. Ita Palacius. Secundo, verti potest, in zelando eum, cum scilicet Phinees zelaretur «in timore Domini,» id est pro Dei timore, honore et cultu zelose occideret principem tribus Simeonis cum Madianitide fornicantem et idololatrantem. Ita Arabicus et Syrus. Historia fuse narratur Num. cap. xxv, ubi eam explicui. Unde Tigurina vertit: Porro gloria tertius ab his est Phinees Eleazaro natus, eo quod flagrarit studio religionis; Vatablus, eo quod animose se gesserit pro religione.
Timor enim Dei significat Dei cultum et religionem. Hinc S. Gregorius Nazianzenus, orat. 19, Phinees a zelo nuncupatum censet; laudans enim «Phinees zelum,» addit: «A quo etiam nomen obtinet.» Verum Phinees, vel, ut Hebræi dicunt, Pinchas (Septuaginta enim litteram chet, utpote gutturalem et durioris pronuntiationis, mollire solent et vertere per e; unde pro Corach vertunt Core, pro Tharach, Thare, pro Pasach, Phase; sic et pro Pinchas vertunt Phinees) zelum significare nequit, sed os vel aspectum, parcentis vel operientis, confidentis aut protegentis, ex פי pi, id est os, vel פנים panim, id est facies, et חס chas, id est parcere, vel operire, confidere. Ita Pagninus in Nomin. Hebræis. Forte Nazianzenus alludit ad Hebræorum opinionem, qui censuere Phinees esse eumdem cum Elia, ac proinde adhuc vivere. Similis enim fuit utriusque vita et zelus: Eliæ enim cognomen et epithetum fuit zelotes. Vide dicta Num. xxv, 13.
Nota tertio, «stare in reverentia gentis,» id est stando, vel cum stetit Phinees fidelis et constans «in reverentia,» id est in pudore, probro et ignominia, qua gens sua, puta Judæi ruebant in amplexus puellarum Madian cum eis fornicando, et colendo Beelphegor sive Priapum, Num. xxv. Legit Interpres per systolen ἐντροπῇ, id est reverentia, pudore; jam per diastolen legunt ἐν τροπῇ, id est in conversione, vel defectione et apostasia, cum scilicet Judæi a Deo apostatarunt colueruntque Beelphegor. Unde Tigurina vertit: Eo quod populo desciscenti obstiterit optima animi sui alacritate; alii: Eo quod steterit in defectione populi, alii: Quod statuerit se in defectione populi, scilicet hyperaspisten Dei, aut statuerit se quasi vallum et murum populi, ne totus rueret in scorta et idola: στῆναι enim tam activum est quam neutrum; tamque statuere quam stare significat.
Sensus ergo est, q. d. In tribu Levi sacerdotali post Moysen et Aaronem, tertius in gloria factorum illustris est Phinees, quia ipse imitatus est Moysis zelum in timore, id est cultu veri Dei, tuendo et propugnando, dum «in reverentia,» id est in ignominia publica fornicationis et idololatriæ Hebræorum, ipse fortis et alacriter insiliit in reum sceleris, eumque occidit, itaque turbam reliquam a scelere compescuit; quo facto tam heroico mirifice «placuit Deo pro Israel,» græce ἐξιλάσατο περὶ τοῦ Ἰσραήλ, id est, ut Complutenses et Romani, placavit (Deum) pro Israel; Tigurina, expiavit Israel. Ita enim placuit Deo hic zelus Phinees, ut eum populum idololatrantem perdere volentem placarit et exorarit, ejusque vindictam et plagam stiterit, Num. xxv. Quocirca R. Hillel,
in Pirke Avoth: «Estote, inquit, et exhibete vos tanquam filios et discipulos Aaron, qui pacem omni cura quærebat, eratque hominum amator, quos ad observantiam legis adducebat.» Item: «Qui honorem avidius quærit, honoris jacturam facit. Qui quod habet conditionis, non confert ad studium legis, hic tandem misere periturus est. Qui legem negligit, morte dignus est; et qui corona legis abutitur, hic etiam ex tunc succiditur.»
30. IDEO STATUIT ILLI TESTAMENTUM PACIS, PRINCIPEM SANCTORUM ET GENTIS SUÆ (Syrus: Propter hoc juravit illi Deus, quod ædificaret illi altare in tabernaculo Moysis, et posteris in templo Salomonis, ut in eo sacrificarent Deo), UT SIT ILLI ET SEMINI EJUS SACERDOTII DIGNITAS IN ÆTERNUM. — «Testamentum pacis» vocat pactum pacificum et prosperum, afferens pacem et felicitatem, ut scilicet Phinees pacifice et prospere præesset Israelitis, quasi divinus pontifex. Unde statuit eum «principem sanctorum,» ut scilicet quasi princeps præsideret sanctis, tum personis, puta Levitis et sacerdotibus, tum vasis et locis, puta tabernaculo in Sancto et Sancto sanctorum; imo statuit ut «sacerdotii,» id est pontificatus, «dignitas» in ejus familia permaneret «in æternum,» tamdiu scilicet quamdiu duratura erat lex vetus et judaismus. Esto enim pontificatus post Phinees fuerit translatus ad Heli, qui descendebat ex Ithamar, non ex Eleazar et Phinees, tamen id modico fuit tempore; nam mox a Salomone pontificatus restitutus fuit Sadoc, qui descendebat ex Phinees, ac deinceps in ejus familia semper mansit. Unde Machabæi, qui fuere pontifices, Phinees vocant patrem suum, I Machab. ii, 54: «Phinees,» inquit Mathathias, pater Judæ Machabæi et fratrum ejus, «pater noster, zelando zelum Dei, accepit testamentum sacerdotii æterni.» Vide dicta Numer. xxv, 13. Porro Vatablus clare vertit: «Quapropter Dominus pactum firmavit ei prosperitatis, antistitem fore sacrorum populique sui, et ipsum posteritatemque ejus perpetua sacerdotii magnificentia potituros.»
31. ET TESTAMENTUM DAVID REGI FILIO JESSE DE TRIBU JUDA, HEREDITAS IPSI ET SEMINI EJUS, UT DARET SAPIENTIAM IN COR NOSTRUM JUDICARE GENTEM SUAM IN JUSTITIA, NE ABOLERENTUR BONA IPSORUM, ET GLORIAM IPSORUM IN GENTEM EORUM ÆTERNAM FECIT. — To et est comparativum, sive nota comparationis et similitudinis cum versu præcedenti. Ab eo enim pendet hic versus, ejusque est quasi altera pars et dimidium ei connexum et innexum. Comparat enim et quasi combinat pactum Dei de sacerdotio perpetuando in familia Phinees, cum pacto Dei de regno perpetuando in familia David; unum enim illustrat et nobilitat alterum, æque ac populum Israel. Israeli enim Deus prospicere voluit de stabili et perpetua successione regum, ut rempublicam et politica; ac pontificum, ut Ecclesiam et sacra administrarent: in his enim duobus cardinibus versatur et volvitur felix regimen et administratio populi, et cujuslibet reipublicæ. Sensus ergo est, q. d. Sicut Deus dedit Phinees in spiritualibus sacerdotium æternum, sic pariter in civilibus dedit Davidi et posteris ejus regnum æternum, ut ipsi esset velut «hæreditas,» id est hæreditarium, idque ad hoc, ut Phinees et sacerdotes sapientiam docerent Israelitas, David vero et reges gentem juste judicarent, idque hoc fine, ne «bona ipsorum,» scilicet tum Davidis et Phinees, tum populi Israel unquam aboleantur: quare hac ratione «gloriam ipsorum» apud «gentem eorum,» puta apud Israelitas sæculorum omnium, «æternam» et perennantem effecit. Unde Syrus clare vertit: Atque etiam David filius Jesse hæreditatem regum (regiam) solus hæreditavit (sic), et hæreditas Aaron (puta pontificatus et sacerdotium) sibi et semini suo a Deo attributa et appropriata fuit. Nunc benedicite Deo, qui dedit vobis sapientiam cordis ad judicandum populum suum in nomine suo, ne in oblivionem veniat bonum (beatitudo, felicitas) illorum, et potestas eorum in universas sæculi generationes.
Porro in laude Phinees fit mentio Davidis, quia «David, ait Rabanus, in distributione ministrorum Domini (qua eos in viginti quatuor sortes divisit, ut vicibus suis ministrarent coram Domino), non minoravit gloriam Phinees, sed etiam auxit. Unde in Paralipomenon, ubi Coritæ super opera ministerii, custodes vestibulorum tabernaculi, et familiæ eorum per vices castrorum Domini custodientes introitum memorantur, ita subjungitur: Phinees autem filius Eleazari erat dux eorum coram Domino; ex hoc Hebræi tradunt, quod idem Phinees adhuc in eo tempore vixerit, et in tabernaculo vices ministrantium ordinaverit.»
Verum in hoc falluntur Hebræi; non enim potuit Phinees vivere usque ad tempora Davidis. Quare ille Phinees jam citatus ex I Paralip. ix, 20, alius fuit ab hoc nostro Phinees: ille enim fuit Levita duntaxat, hic noster vero fuit Pontifex, ille fuit post captivitatem Babylonicam, hic paulo post Moysen. Ita Lyranus, in I Paral. ix.
Græca hic obscura sunt, ac posteriorem partem optative efferunt hoc modo: Et testamentum Davidi filio (unus vetustus codex addit Jesse) ex tribu Juda, hæreditas regis filii, ex filio solo, hæreditas Aaron et semini ejus. Det vobis sapientiam in corde vestro, judicare populum suum in justitia, ne aboleantur bona ipsorum, et gloria eorum in generationes eorum. Ita legunt codices Romani emendati. Obscura hæc ita illustrat explicatque Vatablus: Porro quod Davidi Isai filio de tribu Juda pactum est, fructus hæreditarius regis filii e filio unici (id est nepotis unici, scilicet Christi, inquit Vatablus), fructus item hæreditarius Aaroni, ejusdemque progeniei pactus, corda nostra sapientia imbuat, qua juste regatur populus ipsius, ne bona ipsius aboleantur, aut sæculis eorum gloria ejus.