Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Praedicit cladem Egypti, ob incolarum dissidia, et superba ac stulta consilia principum, quibus Pharaonem in bellum et cladem induxerunt, vers. 11. Deinde, vers. 15, praedicit salutem et gratiam, quam Egypto afferet Christus: ita ut simul Egyptii et Assyrii cum Judaeis in Christi cultum et Ecclesiam conspirent.
Textus Vulgatae: Isaias 19:1-25
1. Onus Aegypti. Ecce Dominus ascendet super nubem levem, et ingredietur Aegyptum, et commovebuntur simulacra Aegypti a facie ejus, et cor Aegypti tabescet in medio ejus. 2. Et concurrere faciam Aegyptios adversus Aegyptios: et pugnabit vir contra fratrem suum, et vir contra amicum suum, civitas adversus civitatem, regnum adversus regnum. 3. Et dirumpetur spiritus Aegypti in visceribus ejus, et consilium ejus praecipitabo: et interrogabunt simulacra sua, et divinos suos, et pythones, et ariolos. 4. Et tradam Aegyptum in manu dominorum crudelium, et rex fortis dominabitur eorum, ait Dominus Deus exercituum. 5. Et arescet aqua de mari, et fluvius desolabitur, atque siccabitur. 6. Et deficient flumina: attenuabuntur, et siccabuntur rivi aggerum. Calamus et juncus marcescet: 7. nudabitur alveus rivi a fonte suo, et omnis sementis irrigua siccabitur, arescet, et non erit. 8. Et moerebunt piscatores, et lugebunt omnes mittentes in flumen hamum, et expandentes rete super faciem aquarum emarcescent. 9. Confundentur qui operabantur linum, pectentes et texentes subtilia. 10. Et erunt irrigua ejus flaccentia: omnes qui faciebant lacunas ad capiendos pisces. 11. Stulti principes Taneos, sapientes consiliarii Pharaonis, dederunt consilium insipiens. Quomodo dicetis Pharaoni: Filius sapientium ego, filius regum antiquorum? 12. Ubi nunc sunt sapientes tui? annuntient tibi, et indicent quid cogitaverit Dominus exercituum super Aegyptum. 13. Stulti facti sunt principes Taneos, emarcuerunt principes Mempheos, deceperunt Aegyptum, angulum populorum ejus. 14. Dominus miscuit in medio ejus spiritum vertiginis: et errare fecerunt Aegyptum in omni opere suo, sicut errat ebrius et vomens. 15. Et non erit Aegypto opus, quod faciat caput et caudam, incurvantem et refrenantem. 16. In die illa erit Aegyptus quasi mulieres, et stupebunt, et timebunt a facie commotionis manus Domini exercituum, quam ipse movebit super eam. 17. Et erit terra Juda Aegypto in pavorem: omnis, qui illius fuerit recordatus, pavebit a facie consilii Domini exercituum, quod ipse cogitavit super eam. 18. In die illa erunt quinque civitates in terra Aegypti, loquentes lingua Chanaan, et jurantes per Dominum exercituum: Civitas solis vocabitur una. 19. In die illa erit altare Domini in medio terrae Aegypti, et titulus Domini juxta terminum ejus. 20. Erit in signum, et in testimonium Domino exercituum in terra Aegypti. Clamabunt enim ad Dominum a facie tribulantis, et mittet eis salvatorem et propugnatorem, qui liberet eos. 21. Et cognoscetur Dominus ab Aegypto, et cognoscent Aegyptii Dominum in die illa, et colent eum in hostiis et in muneribus: et vota vovebunt Domino, et solvent. 22. Et percutiet Dominus Aegyptum plaga, et sanabit eam, et revertentur ad Dominum, et placabitur eis, et sanabit eos. 23. In die illa erit via de Aegypto in Assyrios, et intrabit Assyrius Aegyptum, et Aegyptius in Assyrios, et servient Aegyptii Assur. 24. In die illa erit Israel tertius Aegyptio et Assyrio: benedictio in medio terrae, 25. cui benedixit Dominus exercituum, dicens: Benedictus populus meus Aegypti, et opus manuum mearum Assyrio: haereditas autem mea Israel.
Versus 1: The burden of Egypt
1. Onus Aegypti. Mystice S. Bernardus, De Onere Aegypti, serm. 5, sic philosophatur:
Aegyptus interpretatur tenebrae. Sunt autem tenebrae ignorantiae, sunt et iniquitatis. Eia, fratres, non est leve hoc onus, quod de ignorantia nostrae caecitate portamus, nescientes in multis quid expediat, quid laudemus, quid improbemus; ita ut saepe dicamus malum bonum, et bonum malum. Sed et quid oremus sicut oportet nescimus, et in luce Scripturarum sicut in nocte incedimus. Qui ergo hujusmodi sunt, ab Aegypto onerantur, sed cum Aegypto non onerantur, cum illis scilicet qui Aegyptus sunt et tenebrae, filii tenebrarum, de quibus Dominus in Evangelio: Omnis qui male agit, odit lucem. Et Apostolus: Qui dormiunt, inquit, nocte dormiunt: et qui ebrii sunt, nocte ebrii sunt. Hi nimirum eo pondere poenae punientur, quo Aegyptum Propheta docet esse puniendum.
ECCE DOMINUS ASCENDET SUPER NUBEM LEVEM. Nubes symbolice et poetice hoc dicitur: solent enim Poetae, ut celeritatem et coelestem majestatem, Resp. robur, pugnam et victoriam Dei significent, dicere, Deum nubibus vehi, nubibus insidere et inequitare, quasi inde procellas, ventos, grandines et tonitrua in hostes jaculetur, si velit. Ita facit Psalmista, Psalm. XVII, 11. Unde S. Athanasius, lib. De Incarn. Verbi, legit, super nimbum levem.
Secundo, "nubes levis" significat exercitum Assyriorum velocissimum, cujus quasi dux et ductor fuit Deus, qui eos in Aegyptios celerrime et potentissime immisit, ut instar nubis densae fulmina, id est tela et sagittas, in Aegyptios vibraret, eosque prosterneret. Ita S. Hieronymus, S. Thomas, Haymo, Hugo et Lyranus. Vastata fuit Aegyptus, tum a Sennacherib, ut patebit cap. sequent.; tum a Nabuchodonosore, ut praedixit Jeremias, cap. XLVI, et Ezechiel, cap. XXX.
Allegorice, S. Cyrillus, Hieronymus, Procopius, Theodoretus hic, Eusebius, libro II Demonstrat. Christi, cap. IV, S. Athanasius, Augustinus, Bernardus, et alii quos citat Leo Castrius: Veniet Christus in nube levi, vel, ut Aquila vertit, in crassitudine levi, id est in corpore concepto de Spiritu Sancto, ex sacra Virgine Maria; sicut enim nubes ex spiritu et vapore terrae generatur: sic Christi corpus formatum est ex Spiritu Sancto, et terrena substantia deitatis solem temperante, quo vectus est Christus puer, fugiens Herodem in Aegyptum, quasi pariens pluviam, id est doctrinam spiritualem, qua paulo post Aegypto impluit tot sancta germina Monachorum, totque flores illustres Ecclesiae Alexandrinae sub S. Marco, et deinceps.
Secundo, idem S. Hieronymus, Cyrillus, Procopius et S. Ambrosius, Exhortat. ad Virgines, docent "nubem levem" esse B. Virginem, cujus ulnis Christus puer delatus est in Aegyptum, ibique statim deorum simulacra confregit, uti S. Hieronymus et alii multi tradunt. Vide dicta Jeremiae cap. XLIV, in fine. Unde Palladius in Lausiaca, cap. LII, et Ruffinus, lib. II, cap. VII: "Vidimus, inquit, in Thebaide in finibus Hermopolis templum, in quo ingresso urbem Salvatore ceciderunt omnia simulacra in faciem super terram." Porro B. Virgo dicitur nubes levis, quia nullius concupiscentiae, aut conjugii onere praegravata, inquit S. Hieronymus, super omnes res terrenas, quasi nubes, ait Procopius, eminebat, mundumque suo peccatorum foenore et onere alleviabat. Haec nobis pluit Christum, et per eum interna mentis nostrae humectat, ac concupiscentiam restinguit. Ita S. Ambrosius, lib. De Instit. Virginis.
Tertio, Procopius per nubem accipit baptismum. Christus ergo primum ingressus est in Aegyptum in nube levi, cum incarnatus corpore ex Virgine assumpto, ejus brachiis veluti curru Cherubico eo delatus est. Postea vero ingressus est, veluti in nube gravi aquis onerata, quae rorem pluviamque baptismi coelestem, post ascensionem in Aegyptios effudit.
Egregie ergo solvit hospitium Christus Aegypto, quando illa tot idolorum monstris superstitiose addictam, ad Dei unius cultum salutemque traduxit, imo tot Religiosorum et virginum examina in ea erexit, ut dicat S. Chrysostomus, homil. 8 in Matth., Aegyptum a Christo in paradisum esse conversam, ibique innumerabiles Angelorum coetus in corporibus fulgere mortalibus: "Non ita varii, inquit, astrorum choris coelum refulget, ut Aegyptus innumeris monachorum ac virginum distinguitur et illustratur habitaculis." Mercurius Trismegistus apud S. Augustinum, lib. VIII De Civitate, cap. XIV: "Aegyptus, inquit, imago est coeli, imo totius mundi templum." Hoc verum fuit tempore non Trismegisti, sed Christi: tunc enim ipsa fuit imago coeli, et vitae angelicae, Deique templum.
ET COMMOVEBUNTUR SIMULACRA AEGYPTI. q. d. Assyrii spoliabunt et diripient templa, deosque aureos et argenteos Aegyptiorum, eosque cum Aegyptiis in Babylonem captivos abducent, uti ait Jeremias cap. XLIII, vers. 12. Porro ex Aegypto quasi ex fonte fluxisse idololatriam in Graecos, docet Herodotus in Euterpe.
Allegorice, idola Aegypti corruerunt, cum Christus puer illam ingressus est, uti jam dixi: sed perfecit id Theodosius Imperator, qui in Aegypto templa Canopi, Isidis, Serapidis, et in toto orbe delubra idolorum evertit, anno Christi 379. Vide Baronium. Rursum Aegyptus est mundus, quem debellavit Christus, cum ejus idola, errores et vitia per Apostolos dejecit et contrivit: "Aegyptus totus orbis intelligitur superstitionis et maledictionis elogio," ait Tertullianus, lib. Contra Judaeos, cap. IX.
ET COR AEGYPTI TABESCET. Vatablus, liquescet, q. d. Sicut cera tabescit, liquescit et defluit coram igne: ita animus et spiritus Aegyptiorum frangetur, mollescet et concidet coram Assyriis et Babyloniis.
Versus 2: And I will Set the Egyptians Against the Egyptians
2. ET CONCURRERE FACIAM AEGYPTIOS ADVERSUS AEGYPTIOS. Quia, cum Assyrii Aegyptum invaderent, facta est inter Aegyptios discordia, primo animorum, deinde armorum: cum enim alii se Assyriis dedere, alii repugnare vellent, orta est inter eos seditio, ut mutua se caede conficerent.
REGNUM ADVERSUS REGNUM. Septuaginta, νομὸς ἐπὶ νομόν, quod non bene vertit Interpres Bibliorum Regiorum, lex contra legem. Nam Septuaginta νομὸν metonymice vocant provinciam, vel dioecesim, quae vulgo territorium, vel jurisdictio dicitur: haec enim quaeque suas habet peculiares leges et jura. Ita ex Procopio et Epiphanio Leo Castrius. Unde Plinius, et ex eo Ortelius in Theatro, nomos interpretatur praefecturas, quas in Aegypto Ortelius numerat sexaginta sex.
Versus 5: And the Waters will Dry up from the Sea
5. Et arescet aqua de mari. Scriptura mare vocat aquarum copiam. Nilus ergo hic vocatur mare; hic enim, nisi supra duodecim cubitos intumescat, et oppleat Aegypti agros, famem inducit Aegypto, ut alibi dixi ex Plinio, lib. V, cap. IX, q. d. Inducam raritatem aquae Nilo, ut non exundet, itaque sterilitatem et famem afferam Aegypto. Addit S. Hieronymus: Naturale, inquit, est, ut Dei iram et gentis cladem sequantur siccitas et pestilentia, atque adversus peccatores omnia elementa desaeviant.
Secundo, haec uti et sequentia usque ad vers. 11, accipi possunt metaphorice et figurate, scilicet ut in fluvio regnum, in rivis duces, in virore, calamo, junco, papyro, cunctam Aegypti abundantiam et opes intelligamus, inquit S. Hieronymus, q. d. Haec omnia ab Assyriis siccanda, id est vastanda et rapienda, sunt. Nominat calamum (id est arundinem) et juncum, quia his abundat Aegyptus, iisque vestitur et ornatur in ripis Nili: atque ex iis naves, vela, funes, stragula, chartam, quin et saccum ad cibum conficit, teste Plinio lib. XIII, cap. XI. Sicut ergo palma Indis est cornu copiae, omniaque eis suppeditat: ita calamus est Aegyptiis.
Versus 9: They who Worked in Linen will be Confounded
9. CONFUNDENTUR QUI OPERABANTUR LINUM. Linum praestans et subtile producebat Aegyptus, teste Plinio lib. XIX, cap. 1, eratque ejus usus in sacris: unde sacerdotes Aegyptii a Martiali vocantur linigeri. Dicit ergo arescentibus aquis viridia omnia, ac linum quo gloriatur Aegyptus, interitura, ut lini carminatrices, netrices, et textores depauperandi sint et confundendi: et, id est quia, irrigua ejus erunt arida et flaccentia, hoc est flaccida, vel flaccescentia. Idem mox dicit de piscatoribus, qui lacunas faciunt juxta Nilum, ut in eas ex Nilo exundante deferantur pisces, ibique eo refluente capiantur: hi enim pariter deficiente Nilo ejusque exundatione, depauperandi sunt et confundendi, atque fame et aerumnis tabescent et marcescent. Nota: Pro texentes subtilia hebraice est חוֹרַי chorai, quod Vatablus et alii vertunt, texentes plagas foratas, vel foraminulentas (חוּר chur enim significat foramen), id est texentes retia. Verum de retibus jam dixit, et hebraice non est churai, sed cherai: quod significat vestes subtiles et byssinas, quales sunt heroum et principum. Unde Septuaginta vertunt, operantes byssum. Et notum est telas pretiosissimas fuisse confectas in Aegypto. Forte etiam notat indecorum et inhonestum luxum feminarum, quae tam subtilibus vestibus sese induebant, ut nuditas membrorum per illas transpareret et ostentaretur.
Versus 11: The Princes of Tanis are Fools
11. STULTI PRINCIPES TANEOS. Tanis erat metropolis Aegypti, et regia Pharaonis, unde ibi Moses olim cum Pharaone disceptavit, decemque plagas ei et Aegypto inflixit, de quo plura Exodi VII, in fine, q. d. Superbi et stulti consiliarii et principes Pharaonis superbum, ideoque stultum consilium dederunt Pharaoni, scilicet illud quod sequitur. Verum est illud Ciceronis in Officiis: "Parva sunt arma foris, nisi consilium sit domi;" et illud Vegetii: "Dux belli callidior sit quam fortior;" facilius enim et tutius hostis arte quam armis vincitur.
Quomodo dicetis (persuadetis) Pharaoni (ut ipse cogitet, et dicat (est enim mimesis): FILIUS SAPIENTIUM EGO, FILIUS REGUM ANTIQUORUM, q. d. Haereditaria et quasi naturalis ex prosapia tot saeculorum, mihi est sapientia aeque ac regia majestas; ergo ea excidere, aut ab Assyriis vel Chaldaeis dejici non possum. Ita Haymo, Forerius et Sanchez. Tacite ridet Aegyptios, qui suam antiquitatem jactabant, quasi ipsi fuissent hominum primi, et ante multa annorum millia exstitissent. Sic Lucianus, in lib. De Astrologia, tradit Arcades ob eam causam stupidos habitos, quod astrologiam contempserint, seseque fecerint antiquiores ipsa luna. Unde et προσελήναιοι, id est antelunares, sunt dicti. Aristophanes, in Avibus, variis titulis irridet eos qui jactant antiquitatem suam, aitque: Antiquiores et Chrono et Titanibus fuistis. Et alius: Antiquior quam chaos, et Saturnia regna.
You were more ancient than Cronus and the Titans.
And another:
More ancient than chaos and the Saturnian kingdoms.
Alii putant consiliarios haec dicere de seipsis, quasi ipsi suam sapientiam ab avis acceptam, et stemma regium apud Pharaonem depraedicent, itaque apud eum sibi auctoritatem concilient; nam, ut ait S. Hieronymus, Aegyptii sui generis conditores, heroes et deos esse putant, nempe Oron, Isin, Osiridem, Tryphonem; et ob id se, non jam ex regio, sed ex divino semine productos jactant; unde et Septuaginta vertunt, quomodo dicitis regi, Filii sapientium nos. Ita S. Hieronymus, Cyrillus, S. Thomas et Hugo. Vere Satyricus: "Noli respicere ad faleras et nomina vana Catonum." Et rursum: "Et genus, et proavos, et quae non fecimus ipsi: Vix ea nostra voco." Grande est nobilem esse, non videri; nobilem vivere, non nasci; nobilem esse non gente, non genere, sed virtute et gestis.
Versus 13: They Have Deceived Egypt, the Cornerstone of its Peoples
13. DECEPERUNT AEGYPTUM, ANGULUM POPULORUM EJUS. Angulus, quia in aedificio principem tenet locum, et utrumque parietem continet et stringit; hinc metaphorice ab Hebraeis usurpatur pro principe, qui populum suis legibus stringit et continet, estque firmamentum, columna et decus regni ac reipublicae. Ita Christus dicitur "factus in caput anguli," et esse lapis angularis Ecclesiae, Psalm. CXVII, 22, et Matth. cap. XXI, 42. Sic Helvetiorum respublicae vocantur Cantones, id est anguli.
Sensus ergo est, q. d. Consiliarii deceperunt Pharaonem, dicentes Aegyptum esse angulum, id est principem populorum, qui scilicet vicinis populis praeemineat, cujusque sit, eos in officio et pace continere, eosque contra hostes tueri, q. d. Tuum est, o Pharao! tueri Judaeos contra Nabuchodonosor, hic tuus est titulus, hoc tuum avitum stemma; scilicet Pharao est angulus populorum, Pharao est defensor et protector Judaeorum aliarumque vicinarum gentium. Hoc est consilium eorum stultum, de quo dixit vers. 11; nam hac ratione Pharaoni et Aegypto exitium attulerunt; irritarunt enim et provocarunt Chaldaeos, eorumque potentissimum et bellicosissimum regem, qui proinde invaserunt et vastarunt Aegyptum. Alii, ut Leo Castrius, Arias et Lyranus haec accipiunt de excidio Aegypti per Romanos. Unde argute Lyranus: "Angulus, ait, qui duabus lineis concurrentibus efficitur, hic dicitur conjunctio Antonii et Cleopatrae."
14. Spiritum vertiginis, quo caput turbatum verti solet, ut putet omnia quae videt gyrari et rotari. "Spiritus ergo vertiginis" est spiritus perturbatus et erroneus. Unde Chaldaeus et Septuaginta vertunt, spiritum erroris. Hinc et Noster mox explicat, subdens: "Et errare fecerunt Aegyptum in omni opere suo," q. d. Deus excaecavit eos. Deus invertit et infatuavit consilium eorum: quomodo id faciat Deus, dixi Can. XXVII.
Versus 15: And There will be No Work for Egypt
15. ET NON ERIT AEGYPTO OPUS, QUOD FACIAT CAPUT ET CAUDAM, q. d. Consilia et opera Aegyptiorum erunt imprudentia, inutilia et noxia; ita ut non sit opus eorum aliquod "quod faciat," id est arguat et demonstret in eo gerendo fuisse "caput," id est senem et sapientem virum; et "caudam," id est juvenem vegetum ac validum, qui exsequeretur ea quae senes et sapientes prudenter decreverant.
Nota hebraismum: facere caput, id est principem, est facere opus principis, dignum principe, ob quod mereatur fieri vel esse princeps, ita ut opus illud videatur quasi ipsum facere principem. Unde Antiochena versio habet: Non erit Aegyptius vir qui fiat primarius (princeps) neque cauda, et in illa die erit Aegyptius quasi mulier, timebit et pavebit a manu Dei potentis. Et Arabica Alexandrina: Non erit Aegyptio vir, quem constituat caput et caudam, primum et ultimum.
INCURVANTEM ET REFRENANTEM. Idem est cum eo quod praecessit caput et caudam. Ita Arabica et Syriaca jam citata. Unde Septuaginta vertunt, principium et finem, q. d. Opus Aegyptiorum, quasi Assyriorum, erit imprudens, insulsum et mancum, non habens caput et caudam, principium et finem. Audi S. Hieronymum: "Dominus, ait, miscuit eis spiritum erroris, et errare fecerunt Aegyptum in omnibus operibus suis, sicut errat ebrius, et vomens, qui inebriatus est vitiis, de quibus ebriis Joel loquitur: Vae qui ebrii estis absque vino! Et non solum ebrii, sed et vomentes furorem draconum, et furorem aspidum insanabilem, ut postquam hujuscemodi vinum evomuerint, intelligant ebrietatem suam, atque cognoscant, quod quamdiu ebrii fuerint, nec principium habuerint nec finem, id est nec caput nec caudam, sed truncum ex utraque parte animal. Unde Septuaginta et Symmachus transtulerunt, ἀρχὴν καὶ τέλος: Aquila, incurvum atque perversum: in incurvo senes intelligi volens, in perverso lascivientes pueros qui omnia perversa faciant, ac per hoc esse sensum, quod in Aegypto non solum caput desit et cauda, sed et senes et pueri, id est et principium et finis. Juvenes ergo et pueri vocantur perversi et refrenantes, quia aguntur aestibus passionum, quae frenari debent.
Pagninus et Vatablus haec vertunt in nominativo, hoc modo: Nec erit Aegypto opus, quod faciat, sive caput, sive cauda; sive ramus, sive juncus, sicque explicant, q. d. "Neque magnates, neque plebeii agent quidquam, quod prosit reipublicae, neque eorum opera aut industria liberari poterit Aegyptus ab Assyriis: caput et ramus sunt homines primi ordinis; cauda et juncus, plebeii et ignobiles." Vide dicta cap. IX, 14.
Versus 17: The Land of Judah will be a Terror to Egypt
17. Erit terra Juda Aegypto in pavorem. q. d. Etiam ipsum Judae nomen pavori erit Aegyptiis, eo quod cum illi opitulari voluerunt, tantam cladem ab Assyriis acceperunt. Unde Aquila pro pavorem vertit, γύρωσιν, "cum qui pavidus et tremens circumfert oculos, et advenientem formidat inimicum," ut ait et explicat S. Hieronymus; secundo, S. Cyrillus: Juda, inquit, erit terror Aegyptiis, propter Christum ex se natum, qui postea sub Josia, quem praelio vicerunt, Judaeam oppresserunt, et regem quem voluit praefecit illis Pharao. conteret idola Aegyptiorum; tertio, et optime Sanchez: Pavor, inquit, significat reverentiam, religionem, observantiam et admirationem. Unde S. Hieronymus in Comment. pro pavorem vertit solemnitatem, q. d. Veniet tempus, cum Aegyptus Christiana sacra suscipiet, tuncque eamdem religionem, eademque festa colet, quae colit terra Juda, id est Ecclesia, quae coepit in Sion et Juda. Illa diserte explicat Zacharias, cap. XIV, 16. Transit enim hic Propheta a clade Aegypti ad ejus restaurationem per Christum, ut de more laeta tristibus subnectat, et vetera omnia patrum facta Christi liberatoris consolatione et redemptione concludat: patet ex sequentibus.
Versus 18: In that Day There will be Five Cities
18. IN DIE ILLA ERUNT QUINQUE CIVITATES. "Quinque," id est multae; ponitur enim numerus definitus pro indefinito, q. d. Aegyptii nunc valde abhorrent a Judaeis, eorumque lingua et religione, licet eis contermini sint; sed futurum est, ut ipsi studiosi sint linguae Hebraicae (quae hic Chananaica vocatur; quia Hebraei incolebant terram, quae olim fuit Chananaeorum), vel Syriacae illi affinis, et non tantum linguae, sed et religionis. Perinde ac si ex adverso hodie in Hungaria urbes aliquae ita impiae inveniantur, ut Christiani nominis perfaesae usque adeo ad Mahometismum aspirent, ut ipsam etiam linguam Arabicam, in qua scriptum est Mahometis Alcoran, vulgo discant et loquantur: "Lingua Chanaanitis, inquit S. Hieronymus, media est inter Aegyptiam et Hebraeam, et Hebraeae magna ex parte confinis."
Mystice S. Hieronymus: Aliqui, inquit, per has quinque civitates, intelligunt quinque Ecclesiae ordines tempore Christi: scilicet Episcopos, presbyteros, diaconos, fideles et catechumenos.
Tropologice, Procopius, Ambrosius, Augustinus, et ex iis Leo Castrius, quinque civitates, inquiunt, sunt multae Religiosorum familiae, laurae et mandrae, id est monasteria in Aegypto; adeo ut in una ejus urbe, scilicet Oxirincho, fuerint viginti millia monachorum: unus Abbas Or habuerit sub se tria millia, Abbas Serapion decem millia monachorum; in aliis pluribus Thebaidis urbibus, multa eorum fuerunt millia; ita ut urbes, non tam laicorum essent, quam Religiosorum habitacula, in quibus ipsi quasi formicae innumerabiles degebant, operi manuum et orationi dediti. Hi corporis et animi sensibus quinque toti ferebantur in Deum, et lingua loquebantur Chanaanide, id est Judaica, qua psalmos Deique eloquia assidue canebant, Deumque laudabant; quinario enim perfectio, et plenitudo servorum et Religiosorum Christi significatur, ut docet S. Ambrosius in Psal. CXVIII, serm. 22, ad illa verba: "Erravi sicut ovis quae periit;" et S. Augustinus, tom. X in Matth., serm. 23, ubi pariter mystice sic explicat quinque virgines prudentes, de quibus Christus in Evangelio. Addit S. Hieronymus, quinque sensus loqui lingua Aegyptia, cum carnales voluptates sectantur; Chanaanitide vero, cum spirituales. Vide eum.
JURANTES PER DOMINUM, id est Dominum colentes et invocantes. Scriptura enim per juramentum, omnem Dei cultum significat, scilicet ex parte totum per synecdochen.
Porro inter illas Aegypti civitates erit una Heliopolis (id est civitas solis; quia in ea erat templum solis: unde solis, quasi dei sui, cultui erat dicata). Hoc, inquit S. Hieronymus, usque hodie factum esse patet: Ostracina enim civitas, et caeterae juxta Rinocoruram, et Casium, quae conterminae sunt Judaeae, loquuntur syriace, et putant nonnulli vicinos Syros a Nabuchodonosore eo esse translatos; secundo, verius et clarius haec impleta sunt tempore Christi, et S. Marci, uti patebit vers. 19. Quasi dicas: Aegyptus suscipiet fidem et cultum Christi, loqueturque pie et christiane, uti loquuntur Apostoli aliique Judaei ad Christum conversi. Ita S. Cyrillus et alii passim.
Numerat quinque civitates, quia quinque erant primariae urbes, et quasi metropoles in Aegypto, quas nominat Ezechiel cap. XXX, scilicet Memphis, Tanis, Alexandria, Bubastus et Heliopolis. Prae aliis autem nominat Heliopolim, quae sita est inter Alexandriam et Coptum, tum quia Heliopoli vigebat solis et deorum cultus; unde erat illa civitas sacerdotum, teste Strabone lib. XVII: quocirca maxime illa initio restitit Evangelio Christi, tum quia subacta a Christo et Apostolis, tantum Christo quantum soli et idolis addicta fuit, mireque in ea floruere Christiana religio et Monachismus. Unde Heliopolis, ejusque monasteriorum et monachorum toties apud Palladium, Ruffinum et alios fit mentio.
Turpiter ergo errat Calvinus, qui pro civitas solis, vertit: Civitas desolationis una vocabitur, huncque dat sensum: "His verbis sextam quamque urbem exitio designat, significans omnes sine spe restitutionis perire, qui non convertuntur ad Deum, ut ipsum colant. Opponit enim urbes Aegypti quae incipient eum agnoscere, aliis quae exitio devotae sunt. Dan cherem enim exsecrationem et maledictionem significat, quam desolatio, id est excidium et mors aeterna, consequitur." Errat, inquam, nam pro חֶרֶם cherem, id est sol, uti legunt et vertunt S. Hieronymus, Septuaginta, Chaldaeus, Symmachus, Vatablus, et alii passim, legit חֵרֶם, id est anathema; atque patet ex ipsa textus serie nullam esse hic oppositionem, sed ejusdem materiae et sententiae continuationem. Denique quia Hebraeum cheres non tantum solem, sed et testam significat; hinc aliqui ὄστρακον, id est testam, vertunt, per eamque putant significari Ostracinam urbem, ait S. Hieronymus.
Versus 19: In that Day
19. IN DIE ILLA. Nota: Prophetae dicunt in die illa, id est in tempore illo, licet diu post futuro. Hoc autem diem vocant, licet post, vel per plures annos evolvatur, quia in praescientia Dei decursus unius regni, imo totius saeculi, unus quasi idemque est: respicit autem ad diem novi Testamenti, de quo egit vers. 17. Vide Can. IV.
Nota secundo: Onias, Oniae sancti pontificis, de quo II Machab. III et IV, filius, cum tempore Machabaeorum Judaeam ab Antiochis, Demetriis, et aliis Syriae regibus vastari videret, fugit in Aegyptum ad Ptolemaeum Philometorem, eique hunc Isaiae locum allegavit, quasi juberet hic Deus, sibi exstrui templum in Aegypto, illudque ei persuasit; qui Heliopoli templum Judaeis exstruxit, ejusque pontificem constituit Oniam jam dictum. Ita Josephus, XIII Antiq. VI. Verum perperam; nil tale voluit Isaias, nam Onias vituperatus fuit a Judaeis, qui merito hoc ejus factum improbaverunt: quia non licebat in lege veteri extra Jerusalem altare vel templum Deo erigere, hi vero altaris erectores laudantur ab Isaia.
Dico ergo Prophetam advolare ad tempora Christi, quem Deus misit Aegyptiis omnibusque gentibus redemptorem, adeo ut in Aegypto sub S. Marco, et deinceps maxime viguerit Christianismus, imo ibidem a S. Marco et Essaeis coeperit vita monastica et religiosa. Ita S. Augustinus, lib. I De Unitate Ecclesiae, cap. XIV. Vota enim Evangelica (id est de servandis consiliis Evangelicis), et praesertim monastica paupertatis, castitatis et obedientiae, hic notantur, foreque asseruntur in Christianismo, cum dicit Propheta: "Et vota vovebunt Domino, et solvent." Frustra ergo hic se torquet Calvinus, ut ea elidat hoc titulo, quod non sint consona verbo Dei, sed sint ἐθελοθρησκεία, quam Paulus damnat, Coloss. II, 23. Verum hoc probandum est Calvino; contrarium enim ostendi, Coloss. II.
ET TITULUS DOMINI JUXTA TERMINUM EJUS. Titulos vocat, vel templa, ut Cyrillus, vel crucem Christi, vel statuas, vel columnas erectas in honorem Christi, q. d. Aegyptii per suas provincias et terminos erigent cruces, templa, altaria, etc. Christo; hunc enim, non autem idola, ut olim, invocabunt cum erunt in tribulatione, qui mittet eis salvatores, scilicet insignes Praelatos et Principes, qui eos ab hostibus tum corporalibus, tum spiritualibus liberent et defendant.
Versus 22: And the Lord will Strike, that is to
22. Et percutiet Dominus, q. d. Vastabit Deus Aegyptum, tum per Assyrios, tum per Chaldaeos; sed post 40 annos eam sibi restituet, uti praedixit Ezechiel, cap. XXIX, vers. 13; secundo, et potius, q. d. Deus Aegyptios jam Christianos effectos castigabit, tum ad expiationem peccatorum, tum ad probationem, et majorem coronam eorum.
Versus 23: In that Day There will be a Highway
23. IN DIE ILLA ERIT VIA DE AEGYPTO IN ASSYRIOS, q. d. Tempore Christi erit mutua pax, commercium et societas inter gentes olim hostiles, quales fuerunt Aegyptii et Assyrii. Christianismus enim est lex pacis, quae gentes inimicas in unam fidem, et charitatem, et Ecclesiam cogit et unit.
ET SERVIENT AEGYPTII ASSUR, scilicet iis obsequiis, quibus Christiani per charitatem sibi invicem serviunt, praesertim mittendo eo praedicatores et sacerdotes insignes. Secundo, planius ex Hebraeo verti potest cum Vatablo et Montano: Colent Dominum Aegyptii cum Assyriis, sub quibus et Babylonios accipe. Et sic Sanchez nostram Versionem explicat, q. d. Servient (Deo) Aegyptii Assur, sive Assyria, id est simul cum Assyrio. Unde sequitur:
Second, it can be translated more plainly from the Hebrew with Vatablus and Montanus: The Egyptians will worship the Lord together with the Assyrians, under which name also understand the Babylonians. And thus Sanchez explains our Version, that is to say: The Egyptians will serve (God) in Assyria, or with Assyria, that is, together with the Assyrian. Hence it follows:
Versus 24: In that Day Israel will be the Third with Egypt
24. IN DIE ILLA ERIT ISRAEL TERTIUS AEGYPTIO. Tertius, qui scilicet aeque ut Aegyptii et Assyrii fidem et cultum Christi recipiat, ideoque benedictio, id est maxime benedictus, erit, q. d. Tres has nationes, scilicet, Israelitae, Aegyptii et Assyrii, quae nunc ita inter se dimicant, conspirabunt in Christianismo. BENEDICTIO IN MEDIO TERRAE. Sicut Israel erat medius inter Aegyptios et Assyrios, ita ex eo, utpote Dei populo, benedictio per Christum effundetur in Aegyptios aliasque gentes. Unde, licet aliae gentes sint a me benedicendae, tamen haereditas mea est, eritque Israel; sicut enim Israel olim fuit populus peculiariter a Deo electus, ita et nunc erit. Nam ex eo nascentur Christus, B. Virgo, Apostoli, primi Christiani, imo Christianismus et Ecclesia Dei, "opus manuum mearum (scilicet, tu es, dicet Deus) Assyrio."
A BLESSING IN THE MIDST OF THE EARTH. Just as Israel was situated between the Egyptians and the Assyrians, so from it, as the people of God, blessing will be poured out through Christ upon the Egyptians and other nations. Hence, although other nations are to be blessed by Me, yet My inheritance is, and will be, Israel; for just as Israel was formerly the people peculiarly chosen by God, so it will be now also. For from it will be born Christ, the Blessed Virgin, the Apostles, the first Christians, indeed Christianity itself and the Church of God, "the work of My hands (namely, you are, God will say) for the Assyrian."