Cornelius a Lapide
Index
Conclusio et Votum Auctoris ad SS. Prophetas
Prophetas docentes et tonantes audivimus; eos vestigando et explicando pari passu secuti sumus. Ad metam, Deo duce, pervenimus; Isaiam consolantem et exsultantem, Jeremiam querentem et gementem, Ezechielem terrentem et minitantem, Danielem sua symbola et monarchiarum ac regnorum aenigmata proponentem spectavimus, excussimus (quantum Dominus dedit), intelleximus, exposuimus. Patientiam Prophetarum cognovimus, finem Domini vidimus. Prophetias ipsi suas proprio sanguine obsignarunt, et martyres evaserunt. Propheta enim et in vita et in morte martyr, id est testis, imo praeco veritatis usque ad martyrium sit oportet. Hoc est quod asserit princeps Prophetarum Christus Dominus: "Non capit Prophetam perire extra Jerusalem," Luc. xiii, 33; et: "Vae vobis, Scribae etc., qui aedificatis sepulcra Prophetarum, etc., et dicitis: Si fuissemus in diebus patrum nostrorum, non essemus socii eorum in sanguine Prophetarum, etc., et vos implete mensuram patrum vestrorum," me scilicet Christum occidite. "Ideo ecce ego mitto ad vos Prophetas, et sapientes, et scribas, et ex illis occidetis, et crucifigetis, etc. Jerusalem, Jerusalem, quae occidis Prophetas, et lapidas eos qui ad te missi sunt," Matth. xxiii, 29. Idem est ergo Propheta quod Martyr.
Vos itaque, o Isaia, o Jeremia, o Ezechiel, o Daniel! Domini Prophetae fuistis, fuistis pariter et martyres; tuque, o Daniel! in lacu leonum bis martyr exstitisti. O quam fortiter bonam confessionem confessi estis, fidem servastis, cursum consummastis! O quam feliciter coronam vobis repositam, tam doctoralem quam agonalem, accepistis! Prophetiae vestrae congruae a Deo ab aeterno decreta fuit haec laurea, ut martyrium per doctoratum mereremini, illoque hunc confirmaretis et ornaretis. Purpurea enim laurea viridantem interpungens et vermiculans decorat et illustrat. Merces vestrae doctrinae et concionis fuit purpura, non regum, sed martyrum. Merces sane magna nimis, praemium ingens et invidendum.
Fecistis me prophetiae vestrae doctoralis laureae participem: facite, quaeso, et martyrii, ut et ego veritatem quam a vobis hausi, aliosque docui et conscripsi, sanguine meo obsignem. Nec enim ante perfectus et consummatus erit doctoratus hic meus, nisi hoc sigillo pariter claudatur et sanciatur. A triginta pene annis vobiscum, et pro vobis lubens volensque continuum subeo martyrium Religiosae vitae, martyrium aegritudinum, martyrium studiorum et scriptionis; impetrate, obsecro, mihi pro coronide et quartum martyrium sanguinis. Exhausi pro vobis spiritus vitales et animales, exhauriam et sanguinem. Omnis laboris mei per tot annos exantlati, quo vos Dei gratia explicui, illustravi, et novo sermone loquentes et prophetantes effeci, ac vobiscum quasi prophetavi, vestrum mihi quasi Prophetae stipendium, martyrium dico, a Patre luminum aeque ac misericordiarum obtinete.
Tuque, o sanctissima Dei Genitrix! a benedicto Filio tuo idem posce, idem mihi impetra. Habui illud pene in manibus Lovanii, saepius urbe undique circumsessa ab haereticis, eam utpote praesidio omni humano nudatam, tantum non invadentibus et occupantibus; ac praesertim apud tuam aedem Aspericollensem, tot miraculis illustrem, cum in ea degens, ut peregrinos turmatim devotionis causa adventantes per confessiones, conciones, aliaque sacra officia pro modulo meo adjuvarem, anno 1664, ipso festo Nativitatis tuae, ab Hollandico equitatu ex improviso in eam incurrente, cunctaque ferro et flamma vastante, circumseptus, tantum non captus sum et trucidatus. Verum sacrosanctae Eucharistiae, quam ex tua aede (ne ab haereticis violaretur) mecum efferebam, atque tua ope, quam voto tibi nuncupato implorabam, mira providentia servatus sum; cum periculum omne quasi per miraculum a me discussisti. Credo ad majores labores quibus haec laurea promerenda erat, me liberasti et distulisti.
Si ita est, labores auge, duplica, protende, etiam usque ad cursus Biblici consummationem, ut, eo peracto, coronam hanc adipiscar: verumtamen eadem quam mihi ad tempus abstulisti, ne me, oro, defraudes, sed eam integram, majoribusque meritis cumulatam suo tempore redde et restitue. Tibi enim, utpote matri aeternae Sa-
pientiae, matrique meae desudat omnis hic labor meus.
O Pater aeterne, qui ante saecula nos praedestinasti conformes fieri imaginis Filii tui; qui in tempore a te praeordinato me in sanctam ejus Societatem vocasti et adoptasti, tribue, obsecro, ut ipsi aeque in cruce passionis, ac in luce doctrinae et sanctae actionis jugiter conformer et configurer. Ipse enim est testis fidelis, Doctorum, Prophetarum, et Martyrum princeps. Exprime in me ejus exemplar, quod mihi in monte Calvariae monstrasti.
O Domine Jesu, amor noster! per merita SS. Matris tuae et Prophetarum, mihi largire idipsum, quod tam enixe postulo: fac ut tuas, eorumque coronas participem, quorum labores et munus participo. Dixisti et promisisti: "Qui recipit Prophetam in nomine Prophetae, mercedem Prophetae recipiet." Recepi Prophetas, non Prophetam, imo cum eis cucurri et prophetavi: recepi te principem Prophetarum in magistrum et sponsum animae meae: concede ergo et martyrii lauream prophetiae a te decretam, quam tot annis, tot votis assidue efflagitavi et efflagito. Mille modis, quos in tuae providentiae thesauris reconditos habes, facillime eam mihi, etiam medios inter christianos, exhibere potes, uti pluribus exhibuisti. Theodosiana erant tempora, quando S. Joannes Chrysostomus ab Eudoxia, et aemulis Episcopis in exsilium necemque actus, aurei sui oris, liberaeque increpationis praemium tulit martyrium; atque assiduis itineribus noctu diuque fame, siti, solis ardore, febri, aliisque aerumnis lenta, sed acri morte occumbere coactus, non semel, sed decies martyr, gloriose de hostibus suis, ipsaque morte triumphavit. Heracliana erant saecula, quando S. Martinus Pontifex Paulum Constantinopolitanum Patriarcham monothelitam excommunicans, jussu Constantis Imperatoris a Calliopa exarcho in Lateranensi ecclesia perfide captus, et ad Constantem missus, ei in faciem fortissime restitit: quocirca ab eo in Chersonam relegatus, fame et aerumnis confectus, nobile pro Christo et orthodoxa fide martyrium laetabundus et glorians obiit anno Christi 654, vere suorum infelicium temporum constans et gloriosa felicitas.
Justinianaea erant tempora, non Neroniana, non Diocletianaea, cum Sylverius Papa in urbe christiana, inter christianos, a christianis tulit palmam martyrii. Similia fuere, cum Joannes et Felix Pontifices eamdem obtinuerunt, te utique dante, te procurante. Romam ecce me vocasti, ut Romae inter medios prophetas et martyres degerem. Calco assidue terram rubricatam, et pene adhuc stillantem sanguine S. Pauli, et trecentorum millium martyrum; hos quotidie oculis, auribus, animo specto, hi mihi martyrii sui sitim acuunt, hi ardoris sui flammas injiciunt; ut turpe aestimem, inter tot domesticos doctores martyres, externum doctorem, non martyrem versari. Imple ergo hoc meum votum qui imples in bonis desiderium servorum tuorum. Da, Domine, non inertem vitam, da nec inertem in lecto mortem; da potius cum Christo ut moriar ligno aut ferro, pulchramque petam per vulnera mortem. Scriptionis hujus et doctrinae meae unum hoc tantum sigillum restat; concede, quaeso, illud, si non meis meritis, certe veritati tuae quam conscripsi. Indidisti mihi hoc desiderium jam olim ab ipso ingressu in hanc S. Religionem; reipsa ergo praesta et perfice in ingressu vitae meae, quod me tam cupide desiderare fecisti, ad tuam perennem laudem, et Ecclesiae tuae decus, ut verbo et exemplo sanciam tua oracula, doceamque etiam post mortem, et cum sanguine Abel posteri per omnia saecula futura inclament: VIVITE DEO, VIVITE COELO, VIVITE AETERNITATI. Hoc est enim omnis homo.
Doxologia Sapientiae Aeternae e Gestis et Visionibus Danielis
I. Multifariam multisque modis locutus es, Domine, Prophetis: sed novissime per somnia et aenigmata locutus es Danieli, sapientissimo in filiis hominum.
Daniel cum tribus pueris in Babylone carne et vino abstinuit: ideo dedisti eis sapientiam, et Danieli prophetiam.
Confiteor tibi, Pater, Domine coeli et terrae, quia abscondisti haec a sapientibus, et ventri deditis: ac revelasti ea parvulis et abstinentibus.
Ita, Pater, quoniam sic placitum fuit ante te: sic decuit ut mater sapientiae sit humilitas et abstinentia, ut qui jejunant ventre, pascantur in mente.
II. Vidit rex statuam ex auro, argento, aere et ferro: sed lapis de monte abscissus ea comminuit.
Daniel quatuor regna hic portendi videt, iisque eversis quintum regnum regnorum: quod in aeternum non dissipabitur.
Hinc rex Danielem adoravit, et in sublime extulit: eumque constituit principem super omnes Provincias Babylonis.
III. Rex auream statuam erexit, eamque coli jussit ut numen: tres pueri idolum abominati sunt.
Pereant simulacra gentium: quae sunt argentum et aurum, opera manuum hominum.
Ecce enim Deus noster in coelo, qui fecit coelum et terram: ipse nos potest eripere de camino ignis ardentis.
Rex furens conjicit eos in fornacem succensam: orant martyres stantes in flammis.
Sicut in holocausto arietum et taurorum, et sicut in millibus agnorum pinguium: sic fiat sacrificium nostrum in conspectu tuo hodie: o Domine, victima fiamus viva, placensque tibi.
Mox adfuit eis angelus, flammam ignis excussit: fecit medium fornacis quasi ventum roris flantem.
Non tetigit eos omnino ignis: neque contristavit, nec quidquam molestiae intulit.
Benedicite ergo, omnia opera Domini, Domino: benedicite, angeli Domini, Domino.
Benedicite, coeli, Domino: benedicite, omnis Spiritus Dei, Domino.
Benedicite, ignis et aestus, Domino: benedicite, gelu et frigus, Domino.
Benedicite, servi Domini, Domino: benedicite, Sancti et humiles corde, Domino.
Confitemini Domino quoniam bonus: quoniam in saeculum misericordia ejus.
IV. Rex superbus vidit arborem proceram, audivit: Succidite eam: cor ejus ab humano commutetur, cor ferae detur ei.
In sententia vigilum decretum est: donec cognoscant viventes, quoniam dominatur Excelsus in regno hominum.
Daniel ait: Haec est interpretatio: Ejicient te, o rex! ab hominibus, et cum bestiis ferisque erit habitatio tua.
Foenum ut bos comedes, et rore coeli infunderis: septem tempora mutabuntur super te, donec cognoscas regnum Excelsi.
Mox sermo completus est, rex ejectus septem annos foenum ut bos comedit: inde ad se reversus praedicavit magnalia Dei.
Quia potestas ejus potestas sempiterna: et omnes habitatores terrae apud eum in nihilum reputati sunt.
Non est qui resistat manui ejus: qui gradientes in superbia potest humiliare.
V. Balsasar temulentus laudavit deos aureos et argenteos: mox videt manum scribentem in pariete: Mane, tekel, phares.
Cui Daniel: Deum qui habet statum tuum in manu sua, et omnes vias tuas, non glorificasti: adversus Dominatorem coeli elevatus es.
Ideo Mane, numeravit Deus regnum tuum, et complevit illud.
Tekel, appensus es in statera, et inventus es minus habens.
Phares, divisum est regnum tuum, et datum est Medis et Persis.
VI. Daniel adorat Deum: ideo ab aemulis, frustra remitente Dario, conjicitur in lacum leonum.
Deus misit angelum suum, et conclusit ora leonum; quia coram Deo justitia inventa est in eo.
VII. Daniel videt quatuor monarchias, quasi bestias: leaenam, ursum, pardum, et monstrum habens decem cornua.
Antiquus dierum sedit: thronus ejus flamma ignis, rotae ejus ignis accensus.
Vestimentum ejus candidum quasi nix, fluvius igneus rapidusque egrediebatur a facie ejus.
Millia millium ministrabant ei: et decies millies centena millia assistebant ei.
Hae sunt myriades Seraphim et Cherubim: judicium sedit, et libri aperti sunt.
Ecce cum nubibus coeli venit quasi filius hominis: et dedit ei potestatem, et honorem, et regnum: omnes populi, tribus et linguae servient ei.
Suscipient regnum Sancti Dei Altissimi: et obtinebunt regnum usque in saeculum, et saeculum saeculorum.
Regnum, et potestas, et magnitudo regni, quae est subter omne coelum, dabitur populo Sanctorum Altissimi: cujus regnum sempiternum est, omnes reges et creaturae obedient ei.
VIII. Daniel sub specie hirci sternentis arietem, vidit Alexandrum sternentem Darium.
Ab Alexandro descendit Antiochus Epiphanes: qui dejecit locum sanctificationis, abstulit juge sacrificium.
Usquequo, Domine, juge sacrificium, et sanctuarium et fortitudo conculcabitur?
Usque ad vesperam et mane, dies duo millia trecenti, et mundabitur sanctuarium.
IX. Ecquando, Dominator Domine, complebuntur desolationis Jerusalem septuaginta anni?
Peccavimus, inique egimus: tibi, Domine, justitia, nobis autem confusio faciei.
Gabriel ad Danielem advolat: Audi, ait, vir desideriorum: septuaginta hebdomades abbreviatae sunt.
X. Ut ungatur Sanctus Sanctorum: ut occidatur Christus, ut finem accipiat peccatum, ut adducatur justitia sempiterna.
Ecce vir vestitus lineis, accinctus zona aurea, acies ejus ut fulgur, oculi ut lampas ardens, brachia et crura ut aes candens: intellige, ait, vir desideriorum.
Ex die primo quo posuisti cor tuum ad intelligendum, ut affligeres te in conspectu Dei: exaudita sunt verba tua.
Hoc anno Darii et Cyri primo, Judaei Babylone liberabuntur.
Princeps autem Persarum restitit mihi: et ecce Michael venit in adjutorium meum.
XI. Audi bella inter reges Aquilonis et Austri, inter Seleucidas et Ptolemaeos.
Ex Seleucidis prodibit Antiochus: qui dabit abominationem in desolationem.
Populus autem sciens Deum suum obtinebit, et faciet: ac docti in populo docebunt plurimos.
Ex eis multi ruent in gladio, et in flamma, et in captivitate, et in rapina dierum: ut conflentur, et eligantur, et dealbentur.
Antiochus, et ejus antitypus Antichristus, in altum elevabitur: adversus Deum deorum loquetur magnifica.
Erit in concupiscentiis feminarum: Deum Maozim in loco suo venerabitur.
Dominabitur thesaurorum auri et argenti, et in omnibus pretiosis Aegypti: per Libyam quoque et Aethiopiam transibit.
Figet tabernaculum suum Apadno inter maria, super montem inclytum et sanctum: ibi caedetur, et nemo auxiliabitur ei.
XII. In tempore illo consurget Michael, qui stat pro filiis populi Dei.
Tunc salvabitur omnis fidelis et patiens, qui inventus fuerit scriptus in libro vitae.
Omnes enim qui dormiunt in terrae pulvere evigilabunt, alii in vitam aeternam, alii in opprobrium aeternum.
Qui autem docti fuerint, fulgebunt quasi splendor firmamenti; et qui ad justitiam erudiunt multos, quasi stellae in perpetuas aeternitates.
Audite haec, doctores; audite, martyres, hanc gloriam, has coronas ambite, docendo orbem verbo et exemplo.
Stupet Daniel et orat: usquequo, Domine, finis horum mirabilium?
Elevavit angelus manus in coelum, et juravit per viventem in aeternum: quia in tempus et tempora, et dimidium temporis.
Beatus qui exspectat, et pervenit ad dies mille trecentos triginta quinque.
Tu autem vade ad praefinitum: et requiesces, et stabis in sorte tua in finem dierum.
XIII. Susanna a senibus adulteris in arcto deprehensa ingemuit: angustiae mihi sunt undique.
Si enim hoc egero, mors mihi est: si autem non egero, non effugiam manus vestras.
Sed melius mihi est absque opere incidere in manus vestras, quam peccare in conspectu Domini.
Flens suspexit ad coelum: Deus aeterne, qui absconditorum es cognitor, tu scis quod falsum testimonium tulerunt contra me: et ecce morior, cum nihil horum fecerim.
Exaudivit Deus vocem innocentis, suscitavit spiritum Danielis pueri qui judicavit eos.
Inveterate dierum malorum, nunc venerunt peccata tua: angelus Dei scindet te medium.
Semen Chanaan et non Juda, species decepit te
angelus Domini stat, ut secet et interficiat te.
Unus sub schino, alter sub prino, se eam vidisse peccantem mentitus est.
Lapidavit ergo eos populus, et Susannam innocentem liberavit.
XIV. Daniel evertit Bel, et draconem occidit; idcirco Chaldaei conjiciunt eum in lacum leonum.
Cum leonibus lusit quasi cum agnis: dederunt confessionem sancto.
Angelus transfert Habacuc cum cophino ex Judaea in Babylonem: Daniel, ait, serve Dei, tolle prandium, quod tibi misit Deus.
Confiteantur Domino misericordiae ejus: et mirabilia ejus filiis hominum.
Qui habet potestatem omnis carnis, qui occidit et vivificat; qui deducit ad portas mortis, et reducit.
Sperate in eum omnes qui timetis eum: protector est omnium sperantium in se.
Custodit eos quasi pupillam oculi sui, illaesos per ignem et aquam deducet eos.
Sanctissimae Trinitati: Trinum Prophetarum Jubilum et Votum
Dominus pars haereditatis meae, portio mea in terra viventium.
Gloria Patri, et Filio, et Spiritui Sancto: Sicut erat in principio, et nunc, et semper, et in saecula saeculorum, Amen.
I. En tibi, o S. Trinitas, novus et numerosus quaternorum Cherubinorum ternio, triplici inquam quaternarum vocum choro te celebrantium, consonoque dissonarum linguarum concentu tibi cum Seraphinis jugiter acclamantium: "Sanctus, sanctus, sanctus Dominus Deus sabaoth." Hi sunt duodecim Prophetae, tui praecones et musici, duodecim scilicet Apostoli, Evangelistae, et Chorantes veteris Testamenti, qui in ternos quaterniones, quasi ternos coelestis musices choros, distributi te ambiunt, tibique famulantes circumstant, ac in quadriga Cherubica triplicata S. Triadis nomen et gloriam toto orbe discurrentes, concinendo circumferunt. Hisce ego, eos commentando, ἀναφώνησιν cum alternante Seraphinorum choro succino: "Sanctus Deus, sanctus fortis, sanctus immortalis: plena est omnis terra gloria tua." Suscipe hosce meos in tuos Prophetas labores: suscipe mea, exilia licet, tuae Celsitudinis praeconia. "De ventre enim matris meae Deus meus es tu: in te projectus sum ex utero." Ita "S. Ignatius," tertius a S. Petro Antiochenus Episcopus, "visionem angelorum per responsorios hymnos sanctam Triadem laudantium vidit, et modum visionis Antiochenae Ecclesiae tradidit; unde ad omnes Ecclesias ista traditio promanavit, et haec est ratio hymnorum responsoriorum," ait Socrates lib. VI Hist. cap. viii, nimirum: "Felix beatorum mentium otium, juge piae doxologiae est negotium; quique semel in divinitatem se mersit animus, non nisi ejus deliciis et laudibus pascitur:" in quibus proinde recitandis et explicandis S. Trinitati sit omnis honor, Ecclesiae decor, lectoribus sapor, mihi labor.
Hocce ergo Sanctissima Trinitas, et trina Unitas, unaque Deitas novum sit jubilum, quo tibi duodecim melodis Prophetarum, quasi musicorum, vocibus jubilo in novo hoc sancti anni jubilaeo, quod tertium in vita hac mihi cernere agereque ad plenam culparum veniam, gratiam et sanctimoniam indulsisti: quo pariter ternos tuos, Prophetarum et Ecclesiae hostes, inauditis pene a saeculo praeliis et triumphis, per ternos reges tuis auspiciis protritos, vel subactos cernimus, gratulamur et jubilamus. Turcarum innumeras copias roburque formidabile, per Serenissimum Poloniae regem Sigismundum III Jagellonidem, et S. Casimiri abnepotem, Moscorum et Tartarorum vindicem, tot cladibus attrivisti; ut, si caeteri principes ei suppetias tulissent, jam actum esset de Ottomanorum imperio. Porro excessit ille libens patrio et avito Sueciae regno, ne fidem Deumque perderet: hanc tui causa exiguae ditionis jacturam, amplis illi in Moscovia, Polonia, Livonia, Walachia, Russia, Asia triumphis et imperiis centuplo foenore compensasti.
II. Insuper reges praecipuos arcto inter se matrimoniorum vinculo colligasti, simulque omnibus idem studium haeresis seditiosae et rebellis exstirpandae aspirasti. Indidisti enim eis hanc sapientiam, ut clare cognoscerent enerve et imbelle esse regnum, in quo cives inter se de religione digladiantur, ubi haeretici pro sua perfidia usque ad mortem dimicant, perfideque non tantum cives, sed et principes suos produnt perduntque; fidei enim et religionis dissidium, necessario parit Ecclesiae et reipublicae dissidium, idque internecinum, ut rex orthodoxus regni sui dominus et rex non sit, quamdiu in eo talis grassatur haeresis et haeretici, qui et seditiones conflare, et Turcae aditum patefacere, et vicinos principes ad bellum sollicitare solent. Qua ratione enim regi suo
fideles sint, qui Deo sunt injurii, blasphemi, infideles? Qua ratione principi fidem servent, qui fidem Christo et Ecclesiae datam violarunt, et assidue ac pertinaciter violant, quique suam hanc perfidiam rebellione armant et propugnant? Non id ipsorum, non naturae, non indolis, sed phrenesis, haeresis inquam seditiosae et infidae, est vitium. Aperuisti regum oculos, ut id liquido cernerent, ideoque singuli in Calvinismum, ut regni sui pestem insurgerent. Ita dedisti christianissimo Galliarum regi Ludovico XIII, S. Ludovici haeredi et aemulo, supra aetatem animos et vires, ut urbes et arces plurimas quas Hugonotti insederant, armata manu eis extorqueret, caeteras pene omnes ad deditionem cogeret, quod nemo majorum cogitare, nedum aggredi ausus fuerat; ut jam ipse Franciae totius sit rex, qui ante triennium dimidiatus et precarius ejus tantum rex esse videbatur. Ita Ferdinandum imperatorem invictum, spem et columen Germaniae, tot tantisque victoriis, iisque continuis decorasti, ut te pro eo manifeste pugnante, illud Julii Caesaris, imo vero propatrui sui Caroli V imperatoris jure dicere possit: "Veni, vidi, vicit Christus." Et illud Debhorae, Judic. v: "Nova bella elegit Dominus, portas hostium ipse subvertit, etc. De coelo dimicatum est contra eos: stellae manentes in ordine et cursu suo, adversus Sisaram pugnaverunt."
Instar fulminis enim victor ejus exercitus, duce Bavaro, quasi redivivo Juda Machabaeo, pervasit subegitque Austriam, Bohemiam, Moraviam, Silesiam, Hungariam, Palatinatum utrumque, ex iisque haereticorum patriarchas Hussitas, ac rebellionum faces Calvinistas, expulit et profligavit: qua in re suas quoque egregie praestiterunt partes insignes ex Italis Belgisque duces, cum validis copiis ab optimo rege catholico opportune in auxilium submissi; ut jam Germania putidis et pestiferis membris resectis libera, redintegrari, revalescere, pristinasque vires et robur queat colligere: quibus in unum collectis roborata, non tantum Turcis resistere, sed et eos bello lacessere et invadere audeat, Hungariamque haeresis dissidio perditam, unitis Germanorum et vicinorum armis repetere et recuperare valeat. Haec eorum aeterna erit gloria, hi immortales triumphi, haec trophaea, quae in omne aevum perennabunt. Agite, principes generosi, pergite magnis animis, opus felicibus adeo auspiciis coeptum conficite, paribus studiis rebellem Calvini haeresin pene evulsam stirpitus ubilibet eradicate.
III. Quare procul absit a christiano fidelium pectore, ut haereticos contra orthodoxum suum principem rebellantes adjuvare, aut fovere satagat. Qui enim haereticos juvat, haeresim juvat et propugnat, ipsamque Christi fidem et Ecclesiam oppugnat. Qui rebelles juvat, rebellionem juvat et propugnat. Quocirca justo Dei judicio reddetur ei talio, ut in quo peccavit, in eodem puniatur, et ab haereticis bello, a subditis rebellione exagitetur; ut, quod aliis fecit injuste, idem juste a suis patiatur. Sapienter Thucydides, lib. I: "Nullus princeps, inquit, a suis subditis juste puniendis arcendus est: et qui id facit, parem in se legem statuit, ne et ipse suos puniat delinquentes." Ita gravem non tantum censuram, sed et vindictam Dei subiit Josaphat, pius alioqui rex Juda, quando oraculo Jehu castigatus audivit: "Impio praebes auxilium, et his qui oderunt Dominum amicitia jungeris; et idcirco iram quidem Domini merebaris, sed bona opera inventa sunt in te, eo quod abstuleris lucos de terra Juda, et praeparaveris cor tuum ut requireres Dominum," II Paral. xix, 2. Graviorem vero excepit ab Eliezer propheta, in eum detonante: "Quia habuisti foedus cum Ochozia, percussit Dominus opera tua, contritaeque sunt naves, nec potuerunt ire in Tharsis," II Paral. xx, 37. Et tamen Josaphat Ochoziam adjuvarat, non in impietate, sed in re politica duntaxat, nimirum ad navigandum in Tharsis.
Porro verissimum est istud, licet nonnullis paradoxum: "Christianorum de christianis parta, cadit victoria victa," uti evidenter demonstrat in Politica pereruditus Christophorus Varsevicius in Paradoxis. Quamobrem sapientes consiliarii hoc suis principibus instillant principium: "Ut tuum regnum firmes et amplifices, omni studio cole pacem et foedus cum vicinis christianis principibus. Horum enim amicitia tibi erit murus et antemurale." Nam, ut ait rex sapientissimus: "Frater qui adjuvatur a fratre, quasi civitas firma," Prov. xviii, 19. Quin et Atticus Orator: "Praecipuum, inquit, boni principis opus est, amicos parare. Nullum enim majus boni imperii instrumentum, quam boni amici," Plinius in Panegyr. Audiant christiani saluberrimum Anchisae apud Virgilium, Romanos a civilibus bellis dehortantis, consilium:
Ne quaeso, ne tanta animis assuescite bella, Neu patriae validas in viscera vertite vires.
Ista ergo magnifica Dei sunt opera, qui principibus sibi fidelibus facit mirabilia magna solus; cui proinde tota Germania, tota Gallia, tota Polonia, imo totus orbis christianus ob tantas tamque recentes victorias, cum gratiarum actione canticum novum concinat, totoque hoc jubilaeo cum Mose et Hebraeis jubilet: "Cantemus Domino; gloriose enim magnificatus est, equum et ascensorem projecit in mare," Exod. xv. Eia S. Trinitas, tribus virtutis tuae lanceis, tua inquam potentia, sapientia et gratia, trium hostium tuorum, pariter ac Prophetarum, Saracenorum inquam, Haereticorum et Schismaticorum mentes cordaque feri et saucia, ut omnes sese tibi subdant, te agnoscant, credant, ament, glorificent: "Gloria Patri, et Filio, et Spiritui Sancto: sicut erat in principio, et nunc, et semper, et in saecula saeculorum. Amen."
Tunc tuae Majestati et clementiae vere et exsultanter omnium gentium jubilis, illud regii vatis oraculum jubilabimus: "Omnes gentes, plaudite manibus, jubilate Deo in voce exsultationis. Psallite Deo nostro, psallite: psallite regi nostro, psallite: quoniam rex omnis terrae Deus, psallite sapienter," Psalm. xlvii. "Jubilate Deo, omnis terra, psalmum dicite nomini ejus, date gloriam laudi ejus," Psalm. lxv. "Afferte Domino patriae gentium, afferte Domino gloriam et honorem: afferte Domino gloriam nomini ejus," Psalm. xcv.
IV. Tu rex saeculorum immortalis, invisibilis, gloriosus, qui lucem habitas inaccessibilem, per Verbum incarnatum te mundo pandere, apparere et cerni, ac loqui, versari, et convesci nobiscum dignatus es: per illud nos tibi reconcilias et unis: in illo divitias gloriae tuae nobis ostendis, "ut, dum visibiliter Deum cognoscimus, per hunc in invisibilium amorem rapiamur." Christus enim dum nostram carnem assumpsit, nobisque consanguineus et cognatus, imo frater, fieri dignatus est, nos Deo concorporavit, ac S. Trinitatis affines effecit. Ipse ergo est salus nostra, honor noster, amor noster, deliciae nostrae. Nimirum hoc "manifeste magnum est pietatis tuae sacramentum, quod manifestatum est in carne, justificatum est in spiritu, apparuit angelis, praedicatum est gentibus, creditum est in mundo, assumptum est in gloria," I Timoth. iii. Hoc divini tui consilii arcanum prioribus generationibus incognitum, et aeternis temporibus tacitum revelasti Prophetis, quasi aquilis coelestibus, ut idipsum nobis discordi vocum concordia praecinerent.
Hoc est Verbum infans, puer sapiens, Deus lactens, Christus crucifixus, qui factus est nobis sapientia, justitia et redemptio. Hic est fidei nostrae axis, sapientiae basis, sanctitatis apex, charitatis illicium, felicitatis centrum. Intonat de eo Michaeas cap. v: "Et tu Bethlehem Ephrata, parvulus es in millibus Juda: ex te egredietur qui sit dominator in Israel: et egressus ejus ab initio, a diebus aeternitatis." Insonat Aggaeus cap. ii: "Adhuc unum modicum est, et ego commovebo coelum et terram, et mare et aridam; et movebo omnes gentes. Et veniet desideratus cunctis gentibus." Consonat Malachias cap. iii: "Statim veniet ad templum suum dominator quem vos quaeritis, et angelus testamenti quem vos vultis. Ecce venit, dicit Dominus exercituum. Et quis poterit cogitare diem adventus ejus? Et quis stabit ad videndum eum?" Succinit Zacharias cap. iii: "Adducam servum meum Orientem." Et capite ix: "Tu quoque in sanguine testamenti tui emisisti vinctos tuos de lacu."
In Christo ergo, o increata S. Trinitas, tui vivam imaginem expressisti, et triadem creatam efformasti: quod admirans S. Joannes, epist. I, cap. v: "Tres sunt, inquit, qui testimonium dant (Verbo incarnato, Christo Jesu) in coelo: Pater, Verbum, et Spiritus Sanctus. Et tres sunt qui testimonium dant in terra: Spiritus, et aqua, et sanguis; et hi tres unum sunt."
Felix Bethlehem, felix Judaea, felix Jerusalem, quae non tantum Prophetas, sed et ipsum Verbum incarnatum gignere, videre et audire digna fuisti; quae divinis ejus pedibus calcata, ejus sermonibus, sudoribus, lacrymis, suspiriis, quin et sanguine pretioso irrigata, eum hospitem, imo civem et filium, redemptorem et salvatorem habere meruisti; scilicet, "factus est in pace locus ejus, et habitatio ejus in Sion. Quaesivimus locum Domino, tabernaculum Deo Jacob. Ecce audivimus eam in Ephrata, invenimus eam in campis silvae. Introibimus in tabernaculum ejus: adorabimus in loco ubi steterunt pedes ejus," Psalm. cxxxi.
tice Sanir et Hermon (utique Judaeae montium), de cubilibus leonum, de montibus pardorum," Cant. iv. Idipsum praecinuit Zacharias cap. xiii: "In die illa erit fons patens (gratiae et baptismi) domui David, et habitantibus Jerusalem, in ablutionem peccatoris et menstruatae. Et erit in die illa, dicit Dominus exercituum, disperdam nomina idolorum de terra, et non memorabuntur ultra." Et cap. xiv: "Stabunt pedes ejus in die illa super montem Olivarum, qui est contra Jerusalem ad Orientem. Et erit in die illa, exibunt aquae vivae de Jerusalem, etc. Et erit Dominus rex super omnem terram; in die illa erit Dominus unus, et erit nomen ejus unum." Michaeas vero cap. iv: "De Sion, ait, exibit lex, et Verbum Domini de Jerusalem."
Ibi suam ipse fundavit Ecclesiam, ibi refulsit aurora legis novae in splendoribus Sanctorum, Virginis Deiparae, Apostolorum, Evangelistarum, ac primorum fidelium fide et charitate ardentium. Quocirca Christus sponsus hunc thalamum sibi adamans, indeque sponsam Ecclesiam alliciens: "Veni, inquit, de Libano (de Jerusalem et Judaea) sponsa mea: veni de Libano, veni: coronaberis de capite Amana, de vertice Sanir et Hermon..."
Infelices ergo et miseri christiani, qui a suis incunabulis exsulant, qui sanctam urbem, sanguine Christi purpuratam, quae aurora fuit Ecclesiae, primumque ejus regnum a Turcis et Saracenis possideri, profanari et sacrilege pollui cernunt et tolerant. Non toleravit id Constantinus imperator qui loca sancta christianis restituit: cujus nutu et sumptu mater S. Helena Hierosolymam profecta, loca sancta religiose venerata in Bethlehem, monte Calvariae et Oliveti, alibique regia magnificentia templa et basilicas exaedificavit. Quare coepit tum eo peregrinatio a fidelibus frequentari, confluentibus e toto orbe devotionis ergo christianis. Ipse S. Hieronymus, relicta Roma, in Bethlehem se transtulit, ut ad Christi incunabula viveret et moreretur; quem secuta S. Paula, magnum post se trahens nobilitatis Romanae agmen, ibidem quatuor exstruxit monasteria, in quibus ipsa cum filia Eustochio Christi paupertatem, humilitatem et sanctitatem imitata, vitam egit religiosam et coelestem.
"Bethlehem ingressa, ait S. Hieronymus in Epitaph. Paulae, et in specum Salvatoris ingrediens, me audiente jurabat, cernere se oculis fidei infantem pannis involutum, vagientem in praesepi Dominum, Magos adorantes, stellam fulgentem desuper, matrem Virginem, pastores nocte venientes, ut viderent Verbum quod factum erat, et jam tunc Joannis Evangelistae principium dedicarent: In principio erat Verbum, et Verbum caro factum est; mixtisque gaudio lacrymis loquebatur: Salve, Bethlehem, domus panis, in qua natus est ille panis, qui de coelo descendit. Salve, Ephrata, regio uberrima, cujus fertilitas Deus est."
Constantinum secutus Heraclius imperator anno Domini 628, coelestibus de Cosroe Persarum rege potitus victoriis, crucem Christi ipsi ereptam, Hierosolymam victor reportavit, ac deposito regali cultu, detractisque calceis, et plebeio amictu indutus, illam propriis humeris retulit in eum montem, quo eam Salvator tulerat; ac in eodem Calvariae loco statuit, unde a Persis fuerat asportata. Ita S. Trinitatis Christique injurias ultus Heraclius hasce de Persis vindicias dedit, imo reddidit Hierosolymae. Jerusalem enim est civitas Dei electa, sancta et gloriosa, fundata in montibus sanctis, centrum et umbilicus mundi, urbs perfecti decoris, gaudium universae terrae, paradisus orbis, quae tanquam regia inter omnes urbes, velut caput in corpore, sicut sol inter astra effulget; quasi Ecclesiae militantis Capitolium, triumphantis typus et praeludium.
V. Post Constantinum et Heraclium Urbanus II Pontifex aeternum decus et gloriam sibi peperit (unde et monumento ejus hoc elogium inscripserunt: "Urbanus II, auctor expeditionis in infideles"), cum Concilio apud Clarum Montem habito anno Domini 1095, ita principes Galliae ad recuperandam Hierosolymam a Saracenis jam diu occupatam, animavit, ut non dubitarent mori pro illa civitate, in qua Christus pro nobis mortuus est. Quare effecit ut trecenta hominum millia nomen in militiam Christi dederint, signumque crucis susceperint, atque inter illos multi principes, duces et comites: in quibus eminuit Godefridus Bullonii dux, praestantis animi, religionis et fortitudinis vir: qui quam facile Terra sancta a christianis recipi possit, ostendit, dum parvis copiis residuis Hierosolymam anno Domini 1099, expugnavit, feria sexta, hora qua Christus mortuus est, ipseque primus conscensis muris urbem ingressus, primus deinde Hierosolymae christianus rex, quasi novus David creatus, regnum in posteros sex reges, per LXXX annos propagavit, idque merito suae virtutis, pietatis et modestiae, qua, ut alia praeteream, christianis principibus eum de more regio diademate coronare satagentibus, humilitatis studio restitit, dictitans: "Nolle se aurea insigniri in urbe sancta, in qua Christus Dominus pro nostra salute spineam tulisset: unde ea contentus, illique reverentiam exhibens, regiam respuit, regum optimus, lumen et speculum caeterorum," ait Wilhelmus Archiepiscopus Tyri, lib. IX Belli sacri, cap. ix. Vivet, Godefride, vivet, Urbane, tua virtus et gloria, quamdiu saeculorum omnium vivet AETERNITAS.
Porro orationem Urbani, qua in Concilio Claromontano omnes ad bellum sacrum accendit, recitat idem Wilhelmus, in qua inter caetera ait: "Haec igitur salutis nostrae incunabula, Domini patriam, religionis matrem, populus absque Deo, ancillae filius Aegyptiae possidet violenter, et captivitatis liberos filiis extremas imponit conditiones, quibus versa vice merito servire tenebatur: Saracenorum gens impia, loca sancta in quibus steterunt pedes Domini, jam a multis retro temporibus violenta premit tyrannide, subactis fidelibus et in servitutem damnatis. Ingressi sunt canes in sancta, profanatum est sanctuarium, humiliatus est cultor Dei populus, angarias patitur indignas genus electum, servit in luto et latere regale sacerdotium, princeps provinciarum facta est sub tributo civitas Dei. Templum Domini, de quo zelans Dominus vendentes ejecit, ne domus Patris ejus fieret spelunca latronum, facta est sedes daemoniorum. Templum Domini, inquam, ut ait Mathathias, quasi vir ignobilis, vasa gloriae ejus abducta sunt captiva. Civitas Regis regum, quae aliis regulas intemeratae tradidit fidei, gentium superstitionibus cogitur invita deservire; sancta Resurrectionis ecclesia, requies dormientis Domini eorum faedatur spurcitiis. Loca venerabilia, quae Dominum in carne susceperunt hospitem, signa viderunt, senserunt beneficia, facta sunt gregum praesepia, stabula jumentorum. Accingimini ergo, et estote, filii, potentes, ut pugnetis adversus infideles; quoniam melius est mori nos in bello, quam videre mala gentis nostrae et sanctorum."
Audite haec, principes, audite, christiani, summi Pastoris vestri, Christi Vicarii lamenta, imo oracula.
VI. Urbani coepta constanter prosecuti sunt succedentes ex ordine Pontifices, Paschalis II, Gelasius II, Callistus II, Lucius II, sed maxime Eugenius III, qui anno Domini 1143, urgente Ludovico rege Francorum, et S. Bernardo, expeditionem in Terram sanctam suscitavit, ac S. Bernardum ad omnes Galliae et Germaniae populos (qui eum ut Prophetam, vel Apostolum suscipiebant) in eam concitandos auctoravit; quare sequenti anno omnium consensu, S. Bernardus totius belli dux et princeps militiae electus est. Verum satis visum est Eugenio, si ille tuba sacerdotali indiceret bellum, et tam verbis, quam litteris christianos ad id excitaret: quod illum felicissime sequentibus innumeris signis et prodigiis praestitisse, testantur Acta vitae ipsius, et Epistolae ab eo conscriptae, nec non et Otto Frisingensis; sed magis ipse rerum successus, dum non solum Ludovicus rex celebrato apud Verzelacum conventu, crucem, quasi belli sacri insigne, ab eodem S. Bernardo sumpsit una cum multis regni sui principibus et optimatibus, quos tam ingens populi multitudo secuta est, ut vacuarentur urbes et castella; sed et ejusdem hortatu Conradus, Romanorum rex, generali apud Spiram conventu indicto, aeque crucem una cum fratre suo Henrico, duce Noricorum, aliisque principibus et nobilibus plurimis (etiam Polonis, adeoque Henrico Boleslai regis fratre, teste Cromero lib. VI Polon.) accepit: quibuscum etiam signati sunt nonnulli Episcopi, atque inter alios ipse Otto Frisingensis, virtutibus et meritis clarus.
Qui demum addit non solum ex Romano Imperio, sed etiam e vicinis regnis, puta Francia, Anglia, Pannonia, innumeris populis ac nationibus hac expeditionis fama ad sumendam crucem commotis, repente sic totum pene Occidentem siluisse, ut non solum bella movere, sed et arma quempiam in publico portare nefas haberetur. Utinam nunc iterum S. Bernardus, vel e coelo idem classicum fidelibus canat!
Ludovicum et Conradum aemulatus est S. Ludovicus, Francorum gloria dicam, an sanctitas, an verius utrumque? qui in Palaestinam non tantum copias transmisit, sed ipse quasi earum dux, relicto avito solo et regno, per tot terrarum mariumque spatia, maximis impendiis, laboribus et conatibus, semel et iterum trajecit, ut eam Saracenis extorqueret, et christianis pristinis haeredibus asservaret: sed cum peccatis fidelium exigentibus, idipsum, quod tanto conamine, virtute et animo moliebatur, perficere non posset; mortem tamen in tam gloriosa expeditione oppetere anno Domini 1270 non dubitavit, fidensque cygneum cecinit: "Introibo in domum tuam, Domine, adorabo ad templum sanctum tuum, et confitebor nomini tuo;" nimirum, "tendit ad astra per aspera virtus." O quin et operis tam christiani prosequendi et perficiendi decus filio posterisque suo exemplo, aeque ac testamento reliquit. Resuscita, Domine, hunc S. Ludovici zelum in catholicis regibus et principibus, praesertim Turcae limitaneis et confinibus, ut unanimes in tantum opus conspirent; sed et remotiores excita, ut in partem tam gloriosi operis veniant, ac
nominatim S. Ludovici sequaces, haeredes, et cognomines, ut victricia arma ab haereticis in Saracenos transferant, ac Francos, caeterosque otiari nescios opere tam sancto occupent, ne ipsorum ardor quietis impatiens in bellum vel civile, vel christianum, quo sese invicem collidant, turpemque dent maculam in gloriam suam, ac iram Dei in se concitent, erumpat; sed potius in Turcas, Tartaros et Saracenos, juratos S. Trinitatis Christique hostes, ad vitam et immortalem eorum gloriam, sese exerat. Hoc nomen christianissimum eis haereditarium, hoc S. Ludovicus progenitor, hoc generosa indoles et animi celsitudo, hoc S. Ecclesiae amor et fidei ardor, hoc victoriae et trophaea contra Christi perduelles coelitus data, hoc praesules, hoc Pontifices, hoc fideles omnes jure suo ab eis efflagitant.
VII. Sapienter S. Catharina Senensis theodidacta (uti refert Raymundus Generalis Ordinis Praedicatorum, et ex ipso Ambrosius Catharinus in ejus Vita) Summos Pontifices, Gregorium XI et Urbanum VI, anno Domini 1375 et sequent., acriter ad bellum Turcis inferendum exstimulavi. Cumque Pontifex regereret, illud in tot intestinis principum Italiae, aliarumque regionum dissidiis, importunum videri, institit illa: "Imo vero, inquit, nunc maxime opportunum est, adeoque nullum efficacius remedium ad dissidia haec tollenda suppetit, quam si foedus sanctum sanciatur, quo omnes paribus animis in communes Christi et Christianorum hostes conspirent: ibi suos animos et impetus, suos pugnandi ardores irasque effundent, eaque ratione privatas ponent lites et odia."
Ita, ut alios taceam, Rogerius et Boemundus fratres, Siciliae, Apuliae et Calabriae principes, continuo inter se de principatu digladiantes, ab Urbano II foedere belloque sancto conciliati, arma fraterna in Saracenos verterunt. Boemundus enim occupata Melphi, cupiditate gloriae incensus, cum duodecim millibus delectae juventutis Italicae in Terram sanctam profectus, sua hac virtute animique praestantia adeo fratrem Rogerium permovit, ut positis armis dixerit sibi omnia cum fratre deinceps fore communia, ac statim Tancredum filium pugnandi cupidum, belli comitem fratri tradiderit, ait Platina in Urbano II. Pari modo acerba Germanorum, Bavarorum, Belgarum, Polonorum dissidia sopita fuisse expeditione in Terram sanctam duce Conrado imperatore, narrat Otto Frisingensis, lib. I De Gestis Frederici I Imperat. cap. xxix. Sapienter Livius lib. II: "Bella externa, inquit, sedant domesticas seditiones. Externus timor, magnum concordiae vinculum."
Idipsum pervidet metuitque Turca, quocirca omni ratione christianos principes a sese invicem divellere, ac inter eos lites et bella serere molitur: ea de causa dum vicinum aggreditur, cum remotioribus foedus init, imo eos in vicinum concitat, itaque eum christianorum armis expugnat; quo facto remotiores gradatim eadem arte et fraude circumventos, ac ab aliis desertos aggreditur, occupat et subjugat. Faedifragus enim ipse cum sit, foedus initum, dum ei lubet, quaesita occasione abrumpit: cum ex adverso christiani, insidiosi foederis nomine magis quam religione irretiti, vicinos ab eo invasos protegere non audeant, itaque ipsos ejus praedae exponant, mox et ipsi ejus praeda futuri. Norunt historiarum et rerum Turcicarum periti, Turcam subinde jurare super libro smegmatico, itaque imposturam christianis facere, ac juramentum violare, dictitando se super libro ficto, non vero, ac proinde ficte, non vere jurasse. Quare jure ei regerant christiani: "Frangenti fidem, fides frangatur eidem."
Nimirum faedifragus fuit Bajazetes, qui Venetis contra pacta Coronem, Methonem et Naupactum ademit. Bajazetem imitatus nepos Solymannus, qui anno Domini 1537, totis viribus Italiam aggredi destinabat, sed temeritate cujusdam Veneti trierarchæ offensus, omnes iras et copias in Venetos sibi faederatos effudit, Corcyra ipsorum insula longe lateque vastata, et insulis Cycladibus direptis, negotiatoribusque Venetis toto Turcico imperio cum universis eorum opibus et pecuniis in praedam datis; insuper eosdem Nauplii et Epidaurici concessione, ac duabus in Dalmatia arcibus, Nadino et Lubiana, mulctavit; Solymanni enim erat vox: "Dummodo regnem, nil moror: sicut in coelo unus Deus, ita in terra unus Solymannus est colendus." Solymannum patrem aemulatus Selymus, foedus jurejurando cum Venetis initum violans, eis Cyprum extorsit; quin et eis insultans: "Barba, inquit, mihi a Venetis apud Naupactum abrasa succrevit; ego vero eis brachium dextrum capta Cypro amputavi, quod nunquam recrescet." Annon haec societas leonina?
Pari modo facere et facient caeteri. Cum enim ab origine fuerint sintque orbis praedones, toti opibus regnisque christianorum per fas et nefas inhiant. Interim lethargo quasi sopiti altum dormiunt christiani; quia quisque longe a se Turcam, et se ab ejus jugo, abesse autumat.
Qua in re errant omnes gravissime. Idem censebant olim Constantinopolitani, Trapezuntii, Thraces, Bulgari, Bosnii, Servii, Hungari, caeterique; at jam a Turca capti, errorem suum vident, et serio, sed sero lugent. Turca in limine, et pene in visceribus est christianorum omnium, et illi eum a se remotum dictitant? O caecitas! o stupor! Nuper tempore Pii V, inhiavit Cretae, Venetiis, totique Italiae. Viennam semel iterumque obsedit, inhians Augustae totique Germaniae. Ante triennium Poloniam se unico praelio devoraturum pollicebatur. Imminet ergo, et pene incubat Italiae, Germaniae, Poloniae. Nunc silet, quia domesticis distinetur dissidiis; at occasionem praestolatur, ea data illico more suo imparatos Italos, Germanos, Polonos adorietur et opprimet. Utinam periculum hoc adeo quam certum est et praesens, conspiciant, et inito contra eum communi foedere discutiant christiani, dum res est integra! ne sero cum caeteris jam a Turca occupatis suum torporem, suaque dissidia accusent et defleant.
Nunc cum domi rebellione gravi variaque agitatur: cum in Persam omne exercitus robur transmisit; cum puer est, cum ducibus, consilio et aerario destituitur; cum principes catholici tot victoriis a Deo datis ad bellum sacrum invitantur, tempus est opportunum eum invadendi et profligandi: quod si praeterire neglexerimus, sero poenitentes illud requiremus. Nihil enim tam volucre est quam occasio: nihil levius, cum se offert, penditur; nihil magis, cum abiit, desideratur; nihil periculosius amittitur: nihil difficilius recuperatur.
Porro quis dubitet Turcam Italiae et Christianis imminere, cum Tunetanum regnum ab eo occupatum a Sicilia, Epirum et Macedoniam a Dalmatia, Forojulium a Dalmatia tenuissimo tractu videat disterminari; cum Apollonia, Turcico oppido, Hydruntum regni Neapolis urbem, antea quoque a Turcis possessam, unius noctis spatio annavigari posse intueatur? Quid Hispanis, Italis, Gallis insidiosius Alligerio? Quid Fessa, Marroco, Biserta, et tota illa Afrorum vafrorum societate est infestius? An Gallia ergo expers? nequaquam. Maria quae utramque ejus partem alluunt, adeo Turcicis sunt infesta latrociniis, ut non ora, non sinus, non portus aliquis tutus et iis non exploratus esse videatur. Quocirca Joannes ille Tarnovius Comes, qui saepius Poloniae exercitibus victor praefuit, dictitabat "omnia Polonica comitia perpetuam belli Turcici meditationem esse debere." Idem dicas de comitiis Germanicis, Gallicis, Italicis, Hispanicis.
Celebre est illud Graecorum apud Pachymerem, lib. V Historiae: "Cum hostibus Crucis geratur bellum, ubi et victoria laudabilis est, et vinci salutare." Item: "Pax colenda, ubi Dei jacturam non facimus: bellum gerendum, ubi religio periclitatur totaque respublica."
Quapropter ut ad Pontifices sacri belli faeciales, imo tibicines redeam, Eugenii III pro Terra sancta zelum aemulati sunt Alexander III, Lucius III, Urbanus III, Gregorius VIII, Clemens III, Caelestinus III, Innocentius III, Honorius III, Gregorius IX, cui mox succedens Innocentius IV, testibus Platina, Onuphrio et aliis, legatos per Franciam et caeteras provincias misit, qui fidelibus suaderent militiam Christi suscipere, et S. Ludovici signa castraque in Terram sanctam sequi. Ad eamdem christianos incitavit Alexander IV, Urbanus IV, Nicolaus IV, Innocentius VI.
Eugenius IV vero Pontificatum iniens anno Domini 1431, in Turcas mari classem, terra exercitum legato Juliano Caesarino Cardinale misit, ac duce Ladislao Poloniae rege triginta Turcarum millia uno praelio inter Hadrianopolim et Danubium cecidit. Tunc quoque Joannes Hunniades a Ladislao Transylvaniae praefectus, multos Amuratis exercitus delevit, Moldaviam recepit, maximam Serviae et Bulgariae partem victricibus armis percurrit.
Eugenio IV succedens Nicolaus V anno Domini 1447, vehementer institit, ut bellum communi omnium Christianorum consensu in Turcas decerneretur, quos jam parare arma contra Constantinopolitanos senserat: et ob eam Cardinalem Ruthenum Constantinopolim miserat, qui imperatori et civibus auxilium polliceretur, si ad catholicam fidem, ut in Concilio Florentino promiserant, redire voluissent; sed illis in schismate persistentibus, justa Numinis vindicta Mahomet Turcarum imperator Constantinopolim paulo post expugnavit anno Domini 1453, ac occiso imperatore Palaeologo, crudelissime urbem ferro flammaque vastavit, teste Chalcondyla, lib. VIII, et aliis. Cujus rei labem Pontificatui suo impactam, dum abolere coactis in Turcas copiis studet Nicolaus, arthriticis doloribus exstinguitur.
VIII. Nicolai studiis insistens successor Callistus III, creatus Pontifex anno Domini 1455, illico
Turcis bellum indixit. Repertum est in scrinio ipsius hac de re votum, ante pontificatum hisce verbis futuri praesagis conceptum: "Ego Callistus Pontifex Deo omnipotenti voveo, et sanctae individuae Trinitati, me bello, maledictis, interdictis, exsecrationibus, et demum quibuscumque rebus potero, Turcas christiani nominis hostes saevissimos persecuturum." Ea de causa illico praedicatores per totam Europam misit, qui christianos omnes ad arma contra Turcas concitarent; quin et per legatos Usumcassanum Persarum regem contra eosdem accendit. Ipse sedecim triremes Romae aedificatas in hostem misit Ludovico Patriarcha Aquileiensi praefecto, qui triennio maritima hostium Asianorum vexavit, insulas quasdam cepit, ac magnas clades hostibus intulit. Alfonsus autem rex et Burgundiae dux crucis signum suscipientes, ituros se quoque in hostem profitebantur, vel armatos milites eo missuros.
Jussit insuper Callistus in meridie campanae sono fideles admoneri, ut orationibus eos juvarent qui contra Turcas dimicabant. Hac ratione parta fuit illustris illa de ipsis victoria. Christiani enim duce Johanne Vaivoda, adhortatore Johanne Capistrano Minorita apud Belgradum anno Domini 1456, sexaginta Turcarum millia ceciderunt, captis centum sexaginta bellicis tormentis; Mahometes tyrannus saucius, fuga salutem quaesivit. Ea victoria Pontifex festum, puta officium solemne, Transfigurationis Jesu Christi die sexta augusti instituit. Actum de crudelissimo hoste tunc fuisset, si christiani principes omissis intestinis odiis et bellis, terra ac mari tantam victoriam prosecuti fuissent, sicut Callistus monebat et urgebat.
Verum, dum illi segniter rem agunt, Turca resumptis viribus Trapezuntem prius, imperatore interempto, Bosniam deinde rege capto atque interfecto, cepit. Praevidebat haec e specula Callistus et gemebat, nec cessabat litteris et nuntiis principes christianos adhortari, ut in tantis malorum periculis oculos aliquando aperirent, frustra remedia deinceps quaesituros, ubi jam hostis invaluisset: Platina, Onuphrius, Genebrardus, in Chronol.; Suarez, tom. I De Relig. lib. II, cap. v; Azor, tom. II, lib. I, cap. xv. Vide hic quam Pontificibus ex officio continua, et quasi haereditaria fuerit cura sacri foederis contra Turcas sanciendi.
Quapropter Callisto III succedens Pius II, magni animi, sapientiae, facundiae et zeli vir, conventu principum e tota Europa Mantuae indicto, nervosa et efficaci oratione iisdem persuasit, ut bellum communi omnium decreto Turcis indiceretur. Verum decretum hoc infregerunt mox intestina bella, quibus Germani, Hungari, Britanni, Hispani, Itali in se mutuo arma verterunt. Stetit tamen in sententia animosus Pontifex, dumque classem, quae passim in portubus superi inferique maris ad tantum bellum fuerat aedificata, atque Venetorum ducem belli socium Anconae exspectat, diutina et lenta febri afflictatus moritur anno Domini 1464, Pontificatus 6, sepultus in basilica S. Petri, cum hoc elogio: "Pius II Pontifex Maximus, natione Tuscus, patria Senensis, sedit annos sex. Brevis Pontificatus ingens fuit gloria. Oppugnatoribus Romanae Sedis intra atque extra Italiam restitit. Conventum Christianorum Mantuae pro fide habuit. Catharinam Senensem inter Sanctas Christi retulit, etc. Cultor justitiae et religionis. Admirabilis eloquio. Vadens in bellum quod Turcis indixerat, Anconae decessit: ibi et classem paratam, et Ducem Venetorum cum suo senatu commilitones Christi habuit."
Pio II suffectus est Paulus II, anno Domini 1464, qui accepto nuntio Turcas capta Epiro in Illyricum iter parare, legatos misit ad reges et principes, eos oratum, ut, compositis rebus suis, de bello Turcis inferendo ad propulsandam injuriam cogitarent.
Paulum II excepit Sixtus IV, anno Domini 1471, qui, ut christianos principes inter se dissidentes ad concordiam revocaret, et sacro in Turcas foedere sociaret, Bessarionem Cardinalem Nicaenum misit in Galliam, Rodericum Borgiam in Hispaniam, M. Barbum in Germaniam et Pannoniam; Oliverium Carafam maritimae 24 triremium classi praefecit; hisce se junxere 50 triremes Venetorum, 24 Ferdinandi regis Aragonum, adeo ut illis Turcae ex Bosphoro in Aegaeum obviam prodire non sint ausi. Smyrna tunc in Asia capta, incolaeque omnes abacti. Constans fama est, christianos eo anno magnam Asiae partem occupaturos fuisse, si ipsi mari, sicut Usumcassanus Persarum rex terra, Turcas vexare perrexissent. Mox cum Scodra, ditionis Venetae oppidum, a Turcis oppugnaretur, Sixtus Scodranos commeatu et pecunia instruens, ad hosti resistendum animavit. Rursum cum Turca, Hydrunte in Salentinis repente vi capta, Italiam omnem incredibili terrore complesset, Sixtus comparata classe hostem retrogredi compulit. Sub id tempus Cyprum
occuparunt Veneti, ne in Turcarum potestatem veniret: Mahometes maximis viribus Rhodum oppugnans, eam fortiter tuente magno Rhodiensium Equitum Magistro, re infecta discedere coactus est.
In Sixti IV morientis locum suffectus Innocentius VIII, anno Domini 1484, omnes christianos principes frequentibus nuntiis hortatus est ut, mutuis dissensionibus et bellis compositis, foederibus juncti, Turcarum vires toto jam orbe formidabiles retunderent. Zizimum Sultanum Bajazetis imperatoris fratrem excepit, ac ejus opera bellum Bajazeti inferre meditabatur: qui ut illud a se averteret, quotannis Romam quadraginta aureorum millia ad alendum fratrem submisit, atque Pontifici dono dedit ferrum lanceae, quo latus Christi in cruce perforatum est, quod religiose in Vaticana S. Petri basilica asservatur et visitur.
Igitur ad unum omnes ab Eugenio IV usque ad Alexandrum VI, ex ordine Pontifices, foederi belloque sacro totis animi viribus incubuere; nimirum Nicolaus V, Callistus III, Pius II, Paulus II, Sixtus IV, Innocentius VIII. Horum vestigiis institere Leo X, Adrianus VI, Paulus III, Pius IV, cujus opera Solymannus Melitensem obsidionem solvere coactus est.
IX. Atque ut caeteros taceam, horum, ac nominatim Pii II et V, tam spiritus quam nominis haeres et aemulus Pius V, suis suorumque commodis neglectis, curas omnes ad publicam salutem convertens, bellum sociale cum rege catholico et Venetis iniit, ac de Turcis memorabilem illam apud Naupactum in sinu Lepantino victoriam retulit anno Domini 1571, Graeciam multaque alia iis erepturus, si ducum nationumque concordia constitisset, et expeditionem feliciter caeptam constanter prosecuta fuisset; sed christianis accidit quod Maharbal a Cannensi pugna dixit Annibali: "Vincere scit Annibal, at victoria uti nescit."
Hoc ergo illustrium Pontificum Urbanorum, Eugeniorum, Callistorum, Piorum caeterorumque pene omnium ab Urbano II usque ad Gregorium XIII, illustre fuit opus, hoc decus: quorum proinde nomen et gloria in terra apud homines, aeque ac in coelo apud Deum et Angelos Sanctosque in omne aevum perennabit. Utique meminerant illi se pastores esse non urbis duntaxat, sed et universi orbis. Sciebant primas Pontificis curas esse debere, ut fidem, Ecclesiam, cultum et regnum Christi ubivis gentium propaget. Sciebant praesulis apostolici proprium esse munus, imitari S. Petrum, caeterosque Apostolos, qui vel per se, vel per suos universum mundum Christo subegerunt. Norant fideles, etiam infidelibus subditos, suas esse oves, sibi a Christo et B. Petro concreditas, ac proinde sui officii esse eas pascere, tueri, et in libertatem asserere.
Quocirca muneri huic suo plene satisfacere sategerunt, esto voluntati eorum et voto exitus non semper responderit, sive Imperatorum Graecorum perfidia, sive quia promiscua, inops et imbellis fidelium turba devotione excita ad bellum concurrit; sive quod eadem acephala fuit et carens idoneo duce; sive quia inter duces concordia non constitit. Ad tantam enim expeditionem opus est uno summo, eoque insigni imperatore, lecto et veterano milite, ac aerario solido: quae tria reges christiani hoc tempore facile praestare possunt. Auxilia deinde valida variae provinciae et gentes ultro praebebunt.
Sane christiani qui provincias Turcae subditas incolunt, duramque serviunt servitutem; quin et sola christiana Turcarum mancipia multis subinde partibus ipsos Turcas numero superant, uti oculati testes referunt; adeoque hic Turca tria, ille decem, alius viginti possidet mancipia, quae ut tyrannicum herile jugum excutiant, decertabunt usque ad mortem; cum servitus Turcica eis ipsa morte sit acerbior. Exemplo sit Georgius Castriotus, qui anno Domini 1443, Amuratis jugum excutiens, Epiri se principem constituit, ac solus cum suis Epirotis per omnem vitam bellum immortale cum Turca gessit, multasque et magnificas de eo victorias reportavit. Unde Turcis ita formidabilis exstitit, ut ab eis Scanderbegius, id est Alexander Magnus, sit nuncupatus; quin et solo ejus nomine audito, eum scilicet adventare, illico velut viso fulmine diffugerent: de cujus gestis plane heroicis libri tredecim exstant.
Corvus et quasi ei collega fuit Joannes Hunniades, cujus paulo ante memini, cognomento Fulmineus, Turcarum terror pariter et fulmen, qui variis praeliis facile millionem Turcarum cecidit, cujus hoc erat axioma: "Turcam a Christianorum provinciis, puta ab Italia, Germania, Polonia, longius esse submovendum; nec exspectandum donec ipse Christianorum regiones invadat, sed in Thraciam et Turciam Christianis esse transeundum, ibique cum eo confligendum; perinde ac Alexander Magnus cum Dario in Asia, Annibal cum Romanis in Italia, Scipio cum
Carthaginensibus in Africa dimicarunt." Hunniadis et Scanderbegii, aeque ac Ladislai asseclae, imo successores sunt reges et principes Poloni et Hungari, qui, utpote Turcis et Tartaris contermini, cum eisque assidue belligerantes et triumphantes, pene soli rem hanc conficient, si quis eis portionem pecuniae ad tantum opus necessariae suppeditet, imo duntaxat praenumeret: facile enim ipsi eam deinde ex victorum spoliis, et provinciarum, quas subjugabunt, tributis refundent.
Atque videtur Deus idipsum nupera eorum tam insigni victoria praesignificasse, adeoque inchoasse. Sane apud Turcas in fatis est, et certum quasi oraculum, suum imperium a Polonis evertendum. Quocirca haec prae aliis expedita viris sapientibus videtur ratio sine molestia, sine invidia, sine ambitione et discordia, quae inter plures intercedere solet, omne hoc negotium absolvendi. Polonum enim principem ultro sequentur non solum Kosaki Turcarum terror, sed et plurimi nobiles Poloni, Hungari, Germani, Itali, Walachi, Moschi, etc., suis expensis, spe gloriae vel praedae illecti.
Sane a Danubio ex Walachia, quae Poloniae adjacet, Constantinopolim usque non nisi decem dierum est iter. Quare idipsum animo designabat Stephanus Battoreus, sapiens aeque ac magnanimus Poloniae rex, eaque de causa foedus contra Turcam cum Philippo II Hispaniae rege pepigerat, dictitans se Philippi in hoc bello fore stipendiarium: qui si vixisset, utique unus ille Turcam profligasset et imperio exuisset, praesertim Persa ex altera parte eumdem invadente. Polono enim et Persa ex foedere in exitium Turcae conspirantibus, Turca resistendo non est, sed succumbat et pereat oportet. Porro Polonis Turcicum bellum pene est necessarium, tum ut Turcam longius a finibus suis submoveant; tum ut perpetuos et furtivos Tartarorum incursus a sese in Turciam avertant, ibique cum utrisque aperto marte confligant, uti nuper feliciter et gloriose fecerunt.
Poloni ergo et Germani cum auxiliis Summi Pontificis et regis catholici, Walachiam, Hungariam caeterasque provincias nuper a Turcis fraude sibi ereptas, facile recuperabunt.
X. Proh pudor! proh scelus! christiani in christianos ob terrae angulum, ob exile honoris punctum internecinis odiis et praeliis inter se decertant. A christianis effunditur sanguis christianus, Christi sanguine redemptus: madent manus christianae christianorum sanguine, et carnem christianam carni Christi consanguineam conscindunt, mactant, discerpunt. Ubi fides? ubi spes? ubi charitas? ubi philadelphia et amor fraternitatis? Christiani uno Christo patre, una Ecclesia matre regenerati et alti; una fide, una spe, una charitate consociati; unius Dei, unius religionis vinculo et sacramento constricti, sese quasi lupi spoliant, laniant, excarnificant.
Haec videt, et in sinu ridet Turca, ac quasi tigris hinnulos de gleba graminis inter se arietantes, occupat, rapit et devorat. Nimirum christianorum dissidia perdiderunt et Turcis prodiderunt Asiam, Graeciam, Hungariam, aliaque opulentissima regna. Hoc est quod queritur Michaeas: "Filius contumeliam facit patri, etc., et inimici hominis domestici ejus." Et Jeremias: "Omnes amici ejus spreverunt eam, et facti sunt ei inimici." Et sponsa, Cant. i: "Filii matris meae pugnaverunt contra me."
Prophetae ad unum omnes non aliud pene vaticinantur, dolent et deplorant, quam exitium Terrae sanctae, quod ipsa ob fidei, morum et animorum dissidia Chaldaeis aliisque infidelibus tradenda sit; atque omnes hortantur, orant et obsecrant, ut qua vitam corrigendo, qua orando, qua armis propugnando, qua in unam fidem et sententiam conspirando, tantam Ecclesiae et reipublicae cladem avertant. Clamat Osee cap. v: "Clangite buccina in Gabaa, tuba in Rama, ulate in Bethaven." Et Jeremias cap. vi: "Confortamini, filii Benjamin, in medio Jerusalem, et in Thecua clangite buccina, et super Bethacarem levate vexillum."
Idipsum non solis Judaeis, sed et christianis insonant: magis enim Christianis quam Judaeis suas scripsere prophetias; atque Christianis Terra sancta magis propria, longeque sanctior, charior et venerabilior effecta est per Christum, B. Virginem, Apostolos, primitivos fideles, primamque Ecclesiam, quae ibi nata adolevit, seque per totum orbem sparsit et propagavit. Quid ergo haeremus? Quid moramur? Prophetis obtemperemus, majores nostros aemulemur: satagamus terram Christi, Christo asserere; prima Ecclesiae praedia illi restituere; domicilium S. Trinitatis, sublatis exsecrandis sacrilegiis, illi reddere ejusque laudibus consecrare.
XI. Nunquam tanta rei bene gerendae spes affulsit, quanta nunc. Videtur Deus eam ultro christianis offerre, et in manus dare, quando, ut alia taceam, Turcas animis cadere, copiis viribusque minui, internecinis agitari discordiis, pavidos regni sectaeque suae interitum exspectare;
Christianos vero animosos hisce omnibus assurgere erigique conspicimus, quando catholicos principes oppressa vel suppressa rebellium haeresi dominari, arctoque inter se connubiorum vinculo foederari, ac universos zelo religionis agi accendique cernimus et gratulamur. Quid enim debellata pene rebellium haeresi superest, nisi ut ejus reliquias subigant, ac deinde ejus sororem, alteram, inquam, rebellis infidelitatis speciem, Mahometismum debellent? Ille jam effoetus consenescit, et sponte sua ad interitum ruit: peregit suum ipse saeculum, suam vixit aetatem, magnam utique mille annorum, quibus stetit viguitque impia Mahometi lex, iisque elapsis occasurum olim Mahomet ipse praedixit: jam ergo decrepitus occasui vicinus est: occidentem et prolabentem impellant duntaxat, et conjunctis manibus protrudant Christiani, et acta res est; illico ejus ruinam videbunt et exsultabunt.
Et sane eam jam inchoatam conspicimus, dum assidua et Vatiniana eorum inter se dissidia, tumultus et seditiones intuemur: falli enim nescit et nequit aeternae Veritatis vox: "Omne regnum in se divisum desolabitur." Concidunt sese invicem Turcae, concisos occupent Christiani. Evigilent ergo, et occasione tam commoda utantur. Vetus sapientum fuit estque omen, Janizerorum potentiam indomitamque audaciam Ottomanicum perdituram imperium. Id jam in procinctu est. Ipsi Turcae dum vident se destitui principe, milite, consilio, pecunia, concordia, animo, viribus, propalam profitentur de suo jam conclamatum esse imperio: ipsi Christianis ultro se offerunt, ac tantum non advocant. Tot Christianorum millia misere sub jugo Turcico gementia, passis manibus per sacra omnia opem nostram implorant, seque et fortunas omnes offerunt, ut jugum hoc excutiant.
Haec ipsa, a tam dira tyrannide et manicis ad pileum et libertatem vocata, si duntaxat eis arma suggerantur, ac ducem qui bellum inchoet videant, illico sequentur, ac pene sola rem conficient: quia in eam immane tributum quod Turcae pendunt, conferent. Multi etiam inter Christianos, licet in fide heterodoxi, tamen quia principibus suis fideles, et quia Christi professores, lubentes praesentem occasionem arripient, ut, si invitentur, in societatem belli ultro veniant; tum ut contra communem Christiani nominis hostem conspirent ("Commune enim periculum concordia propulsandum est," ait Cornelius Tacitus), ejusque jugum quam longissime a se amoliantur; tum ut Christianum imperium propugnent et propagent, tum ut suas ditiones et fortunas ex opimis Turcarum spoliis augeant et locupletent.
Porro agitur hic non modo de amplissimo et ditissimo Ottomanorum imperio occupando, sed et de multorum millium, imo millionum animarum salute aeterna: quae sane sine impia crudelique socordia negligi nequit. Nunc enim magis quam unquam proclive et facile est Christianis, ut Turcae adimant regna omnia suis majoribus per summum scelus erepta, ut Ecclesiae sibique restituant Asiam, Hungariam, Graeciam, Macedoniam, Thraciam, Armeniam, Galatiam, Cappadociam, Epirum, Cyprum, Bithyniam, Pontum, Syriam, Palaestinam (primas utique orbis provincias a SS. Petro et Paulo ad Christum conversas, eorumque et Ecclesiae prima quasi praedia et patrimonia), Aegyptum, Africam, Aethiopiam, totumque Orientem. Quis hic dormitet? Quis non protinus evigilet? Quis non opes omnes et vires, omne ingenium et consilium in opus tantum tantique momenti offerat et conferat?
Quod si Persa (aut quis novus Tamerlanes, mundi terror, bellicosus et acer in armis) nobis otiantibus aut dormientibus, regiones illas praeoccupet, uti coepit, sane magno terrori evadet Christianis, eisque, utpote duplo jam potentior, in armis exercitatior, tot victoriis insolentior, formidabilius quam Turca imminebit; ut eum monarchiam Europae ambientem, ab urbibus tectisque nostris submovere non valeamus, quem a vicinis arcere non voluimus. Sane videtur Deus optimus maximus claris suae mentis indiciis ostendere se velle, ut bellum hoc sacrum capessamus, cum occasiones undique tam evidentes illius conficiendi, quales a mille annis non dedit, modo suggerit, ultroque offert: quas si elabi e manibus sinamus, nunquam amplius illae redibunt: "Rerum occasiones tarditatem nostram et ignaviam non exspectant," ait sapienter Demosthenes, Philipp. I; sed nisi illico prehendantur, cum sese ostentant, diffugiunt, et irrevocabiles sunt: "Fronte capillata est, a tergo occasio calva."
Earum neglectum graviter ulciscetur justus omnium judex vindexque Deus, atque illos ipsos dorso nostro dabit in flagellum, quos nunc ultro in sinum offert, ut subjiciat. Ita Chananaeos Judaeis dedit in flagellum perpetuum, eo quod ipsi eos subigere et delere, sicuti jusserat Dominus, omisissent, ac pacis foedera cum eis iniissent; uti videre est in tota Judicum historia: idque moriens eis praedixerat, et comminatus erat Josue, cap. xxiii, 13: "Ut sint, inquit, vobis in foveam ac laqueum, et offendiculum ex latere vestro, et sudes in oculis vestris, donec vos auferat atque disperdat de terra hac optima, quam tradidit vobis."
Ambabus ergo ulnis acceptemus et amplectamur praesens hoc tam liberale Dei donum; utamur occasione quam nobis in manum dat; subdamus Mahometanos nobis, ne cogamur eis colla subdere, eosque habere dominos, imo tyrannos et tortores, quos modo possumus habere subditos et supplices; Deo optimo maximo ad id tam manifestis ostentis vocanti pareamus, ne in die judicii tantae occasionis, totque millium animarum salutis neglectae, rigidam a nobis rationem reposcat rigidus munerum suorum, aeque ac occasionum et bonorum operum exactor Christus Dominus.
Si paruerimus, Prophetas honorabimus, Prophetarum votis satisfaciemus, Prophetarum oracula adimplebimus; adeoque Prophetas, Christum Dominum, Deiparam, Apostolos, eorumque fidem et religionem, quasi exsules postliminio Terrae Sanctae restituemus; Angelos sanctos miro gaudio afficiemus, Dei hominumque gratiam, et gloriam aeternam nobis conciliabimus.
Pecunia, nervus belli, deesse non poterit, si quaelibet urbs et provincia vel modicum conferat. Unus S. Ludovicus olim omnes belli sacri expensas per plures annos praestitit, nunc eas non praestabunt universi principes christiani illo longe ditiores? Praesertim si militaris pragmatica observetur, ut milites frugales sint in victu et vestitu, nec auro vel cyathis, sed ferro et hastis depugnent, uti faciunt Turcae et Tartari. Quin et hostiles provinciae, utpote divites et vastae, si subigantur, exercitus nostros alent, uti priscorum Romanorum aluerunt.
Ita anno elapso Asianus Bassa copias suas contra Ottomanos aluit ex ipsis provinciarum Ottomanicarum vectigalibus et tributis, idque copiose et splendide. Ita olim Alexander Magnus non nisi septuaginta talentis bellum orsus, spoliis hostium et gaza Darii se et milites omnes locupletavit. Idem fecere Julius Caesar, Scipio, Pompeius, Annibal, Cyrus, Nabuchodonosor, ac nuper Saladinus, Tamerlanes, Ismael Sophus, caeterique magni duces, qui hostium opibus suos ditarunt, seque vel Asiae, vel Europae, vel orbis monarchas effecerunt. Soli pene Cosaki, si haec praeda illis offeratur, rem feliciter a se saepius tentatam conficient, nec aliud stipendium deposcent. Opes Asiae offeruntur, spolia Orientis; quis ad manubias tam opimas non accurrat, imo advolet?
Bessarion Cardinalis memoriae prodidit Mahometem, qui duo imperia, duodecim regna, et trecentas urbes ipsamque Constantinopolim expugnavit, non nisi duos milliones annui census habuisse. Quis Christianorum regum non habet longe plures? Sed una Constantinopolis dedit ei praedam sedecim millionum.
Porro facile erit Pontifici Maximo solidum belli sacri aerarium in annos aliquot erigere, si a singulis regibus et principibus Christianis corroget id quod quisque pro re tam pia, tam utili, tam sibi et toti Reipublicae Christianae necessaria volens lubensque conferet. Unus rex catholicus pro suo fidei zelo jam a 57 annis quotannis in Belgicum bellum, in unam inquam modicam provinciam, plures milliones expendit; quid non impendet in totum Orientem, ipsamque Jerusalem, cujus ipse se haereditario jure regem indigitat? Rex quilibet conferat millionem, Princeps vel Respublica quaelibet aliquam millionis portionem, exsurget aerarium non tantum sufficiens, sed et abundans.
Omitto ultroneas mercatorum aliorumque divitum in tam pium bellum oblationes, pensiones opimis beneficiis, eleemosynas fidelibus in Jubilaeo in hanc rem a Pontifice indicendas: ex quibus multorum millionum summa conflabitur. Si quilibet ditiorum vel aureum conferat, ex tot divitum per totum orbem millionibus, quot aureorum milliones consurgent? Taceo dispensationum, privilegiorum, peccatorum aliorumque mulctas, quae pie ad tam pium opus exigi queunt et applicari. Sane Innocentius III Pontifex quadragesimam reddituum partem Clericis omnibus in usum belli sacri indixit; regi vero Galliae, et regi Angliae ita scribit et praescribit, lib. II, epist. 239: "Tu ipse ad defensionem Terrae Sanctae competentem in expensis tuis dirigas numerum bellatorum, quasi decimas saltem Christo persolvens, ita quod ex hoc divinam gratiam possis plenius promereri." Idem rursum Clericis per triennium vigesimam reddituum partem, in eumdem finem sub poena excommunicationis indixit. Euntibus vero ad bellum sacrum tributa, quin et usuras creditoribus debitas relaxavit: ac generalem inter Christianos toto orbe
pacem per quadriennium servandam sub poena anathematis sanxit. Paulus III, Carolo V in Africam contra Saracenos castra moventi, decimas omnium in Hispania beneficiorum attribuit. Pius V, pontificios redditus omnes in usum belli sacri, similiumque piorum operum contulit, ideoque illustrem illam de Turcis apud Naupactum victoriam retulit.
Jam vero dissensionis aut discordiae inter nationes et principes nunquam minus fuit periculum, quam hoc saeculo. Deus enim optimus maximus nobis dedit reges et principes mire catholicos, optimos, piissimos, Sedi Apostolicae summe addictos et devotos (ut taceam omnes affinitate arcta invicem devinctos) cujus proinde distributionem, arbitrium et sententiam omnes prompte sequentur.
Sic saeculo elapso Alexander VI Pontifex Indiarum limites divisit, propriosque statuit Hispanis et Lusitanis: hinc utrorumque mira in iis concordia. Haec ergo Sedes Apostolica sacra hujus expeditionis, ut alias semper fuit, ita et nunc erit arbiter et judex; imo choragus, director, moderator. Haec cuique suas operas et provincias partietur. Haec spolia et lucra dividet. Haec lites omnes judicabit et componet. Haec novos principes et reges, si opus sit, instituet et creabit. Atque ista est propria hujus aevi gratia et felicitas, ad commune hoc Ecclesiae negotium conficiendum uti maxime opportuna et accommoda, ita hoc fine a Deo provisa et donata.
Denique obvia est concordiae ratio, si quisque seorsim loco sibi commodo communem hostem invadat, et quidquid ei adimit, jure belli occupet, sibique vindicet. Achilles Tarduccius, libello Quod Turca vincibilis, demonstrat Turcam a solis Hungaris vinci posse, quinquaginta Christianorum millibus in aciem productis. Suffragatur Anonymus illi additus, De statu imperii Turcici, qui per calculum arithmeticum ostendit bellum contra Turcam geri conficique posse quotannis quatuor auri millionibus; exercitu vero quadraginta millium peditum, et bis mille equitum, addita ea classe centum triremium.
Rursum foedus Christianorum principum a Leone X Pontifice contra Selymum sancitum, ac provincias cuique ad invadendum occupandumque attributas, recenset Fr. Guicciardinus, et ex eo Lazarus Sorantius in Ottomano, cap. cxviii; qui et addit Leonem decrevisse, ante omnia vim auri maximam congerendam, tum ex ordinariis principum contributionibus, tum etiam ut singulis Christianis certum aliquod tributum, hujus belli nomine imperaretur.
Porro experientia constat omnem in debellando huc usque Turca difficultatem constitisse in divisione et dissensione principum Christianorum, adeoque Reipublicae Christianae languorem tum prodiisse, et se prodidisse cum monarchia transiit in polyarchiam; sicut ex adverso Turcarum robur emicuit, cum polyarchiam Ottomanus in monarchiam transtulit; quocirca Turcae, cum sit monarcha singulis regibus potentior, a Christianis resisti nequit, nisi ad monarchiam redeant, ut monarchae infideli monarcham fidelem opponant. Et quis hic magis idoneus, quam Summus Pontifex?
Bessarion Cardinalis sapientissimus asserebat, "Turcam simile esse lepori, qui cum sit pili concoloris, canes pilo discolores vel infinitos non metueret; paucis vero unius pili conspectis, fugam adornaret." Ita prorsus Christianos principes, licet plurimos et potentissimos, si discordes sint, non metuit, sed ridet Turca; paucos si concordes sint, reformidat et fugit. Quin et Solymannus ipse, Caroli V aemulus et antagonista, ut Ferdinando imperatori Caroli fratri se potentiorem ostenderet, ejus legato insultans dixit "se esse draconem unius capitis, sed multarum caudarum; Ferdinandum vero et Christianos esse draconem multorum capitum, sed unius caudae," q. d. Christianorum imperium est polyarchicum, ideoque discors et imbecille: meum vero est monarchicum, ideoque concors et validum.
Igitur in hoc bello subdant se principes Christiani, uti faciunt, Romano Pontifici; atque hac ratione monarchiam Christianam redintegrabunt, eamque Turcica longe validiorem constituent, ac mari aeque ac terra Turcam invadent: quod omnino faciendum censuit Carolus V. Porro ne quis fidelis vel haereticus ditiones, principum eo tempore quo bellum sacrum capessunt, quovis titulo invaderet, Eugenius III cavit sub poena anathematis. Idem cavit Innocentius III, quem paulo ante citavi. Cavent et Principes foederati: foederis enim prima conditio est, ut, si quis unum invadat, caeteri omnes eum, quasi publicum Christi et Christianae Reipublicae hostem et proditorem persequantur, ac regno, principatu, dominio, opibus, rebusque omnibus privent et spolient. Det Deus, ut omnes omnino ad pristinam unionem et monarchiam ab eo sancitam, hoc Jubilaeo revertantur!
Quapropter de felici belli exitu optime sperandum est, et vix dubitandum, praesertim, si, uti
Mose orante, Josue vincebat Amalec, ita et nos cum Machabaeis Numinis opem, precibus, jejuniis, sancta vita, bonisque operibus assidue nobis conciliemus: quarum rerum Jubileum hoc illicium est, imo inchoatio et praeludium. Sane hisce annis plures viri religiosi sanctitatis et prophetiae opinione celebres praedixerunt certo instare ruinam Turcici imperii, ac Christianos brevi potituros Terra Sancta.
Emitte, o Sanctissima Trinitas, ex alto, per Verbi tui incarnati acerbissimos dolores, crucem et merita, Spiritum tuum Sanctum, spiritum sapientiae, consilii, pietatis et charitatis, ut omnes fideles et principes in tua fide, cultu et amore concordes, studeant resistere, imo tuo regno subigere omnes Saracenos, paganos et infideles, ut tuum nomen et gloriam agnoscant et celebrent omnes gentes; ut omnis terra confiteatur nomini tuo sancto.
Dilexisti, "Domine, portas Sion super omnia tabernacula Jacob." Ut quid ergo, "Deus, venerunt gentes in haereditatem tuam, polluerunt nomen sanctum tuum, posuerunt Jerusalem in pomorum custodiam?" Terra in qua te laudaverunt patres nostri, tradita est alienigenis, qui assidue sacrilego ore blasphemant nomen tuum, et Christi tui. Locus in quo Christus operatus est salutem in medio terrae, possidetur ab antichristianis. Exsurge, Domine, vindica probrum tuum. Excita e Christianis Machabaeos, qui gentes conferant et convertant, qui tibi tuam gloriam, Ecclesiae suum regnum, Terrae Sanctae avitam fidem et sanctitatem asserant, ac postliminio restituant.
Excitasti nuper invictum Poloniae regem, qui praelia haec inchoaret tanta fortitudine, aeque ac felicitate, ut unus ipse non solum omnes Turcarum vires sustinuerit, sed et assiduis praeliis eos attriverit, fregerit, et ad pacem coegerit; plane utique protriturus, si auxiliariis aliorum principum copiis spibusque suffultus, bellum hoc fuisset prosecutus. Sane Christianis regibus ipse unus, Deo auspice viam praeivit stravitque, ac pariter ostendit quam facile communis ille Ecclesiae hostis hactenus cunctis formidabilis, subigi, imo deleri et exterminari possit, si Christiani principes junctis animis malint bellum in ipsum capessere, quam inerti desidia, et privatarum rerum respectu communibus incendiis deflagrare; si communibus viribus eum impetant, diversisque copiis et locis invadant, ut non tantum eum procul a suis finibus arceant, sed et plane profligent ac exstirpent; si concordibus studiis in communi periculo quod quisque potest praesidii, id in medium conferat.
Ita res Christiana beata, invicta, et aeterna hac concordia est futura. Idipsum ergo ingere et persuade caeteris principibus, eosque sancto fidei et charitatis foedere constringe, ut unanimes, laeti et alacres constanter praelientur praelium Domini, praelium Christi, praelium Patris et Filii et Spiritus Sancti, ita ubique terrarum serviemus tibi humero uno, uno corde et ore; ubique tibi psallemus; ubique agemus Jubilaeum, cum Terra Sancta, totusque orbis ad pristinam fidem, ad pristinum herum et dominum suum revertetur; ubique tibi in linguae mentisque jubilo, exsultantibus animis et vocibus jubilabimus: "Gloria Patri et Filio et Spiritui Sancto."
Hocce fidelium, hocce meum unicum est votum, quod mihi ab olim, o SS. Trinitas, inspirasti et inspirare non desinis, ut assidue desiderem, et obsecrem te pro excidio mahometismi, haeresis et paganismi. Utinam triplicem trium horum tuorum hostium ruinam, ante mortem videre contingat, ut toto orbe sit unum Christi ovile et unus pastor! Tunc utique laetus occumbam, canamque et jubilabo cum S. Simeone: "Nunc dimittis servum tuum, Domine, secundum verbum tuum in pace: quia viderunt oculi mei salutare tuum: quod parasti ante faciem omnium populorum: Lumen ad revelationem gentium, et gloriam plebis tuae Israel."
Tunc pariter occinet S. Joannes suum illud: "Vidi sanctam civitatem Jerusalem novam descendentem de coelo a Deo paratam, sicut sponsam ornatam viro suo," Apoc. xxi. Tunc modulabitur Tobias illud cap. xiii: "Jerusalem civitas Dei, luce splendida fulgebis, et omnes fines terrae adorabunt te, etc. Portae Jerusalem ex sapphiro et smaragdo aedificabuntur, et ex lapide pretioso omnis circuitus murorum ejus. Ex lapide candido et mundo omnes plateae ejus sternentur, et per vicos ejus Alleluia cantabitur: Benedictus Dominus, qui exaltavit eam, et sit regnum ejus in saecula saeculorum super eam. Amen."
Tunc rursum psallet regius Vates: "Omnes gentes, plaudite manibus, jubilate Deo in voce exsultationis. Elegit nobis haereditatem suam, speciem Jacob, quam dilexit," Psal. xlvi. "Magnus Dominus, et laudabilis nimis in civitate Dei nostri, in monte sancto ejus. Fundatur exsultatione universae terrae mons Sion, latera Aquilonis, civitas regis magni. Deus in domibus ejus cognoscetur, cum suscipiet eam,"
Psal. xlvii. "Laetentur coeli, et exsultet terra, commoveatur mare, et plenitudo ejus," Psal. xcv. "Dominus regnavit, exsultet terra, laetentur insulae multae: adorate eum, omnes angeli ejus; audivit et laetata est Sion. Exsultaverunt filiae Judae propter judicia tua, Domine," Psal. xcvi. "Viderunt omnes fines terrae salutare Dei nostri," Psal. xcvii. "Laudate eum in cymbalis bene sonantibus, laudate eum in cymbalis jubilationis: omnis spiritus laudet Dominum, Alleluia," Psal. cl.
Tunc exsultabit Isaias: "Laudate, coeli, quoniam misericordiam fecit Dominus: jubilate, extrema terrae, resonate, montes, laudationem, saltus et omne lignum ejus: quoniam redemit Dominus Jacob, et Israel gloriabitur," cap. xliv, 23. "Ecce isti de longe venient (ad Jerusalem) et ecce illi ab aquilone et mari, et isti de terra australi. Laudate, coeli, et exsulta, terra; jubilate, montes, laudem: quia consolatus est Dominus populum suum, et pauperum suorum miserebitur," cap. xlix, 12 et 13. "Surge, illuminare, Jerusalem, quia venit lumen tuum, et gloria Domini super te orta est. Et ambulabunt gentes in lumine tuo, et reges in splendore ortus tui, etc.," cap. lx, 1 et 3.
Tunc buccinabit Sophonias: "Lauda, filia Sion; jubila, Israel: laetare, et exsulta in omni corde, filia Jerusalem. Abstulit Dominus judicium tuum, avertit inimicos tuos: rex Israel Dominus in medio tui: gaudebit super te in laetitia, silebit in dilectione sua, exsultabit super te in laude," cap. iii, 14, 15 et 17.
Tunc jubilabit Zacharias: "Exsulta satis, filia Sion, jubila, filia Jerusalem: ecce rex tuus veniet tibi justus et salvator, etc., quia lapides sancti elevabuntur super terram ejus. Quid enim bonum ejus est, et quid pulchrum ejus nisi frumentum electorum, et vinum germinans virgines," cap. ix, 9, 16 et 17.
Fac me voti mei, imo tui compotem, Jesu Christe Salvator, amor noster. "Haec est enim," sicut ipse Patrem pro nobis precando dixisti, "vita aeterna, ut cognoscant te solum Deum verum, et quem misisti Jesum Christum," Joan. xvii, 3. Ac vicissim Pater tibi promisit dixitque: "Filius meus es tu, ego hodie genui te. Postula a me, et dabo tibi gentes haereditatem tuam, et possessionem tuam terminos terrae," Psalm. ii, 7 et 9.
Tu quoque, sancta Dei genitrix, Patris aeterni filia, Verbi incarnati mater, Spiritus Sancti sponsa, quae sola cunctas haereses interemisti in universo mundo, has quoque nostri aevi interime. Assere tibi Terram Sanctam, quasi tuum natale solum; assere Hungariam, olim tibi clientem et supplicem, ideoque regnum Virginis nuncupatam; assere caeteras provincias: quia cunctarum es Regina et Domina.