Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Videt Amos Deum stantem super altare, et jubentem angelo ut, percusso cardine, illud evertat, ob avaritiam et scelera populi, quem se perquisiturum et perditurum asserit, etiamsi is se in caelo, abysso, vel inferno absconderet. Secundo, vers. 7, comparat Israelitas Aethiopibus, Syris et Palaestinis, tam in culpa, quam in poena excidii et dispersionis. Tertio, vers. 11, se eos per Christum restauraturum promittit, daturumque copiam frumenti et vini, adeo ut montes stillent dulcedinem.
Textus Vulgatae: Amos 9:1-15
1. Vidi Dominum stantem super altare, et dixit: Percute cardinem, et commoveantur superliminaria; avaritia enim in capite omnium, et novissimum eorum in gladio interficiam: non erit fuga eis. Fugient, et non salvabitur ex eis qui fugerit. 2. Si descenderint usque ad infernum, inde manus mea educet eos: et si ascenderint usque in coelum, inde detraham eos. 3. Et si absconditi fuerint in vertice Carmeli, inde scrutans auferam eos: et si celaverint se ab oculis meis in profundo maris, ibi mandabo serpenti, et mordebit eos. 4. Et si abierint in captivitatem coram inimicis suis, ibi mandabo gladio, et occidet eos: et ponam oculos meos super eos in malum, et non in bonum. 5. Et Dominus Deus exercituum, qui tangit terram, et tabescet: et lugebunt omnes habitantes in ea; et ascendet sicut rivus omnis, et defluet sicut fluvius Aegypti. 6. Qui aedificat in coelo ascensionem suam, et fasciculum suum super terram fundavit: qui vocat aquas maris, et effundit eas super faciem terrae, Dominus nomen ejus. 7. Numquid non ut filii Aethiopum vos estis mihi, filii Israel, ait Dominus? numquid non Israel ascendere feci de terra Aegypti: et Palaestinos de Cappadocia, et Syros de Cyrene? 8. Ecce oculi Domini Dei super regnum peccans, et conteram illud a facie terrae: verumtamen conterens non conteram domum Jacob, dicit Dominus. 9. Ecce enim mandabo ego, et concutiam in omnibus gentibus domum Israel, sicut concutitur triticum in cribro: et non cadet lapillus super terram. 10. In gladio morientur omnes peccatores populi mei, qui dicunt: Non appropinquabit, et non veniet super nos malum. 11. In die illa suscitabo tabernaculum David, quod cecidit: et reaedificabo aperturas murorum ejus, et ea quae corruerant, instaurabo: et reaedificabo illud sicut in diebus antiquis. 12. Ut possideant reliquias Idumaeae, et omnes nationes, eo quod invocatum sit nomen meum super eos, dicit Dominus faciens haec. 13. Ecce dies veniunt, dicit Dominus: et comprehendet arator messorem, et calcator uvae mittentem semen: et stillabunt montes dulcedinem, et omnes colles culti erunt. 14. Et convertam captivitatem populi mei Israel: et aedificabunt civitates desertas, et inhabitabunt: et plantabunt vineas, et bibent vinum earum: et facient hortos, et comedent fructus eorum. 15. Et plantabo eos super humum suam: et non evellam eos ultra de terra sua, quam dedi eis, dicit Dominus Deus tuus.
virgines, adolescentes et Israelitae omnes punientur fame, siti et morte, quia adorant, colunt et jurant per vitulum aureum, quem Jeroboam erexit, et collocavit in Dan quasi deum Samariæ; eumque opponunt et anteponunt Dei Verbo. Et vivit via Bersabee. — Nota Israelitas non tantum per vitulos suos in Bersabee erectos jurasse, sed etiam per viam qua ad eos ibatur in Bersabee, quasi hæc sancta esset a sancto idolo, q. d. Punientur qui jurant per vitam viæ, qua itur in Bersabee: non quod via hæc viveret, sed vitam vel metaphoricam, vel metonymicam intelligunt. Metaphoricam, q. d. Vivat, id est floreat, teratur et frequentetur jugiter via Bersabee. Sic enim ex adverso viæ dicuntur mortuæ, vel lugere, cum neglectæ et desertæ jacent, juxta illud Thren. cap. 1, 4: «Viæ Sion lugent, eo quod non sint qui veniant ad solemnitatem.» Metonymicam, q. d. Vivat vitulus aureus deus noster, ad quem ducit via tendens in Bersabee: vivat vitulus, cujus colendi causa tam longam inimus viam, ut a domo nostra eamus ad fines Israelis: ibi enim sita erat Bersabee. Ita Albertus et Lyranus. Jurant per hanc viam, quia in illa multa erant sacella et aræ idolis erecta (eo quod illis in locis diu versatus fuisset Abraham patriarcha) quæ peregrinantes adibant. Id patet IV Reg. cap. xxiii, 8, ubi Josias dicitur contaminasse «excelsa, ubi sacrificabant sacerdotes de Gabaa usque Bersabee.»
Versus 1: 1. I SAW THE LORD STANDING UPON THE ALTAR.
Addit Vatablus significari hic idololatrarum studium, qui sanctitatem constituebant in longitudine itineris, ideoque ab uno termino Judææ peregrinabantur usque ad alterum, puta a Dan usque in Bersabee, q. d. Vivit vigetque peregrinatio quæ incipit a Bersabee, et desinit in Dan. In Dan enim et Bersabee quasi in duobus regni sui limitibus vitulos aureos collocavit Jeroboam quasi tutelares Israelis deos. Arabicus vertit: Jurant in indulgentia Samariæ, et dicunt quod Deus est Deus tuus et Bersabee. Vide hic insanum idololatrandi studium, quo non tantum idolo, vel templo, sed et viæ bene precantur, imo per illam quasi numen jurant.
CADENT (ob hanc idololatriam), ET NON RESURGENT ULTRA, — q. d. Omnino et irreparabiliter corruent et peribunt. Ita contigit: nam decem tribus, excisa Samaria, abductæ in Assyrios nunquam inde redierunt.
Hæc est continuatio capitis VIII, pertinens ad versum 14.
13. IN DIE ILLA DEFICIENT VIRGINES PULCHRÆ, ET ADOLESCENTES IN SITI, — q. d. Non tantum spiritualis, sed et corporalis fames et sitis eis obvenient: hac enim tabescent virgines innuptæ, æque ac juvenes, ita ut, iis enectis, nulla posteritatis sit spes, sed tota quasi gens intereat. Unde Chaldæus vertit: In illo tempore deliquium patietur cœtus Israel. Ita Theodoretus, Albertus, Lyranus et Clarius.
Mystice S. Hieronymus: «Deficient, ait, virgines, quia verbum Domini non invenient. Ex quo intelligimus, quando doctrina non fuerit in Ecclesia, perire pudicitiam, castitatem mori, abire virtutes; quia non comederant verbum Domini, quod qui comederit, saginatus ejus cibo audiet per Salomonem: Justus comedens saturat animam suam, animæ autem impiorum esurient,» Proverb. cap. XIII.
14. QUI JURANT IN DELICTO SAMARIÆ, q. d. Ideo
S. Hieronymus: «zinarum, et pœnitudinis, et ciliciorum repleta sunt omnia; et capita habuere calvitium, quæ prius Nazareorum decorata cesarie comam Domino nutriebant. Tunc primogenitus Filius Dei populus Israel, qui in unigenitum et vere Filium Dei miserat manum, æterno luctui traditus est. Nunc ergo illis habentibus tenebras qui repulerant solem justitiæ, nos qui sedebamus in tenebris et in umbra mortis, vidimus lucem magnam, et illorum universa festivitas ad Ecclesiæ translata est mysteria.» Et post pauca: «Illi dormierunt in meretricis Synagogæ genibus, et diabolo tondente derasi, virtutem capillis perdiderunt, amittentes cum robore oculos,» instar Samsonis. Et inferius: «Ablata est ab eis lex, et Prophetæ æterno conticuere silentio: moventur a mari ad mare, et ab Oceano Britannico usque ad Oceanum Atlanticum, id est ab Occidente ad Meridiem, et ab Aquilone usque ad Orientem toto orbe peregrini (et vagi) verbum Dei non valent invenire.» Et mox famem verbi Dei explicans: «Quibus, inquit, ingerimus famem esse prædictam intelligentiæ spiritualis, in qua Christus cernitur, passio Domini et resurrectio reperitur. Circumeunt orbem, et quærunt verbum Domini, et non invenient; quia Verbum Domini negaverunt, quod factum est in manibus omnium Prophetarum, quod in principio apud Patrem erat, quod caro factum est, et habitavit in nobis.»
Videt Amos Deum stantem super altare, et jubentem angelo ut, percusso cardine, illud evertat, ob avaritiam et scelera populi, quem se perquisiturum et perditurum asserit, etiamsi is se in cælo, abysso, vel inferno absconderet. Secundo, vers. 7, comparat Israelitas Æthiopibus, Syris et Palæstinis, tam in culpa, quam in pœna excidii et dispersionis. Tertio, vers. 11, se eos per Christum restauraturum promittit, daturumque copiam frumenti et vini, adeo ut montes stillent dulcedinem.
1. Vidi Dominum stantem super altare, et dixit: Percute cardinem, et commoveantur superliminaria; avaritia enim in capite omnium, et novissimum eorum in gladio interficiam: non erit fuga eis. Fugient, et non salvabitur ex eis qui fugerit. 2. Si descenderint usque ad infernum, inde manus mea educet eos: et si ascenderint usque in cœlum, inde detraham eos. 3. Et si absconditi fuerint in vertice Carmeli, inde scrutans auferam eos: et si celaverint se ab oculis meis in profundo maris, ibi mandabo serpenti, et mordebit eos. 4. Et si abierint in captivitatem coram inimicis suis, ibi mandabo gladio, et occidet eos: et ponam oculos meos super eos in malum, et non in bonum. 5. Et Dominus Deus exercituum, qui tangit terram, et tabescet: et lugebunt omnes habitantes in ea; et ascendet sicut rivus omnis, et defluet sicut fluvius Ægypti. 6. Qui ædificat in cœlo ascensionem suam, et fasciculum suum super terram fundavit: qui vocat aquas maris, et effundit eas super faciem terræ, Dominus nomen ejus. 7. Numquid non ut filii Æthiopum vos estis mihi, filii Israel, ait Dominus? numquid non Israel ascendere feci de terra Ægypti: et Palæstinos de Cappadocia, et Syros de Cyrene? 8. Ecce oculi Domini Dei super regnum peccans, et conteram illud a facie terræ: verumtamen conterens non conteram domum Jacob, dicit Dominus. 9. Ecce enim mandabo ego, et concutiam in omnibus gentibus domum Israel, sicut concutitur triticum in cribro: et non cadet lapillus super terram. 10. In gladio morientur omnes peccatores populi mei, qui dicunt: Non appropinquabit, et non veniet super nos malum. 11. In die illa suscitabo tabernaculum David, quod cecidit: et reædificabo aperturas murorum ejus, et ea quæ corruerant, instaurabo: et reædificabo illud sicut in diebus antiquis. 12. Ut possideant reliquias Idumææ, et omnes nationes, eo quod invocatum sit nomen meum super eos, dicit Dominus faciens hæc. 13. Ecce dies veniunt, dicit Dominus: et comprehendet arator messorem, et calcator uvæ mittentem semen: et stillabunt montes dulcedinem, et omnes colles culti erunt. 14. Et convertam captivitatem populi mei Israel: et ædificabunt civitates desertas, et inhabitabunt: et plantabunt vineas, et bibent vinum earum: et facient hortos, et comedent fructus eorum. 15. Et plantabo eos super humum suam: et non evellam eos ultra de terra sua, quam dedi eis, dicit Dominus Deus tuus.
(1) Ista est tertia et ultima visio qua liber prophetarum Amos absolvitur. Primo, sub signo percussionis columnarum templi, refert decretum de Israelitarum ruina et clade, nullo modo declinanda, 1: primo, ob Dei instantis ubique persecutionem, quod probat enumeratione locorum, ad quæ fugi potest, 2-4; secundo, ob ejusdem summam in omnia potentiam, 5, 6. Secundo, cum Israelitæ supra modum sibi placebant, et confidentia et securitate magna præditi, jactabant se esse populum Deo charum, primo, ne existiment se apud Deum esse in aliquo pretio; non pluris eos facere declarat, quam Æthiopas, Palæstinos, Syros, quibus non est concessa æterna possessio terræ illis insulata. 7; amunulo, addit tamen promissionem, si ex raputate justitiæ... peccatores et obduratos perdere decreverit, justos tamen et pœnitentes salvandi 8. Tertio, promittit futuram per Christum propagationem Ecclesiæ, primo, suscitationem ac restaurationem; secundo, diffusionem in omnem terram, 12; tertio, fœcunditatem et abundantiam donorum spiritualium in hac et altera vita, 13-15.
1. VIDI DOMINUM STANTEM SUPER ALTARE. — S. Hieronymus, Theodoretus, Remigius, Hugo, Lyranus, Arias, Vatablus et Ribera censent Amos hic prophetare excidium duarum tribuum et templi Hierosolymitani per Chaldæos. Probant, quia ejus restitutio, quæ facta est per Esdram et Nehemiam, promittitur vers. 11. Favet Chaldæus, qui non verbotenus, sed paraphrastice ita vertit: Vidi gloriam Domini conscendentis a Cherub, qui mansit super altare; nisi populus domus Israel convertatur ad legem, exstinguetur candelabrum, occidetur rex Josias, et destruetur domus Dei, puta templum, et dissipabuntur atria, et vasa domus sanctuarii in captivitatem ibunt.
Probabilius est quod censent Ruffinus, Clarius et a Castro, Prophetam hic pergere prophetare contra decem tribus, ac consequenter hic prædicere excidium altaris et templi idololatrici, quod ipsæ sibi erexerant in Bethel. Probatur primo, quia ad decem tribus proprie missus fuit Amos in Bethel, ut patet cap. VII, 13; secundo, quia cap. VIII, egit contra decem tribus: ergo et hoc cap. IX: nam nihil est quod significet eum divertere sermonem a decem tribubus ad duas, imo eum continuare sermonem ad decem tribus, patet ex vers. 5, qui idem est cum vers. 8 cap. VIII; tertio, quia vers. 8 et 9, ait se loqui de domo Jacob et Israel: sic autem post schisma Jeroboam vocantur decem tribus, non duæ, præsertim quia addit: «Concutiam in omnibus gentibus domum Israel.» Hoc autem verum est de decem tribubus, non de duabus. Decem enim traductæ in Assyriam, Mediam et Persidem, inde per omnes gentes sparsæ sunt, teste Josepho: duæ autem traductæ in Babylonem, ibi manserunt, indeque post septuaginta annos sub Cyro reductæ sunt in Judæam. Ad argumentum prioris sententiæ respondeo vers. 11.
Quæres, quomodo vidit hæc Amos, an oculis corporis, an mentis? Corpoream fuisse visionem censent Albertus, Arias et Eusebius, lib. I De Demonstrat. cap. XVIII, ac proinde censent angelum in corpore assumpto reipsa concussisse cardines templi, idque oculis corporeis vidisse Prophetam.
Verius est hanc visionem fuisse imaginariam, non corpoream, tum quia tales fuerunt communiter visiones Prophetarum; tum quia si visio hæc spectat templum Hierosolymitanum, ut multi volunt, non potuit hac oculis corporeis videre Amos, utpote qui longe ab eo aberat, agebatque in Bethel; tum quia non est verisimile Deum hic assumpsisse corpus humanum, in eoque visum ab Amos, præsertim cum id non fecerit Isaiæ cap. VI, 1, ubi visus fuit ab Isaia oculis mentis, non corporis, sedere in throno excelso; nec Ezechieli 1, 26, ubi visus fuit ab Ezechiele oculis pariter mentis insidere currui Cherubico. Sane si Deus voluisset videri oculis corporeis, id potius concessisset Isaiæ et Ezechieli, quorum visiones fuerunt augustissimæ, quam Amos prophetæ rusticano.
Super altare, — vel thymiamatis, quod erat in Sancto sanctorum, ubi erant sedes et thronus Dei, ut vult Arias; vel holocaustorum, quod erat in atrio ante Sanctum, ut volunt Lyranus et Vatablus. Samaritæ enim, æmuli Judæorum, templum simile Hierosolymitano, ac consequenter simile atrium, Sanctum et Sanctum sanctorum atque similia altaria thymiamatis et holocaustorum in Samaria, Dan et Bethel erexerunt. Porro de altari Bethel potius quam Dan aut Samariæ hic agi, liquet ex eo quod in Bethel vaticinabatur Amos, utpote loco Samaritis sacratissimo, tam quod Jacob patriarcha in eodem sacrificasset, et vidisset Deum scalæ innixum, ideoque locum vocasset Bethel, id est domus Dei; tum quod Jeroboam primus Israelis rex, schismatis et novæ religionis auctor, in Bethel non tantum altare vitulis aureis dedicasset, sed et ipse sua manu iisdem in eodem sacerdotis officio functus incensum adolevisset, ut patet III Reg. cap. XII, 33; tum quod Jacobi et Jeroboami æmuli et asseclæ posteri eorum, reges Israelis, in Bethel sacrificantes, ibi quasi commune regni sui fanum statuissent, unde ab eis Bethel vocabatur, «sanctificatio regis, et domus regni,» uti dixi cap. VII, 13. In Bethel ergo, quasi in publico Israelis idolio, visus est Prophetæ Deus templo et altari ultor insistere, ac jubere illud exscindi, una cum idololatria et idololatrico Israelis regno. Unde apposite visus est hic Deus stans, quasi instans operi, scilicet subversioni altaris et templi.
ET DIXIT (Dominus, vel prophetæ Amos, ut opinantur S. Hieronymus et Remigius, vel potius angelo sibi assistenti, quasi voluntatis et operis sui administro, ut censent idem S. Hieronymus, Remigius, Ruffinus, Theodoretus et alii. Per angelum enim solet Deus ulcisci et plectere hostes suos. Angelo ergo dixit): PERCUTE CARDINEM, — scilicet templi, ut hac percussione symbolica et imaginaria menti Amos objecta, repræsentes et significes quod Assyrii templum a cardine et ab imis fundamentis convulsuri et subversuri sint, una cum impio ejus cultu et cultoribus Israelitis. Ita S. Hieronymus, Emmanuel, Mariana, et alii jam citati. Unde Septuaginta vertunt: Percute propitiatorium; Arabicus Antiochenus: Percute pavimentum; Arabicus Alexandrinus: Percute Rationale pontificis. Hebraice est: Percute הכפתור haccaphtor, quod Tigurina vertit, limen; Pagninus et Vatablus, superliminare, scilicet portæ templi. Proprie caphtor significat pomum (ut vertit Syrus) et sphærulam: et quia hæc sculpi solebant in liminibus, hinc significat limen. Noster hic vertit, «cardinem,» non limen, vel superliminare, quia ab eo distinguitur. Sequitur enim: «Et commoveantur superliminaria,» hæc enim commoveri nequeunt nisi commoto cardine æque ac limine, cui superne quasi insistunt. Cardo ergo dicitur caphtor, quia habet figuram sphærulæ, et quia sua vertebra tegitur. Radix enim כפר caphar significat tegere, involvere, operire. Jubet ergo Deus angelo, ut percutiat tam limen portæ templi, quam cardinem liminis in quo ostium volvebatur, id est aperiebatur et claudebatur, ut significet portam templi, ipsumque templum, ac ingredientes in illud percutiendos et subvertendos ab Assyriis.
Cardo enim est basis et fulcrum rei quam sustinet: unde cardo dicitur quasi cor januæ, quo scilicet illa movetur, ait Servius in illud Æneid. I: Foribus cardo stridebat ahenis. Hinc Romani coluerunt deam Cardineam, quæ cardinibus præesset. Ita Seneca in Hippol., Jovi ait: «Celerique polum cardine versas.» Verius S. Anna mater Samuelis, I Reg. cap. II, 8: «Domini, ait, sunt cardines terræ.» Et Sapiens, Proverb. cap. VIII, 26: «Adhuc terram non fecerat, et flumina, et cardines orbis terræ.» Porro in cardine notantur stridor et horror convulsi et ruentis templi, juxta illud Statii, Thebaid. I: Venti transversa frementes / Confligunt axemque emoto a cardine vellunt. Et Virgilius, Æneid. VI: Tum demum horrisono stridentes cardine sacræ / Panduntur portæ.
Ita in passione Christi terram universali terræ motu concussam, et e cardinibus fuisse convulsam censent Didymus in Catena Græcorum in Job, cap. IX, et alii. Pari modo multi censent totum orbem in die judicii concutiendum et e cardinibus convellendum, idque significare illis verbis Christi, Matth. cap. XXIV, 29: «Et virtutes cœlorum commovebuntur.» Et Job, cap. IX, 6: «Qui commovet terram de loco suo, et columnæ ejus concutiuntur.» Vide dicta Apoc. cap. VI, in fine.
ET COMMOVEANTUR SUPERLIMINARIA. — Syrus, limina; Hebraice ספים sippim, quod David et ex eo Pagninus vertit: Et contremiscent postes; Tigurina: Et commoveantur postes, puta laterales, quos architecti vocant antas. Sed eodem redit sensus: concusso enim et convulso limine et cardine ab angelo, necesse erat tam postes quam superliminaria, quæ postibus incumbebant, concuti et commoveri, imo ruere. Significatur enim hic ruina portæ et templi. Unde Arabicus vertit: Commovebuntur portæ extrinsecæ. Angelus enim tam valide quassavit cardines et portam, ut totus murus, ac consequenter totum templum illi incumbens ruere videretur. Arias et Eusebius, lib. I De Demonstr. cap. XVIII, censent hæc realiter esse peracta, ac realem fuisse hunc terræ motum, esseque illum cujus meminit Amos cap. I, 1, ubi ex eo numerat et consignat annum suæ prophetiæ. Verum ex dictis liquet aliam fuisse hanc concussionem ab illo terræ motu: ille enim fuit realis; hæc vero fuit imaginaria.
AVARITIA (Syrus, dolus) IN CAPITE OMNIUM. — Causam excidii templi, urbis et totius Israelis assignat avaritiam. Pro avaritia hebraice est בצעם betsaam, id est avaritia eorum. Radix enim בצע batsa proprie significat lædere et vulnerare. Hebræi enim usuram et avaritiam vocant vulnus: quia tanquam gladius hominem vulnerat, et ipsius sanguinem exsugit. Pari modo, usuram vocant נשך nescech, id est morsum, quia mordet et lædit proximum: sicut Latini fænus vocant quasi funus. Hinc secundo, Septuaginta Hebr. betsaam accipientes non ut nomen, sed ut verbum, imperativi modi, vertunt: Disseca in capita omnium. Disseca, scilicet tum gladio hostili, tum frustis postium et superliminarium ex percussione angeli dissilientibus; unde alii legunt, disjice, q. d. Dissilientia frusta postium disjice in capita eorum, iisque ea disseca. Quocirca Tigurina vertit: Universorum capitibus vulnus inflige; Arias accipit ut nomen, sed pari modo vertit: Concisio eorum in capite omnium; Tertio, Vatablus betsaam accipiens ut verbum præteriti temporis, vertit: In frusta concidit eos (nempe qui sunt) in capite omnium, id est qui præsunt aliis omnibus. Hoc pertinet ad sacerdotes et magistratus: hos enim concidet Deus, vel angelus vice Dei: loquitur enim Deus, vel angelus de se in tertia persona. Hinc Pagninus pro betsaam legens in Benoni בוצעם botseam, vertit in prima persona: In frusta concidam eos, in capite omnes ipsos. Hic sensus priori subordinatur hoc modo, q. d. Quia ipsi sua avaritia, puta suis usuris et fraudibus, vulnerarunt et conciderunt pauperes, idcirco pariter ipsi vulnerabuntur et concidentur ab hostibus. Hinc aliqui vertunt: Avaritia in capita omnium, scilicet recidet, meritaque ab eis supplicia exiget: quæ versio valde consonat cum verbis præcedentibus et sequentibus. Unde Arabicus vertit: Percute caput uniuscujusque, et reliqui eorum gladio interficientur.
Porro avaritia dicitur esse «in capite omnium,» quia omnibus dominatur, omnes possidet: omnes enim caput, sensus, curasque omnes eo intendunt, ut iniquis lucris se ditent, juxta illud Jerem. cap. VI, 13: «A minore usque ad majorem omnes avaritiæ student.» Avarus enim dicitur quasi avidus, quod immensas opes aveat. Unde P. Nigidius apud Gellium, lib. X, cap. V: «Avarus, inquit, appellatur, qui avidus æris est; sed in ea copula, E, littera detrita est.» Item «locupletem ait dictum, qui pleraque loca, hoc est qui multas possessiones tenet.» Sic Thren. I, 5, dicitur: «Facti sunt hostes ejus in capite,» id est hostes dominati sunt Hierosolymæ. Avaritia ergo est «in capite,» non in calce; quia caput, id est phantasiam animumque occupat, itaque illi est infixa ut vix evelli possit; quia tenet arcem mentis, indeque quasi regina, imo quasi dea omnibus cogitationibus, sensibus, potentiis,
membris et actibus imperat tanquam mancipiis, cogitque ea sibi servire, suum regnum propagare, lucra ubique captare, opes sine termino coacervare. Hinc rursum ipsa est «in capite,» id est, est capitalis, et quasi caput avari, illi per omnia dominans, sicut caput dominatur toti corpori. Quocirca S. Paulus avaritiam nuncupat idolorum servitutem, id est idololatriam, Ephes. cap. V, 5. Avarus enim in mente gerit idolum quod adorat, scilicet pecuniam et Plutum. Hoc idolum est ipsi numen et deus, cui se substernit totumque se mancipat. Ita videmus avaros nil somniare, nil cogitare, nil loqui, nil tractare nisi lucra, nisi «affer, affer,» Proverb. cap. XXX, 15. Annon ergo avaritia est in capite avari? Secundo, Lyranus: Avaritia, ait, est in capite, id est in regibus, ducibus et sacerdotibus populi. Quam enim hi dediti fuerint avaritiæ, patet tum ex Prophetis, tum ex Christo, Matth. cap. XV, 5, et cap. XXIII, 14 et 23, qui acriter eorum avaritiam incusant. Sic et modernos Judæos quoslibet totos usuris et lucris intentos videmus. Porro sacerdotum avaritiam hic proprie taxari patet ex vers. 1: «Vidi Dominum stantem super altare, et dixit: Percute cardinem.»
Notat fontem omnis mali, scilicet avaritiam, indeque manantes fraudes et dolos. Nam, ut ait Apostolus I Timoth. cap. VI, 10: «Radix omnium malorum est cupiditas.» Unde Sapiens, Eccli. cap. X, 9: «Avaro, inquit, nihil est scelestius.» Porro hæc avaritia a summis manabat ad infimos; perinde ut vitia principum et prælatorum manant ad subditos. Simili modo B. Petrus Damianus lib. II, epist. 2, ad S. R. E. Cardinales, et S. Bernardus, De Consid. ad Eugenium Pontif., et in Declamationibus, docent omnia mala Ecclesiæ provenire ex avaritia, hancque valde foveri et augeri cupiditate Ecclesiasticorum et Prælatorum. Idque verum esse luce clarius vidi, dum agerem in provinciis transalpinis. Quis enim laicus credat Pastori ex Evangelio concionanti bona terrena esse contemnenda, et cœlestia ambienda, si terrena ab eodem aliisque Prælatis ita appeti, tam studiose congeri et conservari cernat? Qua fronte Prælatus audebit suos hortari ad liberalitatem et eleemosynam, si ipse avare suas opes recondat, et in pauperes sit immitis et immisericors? Quis non inhiet divitiis, prædiis, officiis congerendis; si Ecclesiasticos videat beneficiis, pensionibus, redditibus, domibus, prædiis coacervandis totos intendere?
Versus 2: 2. IF THEY GO DOWN EVEN TO HELL, THENCE SHALL MY HAND BRING THEM OUT.
Clericus es, cur sortem non in cœlo, sed in terra quæris? quo ore impudenter et mendaciter quotidie Deo, qui cor tuum avarum et terræ inhians intuetur, dicis: «Dominus pars hæreditatis meæ, et calicis mei, tu es qui restitues hæreditatem meam mihi?» Annon merito objiciet laicus Ecclesiastico: Deus levitis voluit esse sors et hæreditas, terram vero inter laicos, puta inter cæteras undecim tribus, distribuit. Nostra ergo est terra, tu cœlum et Deum quære: nobis laborandum est, ut opes comparemus, quibus nos, uxores, filios, filias, famulos et ancillas alamus; tu qui solus es, cujus Deus est sors, eaque sufficiens et liberalis, cur plura semper appetis? ut quid studes ditandis adeo nepotibus et cognatis ex patrimonio Christi? Itane res sacras Ecclesiæ adimis, easque laicis tibi propinquis, carnalis et infidelis Domini dispensator impendis? Annon hoc furtum, imo sacrilegium? ait S. Bernardus.
Versus 3: 3. AND IF THEY HIDE THEMSELVES ON THE TOP OF CARMEL.
Sanxit olim S. Urbanus, Pontifex et martyr, anno Domini 233, qui S. Cæciliam pluresque alios docuit, et animavit ad martyrium, ne bona Ecclesiæ in laicorum usus impendantur, idque sub gravi pœna: «Quia, inquit, hæc bona sunt oblationes fidelium, pretia peccatorum, et patrimonium pauperum,» ut habetur cap. XVII, Quæst. IV, cap. Attendendum. Idem sanxerunt alii Pontifices. Unde S. Hieronymus ad Pammachium: «Pars, inquit, sacrilegii est, rem pauperum dare non pauperibus.» Res enim pauperum sunt res et bona Christi crucifixi. Quocirca omnes doctores censent esse peccatum mortale, si quis Ecclesiasticus opes, quas ex beneficio suo percepit, relinquat cognatis laicis, iisque eos locupletet. Cur ergo tu immodice, ait Doctor sapiens, beneficia beneficiis accumulas, pensiones pensionibus, itaque Ecclesiam ministris suis defraudas, ut paucos, eosque indignos habeat? cur patrimonium pauperum devoras, ut amicos dites? Itane demens es, ut animam tuam propter amicos damnare, et æternis gehennæ incendiis addicere velis? stulte, hac nocte animam tuam dæmones repetent a te, et quæ parasti cujus erunt? Amici quos ditasti, te ex inferno non liberabunt: imo pro gratiis sannas et maledictiones tibi in inferno rependent, quod eis per opes fueris causa luxus, scelerum, indeque damnationis ejusdem. Evigilate, Prælati, aperite oculos, Ecclesiastici. Ne vos amor stolidus cognatorum infatuet, ut sero gematis in æternum, dicatisque: Heu, quam fui fatuus, quam insensatus, qui non pro me, sed pro alio ditando, animam meam vendidi, occidi, perdidi! Heu me! nepotes mei, cognati mei traxerunt me ad tartara. «Frater non redimit, redimet homo? non dabit Deo placationem pro anima sua.» Deo nemo fucum suis ratiunculis efficiet. Quo major es, eo majus das scandalum: quo potentior, eo potentius tormenta patieris: quia hæreditate possedisti sanctuarium Dei; imo fecisti ut gentes, ut laici venirent in hæreditatem Dei, et hæreditate possiderent sanctuarium ejus: ideoque tam catholicos, quam hæreticos, a fide et salute avertisti, eosque sanctum Christi et Ecclesiæ ejus christianæ nomen blasphemare fecisti.
Aspice ex alto sponsam tuam, o Christe! maculam hanc e veste ejus, imo tua, emunda. Utinam vel sanguine meo illam eluas! Quam libens occumbam, ut ipsa suo nitori et decori cœlesti restituatur! Mitte e cœlis angelum qui rursum percutiat cardines templi. Mitte novum Jeremiam qui iterum intonet illud cap. VI, 12: «Extendam manum meam super habitantes terram, dicit Dominus. A minore quippe usque ad majorem omnes student avaritiæ: et a Propheta usque ad sacerdotem, cuncti faciunt dolum.»
Moraliter, disce quantum malum sit avaritia, quæ, cum omnibus dominetur, omnes vulnerat, atque tam animæ avari, quam corpori proximi lethale sæpe vulnus infligit. Narrat Sabellicus, lib. VII, Ennead. IX, Calipham Mahometanorum pontificem, inter auri acervos volutatum fame interiisse. Cum enim Halao Tartarorum regis frater occupasset Babylonem, omnemque populum trucidasset, Caliphas, qui magnum thesaurum congesserat, comprehensus, cumulo auri sui impositus, et per multos dies asservatus, inedia, vel sane pretiosa fame consumptus est. Sic et C. Caligulam pecuniæ avidissimum, inter immensos aureorum thesauros volutari solitum scribit Suetonius in ejus Vita, cap. XLII, qui iis non diu gavisus, paulo post miserabili nece occubuit.
Avaritiæ symbolum est serpens græce dictus δίψας, quod inextinguibilem sitim morsu suo excitet. Dipsas, ait Lucianus lib. De Dipsade, est serpens non adeo magnus, viperæ similis, violento ictu, veneno crasso, qui dolores inducit intolerabiles. Ardores enim immittit inextinguibiles, et putredines, ac totum corpus adurit incendio. Insuper qui ab illa icti fuerint, clamant perinde atque illi qui in ignem conjecti sunt: quo plus bibunt, eo plus sitiunt; nec sitim exstinxeris, etiamsi totum Nilum aut Danubium epotandum præstiteris. Ita et Ælianus lib. VI De Animal. cap. II. Dipsas est avaritia, quæ inexplebili opum siti, reque ac curis, doloribus, periculis et cædibus avaros incendit. Nam: Crescit amor nummi quantum ipsa pecunia crescit.
«Multo concitatior est avaritia in magnarum opum congestu collocata, ut flammæ infinito acrior vis est, quo ex majore incendio emicuit,» ait Seneca, lib. II De Benefic. cap. XXVII. Tales fuerunt Ameanes, qui ex oraculo persuadebant fore ut patriæ terram amitterent, si particulam aliquam largirentur, ut ait Plutarchus in Quæst. Græcan. cap. XIV. Et illi de quibus Arnobius, lib. II Contra Gentes: «Exercent, ait, avidum atque injustissimum fœnus, et e miserorum sanguine supputandi se augent insania: millibus possessionum semper producunt fines, et quamvis provincias totas rus faciant unum, pro arbore una, pro sulco forum litibus terunt: cum amicis, fratribus inexpiabiles suscipiunt simultates.» Vere Cyprianus, epist. 2: «Nec intelligit miser avarus, inquit, speciosa sibi esse supplicia, auro se alligatum teneri, possideri magis, quam possidere divitias atque opes. O detestabilis cæcitas mentium, et cupiditatis insana profunda caligo! cum exonerare se possit et levare ponderibus, pergit magis fortunis augentibus incubare, pergit cumulis pertinaciter adhærere.»
Versus 4: 4. AND IF THEY GO INTO CAPTIVITY BEFORE THEIR ENEMIES, THERE WILL I COMMAND THE SWORD, AND IT SHALL...
Quocirca Patres omnes acriter avaritiam et avaros insectantur, ac imprimis S. Augustinus, cujus hæc de ea sunt axiomata. Primum: Avaritia duriora jubet quam Christus. «Quid vis, inquit, in Psalm. XII, 8, ab avaritia possideri? dura jubet, levia jubeo: onus ejus grave, sarcina mea levis est. Jubet avaritia ut mare transeas, et obtemperas. Jubet ut te ventis procellisque committas. Jubeo ego ut ante ostium tuum ex eo quod habes des pauperi. Piger es ad faciendum ante te opus bonum, et strenuus es ad transeundum mare; quia avaritia imperat servis; quia Deus jubet, odisti.» Secundum, in Psalm. XXX, conc. 3: «Dico avaro, quare invocas Deum, ut det tibi lucrum. Lucrum ergo invocas, non Deum. Ministrum lucri tui facis Deum. Viluit tibi Deus. Deus si ad te veniat sine auro et argento, non vis illum. Quid ergo tibi de his quæ fecit Deus sufficit, cui Deus ipse non sufficit?» Tertium, in Psalm. XXXVIII: «Vide, o avare, ne forte dum colligis, colligaris; ne forte cum vis esse prædo minoris, sis præda majoris. Non enim sentis te esse in mari, nec cernis minores pisces a majoribus devorari. Dic mihi, thesaurizas, cui congregabis ea? Dicturus es: Filiis meis servo. Hæc est vox pietatis, excusatio iniquitatis. Servas transiturus transituris, imo vero transiens transeuntibus. Scis eum possessurum cui servas, aut si nondum natus est, scis nasciturum? Servas filiis, incertum est an futuris, an possessuris: nec reponis thesaurum ubi reponendus est: Thesaurizate vobis thesaurum in cœlo.» Quartum, in Psalm. CXXXVII: «Avaris etiam ipsa fecunditas (filiorum quæ cæteris felicior est) molesta est. Timent enim ne pauperes relinquantur, qui multi nasci potuerunt.» Quintum, Auctor serm. ad Fratres in eremo, qui exstat t. X S. Augustini, serm. 48: «O homo, ait, an ignoras quod radix omnium malorum avaritia est, et servitus idololatriæ, mater usuræ, genitrix simoniæ, fomes culpæ, æternæ pœnæ via, nutrix gehennæ? O avaritia, abyssus insatiabilis! Omnia in homine senescunt vitia, sola avaritia juvenescit.» Deinde subdit quam fatuum sit filiis vel nepotibus thesaurizare, qui eos in morte deserunt: «O admirabilis infidelitas! ecce maritus dilectus ab uxore dilecta relinquitur, filius a matre projicitur, et pater a filiis, et filii a patre sub terra reconduntur. Solus ille dimittitur, et quilibet ad propria revertitur, et cito oblivioni traditus tanquam mortuus a corde.» Et sub finem: «Memorare novissima tua, quia conceptus es in culpa, natus in pœna, vivens in miseria, et necessario morieris in angustia.» Sextum, lib. De Conflictu virtutum et vitiorum, cap. XVI: «Avaritiæ morbus nunquam melius compescitur, nisi cum dies mortis sine fine meditatur, cum qualis post modicum in sepulcro futurus sit homo considerat. Hoc certe fixum manebat in illius (S. Job cap. XV) corde qui dicebat: Homo putredo, et filius hominis vermis. Nudus egressus sum de utero matris meæ, et nudus revertar illuc.» Et Apostolus: «Nihil intulimus in hunc mundum, sed nec auferre quid possumus.» Septimo, lib. De Salutar. document. XXX: «Avarus vir inferno est similis. Infernus enim quantoscumque devoraverit, nunquam dicit: Satis est; sic etsi omnes thesauri confluxerunt in avarum, nunquam satiabitur.»
S. Ambrosii hæc de avaritia axiomata sunt. Primum, lib. I in Lucam, sub finem: «Est ærugo mentis, cum secularium sordibus cupiditatum religiosæ acies intentionis obducitur, aut fidei puritas decoloratur nube perfidiæ.» Secundum, lib. II Offic. cap. XXI: «Avaritia est veluti quædam bonorum ariditas officiorum.» Tertium, serm. in Domin. VIII post Pentecost., docet avarum esse similem insanienti, eumque semper aurum cogitare, omniaque in aurum convertere, ac gratius aurum intueri quam solem. Unde concludit: «Caveamus exemplum divitis istius, qui dum præsentes divitias concludit, et de futuris sollicitudinem gerit, divitiis pariter abreptus et vita, protrahitur ad tribunal horrificum, in quo accusatrix quidem ejus assistit ipsa illa, quæ et totius ejus vitæ comes exstitit, avaritia; defensor vero et intercessor nusquam ullus apparet.» Quartum, serm. 13: «Qui pecuniam appetit, fidem perdit: qui aurum redigit, gratiam prodigit. Avaritia enim cæcitas est, errorem religionis inducit. Cæca, inquam, est avaritia, sed diversis fraudum oculata ingeniis: non videt quæ divinitatis sunt, sed cogitat quæ cupiditatis sunt.» Quintum, in Psalm. XXXVIII: «Fides militat Deo, avaritia tentatori» (diabolo). Sextum, lib. I Offic. cap. XLIX: «Sæpe quod avarus summa congesserit sollicitudine, præcipiti effusione dilapidat hæres luxuriosus, et diu quæsita turpis helluo, præsentium cæcus, futuri improvidus, quadam absorbet voragine.»
Versus 5: 5. AND THE LORD GOD OF HOSTS, WHO TOUCHES THE EARTH, AND IT SHALL MELT.
Ut cæteros præteream, S. Isidorus Pelusiota, S. Chrysostomi discipulus, monachorum Pelusiaci montis in Ægypto abbas, doctrina et sanctitate illustris, sub Theodosio Juniore, anno Domini 440, epistola 233, egregie docet quantum vulnus capiti totique homini infligat avaritia, dum eum tantum non mutilat, et truncat oculis, auribus, pedibus, etc. Primo enim graphice eam comparat hydræ, quæ ventrem habet inexplebilem, et Briareo centum manibus armato, ac Scyllæ, quæ omnia sorbet: «Deinde feminæ, belluina, ait, forma præditæ, ignemque spiranti, ac sexcentas viperas crinium loco in capite habenti, perpetuo sibilantes, ac mortiferum venenum evomentes; sexcentis item manus unguibus abundantes, quarum opera alios lacerat, alios sagittis impetit, ab aliis pecunias extorquet. Ac denique sexcenta ora. Neque enim minatur duntaxat, aut calumnias struit; verum etiam adulatur, ac servilem in modum alloquitur, et pejerat, turpisque quæstus causa innumeras occasiones excogitat.» Mox ejus oculos depingit: «Oculos habet, non ut naturæ consentaneum est cernentes, aut quemquam verentem, non amicum, non fratrem, non cognatum, non benefactorem; verum asperum quiddam et acre, atque crudele et inhumanum, igneumque obtuentes.» Paulo post aures et pedes ita describit: «Aures usque adeo septas et obturatas habet, ut nec supplices preces, nec gemitus, nec fletus, nec vituperationes audiat. Tantum vero abest ut pennas habeat (quæ saturitatem designant), ut ne pedes quidem ipsi vir ullus cordatus tribuere queat. Neque enim ingredi, atque ab eo qui captus est, secedere potest; verum manus in omnes immittens, ferro quovis ac plumbo gravior insidet, ut omnia accipiat et omnes expilet, nunquam autem expleatur; verum eorum quæ accipit multitudinem, fomitis et incitamenti materiam habeat, rerumque acceptarum finem accipiendarum initium efficiat.» Unde concludit: «Ecquis igitur acerrimo hujusmodi et inexplebili furore, atque innumera peccata et maledicta, et dedecora, et intemperantias ac petulantias nobis conflante capiatur? Ecquis animum inducat, tum in hac vita misere vivere, ut dies noctesque velut flagris quibusdam laceretur, nec requiem ullam aut somnum sentiat; et in futura suppliciorum atque cruciatuum initium accipere. Quid autem initium dico? Hic enim eos quos ceperit, tyranno quovis acerbius torquet et excruciat, imo graviorem eis pœnam infert quam ii luant, qui ad metalla damnati sunt; nam illis, confecto opere, somno ac quiete frui licet; his autem ea somni quoque portum velut aggesta terra obstruens, noctu quoque sæva illa et inhumana edicta proponit. Est ergo bellua terra, ignem spirans, oculis auribusque capta, exsecranda, Deo invisa, implacabilis et crudelis.
ET NOVISSIMUM EORUM IN GLADIO INTERFICIAM. — «Novissimum,» id est ultimum, aut abjectissimum et vilissimum, q. d. Omnes Israelitas usque ad ultimum et vilissimum gladio occidam. Loquitur enim de infinita multitudine quæ in Samaria, vel, ut alii volunt, in Jerusalem obsessa, et paulo post expugnanda, erat trucidanda. Est hyperbole: omnes, id est plerosque omnes; nonnullos enim evasisse, et cladi fuisse superstites constat; sed ii respectu cæsorum fuere perpauci.
2. SI DESCENDERINT USQUE AD INFERNUM, INDE MANUS MEA EDUCET EOS. — Pro descenderint hebraice est יחתרו iachteru, quod Septuaginta passive vertunt: Si defodiantur in infernum; Pagninus et Vatablus active: Si foderint in inferno, q. d. Si Israelitæ scrobem aut foveam foderint in inferno, ut in ea se abscondant a conspectu meo, inde extraham eos ad supplicium. Similiter: «Si ascenderint usque in cœlum, inde detraham eos.» Est hyperbole: per foveam enim inferni accipit foveam profundissimam, adeo ut videatur usque ad infernum descendere; per cœlum intelligit montes altissimos, qui suo vertice cœlum tangere videntur. Ita S. Hieronymus, Chaldæus, Lyranus et Arias. Aut certe proprie accipit cœlum et infernum, q. d. Si fieri posset ut in infernum descenderent, aut in cœlum ascenderent, inde tamen per Assyrios detraham eos. Ita Vatablus. Simili modo S. Job immensitatem et omnipotentiam Dei, quam nemo evadere potest, describit cap. XI, 8: «Excelsior, ait, cœlo est, et quid facies? profundior inferno, et unde cognosces? Longior terra mensura ejus, et latior mari.» Et Psaltes, Psalm. CXXXVIII, 8: «Quo ibo a spiritu tuo, et quo a facie tua fugiam? si ascendero in cœlum, tu illic es: si descendero in infernum, ades; si sumpsero pennas meas diluculo, et habitavero in extremis maris; etenim illuc manus tua deducet me.» Ita manu sua claudit homines et creaturas omnes, qui tribus digitis appendit molem terræ, et montes palmo ponderat.
Versus 6: 6. HE THAT BUILDS HIS ASCENT IN HEAVEN.
3. ET SI ABSCONDITI FUERINT IN VERTICE CARMELI. — Duo erant Carmeli montes, unus in Judæa, ubi versati sunt Nabal et David, I Reg. XXV, 2; alter in Israel, imminens mari Mediterraneo, ubi versatus est, et latuit fugiens a facie Jezabel Elias, Elisæus et filii Prophetarum. De eo videtur hic agi, quia fit hic mentio maris, et quia in Israel et contra Israel vaticinatur Amos.
ET SI CELAVERINT (id est celare conati fuerint; revera enim nemo celari potest) SE AB OCULIS MEIS IN PROFUNDO MARIS (in insulis maris Mediterranei), IBI MANDABO SERPENTI, — id est hominibus feris et serpentinis, ut eos trucident, inquit Chaldæus et Arias. Sic Attila Hunnorum rege vastante Italiam, direptisque Aquileia, Ticino et Mediolano, cum infestus pergeret Romam, quam utique cepisset, nisi occurrens S. Leo eum avertisset, multi ex Italia, ut Hunnorum manus evaderent, profugerunt ad mare, puta ad insulas et æstuaria barbaris inaccessa, ibique urbem adventantium, puta Venetorum, condiderunt anno Domini 452, qui fuit Leonis Pontificis primi 13, Valentiniani Imperatoris 28, Marciani 3. Atque hæc est nobilis Venetiarum urbis et reipublicæ origo. Ita Baronius, anno Christi 452.
Secundo, simplicius S. Hieronymus, Theodoretus, Albertus et alii proprie accipiunt hic profundum maris pro ipso fundo maris, ut vertit Vatablus. Quamobrem Pagninus transfert: in pavimento maris; hoc enim proprie hebraice significat קרקע karka, scilicet pavimentum, fundum, solum: deducitur enim per metathesin a radice רקע raka, id est firmavit, extendit, solidavit. Unde rakia vocatur firmamentum. Quocirca Septuaginta vertunt: Si mersi fuerint ex oculis meis in fundamenta maris, q. d. Etiamsi se mergant in fundum maris, ut ibi ab oculis et ira mea se abscondant, ibi tamen videbo eos. Est hyperbole.
IBI MANDABO SERPENTI. — Septuaginta draconi, hoc est pisci alicui ingenti et horrido, v. g. ceto, ut mordeat et devoret eum: «mandabo,» id est dabo illi hunc instinctum, et hanc phantasiam mordendi et devorandi; bruta enim hunc phantasiæ instinctum sequuntur quasi legem naturæ sibi a Deo inditam. Sic ceto dedit instinctum ut absorberet Jonam, cap. II, 1, ad quem hic alludi censet S. Hieronymus. Simili modo Deus dicitur mandare pesti, fami, gladio, cum ea exserit et immittit provinciis vel urbibus.
Tropologice S. Gregorius, in Psalm. VII Pœnitent.: «Quid est, ait, celari in profundo maris, nisi in altitudine delitescere desperationis? Celat vero se qui non confitetur peccata sua; non confitetur autem qui desperat de misericordia Dei: vel certe ille se ab oculis Dei celat, qui a mandatis ejus avertitur. Oculi enim Domini spiritus Dei, qui legem, id est mandata, dedit. Qui ergo se ab oculis Dei in profundo desperationis celaverint, potestatem accipit diabolus ut eos mordeat, et ut in ventrem eos suæ malitiæ inducat. Ipse est enim serpens cui dictum est: Terram comedes omnibus diebus vitæ tuæ.»
4. ET SI ABIERINT IN CAPTIVITATEM CORAM INIMICIS SUIS, IBI MANDABO GLADIO, ET OCCIDET EOS, — q. d. Quod si non fuerint occisi in Samaria, faciam ut occidantur in Assyria a suis hostibus, puta ab Assyriis. Sic Romani captivos aliarum gentium, quos Romam ducebant in triumphum, post triumphum jugulabant. Secundo, Arias et a Castro gladium per catachresim accipiunt pro misera et ærumnosa vita et servitute, quam acturi erant Israelitæ in Assyria: servitus enim in jure æquiparatur morti, vocaturque «mors civilis:» nam Israelitas in Assyria occisos non legimus. Verum multa a Prophetis prædicta sunt, quæ expleta non dubitamus, etsi in historiis id scriptum non legamus. Prior ergo sensus uti litteralior, ita genuinior et communior est, puta S. Hieronymi, Remigii, Alberti, Lyrani et Vatabli.
ET PONAM OCULOS MEOS SUPER EOS IN MALUM, ET NON IN BONUM, — q. d. Ubique eis malefaciam, ubique affligam et puniam, donec perdam eos. Ita Vatablus. Nota: Negatio illa, «et non in bonum,» magnam auxesim continet, q. d. Nil boni, sed omne malum eis afferam et infligam.
5. ET DOMINUS DEUS EXERCITUUM, QUI TANGIT TERRAM, ET TABESCET. — Arias, et sterilescit, sive fit sterilis; Tigurina, et liquescit; Pagninus, et defluit; Septuaginta, et commovet eam; quia, ut ait S. Hieronymus, concutiet fundamenta terræ. Hebræum תמוג tamog proprie significat resolvi, liquescere, uti cera ad ignem, nix ad solem in aquam resolvitur et liquescit, q. d. Ne vanas Dei minas putetis, scitote eum tam esse terribilem, quam omnipotentem; ipse enim solo attactu virtutis suæ, imo solo nutu facere potest, facitque interdum ut terra tabescat et consumatur, uti dum dedit legem in Sina, mons Sina fumo et igne tabescere videbatur, Exod. XIX et XX, juxta illud: «Qui tangit montes et fumigant;» aut facit ut terra in aquam mergatur, vel vertatur et diffluat, uti fecit in diluvio tempore Noe, et in mari Rubro, dum per illud sicco alveo traduxit Hebræos, insequentem vero Pharaonem et Ægyptios redeuntibus aquis involvit et obruit. Sic sæpe insulas et continentem mari mergit, et in mare convertit. Simili modo, esto non eodem, Samariam per Assyrios vastabit, consumet, et quasi tabescere faciet.
Hoc est quod dicitur Psalm. XVII, 8: «Commota est, et contremuit terra: fundamenta montium conturbata sunt, et commota sunt, quoniam iratus est eis;» et vers. 16: «Et apparuerunt fontes aquarum et revelata sunt fundamenta orbis terrarum ab increpatione tua, Domine, ab inspiratione spiritus iræ tuæ;» et Isaiæ LXIV, 1: «Utinam dirumperes cœlos, et descenderes! a facie tua montes defluerent. Sicut exustio ignis tabescerent, aquæ arderent igni.»
ET ASCENDET SICUT RIVUS. — Hunc versum iterat et repetit ex cap. VIII, 22, ubi eum explicui.
6. QUI ÆDIFICAT IN CŒLO ASCENSIONEM SUAM. — Hebraice מעלותו maalotav, id est ascensiones (ita Syrus) suas; Vatablus, gradus suos, q. d. Qui fecit cœlum quod multis sphæris constat, quæ certum ordinem habent inter se, ac velut gradus, per quos ascenditur gradatim usque ad cœlum summum et empyreum. Probat omnipotentiam et sapientiam Dei ex rebus creatis, ac præsertim ex cœlis. Unde Pagninus: Qui ædificat in cœlo sphæras ejus, et elementa tria ejus super terram fundavit; Arabicus Alexandrinus: Qui cœlificavit cœlum et superiora, qui firmavit pactum suum super terram. Secundo, ascensio, vel ascensiones, vocatur altissimum Dei palatium in cœlo, ad quod multis ascensionibus scandendum est. Unde Chaldæus vertit: Qui collocavit in excelso majestatem gloriæ suæ. Ita Theodoretus, Lyranus, Arias, Mariana et alii. Hinc et Arabicus Antiochenus vertit: Qui ædificat cœlum quasi tabernaculum, et præparatio ejus in terra dirigitur. Est metonymia: ponitur enim ascensio pro sui termino, puta cœlo, in quod ascenditur. Sic sæpe actio capitur pro loco, in quo actio exercetur, ut oratio pro oratorio, in quo oratur; cœnatio pro cœnaculo, in quo cœnatur; deambulatio pro ambulacro, in quo ambulatur. Sic congregatio, quies, Ecclesia, mansio, habitatio locum significant illis actionibus destinatum. Ita Sanchez.
Versus 7: 7. ARE NOT YOU TO ME AS THE CHILDREN OF THE ETHIOPIANS, O CHILDREN OF ISRAEL? — First, the Chaldean...
Mystice, R. Haccados apud Galatinum, lib. VII, cap. XV: «Via, ait, aquilæ in cœlis, est rex Messias, qui post passionem suam ascendet in cœlum, sicut dictum est Amos cap. IX: Qui ædificat in cœlo ascensionem suam.» Unde et Tertullianus, lib. IV Contra Marc. cap. XXXIV, sic legit et explicat: «Ad quam (resurrectionis promissionem) ascensum suum Christus ædificat in cœlum, secundum Amos: utique suis: ubi est et locus æternus, de quo Isaias: Quis annuntiabit vobis locum æternum, nisi scilicet Christus incedens in justitia?» Isaiæ XXXIII.
Tropologice S. Hieronymus, Remigius et Hugo per ascensiones accipiunt viros sanctos, quorum conversatio in cœlis est, quique eo ascensiones in corde suo disponunt, ut ait Psaltes Psal. LXXXIII, vers. 6, euntque de virtute in virtutem, donec videant Deum deorum in Sion. «Deus, ait S. Hieronymus, quotidie credentes de terris ad cœlum levat, ut in illis conscendat: Ascendit Dominus in cœlum cum Enoch: ascendit cum Elia: ascendit cum Moyse, cujus sepultura locus, quia in cœlum ascenderat, in terra non potuit inveniri; ascendit cum Paulo in tertium cœlum.»
ET FASCICULUM (Syrus vertit, promissionem; Arabicus Alexandrinus, pactum; Arabicus Antiochenus, præparationem) SUUM SUPER TERRAM FUNDAVIT. — Primo, Lyranus, Clarius et Vatablus: «Fasciculum,» inquiunt, vocat colligationem trium elementorum, puta ignis, aeris et aquæ, quæ in terra quasi basi et centro fundata sunt. Unde Pagninus vertit: Et elementa tria ejus super terram fundavit. Hæc enim opponit ascensionibus, id est sphæris cœlestibus, q. d. Sicut Deus ædificavit magnas multasque, et tot stellis illustres sphæras in cœlo; ita pariter in terra fundavit tria rerum omnium sublunarium elementa, ex quibus cætera omnia fabricavit, eaque apta serie, ordine et nexu compaginavit, et quasi in unum fasciculum colligavit. Hic sensus videtur genuinus: celebrat enim Dei magnificentiam ex fabrica cœli et terræ. Unde et sequitur: «Qui vocat aquas maris, et effundit eas (vel per exundationem ex hoc suo alveo, vel per pluviam ex nubium fasciculo) super faciem terræ.» Ipse enim «ligat aquas in nubibus suis,» quasi in fasciculo, «ut non erumpant pariter deorsum,» Job cap. XXVI, 8. Secundo, Sanchez per fasciculum intelligit scabellum; in scabello enim est colligatio, vel lignorum et asserum, vel tomentorum et pannorum, puta cum scabellum est pulvinar, quod pedibus principum substerni solet instar scabelli, q. d. Dei sedes et thronus est cœlum, scabellum vero est terra, et omnia quæ super eam sunt.
Tertio, alii per fasciculum intelligunt legem multiplicem, qua Deus homines quasi colligat et coercet; ac, si eam violent, in ergastulo alligat et constringit.
Verum primus sensus est genuinus. Hebræum enim אגודה aggudda proprie significat aggregationem, turbam, turmam, congregationem, colligationem, fascem, conglobationem, globum, ut patet II Reg. II, 25; quod ultimum huic loco optime congruit. Mundum enim sublunarem vocat conglobationem, vel globum elementarem, sicut a mathematicis idem vocatur globus vel sphæra terrestris. Hic ergo globus vocatur fasciculus. Primo, ob rerum aggregationem: quia sicut fasciculus ex multis lignis, floribus, vel herbis componitur; ita et globus hic terrestris ex multis elementis, mixtis et compositis conflatur. In eo enim sunt variæ species herbarum, arborum, plantarum, animalium, avium, piscium, lapidum, gemmarum, etc.; mixtorum enim innumeræ sunt species. Simili modo de damnatis ait Isaias cap. XXIV, 22: «Congregabuntur in congregatione unius fascis (instar fascis) in lacum.» Secundo, globus hic vocatur fasciculus, ob rerum tam variarum, tam disparium, tam inæqualium, tam contrariarum et inter se pugnantium conjunctionem, et amicam consociationem. Deus enim sphæram hanc ex tam variis et contrariis apte colligavit, sicut fascis ex lignis tortuosis, rubis et spinis a perito bajulo apte colligatur. Tertio, fasciculus significat unam esse mundi inferioris congregationem et rempublicam, in qua res diversissimæ et plurimæ quasi in fasciculo alligatæ et congregatæ sunt a Deo. Unde rursum fasciculus significat Dei providentiam et curam, qua mundum hunc quasi suum fasciculum in hac unione et colligatione tuetur et conservat, ne elementum unum destruat contrarium, ne lupi devorent omnes oves, ne ignis omnia comburat, etc. Quarto, vocatur diminutive fasciculus, non fascis: quia in manibus Dei, qui, ut ait Isaias, tribus digitis appendit molem terræ, est instar exigui fasciculi. Quinto, quia ob sui elegantiam, in oculis et naribus Dei est quasi fasciculus aromatum vel florum. Unde fasciculus subinde idem est quod olfactoriolum. Ita Cicero, III Tuscul.: «Fasciculum, ait, ad nares admovebis, incendes odores, et sertis redimiri jubebis et rosa.» Et sponsa, Cant. I: «Fasciculus myrrhæ dilectus meus mihi.» Sexto, fasciculus significat singularum rerum et specierum inter se aptum ordinem et collocationem, ut quasi in fasce unaquæque suo loco apposite et congrue ordinata et collocata esse videatur; in hoc enim ordine elucet mira Dei ordinatoris sapientia et providentia.
Narrat Gellius lib. V, cap. III, Protagoram ex bajulo per fasciculum factum esse philosophum. Cum enim ipse in agro caudices ligni plurimos valde concinne colligasset in unum fasciculum, eumque humeris portaret, occurrit ei Democritus philosophus: «Videt eum cum illo genere oneris tam impedito, ac tam inconditi facile atque expedite incedentem. Et prope accedit, et juncturam posituramque ligni scite periteque factam considerat; petitque ut paulum acquiescat. Quod ubi Protagoras, uti erat petitum fecit; atque itidem Democritus acervum illum et quasi orbem caudicum brevi vinculo compressum ratione quadam quasi geometrica librari continerique animadvertit, interrogavit quis id lignum ita composuisset. Et cum ille a se compositum dixisset, desideravit uti solveret, ac denuo in modum eumdem collocaret. At postquam ille solvit, ac similiter composuit, tum Democritus animi aciem solertiamque hominis non docti demiratus: Mi adolescens, inquit, cum ingenium bene faciendi habeas, sunt majora melioraque quæ facere mecum possis. Abduxitque eum statim, secumque habuit, et sumptum ministravit, et philosophiam docuit, et esse eum fecit, quantus postea fuit.» Si in Protagoræ fasciculo coordinationem lignorum, concinnitatem et ingenium mirabatur Democritus, quis non miretur in hoc Dei fasciculo et globo sublunari adeo concinnam et sapientem tot generum, tot specierum, tot individuorum diversissimorum, imo inter se pugnantium dispositionem, connexionem et ordinem? Quis non exclamet cum Sapiente, cap. XI, 21, et cum Apostolo, Rom. XI: «O altitudo divitiarum sapientiæ et scientiæ Dei!» quam apposite «omnia in mensura, numero et pondere disposuisti!» imo in uno quasi fasciculo colligasti!
Mystice, fasciculus hic est Ecclesia cœtusque fidelium Israelitarum, quos Deus fasciculo legis, æque ac providentiæ suæ fortiter colligatos, in terra Chanaan collocavit et formavit, uti pepigit et promisit. Unde Chaldæus vertit: Et Ecclesiam suam in terra decoravit. Ita Ruffinus, Hugo et Dionysius.
Anagogice, fasciculus hic est sanctorum et electorum, vinculo charitatis in terra, et vinculo prædestinationis in mente Dei colligatus, de quo in Evangelio: «Ne timeas, grex parvule, quia complacuit Patri meo habitare in te,» inquit S. Hieronymus, qui et de eo ita loqui pergit: «Fasciculus una Domini religione constrictus est; unde et ipsa religio a religando, et in fascem Domini vinciendo nomen accepit.» Septuaginta vertunt: Repromissionem suam fundat super terram, ut omnes illius repromissiones, quas (de Christo et Christianis) SS. Prophetæ suo ore cecinerunt, fundentur in terra, etc., ut quotidie peccato mortui, et vitiorum funibus alligati (instar Lazari a Christo suscitati) de sepulcro scelerum suorum jubeantur exire: quotidie sanguinis opera constringantur, etc. Sic I Reg. XXV, 29, Abigail ait David: «Erit anima domini mei custodita quasi in fasciculo viventium; porro inimicorum tuorum anima rotabitur in impetu et circulo fundæ,» q. d. You will live most long and most safely: but your enemies will rush to destruction, for a thing stored in a binding, by which living things are bound, is stored for this purpose, that it may be kept among the living; but what is placed in a sling is placed for this purpose, that the sling may cast it away, says Cajetan in the same place.
Versus 8: 8. NEVERTHELESS IN CRUSHING I WILL NOT UTTERLY CRUSH — i.e., I will by no means completely crush...
Anagogice id ipsum de electis et reprobis exponunt ibidem Eucherius et Angelomus. Fasciculus, inquiunt, viventium est numerus prædestinatorum, idque primo, quia, ut ait Eucherius, fasciculus astringitur ut conservetur, pari modo electi afflictionibus constringuntur, ut Deo fidem servent: reprobi vero, qui laxius vivunt, quasi lapides funda a Deo abjiciuntur. Secundo, quia, ut ait idem Eucherius, sicut fasciculus vinculo colligatur, ita sanctorum cœtus eadem fide et spe, eodemque charitatis nexu constringitur, et uno eodemque Dei præsidio undique vallatur. Tertio, quia, sicut fasciculus florum in manu ad oblectationem gestatur, ita electos omnes Deus in manu sua gestat, et virtutum odore qui ex illis continuo efflatur, mire delectatur. Quarto, quia sicut fasciculus non nisi ex certis iisque selectis floribus conficitur; ita electorum numerus ex certis, iisque selectis, ac charitate omnique virtute præstantibus constituitur.
Versus 9: 9. AS GRAIN IS SIFTED IN A SIEVE.
QUI VOCAT AQUAS MARIS. — Tigurina, qui evocat ad se aquas maris, scilicet resolvendo aquas per calorem solis in vaporem, eumque ad se sursum elevando in mediam aeris regionem: ubi facit eum concrescere in nubem, et nubem vi solis resolvit in pluviam, quam effundit super terram. Ita S. Hieronymus, Theodoretus, Hugo, Lyranus et Vatablus. Solus Arias hæc accipit de exundatione maris, qua vicinam terram obruit. Symbolice Chaldæus per aquas accipit turmas Assyriorum, quasi Deus hic Israeli minetur eorum adventum.
7. NUMQUID NON UT FILII ÆTHIOPUM VOS ESTIS MIHI, FILII ISRAEL? — Primo, Chaldæus vertit: Numquid non ut filii dilecti reputati estis vos coram me? Videntur enim Æthiopes Judæis ob coloris differentiam et singularitatem, quasi quid rarum et mirabile fuisse in pretio et in deliciis, uti etiamnum principes in suis aulis alunt Æthiopem, vel Pygmæum ad delicias, et ad ostentationem. Unde et Num. XII, 1, uxor Mosis Æthiopissa, a Chaldæo vocatur uxor pulchra: nisi dicas esse antiphrasin, pulchra, id est atra et deformis. Et vice versa, Æthiops, id est minime Æthiops et niger, sed candidus et speciosus. Unde sic ex Hebræo vertas: Numquid sicut filii Æthiopum vos mihi estis, o filii Israel? q. d. Minime: nam Æthiopes sunt atri, deformes, invisi; vos vero mihi estis candidi, formosi, gratiosi et dilecti. Porro hanc dilectionem, æque ac versum sic explicat Arias, q. d. Æthiopes sunt symbolum servitutis: ab olim enim a Noë servituti sunt addicti, cum dixit Genes. IX, 25: «Maledictus puer Chanaan, servus servorum erit fratribus suis:» a Cham enim ortus est Chanaan, et frater ejus Chus, qui fuit pater Æthiopum, qui inde hebraice vocantur Chusim, Genes. X, 6. Vos ergo, o Israelitæ, fuistis quasi Æthiopes, cum ab Ægyptiis aliisque gentibus dura servitute premeremini, sed ego vos diligens ea vos liberavi mihique ascivi. Æquum ergo est ut me redametis, mihique quasi liberatori et Domino vestro serviatis.
Secundo et aptius, Syrus et Arabicus hæc assertive accipiunt, quasi dicant: Vos, o Israelitæ, similes estis Æthiopibus, quia sicut Æthiopes ex Ægypto traduxi in Æthiopiam (hæc enim sita est ultra Ægyptum, illique adjacens et quasi subjecta est): ita et vos ex Ægypto traduxi in Chanaan. Unde explicans mox subdit: «Numquid non Israel ascendere feci de terra Ægypti?» Huic etiam consonat quod præcessit: «Et fasciculum suum super terram fundavit,» q. d. Deus Israelem quasi suum fasciculum et peculium ex Ægypto traduxit in Chanaan, ibique eum stabilivit et fundavit. Item illud vers. 5: «Et defluet sicut fluvius Ægypti.» Persistit enim in comparatione Nili et Ægypti, q. d. Nolite gloriari quod patrem habeatis Abraham, quia proximiores parentes habetis Ægyptios. Ibi enim nati sunt Moses ejusque coævi patres vestri, quos ex Ægypto traduxi in Chanaan, perinde ac Æthiopes ex eadem traduxi in Æthiopiam: vos ergo estis congeneres, et quasi fratres Æthiopum, tum origine et genere, tum moribus. Estis enim atri, deformes, indurati, et immutabiles in sceleribus vestris, ut non tam Abraham, quam Æthiopum fratres et filii esse videamini, ideoque vos a me abjiciam tradamque Assyriis. Simili modo ait Jeremias cap. XIII, 23: «Si mutare potest Æthiops pellem suam, aut pardus varietates suas: et vos poteritis benefacere, cum didiceritis malum.» Et Ezech. XVI, 3: «Pater tuus Amorrhæus, et mater tua Cethæa.»
Versus 11: 11. IN THAT DAY (the Chaldean has: in that time) I WILL RAISE UP (the Septuagint: I will raise up...
Unde S. Hieronymus: «In omnibus, ait, Scripturis Æthiopes dicuntur qui penitus in vitia demersi sunt.» Ita S. Chrysostomus, homil. 11 in Matth., Lyranus, Pagninus, Vatablus et Ribera. Huc spectant vulgata adagia: «Æthiopem lavas,» id est tentas rem frustraneam et impossibilem; Æthiops enim quantavis lotione, quantovis lixivio non albescit. «Æthiopem ex vultu judico:» Æthiops enim nigrore vultus, intortis capillis, labris tumentibus, dentium candore præ se fert patriam suam; nam vestem mutare potest Æthiops, faciem non potest. Hinc epigramma Luciani: Abluis Æthiopem frustra, quin desinis artem? / Haud unquam efficies nox sit ut atra dies.
Monebat Pythagoras ne gustaremus de his quibus nigra est cauda, quo vetabat cum iis versari qui nigri essent morum improbitate. Thren. cap. IV, 7: «Candidiores Nazaræi ejus nive, nitidiores lacte,» nimirum cum pure vivebant, cum caste Deum colebant; at cum impure et inceste, «denigrata est super carbones facies eorum.» Porro licet quævis improbitas vocetur nigredo, tamen proprie ita vocatur detractio, qua quis alienam famam, et suam conscientiam denigrat: quocirca niger vocatur invidus, detractor, calumniator. Ita in titulo Psalm. VII, Saul Davidis insectator vocatur Chus, id est Æthiops. Et Horatius, satyra IV, lib. I: Absentem qui rodit amicum, etc. / Hic niger est; hunc tu, Romane, caveto.
Hinc vulgare proverbium: «Albus, an ater sis nescio.» Et: Dat veniam corvis, vexat censura columbas. Candor enim candidi animi, nigror maligni est symbolum. Addit S. Hieronymus, Remigius, Rupertus et a Castro, Deum hic significare suam potestatem et ultionem in gentibus transferendis et evertendis, q. d. Vos, o Israelitæ, non superiores, ut jactatis, sed pares per omnia estis aliis gentibus. Nam æque ac Æthiopes, Palæstini et Syri a me creati, pari jure mihi subditi estis. Ut pari providentia, qua illas gentes in suis provinciis collocavi, collocavi et vos in Chananæa: atque pari justitia, qua illas ex iisdem ob scelera expuli et contrivi, etiam vos e Samaria expellam et conteram. Unde subdit: «Ecce oculi Dei super regnum peccans, et conteram illud a facie terræ.»
Porro quomodo et quando Æthiopes a Deo expulsi aut contriti sint, non liquet. Aliqui referunt hoc ad bellum quod Moses nomine Pharaonis gessit contra Æthiopes, quo eos subegit, uti narrat Josephus lib. II Antiq. cap. V. Verum historia hæc dubia est, quæ solo nititur Josepho; atque idem addit, illo bello Mosen non contrivisse Æthiopes, sed ad pacem coegisse, ac ducta regis Æthiopum filia in uxorem, amicum, imo generum ex ea recessisse.
Alii probabilius id referunt ad Asa regem Juda qui millionem Æthiopum cum suo duce Zara cecidit, II Paralip. XIV, 9 et 13. Verum hi cæsi sunt extra Æthiopiam, nec Asa Æthiopes coegit mutare sedes, aut ex Æthiopia in aliam regionem traduxit. Hæ ergo historiæ notæ erant tempore Amos: unde ipse de iis quasi tunc publicis loquitur; forte etiam conscriptæ fuerunt in chronicis illius ævi, quæ jam non exstant. Nam multi libri sacri, æque ac profani per tot annorum centurias, totque urbium et bibliothecarum exustiones aut vastationes, perierunt.
ET PALÆSTINOS DE CAPPADOCIA. (Cappadoces, hebraice כפתורים caphtorim, occuparunt Palæstinam, exclusis ab ea Hevæis primis incolis, uti narratur Deuteron. cap. II, 19, et Jerem. XLVII, 7. Vide ea quæ utrobique dixi.) ET SYROS DE CYRENE, — q. d. Cyrenenses venientes ex Kir, urbe et regione Assyriæ (uti dixi cap. I, 5; male ergo Theodoretus censet Kir esse Haran, sive Charras urbem Parthorum, in quam ex Ur, urbe Chaldæorum, Deus traduxit Abraham cum Thare Genes. XI, 27), transtuli in Syriam Damasci, quæ prius ab Aram filio Sem, vocabatur Aram, a novis vero hisce incolis venientibus ex Kir, dicta est Kiria, indeque, ut nonnulli putant, euphoniæ causa Syria, sicut postea vice versa, cum Teglathphalasar expugnavit Damascum, ex ea rursum transtulit Syros in Mediam et Assyriam, puta in Kir, ex qua olim venerant. Sensus est, q. d. Ne blandiamini vobis, o Israelitæ, de mea in vos cura et providentia, qua vos olim eduxi de Ægypto et collocavi in Chanaan. Nam pari modo Cappadoces collocavi in Palæstina, Kirenses in Syria; et tamen illos ob sua scelera Palæstina per vos expuli, hos Syria per Teglathphalasar expellam. Scitote ergo me idem vobis facturum, ni scelera vestra castigetis, vitamque et mores emendetis. Nominat Palæstinos et Syros, quia his contermini tam situ quam moribus erant Israelitæ; unde tacite eos taxat: Syri enim male audiebant olim ob morum mollitiem. Unde proverbium: «Cum non sis Syrus, ne syrissa,» id est ne sumas personam parum decoram, aut, cum sis ingenuus, ne moribus agas servum et barbarum. Est acutus jocus ex amphibolia verbi συρίζω, quod significat syrisare et fistula canere. Et Cicero, lib. II ad Quint. fratrem: «Nos, ait, ita philologi sumus, ut vel cum fabris habitare possimus. Habemus hanc philosophiam non ab Hymetto, sed ab area (aliqui legunt hara) Syra,» id est a rusticana simplicitate.
8. VERUMTAMEN CONTERENS NON CONTERAM, — q. d. Plane et omnino non conteram Israelem, sed reliquias ex eo servabo et salvabo.
9. SICUT CONCUTITUR TRITICUM IN CRIBRO. — Romæ enim et alibi in Italia cribrant frumentum, cribroque pro vanno utuntur. Idem videntur fecisse Israelitæ, uti hic indicat Amos, q. d. Sicut cum frumenta ventilantur in vanno, ut vertit Tigurina, vel cribrantur in cribro, paleæ vel avolant, vel per foramina cribri decidunt in pavimentum, lapilli vero et grana remanent in cribro; ita electi et probi ex Israel servabuntur, cæteri improbi peribunt. Unde Theodoretus: «Nec vero secus, ait, quam agricola a quisquiliis et purgamentis frumentum secernit, ego etiam salute dignos servabo, reliquos necandos tradam.» Metaphora cribri, ait S. Hieronymus, significatur ipsa terra Israel, cujus margines Deus magnitudine sua utraque manu tenens, quasi cribrum huc illucque concutiet, ut paleis ac sordibus peccatorum concussis, id est labore et calamitate exagitatis, et in terram cadentibus, ac gladio morientibus, purum frumentum remaneat, quod in horrea condatur. Quocirca cum subdit Amos:
ET NON CADET LAPILLUS SUPER TERRAM. — Per lapillum intelligit granum, ut vertunt alii: quia granum est durum instar scrupuli et lapilli. Est catachresis; unde hebræum צרור tseror significat fasciculum et sacculum, ac metonymice res quæ in fasciculum colligi, aut in sacculum colligari solent, qualia sunt grana; item lapilli pretiosi aut pulchri, margaritæ, nummi aurei, argentei, etc. Radix enim צרר tsarar significat stringere, arctare, premere. Unde tseror est res arcta, stricta, pressa, quæ in sacco vel loculo stringi, densari et arctari solet, qualis est triticum. Unde Septuaginta vertunt σύστρεμμα, id est convolutio, globus, coagmentum, compactile, puta granum majusculum conglobatum et compactum, ut vertit interpres Complutensis.
Alii tamen lapillum hic proprie capiunt, idque varie. Primo, Rupertus censet hic agi de cribro, non frumentario, sed murario, quo lapides a pulveribus secernuntur: hoc refellit Ribera. Secundo, Palacius lapillis censet significari improbos, qui per cribri foramina nequeant evadere manum et vindictam Dei, et ideo manu ejusdem sint e cribro ejiciendi, id est ab hostibus occidendi, vel captivandi; ac consequenter per triticum significari probos. Sed hoc recte refellit Delrio adagio 981. Nam triticum per foramina cribri descendere et secerni non solet, nisi per triticum non grana, sed farinam accipias; hæc enim a suis folliculis et glumis cribro transmissa secernitur. Tertio, Ruffinus censet purgantes triticum illi jungere lapillos in cribro: «Ad hoc, inquit, ut vim concussui addant marginibus illisi, et nihil de quisquiliis remanere patiantur.» Symbolice vero, «nomine lapillorum eorum indicat firmitatem, qui malis haud facile corrumpantur exemplis, ut illis temporibus Prophetas et alios justos fuisse legimus, qui cum reliquum vulgus, ut ligna ac stipulæ deperirent, illi velut solidi, perque hoc pretiosi lapides, permanebant, super quos merito Ecclesia fundaretur.» Ita et Sanchez. Quarto, Ribera putat Prophetam de more hic duas metaphoras jungere, scilicet unam tritici, alteram lapillorum, atque a cribri et frumenti similitudine transire ad rem significatam, puta ad domum Israel, de qua immediate ante dixit: «Concutiam in omnibus gentibus domum Israel,» ideoque nominare lapillos; lapides enim apti, imo necessarii sunt ad domum Israel reædificandam. Verum primus sensus quem dedi uti simplicior, ita germanior est, eumque exigit versio Septuaginta. Aliter Joannes Alba Electorum cap. LXI: Lapilli, inquit, sive lapides parvi sunt infimæ sortis homines; pauperes, plebeii, totumque ignobile vulgus, q. d. Universus populus ducetur captivus; ac proinde non in terra sua, sed in captivitate morietur. Solet enim inter homines loco infelicitatis haberi, quod quis extra patriam moriatur, præsertim in captivitate. Explicat enim id quod præcessit: «Concutiam in omnibus gentibus domum Israel.» Verum hæc phrasis nusquam eo sensu sumitur, præsertim quia Amos non ait, super terram suam, vel super terram Israel, sed absolute «super terram,» quod tam de terra Assyriæ, quam Israelis accipi potest. Constat autem Israelem in terra Assyriæ cecidisse et mortuum esse.
11. IN DIE ILLA (Chaldæus, in tempore illo) SUSCITABO (Septuaginta, resuscitabo; S. Jacobus, Act. XV, reædificabo; Syrus, erigam, scilicet firmiter et stabiliter) TABERNACULUM DAVID, QUOD CECIDIT. — Aliqui hanc suscitationem factam esse censent ab Ezechia, qui post abductas ab Assyriis decem tribus anno sexto regni sui, earum reliquias profugas excepit, et in veri Dei cultu veraque Ecclesia confirmavit, IV Reg. XVIII et XIX. Alii, ut Ruffinus et Chrysostomus, homil. 33 in Acta, eam factam censent esse ab Esdra et Zorobabel, qui, Cyro annuente, Judæos e Babylone reduxerunt in Jerusalem, ibique eorum rempublicam et Ecclesiam restituerunt. Verum hi a vero sensu aberrant, nam exilis fuit utraque hæc suscitatio; ea autem quæ hic promittitur, ampla fuit et augusta. Ait enim: «Reædificabo illud sicut in diebus antiquis, ut possideant reliquias Idumææ et omnes nationes.» Quando, quæso, Ezechias aut Zorobabel possedit omnes nationes? Rursum, quando factum est istud: «Et stillabunt montes dulcedinem, et omnes colles culti erunt?» Adde Zorobabelem tantum reduxisse duas tribus, æque ac Ezechias duabus fere tantum imperavit: hic autem promittitur Israelis, id est decem tribuum, instauratio.
Respondeo ergo hanc promissionem ad Christum spectare, per eumque expletam esse. Id ita esse clare patet ex oratione S. Jacobi, qui, Actor. XV, 16, in Concilio Hierosolymitano, hæc verba Amos de Christo et gentium ad Christum conversione interpretatur. S. Jacobum sequuntur omnes Interpretes orthodoxi. Quocirca idipsum sub anathemate definivit Vigilius Papa. Cum enim hæc Amos verba Theodorus Mopsuestenus sic explicaret: «Hoc loco, inquit, reditum e Babylone prædicit, quando Zorobabel ex stirpe David regem habuerunt; Jacobus vero in Actis Apostolorum hunc locum ad Christum transtulit, in quo res est ad exitum verum perducta;» hanc ejus explicationem sub anathemate damnavit Vigilius Papa in Concilio Romano, quod habetur in Bibliotheca Vaticana, et ex ea transcripsit P. Turrianus super lib. II Constit. Apost. cap. V, eo quod locum, qui primario et in sensu litterali seu historico in Actis exponitur de Christo, asserat intelligendum esse in primo et litterali sensu de Zorobabele; in secundo, et per translationem de Christo, ubi, ut alia omittam, manifeste Theodorus errat, cum Zorobabelem facit regem, qui tantum dux fuit populi e Babylone redeuntis. Pari modo idem Theodorus censebat oracula omnia, quæ ad litteram de Christo edita sunt, historice ad Davidem, Ezechiam, Zorobabelem et Judæos spectare; sed ex accommodatione, et ex rei eventu ab Apostolis et Evangelistis duntaxat adaptari Christo. Hoc est quod sub anathemate damnat Vigilius, et ante eum damnarat Synodus generalis V, quæ fuit Constantinopolitana II, ut patet ex ejus actione V, et ex Leontio, qui vixit tempore Justiniani Imperatoris, et Theodori errores recenset. Vide dicta in Proœmio, notat. 5.
Versus 12: 12. THAT THEY MAY POSSESS THE REMNANT OF EDOM — i.e., That just as David subjugated the Edomites...
Propheta ergo hic de more, post expositam Dei ultionem, et desolationem Israelis, ejus restaurationem et consolationem per Christum afferendam subjungit.
Tabernaculum ergo Davidis proprie et formaliter non significat Ecclesiam (nec enim David fuit Ecclesiæ sacerdos, aut pontifex), sed regnum Davidis, puta domum ejus regiam, palatium et thronum regium. Orientales enim olim in tabernaculis ex ramis, corio aut tabulis constructis degebant: inde quævis domus aut palatium vocatur tabernaculum, præsertim quia hebræum סכה succa, ad verbum idem est quod opertorium, velamentum, tegumentum, tectum, a radice סכך sucach, id est velavit, operuit, texit; quod tam domui et palatio quam tabernaculo congruit. Tabernaculum vero proprie hebraice dicitur אהל ohel, id est tentorium extensum et expansum, a radice אהל ahal, id est extendit, expandit. Vocat id tabernaculum potius quam palatium, tum quia David in assiduis bellis exercitus communiter in tabernaculis castrensibus degebat; tum ut significet regnum hoc Davidis mobile fuisse et temporaneum: Christi vero regnum ei successurum fore immobile et æternum. Hoc enim promisit angelus B. Virgini, dicens, Luca cap. I, 32: «Regnabit in domo Jacob in æternum, et regni ejus non erit finis;» tum quia alludit ad tabernaculum Mosis in deserto, quod præerat, et quasi dirigebat omnia castra Hebræorum, quæ circa ipsum disposita erant: unde erat typus Ecclesiæ peregrinantis et militantis, q. d. Sicut olim tabernaculum, et cum illo Moses et Hebræi per desertum peregrinati sunt, perrexeruntque in terram promissam; ita Ecclesia Christi per desertum hujus vitæ peregrinatur tenditque in cœlum. Est ergo ipsa tabernaculum Davidis, id est Christi et Christianorum, Hebr. XIII, 14.
Quocirca materialiter et reipsa regnum hoc Christi est Ecclesia; quia regnum hoc Christi spirituale est et ecclesiasticum, quo nimirum Christus credentibus per fidem et gratiam dominatur. Itaque cum dicit: «Suscitabo tabernaculum David,» reipsa dicit, suscitabo Ecclesiam, sive cœtum populi fidelis, cui olim dominatus est David. Porro regnum hoc Davidis, æque ac Ecclesia fidelium, per varias rupturas cecidit, scilicet primo, cum Jeroboam decem tribus a regno Davidis et ab Ecclesia cultuque Dei ad se et ad vitulos aureos traduxit. Secundo, cum Israelitæ a Syris, Philistinis, Ægyptiis aliisque gentibus multoties fuerunt attriti. Tertio, cum decem tribus in Assyriam, duæ in Babylonem fuerunt abductæ. Quarto, cum Antiochus Epiphanes ejusque posteri, tempore Machabæorum posteros Davidis afflixerunt. Quinto, cum Herodes, sub quo natus est Christus, stirpem Davidis regiam quasi exstinxit, totumque regnum ad se, puta ad alienigenam, transtulit. «In die ergo illa,» id est in tempore illo quo per tot ruinas, ac tandem per tyrannidem Herodis, regnum Davidis plane cadet et corruet, Deus, qui in rebus deploratis succurrere solet, mittet Messiam sive Christum, qui in tabernaculum hoc, quasi in propriam domum et in regnum avitum Davidis patris sui, jure hæreditario succedet, illudque restituet, imo augustius reddet, non dominio et dominatione temporali, sed spirituali, quæ sublimior et divinior est. Christus enim tam Judæos quam Israelitas in suum regnum suamque Ecclesiam ascivit et cooptavit, ac vice incredulorum, qui in illud ascribi noluerunt, surrogavit et adoptavit omnes gentes ex toto mundo: itaque fecit ut hoc regnum amplissimum totum orbem complecteretur, ut a Christo omnes vocentur christiani, et profiteantur se Christi subditos et discipulos. Gentes ergo loco Judæorum huic Davidis tabernaculo, quasi vivi lapides, inædificatæ sunt, et, ut ait Apostolus Rom. XI, 17, in hanc Davidis Deique oleam insertæ sunt. Ita S. Hieronymus, Remigius, Hugo, Lyranus, Vatablus, Arias, Ribera, a Castro et alii passim.
Allegorice, tabernaculum David est corpus Christi a Judæis occisum per varias rupturas, id est vulnera ei inflicta, quod Deus tertio die a morte ad vitam gloriosum suscitavit, de quo Christus ait: «Solvite templum hoc, et in tribus diebus suscitabo illud,» Joan. II, 19. Christus enim vocatur David, quia Davidis filius et hæres. Ita Theodoretus et Cyrillus, lib. IV in Joannem cap. XXXV. Imo Rabbini apud Galatinum, lib. VIII, cap. XXII, ubi R. Nahaman hunc locum sic legit: Suscitabo casulam David dejectam, id est corpus Christi crucifixum resuscitabo, exque eo probat Messiam moriturum, ideoque eum ab Hebræis vocari Barnephili, id est filium caducum, asseverat. Hinc consequenter S. Chrysostomus, hom. 16 in Joannem, per tabernaculum David accipit naturam humanam peccato Adæ collapsam, quam Christus assumens reparavit et restauravit.
Ex dictis patet perperam Judæos hoc loco et similibus abuti, ut probent Messiam necdum venisse, sed venturum, ut temporale Davidis regnum restituat, ac Judæos in illud quasi primores regni asciscat. Nam, ut alia taceam, primo Amos hic proprie non agit de Judæis, sed de Israelitis, id est decem tribubus (has enim vers. 8, 9 et 14, vocavit domum Jacob et domum Israel), eisque post cladem restitutionem promittit, ut regno Davidis, a quo per schisma exciderunt, rursum inserantur et uniantur. Frustra ergo hæc sibi attribuunt Judæi moderni. Cumque constet Israelem nunquam ex captivitate Assyriaca rediisse aut rediturum, æque ac Judæi e captivitate Titi et Romanorum per 1600 annos nunquam redierunt, nec redibunt; sequitur hæc de mystico Israelis reditu, puta de gentium in Christum credentium, qui sunt Israelitæ secundum spiritum, non secundum carnem, ut ait Apostolus Rom. IX, 8, conversione et salute intelligenda esse, uti fusius probavi Daniel. cap. II, 44, et Daniel. IX, 24.
Versus 13: 13. AND THE PLOUGHMAN SHALL OVERTAKE THE REAPER — i.e., So great will be the fertility of the crops...
Idem rursus patet ex eo quod Deus similem restaurationem promittat Sodomitis, Assyriis, Ægyptiis, Ammon et Moab, qualem promittit hic et alibi Israelitis: atqui illa non temporalis, sed spiritalis per Christum; ergo talis quoque fuit Israelitarum. Major liquet Ezech. XVI, 55: «Et soror, ait, tua Sodoma, et filiæ ejus revertentur ad antiquitatem suam» id est ad antiquam suam sedem, opes et gloriam. Constat autem Sodomam et vicinas urbes cœlesti incendio cum omnibus suis incolis conflagrasse. Ergo hæc Sodomæ restitutio mystice accipienda est, non ad litteram ut sonat. Idem de Samaria promittit ibidem Ezechiel; constat autem Samaritas ad litteram ex Assyriaca captivitate non rediisse: ergo Samariæ hæc restitutio spiritualis per Christum, non litteralis et temporalis accipienda est. Idem Assyriis et Ægyptiis, æque ac Israelitis promittit Isaias cap. XIX, 24: «In die illa erit Israel tertius Ægyptio et Assyrio: benedictio in medio terræ.» Hoc ad litteram ut sonat falsum est, nec admittent, aut patientur Judæi sibi associari, et æquari Ægyptios et Assyrios. Ergo mystice id accipi debet. Idem Moabitis promittit Jeremias cap. XLVIII, 47: «Et convertam captivitatem Moab in novissimis diebus, ait Dominus.» Et Ammonitis, cap. XLIX, 6: «Et post hæc reverti faciam captivos filiorum Ammon, ait Dominus.» Ad litteram autem nec Moabitæ, nec Ammonitæ e Babylone redierunt. Ergo reditus hic mysticus est, puta conversio ad Deum per Christum. Ergo pariter talis reditus et restauratio Israelis intelligenda est.
Simile est templum quod promittit Ezechiel cap. XL et seq., scilicet magis mysticum quam litterale. Unde cap. XLVII, 1, 8, 9, vidit ex eo egredi aquas, et sensim in fluvium ingentem crescere, cujus rivulo sanabantur et dulcorabantur aquæ maris Mortui, quod in Scriptura vocatur salsissimum: quæ omnia mystice accipienda esse manifestum est. Disce hinc canonem moremque Prophetarum, nimirum solent ipsi post tristia læta subjungere, post desolationem consolationem, post excidia et ruinas gentium, earumdem restitutionem per Christum. Ipse enim est Messias, puta salus, consolatio, gaudium et desiderium cunctarum gentium, Aggæi cap. II, 8.
Secundo assero hoc Christi regnum non tantum esse spirituale, sed et temporale. Christus enim per imperatores, reges, et principes christianos dominatur, et imperat etiam civiliter toti orbi christiano. Denique in die judicii ipse hoc regnum suum tam spirituale quam corporale perficiet facietque gloriosum, ut toti cœlo et terræ cum suis fidelibus dominetur in æternum, tumque plenissime hæc et similes prophetiæ implebuntur.
ET REÆDIFICABO APERTURAS MURORUM EJUS. — Hebraice גדרתי gadarti, id est sepiam, ut vertit Pagninus; instaurabo, ut Vatablus; sæpe circumdabo, ut Tigurina, q. d. Sarciam hiatus et aperturas murorum Davidis et Israelis; nimirum Deus instauravit ruinas Israelis: easque sarcivit multitudine gentium credentium Christo, quæ in locum Judæorum et Samaritarum incredulorum successerunt; sicut dæmonibus labentibus e cœlo surrogavit homines, iisque instauravit ruinas cœlestis Jerusalem. De fide enim, vocatione et electione gentium hunc locum explicat S. Jacobus, Actor. XV, vers. 16. Censet Ribera hanc prophetiam impletam esse post excidium templi et urbis Hierosolymæ factum a Tito: tunc enim Judæis in sua cæcitate persistentibus, et per totum orbem dispersis, eorum loco gentes in Ecclesiam esse ascitas. Verum S. Jacobus, Actor. XV, suo tempore, id est mox a passione Christi, cum Paulus et Barnabas primi evangelizantes gentibus multos ex iis converterunt, impletam, id est impleri cœptam, asserit. Adde non agi hic de Juda et Hierosolyma, templique et urbis excidio et ruina per Titum, præsertim quia Christus templum hoc, jam tum Judaicum, sibique e diametro oppositum et resistens, non restauravit, sed vetus Davidis regnum et Ecclesiam legitimam. Fateor tamen post excidium Hierosolymæ plenius hanc prophetiam impletam esse: tunc enim S. Joannes, qui unus ex Apostolis superstes vivebat, ac viri Apostolici relictis Judæis, utpote jam eversis et dispersis, converterunt se ad prædicandum gentibus.
Versus 14: 14. AND I WILL BRING BACK THE CAPTIVITY — i.e., I will recall My people Israel, that is, the...
SICUT IN DIEBUS ANTIQUIS, — sicut in diebus Davidis et Salomonis. Davidem enim nominavit paulo ante: et tunc maxime floruit, imo cœpit gloria regni Israelis. Ita Remigius. Sic antiqua sæcula vocabantur aurea, in quibus cum virtute florebat respublica, de quibus Virgilius, VI Æneid.: Hic genus antiquum, Teucri pulcherrima proles, / Magnanimi heroes, nati melioribus annis.
Versus 15: 15. AND I WILL PLANT THEM UPON THEIR OWN SOIL — namely in the Church, which is founded upon the...
12. UT POSSIDEANT RELIQUIAS IDUMÆÆ, — q. d. Ut sicut David subjugavit Idumæos cæterasque vicinas gentes, II Reg. VIII, 14; Psalm. LIX, 10 et 11, ubi dicitur: «In Idumæam extendam calceamentum meum,» id est possessionem capiam Idumææ; hæc enim olim capiebatur immissione calceamenti in rem possidendam: ita Christus per Apostolos virosque Apostolicos, Episcopos et presbyteros subjuget sibi suæque fidei, et subjugatas possideat easdem gentes, imo totum mundum. Nominat Idumæos, quia sicut Esau internecino odio persecutus est Jacobum fratrem suum, ita et posteri ejus Idumæi persecuti sunt posteros ejus, puta Jacobæos et Israelitas, eorumque fuere hostes jurati et infensissimi, q. d. Idumæi sub Christo et per Christum ponent hæc avita odia, et cum Israelitis conspirabunt in unum Christi jugum et regnum. Rursum nominat «reliquias Idumææ,» tum quia litteraliter David per Joab, cæsis plerisque Idumæis, eorum tantum reliquias servavit et subjugavit, ut patet III Reg. XI, 14; ac rursum paulo ante tempora Amos, cum Idumæa Judæis rebellaret, sibique proprium regem constitueret, Amasias rex Juda eamdem rursum subegerat, itaque ceciderat, ut ejus tantum reliquiæ remanerent, IV Reg. XIV, 7; tum quia parabolice sicut reliquias Israelis, sic et reliquias Idumææ aliarumque gentium, puta eas quæ crediderunt prædicationi Apostolorum, servavit Christus, cæteris manentibus incredulis, et ob infidelitatem pereuntibus: paucos enim ad Christum converterunt Apostoli, si comparentur cum illis qui non fuerunt conversi, et perstiterunt in infidelitate. Ita S. Hieronymus et alii.
Nota: Septuaginta quos sequitur S. Jacobus Actor. XV, hunc locum non verbotenus, sed paraphrastice vertunt hoc modo: Ut quærant me reliqui hominum. Per Idumæos enim Propheta synecdochice quaslibet gentes et homines, præsertim a Christo alienissimas intelligit. Unde se explicans addit: Et omnes gentes; hæ enim in regnum Christi ascitæ sunt, cum illud requisierunt: nemo enim, nisi volens et postulans, in regnum Christi cooptatur. Quare quærere regnum Christi, idem est quod illud possidere et ab eo possideri. Unde ex Hebræo verti potest: Ut possideant, scilicet regnum hoc Davidis, id est Christi, reliquiæ Idumææ et omnes gentes. Qui enim possidetur a Christo, vicissim possidet Christum ejusque regnum.
Addunt aliqui hebræum אדום Edom significare Idumæam; Septuaginta vero aliis punctis legisse אדם Adam, id est homo, ideoque vertere: Ut quærant me reliqui hominum. Verum Septuaginta utpote quos sequuntur S. Jacobus et S. Lucas, veram et genuinam hic secuti sunt tam lectionem, quam scriptionem. Ea autem habet Edom, id est Idumæa; non Adam, id est homo, præsertim quia exprimitur littera vau, quæ est in voce Edom, non vero in voce Adam. Propheta enim uti concionando pronuntiavit, ita concionem et prophetiam suam exarando, scripsit Edom, non Adam. Aliter Ribera: Judæa, inquit, id est laudans et confitens olim Deum, post occisum a se Christum, facta est Idumæa, id est terrena et cruenta (Edom enim hebraice significat terrenum ac rufum, rubrum, cruentum) sanguine Christi quem occidit; et hanc (Judæam) per cæteros hominum significarunt Septuaginta. Sed hoc uti obscurius, ita et alienius arctiusque videtur, uti fatetur ipse Ribera in Abdiam, num. 6. Idumæa ergo hic proprie capitur, ac præ cæteris nominatur, quia uti natura loci (utpote sita in rupe et monte) ac gentis robore erat munitissima; sic ad suscipiendum Christum, utpote e Judæis sibi inimicissimis prognatum, erat difficillima, cujus rei typo David invasurus eam, Psalm. LIX, 11, ait: «Quis deducet me in civitatem munitam? Quis deducet me usque in Idumæam?» Et respondet: «Nonne tu, Deus?» q. d. Non meis, sed Dei viribus id fiet. Id verius fuit in Idumæorum conversione ad Christum. Unde Amos pariter hic subdit: «Dicit Dominus faciens hæc;» Syrus, omnia hæc.
EO QUOD INVOCATUM SIT NOMEN MEUM SUPER EOS, — q. d. Eo quod vocemini populus Dei, cœtus et Ecclesia Christi, puta christiani; ac vicissim Christus vocetur vester Deus, Dominus et Pater, quæ ingens est gloria, æque ac tutela et præsidium in omni re, ut merito de hoc nomine tam nobili vobis gratulari, Deo gratias agere, et apud gentes gloriari possitis. Habetis enim nomen Dei, tanquam res propria illius, et cujus ipse proprie est dominus, quæque est ejus peculium ipsique tota dicata.
Alii active exponunt, q. d. Eo quod invocetis, id est publice colatis, celebretis, et prædicetis nomen Domini. Hic sensus sequitur ex priori: ideo enim vocantur Ecclesia Dei, quia Deum colunt et celebrant. Proprie tamen hæc phrasis priorem sensum significat, ut patet Isaiæ IV, 1: «Apprehendent septem mulieres virum unum dicentes: Tantummodo invocetur nomen tuum super nos,» q. d. Non aliud a te petimus, quam ut tu sis et voceris noster maritus, nosque simus et vocemur tuæ uxores, de cætero nos ipsæ nos alemus et vestiemus. Et Genes. XLVIII, 16, ait Jacob de nepotibus suis Ephraim et Manasse: «Invocetur super eos nomen meum,» id est vocentur filii mei, et constituant duas tribus in Israel, uti constituunt cæteri filii mei, sicut de facto Ephraim et Manasse suam quisque tribum constituit, eamque ex nomine suo vocavit et denominavit, ut patet ex vers. 5, ibid.
13. ET COMPREHENDET ARATOR MESSOREM, — q. d. Tanta erit fertilitas frugum, ut duret messis usque ad tempus arandi, et vindemia usque ad sementem sive tempus seminandi, illudque occupet: non sufficies frugibus demetendis, sed novæ sementis tempus urgebit te manum aratro admovere, et copia uvarum ac vini adiget te uvis colligendis et prælo exprimendis vacare, etiam tunc cum premet te tempus serendi. Audi Ruffinum, qui hic finit suum commentarium in minores Prophetas: «Frugum quoque vos faciam ubertate gaudere, ita ut toto anno colligenda suppeditent, et ad vindemiæ tempus messis nimium opima procedat, vindemiam sementis excipiat; secundum illud Psalm. LXIV, 12: Benedices coronæ anni benignitatis tuæ.» Coronam vocat continuationem illam fructuum toto anno, quæ annum undique quasi cingit et coronat, quæque homines continuo occupat ad eos colligendos et fruendos. Nota hæc typice et figurate dici; nam ad litteram vult dicere tantam fore copiam bonorum spiritualium tempore Evangelii, ut ea capere et explicare non possimus; tantam fore animarum conversionem, ut nullum permittant agricolis, id est Apostolis et presbyteris quietis tempus, sed ipsi agrum hunc Domini, puta Ecclesiam, assidue excolere debeant, nunc arando, nunc metendo, nunc vindemiando spiritualiter et mystice, puta nunc docendo et monendo, nunc baptizando, nunc reconciliando, nunc perfectiori statui consecrando, etc. Ita S. Hieronymus, Rupertus, Hugo, Lyranus, Vatablus, Ribera et alii.
Audi S. Hieronymum: «Sic, ait, sibi invicem cuncta succedent, ut nulla dies sit absque frumento, vino et gaudio. In illo tempore plenis torcularibus uva calcabitur, et de Christi ac martyrum sanguine rubentia musta fundentur, et hujuscemodi calcator erit seminarium sermonis Dei, ut sanguis eorum magis clamet in mundo, quam clamavit sanguis Abel justi. Quicumque autem merito virtutum suarum ad montana conscenderit, melle sudabit, imo stillabit dulcedinem sermonis Dei, de quo scriptum est: Gustate et videte quam suavis est Dominus. Et: Quam dulcia eloquia tua gutturi meo super mel et favum ori meo! Et qui infra montes, imo secundi a montibus fuerint (quos sponsus transilit, Cantic. II, et appellat colles) consiti erunt, et imitabuntur paradisum Dei, ut omnia in illis poma pendeant doctrinarum.»