Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Videt Amos uncinum pomorum, ut significet quod, sicut uncino poma ex arbore carpuntur, ita Israelitas ab Assyriis fore carpendos, et abducendos in Assyriam. Causam dat, vers. 4, quod pauperes oppresserint, eisque nimis care et fraudulenter frumenta vendiderint, utentes mensuris dolosis. Unde, vers. 9, tam atrox eorum fore excidium prædicit, ut sol obtenebrescat, omnesque saccum et calvitium sibi inducant. Denique, vers. 11, famem extremam tum corporalem, tum spiritalem eis intentat.
Textus Vulgatae: Amos 8:1-14
1. Hæc ostendit mihi Dominus Deus: et ecce uncinus pomorum. 2. Et dixit: Quid tu vides, Amos? Et dixi: Uncinum pomorum. Et dixit Dominus ad me: Venit finis super populum meum Israel: non adjiciam ultra ut pertranseam eum. 3. Et stridebunt cardines templi in die illa, dicit Dominus Deus: multi morientur, in omni loco projicietur silentium. 4. Audite hoc qui conteritis pauperem, et deficere facitis egenos terræ, 5. dicentes: Quando transibit mensis, et venundabimus merces; et sabbatum, et aperiemus frumentum: ut imminuamus mensuram, et augeamus siclum, et supponamus stateras dolosas, 6. ut possideamus in argento egenos et pauperes pro calceamentis, et quisquilias frumenti vendamus? 7. Juravit Dominus in superbiam Jacob: Si oblitus fuero usque ad finem omnia opera eorum. 8. Numquid super isto non commovebitur terra, et lugebit omnis habitator ejus: et ascendet quasi fluvius universus, et ejicietur, et defluet quasi rivus Ægypti? 9. Et erit in die illa, dicit Dominus Deus: occidet sol in meridie, et tenebrescere faciam terram in die luminis: 10. et convertam festivitates vestras in luctum, et omnia cantica vestra in planctum: et inducam super omne dorsum vestrum saccum, et super omne caput calvitium: et ponam eam quasi luctum unigeniti, et novissima ejus quasi diem amarum. 11. Ecce dies veniunt, dicit Dominus: et mittam famem in terram: non famem panis, neque sitim aquæ, sed audiendi verbum Domini. 12. Et commovebuntur a mari usque ad mare, et ab aquilone usque ad orientem: circuibunt quærentes verbum Domini, et non invenient. 13. In die illa deficient virgines pulchræ, et adolescentes in siti. 14. Qui jurant in delicto Samariæ, et dicunt: Vivit Deus tuus Dan, et vivit via Bersabee: et cadent, et non resurgent ultra.
Versus 1: 1. THUS THE LORD SHOWED ME — that is, After so many visions and threats, God added this one of the...
1. Hæc ostendit mihi Dominus, — q. d. Post tot visiones et minas, Deus hanc quoque uncini pomorum addidit, ut tot comminationibus quasi ictibus repetitis dura Hebræorum corda molliret et flecteret. Sic de Pharaone et Ægyptiis quos obduratos Deus mersit in mari Rubro, ait Psaltes Psalm. XVII, 15: "Fulgura multiplicavit, et conturbavit eos."
Ecce uncinus pomorum, — Hebraice כלוב קיץ kelub kaits, quod Chaldæus, Rabbini, Pagninus et Tigurina vertunt, canistrum, vel corbem æstatis, hoc est fructuum æstivorum, qui scilicet in æstate maturantur et maturi colliguntur. Syrus: ecce signum finis; legit enim קץ kets, id est finis; Arabicus vertit, vasa venationis, et mox sagittam venationis, vel capturæ.
Melius Noster vertit, "uncinum pomorum." Primo, quia agitur hic de instrumento quo poma attrahuntur et capiuntur: hoc autem est uncinus, non corbis: per uncinum enim significantur hastæ et arma Assyriorum. Secundo, quia hebræum kelub significat instrumentum venatorium
Moses sciebat hoc, qui docens rudes et duros Hebraeos, Deuter. cap. XXXII, 2: «Concrescat, ait, ut pluvia, doctrina mea, fluat ut ros eloquium meum, quasi imber super herbam, et quasi stillae super gramina.» Id imitantur sapientes ludimagistri, qui pueros sensim lenteque docent: sicut enim vasa angusti oris stillando sensim implentur, effundendo vero parum vel nihil liquoris hauriunt, ita et ingenia puerorum.
Huc spectat exemplum memorabile S. Isidori Hispalensis Archiepiscopi, qui floruit tempore S. Gregorii Magni Romani Pontificis, fuitque frater S. Leandri (cui S. Gregorius libros Moralium dedicavit), ipsique in Archiepiscopatu Hispalensi successit. Hic enim in juventute a parentibus applicitus studiis, cum ingenio tardiore parum in iis proficeret, etsi ingenti labore iis incumberet, cogitavit iis relictis alteri rei se dedere. Cumque haec cogitans staret juxta puteum, vidit et consideravit in ejus limbo, licet lapideo, sulcos, quos funes sitularum, longo earum attractu, in lapide sensim effecerant. Idipsum sibi applicans: Si funes, inquit, longo usu possunt excavare lapidem, quidni longo studio potero duritiem ingenii emollire, illique scientiam et doctrinam imprimere? Resumptis ergo ingenti animo libris, continua lectione et meditatione tantum in iis profecit, ut sui saeculi vir doctissimus in sacris aeque ac profanis litteris, quin et in linguis, latina, graeca et hebraica, evaserit, nec illo aevo haberet sibi parem; cui proinde Hispania et doctrinam, et seminaria, in quibus S. Ildefonsus, S. Braulius, aliique Praelati sancti aeque ac eruditi, fuerunt et educati et instructi, debet. Ita habet ejus Vita apud P. Ribadeneiram et alios, die 4 aprilis.
Secundo, vox stilla significat minas et poenas praesentes, quas intentant sceleratis Israelitis Prophetae, esse tantum guttam si comparentur cum poenis inferni, ubi imber est et torrens, imo oceanus ignis ardentis pice et sulphure, qui jugiter cremat, volvit et revolvit damnatos, juxta illud Job cap. XXVI, 14: «Cum vix parvam stillam sermonis ejus audierimus, quis poterit tonitruum magnitudinis illius intueri?» Hic ergo sunt stillae et sibilus, in inferno erunt mare et tonitru irae Dei.
17. PROPTEREA HAEC DICIT DOMINUS: UXOR TUA IN CIVITATE FORNICABITUR, — q. d. Quia tu, o Amasia, ob quaestum et lucra tua populum ad fornicationem spiritualem, id est ad idololatriam, impellis, mihique eam impugnanti resistis, ideo congrue et juste punieris hac ignominia et indignatione, ut videas, licet fremens et frendens, uxorem tuam in civitate te relicto fornicari et adulterari, vel cum amasiis suis, ut vult Arias, vel cum hostibus tuis, puta Assyriis, a quibus capta urbe violabitur. Ita S. Hieronymus, Theodoretus, Remigius et Hugo. Unde S. Hieronymus ex Symmacho vertit πορνευθήσεται, id est sustinebit fornicationem.
Haec prima Amasiae est poena, de qua S. Hieronymus: «Grandis, ait, dolor incredibilisque ignominia, quando maritus in media civitate uxoris injuriam prohibere non potest. Non est totus dolor in filia constuprata, quantus in uxore polluta: maritus enim libentius audit uxorem interfici, quam pollui.» Secunda est filiorum strages: «Filii tui, ait, et filiae tuae in gladio cadent.» Tertia est spoliatio et honorum privatio: «Humus, ait, tua funiculo metietur,» q. d. Assyrii et Cuthaei, invadentes et occupantes Samariam et Bethel, tuos fundos agrosque funiculis inter se dimetientur et divident. Olim enim funiculis pro virgis mensoriis utebantur ad mensurandam et dividendam terram. Hinc funiculus, in Scriptura, significat sortem haereditariam, sive portionem quae cuique in haereditatis divisione sortito obtingit, ut Psalm. XV, 6: «Funes ceciderunt mihi in praeclaris,» quod more suo, posteriore hemistichio explicat, dicens: «Etenim haereditas mea praeclara est mihi.» Deuter. cap. XXXII, 9: «Jacob funiculus haereditatis ejus,» q. d. Jacobaei, sive Israelitae sunt sors et haereditas Domini. Josue cap. XVII, 5: «Ceciderunt funiculi (id est sortes) Manasse decem.» Et vers. 14: «Dedisti mihi possessionem sortis et funiculi unius.» Et cap. XIX, vers. 9: «In possessione et funiculo Juda.» Et vers. 29: «De funiculo Achziba.» Quarta est: «Tu in terra polluta (idololatria, infidelitate et sceleribus, puta in Assyria, ad quam captivus duceris) morieris.» Quinta: non tantum tu, sed et totus «Israel,» quem tu decipis, et in idololatriam sceleraque adigis, «captivus migrabit de terra sua» in Assyriam. Ita S. Hieronymus, Cyrillus, Theodoretus, Remigius, Rupertus, Haymo, Hugo et alii.
Videt Amos uncinum pomorum, ut significet quod, sicut uncino poma ex arbore carpuntur, ita Israelitas ab Assyriis fore carpendos, et abducendos in Assyriam. Causam dat, vers. 4, quod pauperes oppresserint, eisque nimis care et fraudulenter frumenta vendiderint, utentes mensuris dolosis. Unde, vers. 9, tam atrox eorum fore excidium praedicit, ut sol obtenebrescat, omnesque saccum et calvitium sibi inducant. Denique, vers. 11, famem extremam tum corporalem, tum spiritalem eis intentat.
1. Haec ostendit mihi Dominus Deus: et ecce uncinus pomorum. 2. Et dixit: Quid tu vides, Amos? Et dixi: Uncinum pomorum. Et dixit Dominus ad me: Venit finis super populum meum Israel: non adjiciam ultra ut pertranseam eum. 3. Et stridebunt cardines templi in die illa, dicit Dominus Deus: multi morientur, in omni loco projicietur silentium. 4. Audite hoc qui conteritis pauperem, et deficere facitis egenos terrae, 5. dicentes: Quando transibit mensis, et venundabimus merces; et sabbatum, et aperiemus frumentum: ut imminuamus mensuram, et augeamus siclum, et supponamus stateras dolosas, 6. ut possideamus in argento egenos et pauperes pro calceamentis, et quisquilias frumenti vendamus? 7. Juravit Dominus in superbiam Jacob: Si oblitus fuero usque ad finem omnia opera eorum. 8. Numquid super isto non commovebitur terra, et lugebit omnis habitator ejus: et ascendet quasi fluvius universus, et ejicietur, et defluet quasi rivus Aegypti? 9. Et erit in die illa, dicit Dominus Deus: occidet sol in meridie, et tenebrescere faciam terram in die luminis: 10. et convertam festivitates vestras in luctum, et omnia cantica vestra in planctum: et inducam super omne dorsum vestrum saccum, et super omne caput calvitium: et ponam eam quasi luctum unigeniti, et novissima ejus quasi diem amarum. 11. Ecce dies veniunt, dicit Dominus: et mittam famem in terram: non famem panis, neque sitim aquae, sed audiendi verbum Domini. 12. Et commovebuntur a mari usque ad mare, et ab aquilone usque ad orientem: circuibunt quaerentes verbum Domini, et non invenient. 13. In die illa deficient virgines pulchrae, et adolescentes in siti. 14. Qui jurant in delicto Samariae, et dicunt: Vivit Deus tuus Dan, et vivit via Bersabee: et cadent, et non resurgent ultra.
1. HAEC OSTENDIT MIHI DOMINUS, — q. d. Post tot visiones et minas, Deus hanc quoque uncini pomorum addidit, ut tot comminationibus quasi ictibus repetitis dura Hebraeorum corda molliret et flecteret. Sic de Pharaone et Aegyptiis quos obduratos Deus mersit in mari Rubro, ait Psaltes Psalm. XVII, 15: «Fulgura multiplicavit, et conturbavit eos.»
Ecce uncinus pomorum. — Hebraice כלוב קיץ kelub kaits, quod Chaldaeus, Rabbini, Pagninus et Tigurina vertunt, canistrum, vel corbem aestatis, hoc est fructuum aestivorum, qui scilicet in aestate maturantur et maturi colliguntur. Syrus: ecce signum finis; legit enim קץ kets, id est finis. Arabicus vertit: vasa venationis, et mox sagittam venationis, vel capturae.
Melius Noster vertit, «uncinum pomorum.» Primo, quia agitur hic de instrumento quo poma attrahuntur et capiuntur: hoc autem est uncinus, non corbis: per uncinum enim significantur hastae et arma Assyriorum. Secundo, quia hebraeum kelub significat instrumentum venatorium et attractorium: deducitur enim a כלב keleb, id est canis, quia sicut canis venatur et capit leporem aliasque feras, sic kelub venatur capitque poma: uterque enim longus est, gracilis, et acuto rostro rictuque. Tertio, quia Septuaginta vertunt, vas, id est instrumentum, aucupis. Et Jeremias, cap. V, 27, tam Septuaginta quam Noster vertunt, decipulam, qua decipiuntur et capiuntur aves. Quarto, quia uncinus pomorum multis in locis comprehendit et includit corbem, non vero e contra corbis comprehendit uncinum. «Uncinus» enim «pomorum» est uncus, puta fustis ab uno latere incurvus et hamatus, alligatus, vel appensus corbi, quo hortulani attrahunt ramos, ut poma decerpant et injiciant in corbem; aut quo corbem ad ramos suspendunt, ut ex iis lecta poma in illum inferant. Vidit ergo Amos uncinum, eique adjunctum corbem, ad colligendum poma. Per poma intellige quoque ficus, pyra, cerasa, pruna; omnes enim fructus, praesertim qui molliori sunt cortice, vocantur poma. Quin imo Plinius, lib. XV, cap. XXII, etiam nuces pomorum genere comprehendit.
Symbolice, uncinus hic significat Dei iram et vindictam, qua Deus tempus captivitatis populi Israel accelerabat, et quasi attrahebat, ut Israelitae quasi poma ex sua regione decerperentur et caperentur ab Assyriis; quorum proinde arma bellica, quibus Israelitas in potestatem redegerunt, recte quoque per uncinum intelligentur. Unde explicans uncinum, subdit: «Venit finis Israel.» Ita S. Hieronymus: «Est, inquit, sensus: Sicut uncino rami arborum detrahuntur ad poma carpenda, ita ego proximum captivitatis tempus attraxi. Unde hebraeum kelub per metathesin alludit ad כבל kebel, id est compes vel catena ferrea, qua Israelitae captivi constringendi erant. Poma enim in aestate matura symbolum sunt captivitatis opportunae et punitionis tempestivae, q. d. Jam arbor Israelitica maturos dat fructus, scilicet ficus pessimas (quales vidit Jeremias in Juda, cap. XXIV, 1); restat ergo ut colligantur et conterantur. Sic Apoc. cap. XIV, 15, ait angelus unus alteri: «Mitte falcem tuam, quoniam aruit messis terrae,» id est quoniam adest tempus maturum et opportunum puniendi impios, utpote cum ipsi mensuram peccatorum suorum jam impleverint. Hoc est quod ait Ezechiel cap. VII, 6: «Venit finis, evigilavit adversum te,» id est maturo et opportuno tempore surrexit: quasi fructus aestivi qui in aestate maturi sunt, sic maturavit tuum exitium, sic finis adest tibi: colliges enim fructum arboris quam plantasti, et frugem quam seminasti metes.
Alludit uncinus ad uncum, quo olim vincti trahebantur, vel etiam feriebantur rei, et hostes praelio victi captique. Unde Juvenalis de Sejano a Tiberio imperatore capitis damnato, satyr. X, ait: Impactus Sejanus ducitur unco. Et Cicero, Philip. I: «Uncus impactus est fugitivo illi, qui C. Marii nomen invaserat.» Idem, Pro C. Rabirio: «Nos a verberibus, ab unco, a crucis denique terroribus neque res gestae, neque acta aetas, neque nostri honores vindicabunt.» Et Horatius, lib. I Carm., ode 35, ad Fortunam: Te semper anteit saeva necessitas, / Clavos trabales, et cuneos manu / Gestans ahena, nec severus / Uncus abest, liquidumque plumbum. Lampridius in Commodo scribit ipsi mortuo acclamatum a populo: «Qui senatum occidit, et templa spoliavit, unco trahatur.» Et Suetonius in Vitellio scribit eum, post mortem, unco tractum in Tiberim: hoc summum erat probrum. Insuper unco suspendebantur reorum, aeque ac martyrum, corpora, uti in Actis S. Sebastiani legimus, corpus ejus inventum in cloaca pendens ex unco. Adhaec martyres uncis perinde ac ungulis lacerabantur, uti legimus in Actis SS. Platonis et Pontiani martyrum. Vide Gallonium, De Cruciatibus Martyrum. Significat ergo uncinus, quod Israelitae, quasi captivi et damnati, unco ab Assyriis trahendi sint vel ad necem, vel in captivitatem.
Secundo, uncino solent colligi paucula poma, quae in arbore post excussionem sunt reliqua in ramis altioribus: uncinus ergo significat hic Israelitas, post varias clades et strages Syrorum et Assyriorum reliquos, ad extremum ultimo plenoque excidio urbis et gentis vastandos, etiam illos qui in locis editis, munitis vel abstrusis, remotis et inaccessis degebant, a Salmanasar anno sexto Ezechiae. Ita Lyranus, Emmanuel, Mariana et alii. Unde Chaldaeus vertit: Ecce vas plenum extremis aestatis fructibus, q. d. Sicut collectis uvis extremisque agri vel vineae fructibus, deseritur ager, vel vinea, fructusque in vase collecti domum asportantur; ita desolabitur Samaria, civesque ejus universi in Assyriam abducentur. Idem significant Septuaginta, sed alia metaphora, caveae scilicet, vel retis et aucupis: vertunt enim, ecce vas, id est instrumentum, aucupis, puta rete, cavea, vel bacilli visco infecti, ut ei se implicent aves. Auceps est Salmanasar, rete sunt ejus castra et arma, quibus illaqueavit, cepit et abduxit Israelitas. Audi Theodoretum: «Visio, ait, haec celerem et expeditam venationem Israel significat; sicut enim aves visco facile capiuntur, sic Assyriis populus apprehendetur.»
Tropologice Rupertus: Uncinus, inquit, est avaritia: rami et poma sunt divites, eorumque opes; pomum quippe res levis est, maximeque pueros mulcet: viris autem, et maxime sanis, pro minimo est. Sic nimirum bona praesentis saeculi levia sunt, et eos quidem qui sensu parvuli sunt nimis oblectant; sapientibus autem qui coelestia sapiunt, contemptibilia sunt. Hinc primus homo cupiditatis crimen per quod periit, non per aurum, neque per argentum, sed per exiguum pomum commisit.
Addit Rupertus: Sicut hortulanus uncino sensim sine strepitu, ramum quo vult crebro motu contorquet, donec poma decerpat; sic avarus, fur et fraudulentus mille habet capiendi et attrahendi artes, quibus innectit et aduncat opes aliorum, adeo occulte et dolose, ut ipsi sua damna nisi depauperati, seroque gementes, non sentiant, juxta illud Psalm. X, 9: «Insidiatur in abscondito, quasi leo in spelunca sua. Insidiatur ut rapiat pauperem: rapere pauperem dum attrahit eum. In laqueo suo humiliabit eum, inclinabit se, et cadet cum dominatus fuerit pauperum.»
Mystice Ribera: Uncinus, inquit, est mors, quae ramos et poma, id est omnes hominis dotes, virtutes et vitia, quamvis recondita attrahit; ut a Deo carpantur, et suis locis singula collocentur. Distinctius Fernandius, visione XXIII: Mors, inquit, variis uncinis, id est variis morborum et casuum generibus, attrahit ramos, in quibus plura sunt poma, id est familias, in quibus plura sunt capita, eaque robusta et valentia, quae a morte videntur remotissima.
Vita enim humana recte comparatur pomis. Primo, quia, sicut poma cito in gemmas erumpunt, crescunt, maturescunt, carpuntur: ita et homines. Secundo, sicut e pomis alia matura, alia immatura sponte decidunt, alia in arbore putrescunt, alia rubent; sed si aperias, vermibus plena et corrosa invenies: alia manu carpuntur, alia baculo et vi decutiuntur: ita hominum alii in aetate virili; alii in juvenili naturali morte decedunt, alii in putri senectute, alii exterius rubent ut rosae, sed intus sordibus et morbis scatent; alii in lecto, alii in bello, pugna, etc., violenta morte occumbunt. Hinc ait S. Job cap. IX, 26: «Dies mei pertransierunt quasi naves poma portantes;» hae enim naves celerius aguntur caeteris, ne poma quae cito putrescunt, corrumpantur antequam ad portum, ubi vendenda sunt, appellent. Ita celerrime transit aevum nostrum.
Tertio, Varro lib. I De Re rustica, cap. XXXV, pomum dictum esse censet, eo quod potu indigeat: «Poma, inquit, quae insita erunt siccitatibus, aquam addi quotidie vesperi: a quo, quod indigent potu, poma dicta esse possunt.» Ita vita hominum potu non tantum indiget, sed et abundat, ac deliciatur maxime.
Versus 2: 2. THE END HAS COME UPON MY PEOPLE ISRAEL.
Quarto, pomum Persicum in Perside, ob frigus veneni vim habere dicitur, eaque de causa in Italiam transmissum, ut incolis noceret; verum mutato solo, mutavit naturam, et salubre repertum est, ut ait Columella: Pomis quae barbara Persis / Miserat, ut fama est, patriis armata venenis: / At nunc expositi parvo discrimine lethi, / Ambrosios praebent succos oblita nocendi. Ita voluptas vitae humanae in se, et in solo quasi nativo, venenata est: at si solum mutet, et in campum virtutis transplantetur, vitium ponit, et pro morte vitam et salutem affert.
Quinto, pomum rotundum gerit speciem orbis, qui rotundus est; et vitae humanae, quae gyrat et in orbem semper recurrit. Quocirca anno Domini 1013, cum Henricus imperator recens creatus Romam ingrederetur, Benedictus Papa cum Clero et Senatu ei obviam processit, eique insigne imperii obtulit: pomum id erat aureum, circumcirca pretiosissimis gemmis distinctum, aurea cruce desuper eminente, ut dum illud respiceret, cogitaret, se sic debere imperare in mundo, ut illum crucis Christi vexillo subderet. Accepit pomum Imperator, ac manu tractans: «Nullis, ait, melius hoc pomum cernere et possidere congruit, quam illis qui pomis mundi calcatis crucem Christi sequuntur;» ac proinde illico misit illud ad Cluniacense monasterium in Gallia. Ita Glaber, et Baronius anno Christi 1013. Sic in bulla aurea Caroli IV, cap. XXII, traditur et sancitur ut in processione solemni, postquam creatus est imperator, ante illum deferat ensem dux Saxoniae, sceptrum marchio Brandeburgensis, pomum comes Palatinus: pomum, quia sphaericum, repraesentat orbem. Unde Chronic. Hirsaug., in inauguratione Comitis Hollandiae, tradit imperatori inaugurato globum aureum in manum dari his verbis, quae profert Palatinus Rheni: «Accipe globum sphaericum, ut omnes nationes Romano imperio subjicias, et Augustus gloriosus appellari valeas.» Se ergo, suumque cor in manu Dei statuat Imperator, ut cum mundo gestet, regatque illum Deus: ac simul meminerit orbis imperium parvum esse et exile instar pomi et globi, si cum coelesti regno comparetur. Ad illud ergo anhelet, seque et suos omnes transferre satagat. Sapienter S. Franciscus Xaverius, lib. II, epist. 5, Joanni III Lusitaniae regi (ac in eo caeteris principibus et praelatis) hoc saluberrimum dat consilium, ut quotidie per quadrantem horae divinam illam sententiam meditando: «Quid prodest homini si universum mundum lucretur, animae vero suae detrimentum patiatur?» germanam ejus intelligentiam a Deo petat, cum sensu animi interiore conjunctam; et simul omnium suarum precationum illam velit esse clausulam: «Quid prodest homini si universum mundum lucretur,» etc., quoniam propius, inquit, quam ille existimat, adest hora, qua illum Rex regum, et Dominus dominantium ad rationem reddendam evocaturus est, illud intonans: «Redde rationem villicationis tuae.» Verus fuit vates: nam paulo post rex vita functus est.
Versus 3: 3. THE HINGES OF THE TEMPLE SHALL CREAK ON THAT DAY.
Sexto, pomo saepe venenum homini propinatur, aut alio modo mors affertur. Mirum hac de re exemplum narrat Cardanus, De Rerum variet., lib. XII, cap. LVI: Cum, inquit, Kemethus, rex Scotorum, Eruthlinthum Fenellae filium occidisset, tum etiam Malconum Druffum regem et affinem Fenellae; illa statuam mira arte fabricari jussit,
in cujus manu pomum aureum gemmis refertum erat; quod quicumque tetigisset, statim multis jaculis e pomo prosilientibus conficiebatur: eo regem nihil suspicantem invitatum in Festicarii oppido occidit. Ita voluptas hujus vitae blandum est, sed exitiale pomum, quod inani quodam fulgore perstringit et illectat eorum oculos, quos decepturum et necaturum est: «Equo ne credite, Teucri.» Ita Nicolaus Causinus, lib. XI Parab. histor. cap. V. Rursum, si offeras puero pomum et simul aureum, puer pomum eliget prae aureo; quia pomi specie capitur, auri pretium non novit. Annon ergo bis pueri senes, qui voluptatem virtuti, id est mala bonis, terrena coelestibus, caduca aeternis, fallacia veris anteponunt? Vere pomum hoc illecabrosum est, diciturque malum. Quamobrem apud Martialem, lib. XIII, nuces pineae ita viatorem affantur: Poma sumus Cybeles, procul hinc discede, viator, / Ne cadat in miserum nostra ruina caput.
Praeclare S. Bernardus, tract. De Gradib. humilit.: «Serpens Evae, ait, porrigit pomum, et surripit paradisum. Hauris virus peritura, et perituros paritura. Perit salus, non destitit partus. Nascimur, morimur, ideoque nascimur morituri, quia prius morimur nascituri. Propterea grave jugum super omnes filios tuos usque in hodiernum diem.»
Septimo, est et alia pomi cum homine analogia, consideratione et commiseratione digna. Vides arborem florentem et floribus comptam, imo onustam; adverte ex quinquaginta floribus quibuslibet, vix unus in pomum maturum evadet; antequam enim gemmescant, plurimi vel vento decussi, vel aestu arefacti, vel a vermibus arrosi, vel humore deficiente marcescentes decident: ex iis vero qui gemmescent, plurimi pariter, antequam in poma maturescant, similibus casibus in terram corruent. Ita prorsus ex quinquaginta infantibus qui nascuntur, vix unus in virum evadit; sed alii in infantia, alii in pueritia, alii in adolescentia moriuntur. Quis non lugeat, quis non gemat miseram hanc hominum sortem? Sapienter philosophus ille: «Brevis, ait, vita prohibet suscipere longas spes, vel ad eas aspirare.»
Octavo, inter arbores «infirmissima est malus, maximeque quae dulcis est,» ait Plinius lib. XVII, cap. XXIV, qui et addit: «Aegrotant aliquando et poma ipsa per se sine arbore, si necessariis temporibus imbres, aut tepores, vel afflatus defuere, aut contra abundavere: decidunt enim aut deteriora fiunt.» Idem, lib. XVII, cap. II: «Si, ait, cum defloruere protinus sequantur imbres, in totum poma depereunt, adeo ut amygdala et pyri, etiamsi omnino nubilum fuit austrinusve flatus, amittant foetus.» Pari modo quid inter animalia infirmius homine? qui catharro, id est guttula aquae, suffocatur, aestu uritur, aura infecta pestem haurit, qui plurimis imo innumerabilibus, et saepe novis ac medicis ignotis morbis laborat. In solo hominis oculo morbos centum numerat et nominat Galenus lib. qui inscribitur Introductio, seu Medicus, cap. De Oculorum affectibus. Vere S. Job, haec expertus, hominem describens cap. XIV, 1: «Homo, ait, natus de muliere, brevi vivens tempore, repletur multis miseriis; qui quasi flos egreditur et conteritur, et fugit velut umbra, et nunquam in eodem statu permanet.» Flos pomi mox ut effloruit, flavescit; pomum si decortices, aut scindas, antequam illud ori admoveas, illico cultrum nigrore inficit, vigorem perdit, marcescere incipit: ita et juvenis aetate florenti et vultu roseo, mox deflorescit, pallescit, senescit. «Quasi uvas in deserto inveni Israel, quasi prima poma ficulneae in cacumine ejus vidi patres eorum,» ait Deus Osee IX, 10.
Annon ergo coetus hominum est uncinus et corbis pomorum? Quotidie ex arbore aliqua aut undique, aut leguntur poma, donec omnia in corbem inferantur: quotidie aliqui hominum vita hac decedunt, et in coetum mortuorum transcribuntur, donec omnes ad unum sensim, sed brevi temporis spatio, in eundem transferantur. Quocirca Caesar a Ripa in Iconographia, mortem pingit cum falce, et uncino pomorum, ex hoc loco Amos: quia sicut falce omnia demetit, ita uncino omnia carpit, instar pomilegii et pomicarpii. Nunc, juvenes; florete, gaudete, exsultate, dicite: Nos poma natamus, cras mergendi, cras morituri.
Haec considerans Cicero, gentilis licet, sapienter censet animum ab omni voluptate caduca et terrena avocandum, atque in stabili et coelesti defigendum: «Alte, inquit ipse in Somnio Scipionis, spectare si voles, atque hanc sedem et aeternam domum contueri, neque sermonibus vulgi dederis te, nec in praemiis humanis spem posueris rerum tuarum: suis te illecebris oportet ipsa virtus trahat ad verum decus. Vestra quae dicitur vita, mors est.» Idem, Quaest. IV Academ.: «Cogitantes superiora atque coelestia, haec nostra ut exigua et minima contemnamus.» Tuscul. I: «Confer nostram longissimam aetatem cum aeternitate, et brevissima reperietur; tum erimus beati, cum corporibus relictis cupiditatum et aemulationum erimus expertes.» Et in Catone Majore: «Ex ipsa vita discedimus tanquam ex hospitio, non tanquam ex domo; commorandi enim nobis natura diversorium, non habitandi, dedit. Quis est, quamvis sit adolescens, cui sit exploratum se ad vesperum esse victurum? O dii boni, quid est in hominis vita diu? Mihi ne diuturnum quidem quidquam videtur, in quo est aliquid extremum. Cum enim id advenit, tum illud quod praeteriit, effluxit; tantum remanet quod virtute et recte factis sis consecutus. Horae quidem cedunt, et dies, et menses, et anni, nec praeteritum tempus unquam revertitur, nec quid sequatur sciri potest.»
En rursum Tusculan. I: «Duae sunt viae, ut ait Socrates, duplicesque cursus animorum e corpore excedentium. Nam qui se humanis vitiis contaminarunt, et se totos libidinibus dediderunt, iis demum quoddam iter est seclusum a concilio Deorum: qui autem se integros castosque servarunt, quibusque fuit minima cum corporibus contagio, suntque in corporibus humanis vitam imitati Deorum, his ad illos, a quibus sunt profecti, facilis patet reditus.» Quid jam dicat, quid faciat christianus?
2. VENIT FINIS SUPER POPULUM MEUM ISRAEL. — «Finis,» id est excidium Israeli a me decretum et praefinitum. In Hebraeo pulchra est paronomasia inter קיץ kaits, id est poma aestatis, et קץ kets, id est finis. Radix enim est קוץ kots, quae significat compungi, angustiari, affligi: inde קוץ kots significat spinam pungentem; et קיץ kaits significat aestatem, qua sol pungit, urit et maturat fructus, q. d. Uncinus hic kaits, id est pomorum aestivorum, uret te, o Israel, ut sol aestivus; et punget te ut kots, id est spina; ac denique tibi kets, id est finem et exitium, adducet. Quocirca הקיץ hekits, id est evigilavit et maturavit, pravum tuum kaits, id est pomum aestivum; et tua kots, id est spina, et tuus kets, id est finis, ut ait Ezechiel cap. VII, 6.
Versus 5: 5. WHEN WILL THE NEW MOON BE OVER (so the Roman, Hebrew, and Septuagint read.
NON ADJICIAM ULTRA UT PERTRANSEAM EUM, — ut dissimulem peccata ejus, ut eum sontem praeteream et impunitum relinquam, uti pertransit praeter, cum scelera et sceleratos videns praeterit et dissimulat, q. d. Tanta sunt crimina Israelis, ut non possim ulterius connivere, non possim tacere et parcere; sed illa sui enormitate et multitudine, quasi clamore jugi et valido cogant me ad ea vindicandum. Ita S. Hieronymus, Theodoretus, Rupertus et alii.
3. STRIDEBUNT CARDINES TEMPLI IN DIE ILLA. — Ita vertunt quoque Tigurina et Pagninus, q. d. Stridebunt cardines templi, cum hostes vi januas ejus perrumpent, ut illud spolient et vastent. Rursum stridebunt ex crepitu postium conflagrantium, cum templum ab hostibus incendetur. Ita Theodoretus. Arabicus: Cadent altaria templi in die illa; quia scilicet Israelitae templum idolis et sceleribus contaminarunt. Stridebunt ergo ejus cardines, cum illos illisus aries, aut mallei hostiles frangent, aut revellent; cumque per illos agmina hostium in templum irrumpent. Aliter quoque Sanchez: Signum, ait, belli priscis erat, templi portas perstringere, juxta illud Aeneid. VII: Sunt geminae belli portae, formidine Martis. / Has ubi certa sedet patribus sententia pugnae, etc., / Ipse signis reserat stridentia limina consul.
Verum hic mos fuit Romanorum, non Hebraeorum. Adde agi hic de excidio urbis et templi, non de belli signo. Ad verbum Hebraea vertas: Ululabunt cantica templi, id est cantica templi vertentur in ululatus; Syrus: Corruent laudationes (cantica, fama et gloria) templi. Secundo, Lyranus vertit: Stridebunt cardines palatii, scilicet regis et optimatum, cum hostes illorum palatia irrumpent. Tertio, Chaldaeus vertit: Ululabunt vice canticorum carmina palatii, sive palatiorum, in quibus festivae cantiones et musica instrumenta personare solebant; et Vatablus: Ululabunt cantica palatii. Per cantica laetitiam intelligit, q. d. Cantica principum et potentum vertentur in ululatum et moerorem. Noster cum Septuaginta et aliis jam citatis melius vertit, «cardines templi:» quia hebraeum היכל hechal, proprie augustum et potens templum, sive basilicam significat, a radice יכל iachol, id est potuit, praevaluit, q. d. Basilica potens, caeterisque sua magnificentia praevalens. Quarto, Septuaginta vertunt: Ululabunt laquearia templi, q. d. Tantus erit clamor hostium et caesorum ab iis in templo, ut totum templum ululatu compleatur, ipsaque laquearia vices ululantium instar echo reverberantia, ululare videantur. Sic et nostram versionem explicat, et cum Septuaginta conciliat S. Hieronymus: «Stridebunt, inquit, cardines templi, sive laquearia. Hoc autem ὁλοσχερῶς accipiendum est, quod tam grave malorum pondus incumbat, ut ipsi quoque portarum cardines et excelsa laquearia ululent, et incredibilem sentiant vastitatem.»
Unde patet, licet hebraeum שירות sciroth passim alibi significet cantica, hic tamen significare cardines et laquearia (ita enim vertunt Septuaginta et S. Hieronymus, qui hebraicae linguae erant peritissimi), forte per onomatopaeiam: vox enim sciroth refert et exprimit sonum cardinum stridentium, qui ipsorum quasi est cantus. Adde, a radice שור sçur, quae recta intendere, extendere, canere, multaque alia significat, deducitur nomen שור scor, id est murus, et aedificium ex quo prospicitur, vel quod procurrit et foras extenditur; inde sciroth vocantur laquearia, quae per totum templum superne extenduntur, quaeque in totum templum prospiciunt.
Quaeres, de quo templo loquatur hic Amos? An de Hierosolymitano Dei, an de Bethelino idolorum? De Hierosolymitano accipiunt S. Hieronymus, Theodoretus et Rupertus. Alii, et planius, accipiunt de eo quod erat in Bethel dicatum vitulis aureis. In Bethel enim degebat et prophetabat contra vitulos aureos Amos, ut patet cap. VII, vers. 13; unde hic vers. 2, celerem ei finem comminatur, qui et ei obvenit, cum Jerusalem multo tardius vastata sit. Sicut ergo Judaei suum templum in Jerusalem vocabant hechal, id est basilicam; ita eorum aemuli Samaritae suum fanum in Bethel pariter nuncupabant hechal. Id ita esse patet ex vers. 7: «Juravit Dominus in superbiam Jacob.» Jacob enim vocantur decem tribus, non duae. Et ex vers. 14: «Qui jurant in delicto Samariae, et dicunt: Vivit Deus tuus Dan.» Unde liquet haec dici contra Samaritas, eorumque deos collocatos in terminis regni, puta in Dan et Bethel. Ita Ruffinus, Lyranus, Clarius, Arias et a Castro.
MULTI MORIENTUR. — Hebraice: Multiplicabitur cadaver, id est multa erunt cadavera, multi occidentur, in omni loco projiciet tace, id est silentium, q. d. Multi morientur, et captis habitatoribus vel occisis, in omni loco projicietur silentium, ait S. Hieronymus, hoc est summam vastitatem inducam, omniaque plena populo redigam in solitudinem. Est metalepsis: silentium enim ponitur pro strage et desolatione: ex occisione enim et strage sequetur desolatio, ex desolatione solitudo, ex solitudine silentium. Unde Septuaginta vertunt: In omni loco injiciam silentium. Sic modo ait S. Hieronymus: «In toto orbe terrarum provectum est silentium Judaeorum: ubicumque fuerint, mussitant potius quam loquuntur;» oppressi licet, mutire et hiscere non audent.
Secundo, contrarie vertit et explicat Lyranus, nimirum accipiendo beth, id est in, pro min, id est a, ab, sic vertit: Ab omni loco projicietur silentium; quia in omni loco erit clamor, tam hostium occidentium, quam incolarum occisorum. Tertio, Vatablus sic vertit: Multiplicabitur cadaver in omni loco [qui] projiciet (dicet) tace, q. d. Pollinctor qui curam habet projiciendi cadavera in sepulcrum, agnoscendo justam Dei vindictam in tanta Israelitarum strage, dicet socio suo: Tace, noli conqueri de Domino Deo, quod tot nobis det funera: quia juste haec patimur propter idololatriam et peccata nostra. Verum hic multa supplenda sunt, quae non habentur in textu. Quarto, Tigurina vertit: Multa cadavera (hostis) prosternet in omni loco, idque silentio. Quinto, Arias, haec aliter dispungens, et ad Amasiam sacerdotem idolorum referens, sic vertit et explicat: Adeo multa erunt cadavera, ut in omni loco projiciantur insepulta; at tu, o Amasia, quia hisce meis oraculis et minis non credis, tace et tacens exspecta rei eventum: videbis enim haec omnia compleri, et tunc sero credes vel invitus. Verum primus sensus planus et genuinus est.
Simili modo regio umbrae mortis, id est status et locus defunctorum, in quo summa est vastitas et horror, vocatur terra silentum, et hebraice duma, id est silentium. Nam, ut ait Ovidius V Fastor.: Mox etiam lemures animas dixere silentum. Et Virgilius, VI Aeneid.: Di quibus imperium est animarum, umbraeque silentes, / Et Chaos, et Phlegeton, loca nocte silentia late. Et inferius: Quaesitor Minos urnam movet, ille silentum / Conciliumque vocat, vitasque et crimina discit.
Moraliter, disce hic strepitum et tumultum Israelitarum congrue puniri contrario, solitudine et silentio. Sicut enim medicorum in morbis axioma et praxis est, contraria contrariis curari, ita et judex Deus contraria scelera contrariis suppliciis curat, nimirum superbiam depressione, gulam fame, libidinem morbis et doloribus, acediam laboribus et sudoribus, tumultum desolatione. Quia enim Israelitae magno strepitu, pompa, turba et tumultu celebrabant festa idolorum, puta vitulorum aureorum, eodemque invadebant et vastabant bona pauperum, ut dicitur vers. 4 et 5; hinc pariter Deus congrue multat eos omnium rerum spoliatione, strage et vastitate. Simili modo apud christianos, urbes et provincias in quibus magnus fuit rerum hominumque luxus, merciumque, usurarum et fraudum turba, punit depraeditione et desolatione. Pari ratione et jure monasteria et ordines in quibus abjecto silentio viguit dissolutio, garrulitas, detractio, murmuratio, invidia, etc., punit silentio, sinendo ea ab haereticis vastari, comburi et redigi in solitudinem. Exempla sunt in Gallia, Germania, Belgio, Anglia, in qua sola sub Henrico VIII, teste Sandero, Millia dena unus templorum sustulit annus. In caeteris provinciis similiter plurima monasteria funditus eversa videmus, atque in nonnullis causa publica fuit omnibusque nota, nimirum silentii et disciplinae religiosae abjectio, vitaque monachorum licentiosa, et plus quam saecularis.
Dicat ergo talibus Deus: Quia vos projecistis disciplinam et silentium, ego silentio, quod vim a vobis patitur, succurram, illudque in omni loco restituam, imo projiciam, redigendo omnia in cineres camposque silentes.
5. QUANDO TRANSIBIT MENSIS (ita Romana, Hebraea et Septuaginta. Male ergo Remigius, Rupertus, Hugo et Lyranus legunt, messis): ET VENUNDABIMUS MERCES (Septuaginta, et negotiabimur), ET (quando transibit, ita Syrus) SABBATUM, ET APERIEMUS FRUMENTUM. — Syrus, horrea. Mensis et sabbatum tripliciter accipi possunt: primo, synecdochice pro quolibet tempore generatim. Hebraei enim tempus omne mensurabant et dividebant per menses et sabbata. Secundo, magis particularim mensis, hebraice chodes, vocabatur neomenia, id est prima dies cujuslibet mensis: et sabbatum proprie erat septima dies hebdomadae. Tertio, specialissime, mensis sacer erat mensis septimus, puta september, quo post collectas fruges totum pene mensem sacrum festumque agebant, uti dixi Levit. cap. XXIII, 3 et sequent., ac proinde idem mensis erat sabbatum, non dierum, sed mensium: quia erat septimus mensis, isque festus.
Juxta primam mensis et sabbati acceptionem, primus hujus loci sensus erit hic: Quolibet mense et sabbato, id est quolibet tempore, quo vos, o avari frumentipolae, videtis frumentum vilis esse pretii, illud reconditis, ut tempus hoc transeat, et succedat post tempus copiae tempus inopiae, quo illud carius vendatis. Ita a Castro et Vatablus.
Juxta secundam acceptionem sensus secundus erit hic: Ita inhiatis lucro, ut doleatis advenire festum neomeniae et sabbati, ac optetis illa cito transire, ut illis transactis illico ad mercimonia et lucra vestra redeatis, ac de more vestro care vendatis frumentum. Ita S. Hieronymus, Theodoretus, Ruffinus, Remigius, Lyranus et Ribera. Ubi nota avarorum mercatorum vota, qui nil nisi merces, mercatus et lucra somniant, quibus proinde omnis res divina est longa, adeoque Missa dimidiae horae saepe nimis est prolixa. Addit Sanchez: Calendas, inquit, sive primum mensis diem avide exspectabant avari mercatores; quia tunc pecunias dabant foenori, et foenebres exigebant usuras, ut patet ex Plutarcho, lib. De Non foenerando, et ex Horatio, lib. I, satyra III; unde tunc debitorum, qui foenus solvere non poterant, pignora vendebant, vel bona invadebant. Huc refertur expositio Chaldaei et Pauli Burgensis, qui per mensem accipiunt non quemvis, sed embolismalem, qui scilicet tertio quoque anno quasi decimus tertius, aliis duodecim anni mensibus addebatur ab Hebraeis ad hoc, ut annum suum lunarem aequarent solari, ut dixi Exod. cap. XII, 2, q. d. Quando transierit annus ille tertius longior, post quem ob additum mensem solet citius frumentum deficere, et carius vendi, nos illud care vendemus. Rursum Chaldaeus, Burgensis, Albertus et Arias sabbatum accipiunt non dierum, nec mensium, sed annorum, puta annum septimum remissionis, qui totus erat sacer et sabbatum, id est festus, q. d. Quando transierit annus septimus quo serere non licet, unde sequetur frumenti penuria, tunc care illud vendemus; quasi hoc Propheta dixerit instante vel praesente anno septimo et sabbatico, taxans abusus avarorum qui illo abutebantur ad turpia sua lucra.
Juxta tertiam acceptionem tertius sensus erit hic: Quando transierit tempus messis, quo ob copiam vilius solet esse frumentum; pariter et mensis septimus, quo feriantur Judaei, ac liberaliter fruges suas consumunt, mense octavo et sequentibus, cum frumentum jam deficere incipit, nos illud pretio caro ad libitum vendemus. Hunc sensum afferunt quoque Remigius, Albertus, Rupertus, Lyranus et Hugo. Favet huic expositioni articulus hebraicus he additus voci chodes, qui certum mensem, eumque caeteris illustriorem significat, qui sane alius esse nequit quam mensis septimus. Rursum favet rei natura: post mensem enim septimum carius erat frumentum, idque ordinarie quolibet anno. Non enim videtur loqui Propheta de anno septimo, vel simili extraordinario et rarius occurrente. Denique posset quis opinari per mensem hic significari mensem messis, quo scilicet metebant novas fruges, puta maium, vel junium; ac per sabbatum significari festum Pentecostes, quo ex messe primos panes quasi primitias Deo offerebant. Sabbatum enim Hebraeis erat quintuplex: primum: dierum, puta septima dies hebdomadae; secundum, hebdomadum, puta septem hebdomades numeratae a Paschate, quae conficiunt quadraginta novem dies, quibus expletis, sequens dies quinquagesima erat Pentecoste; tertium, mensium, puta septimus mensis, de quo jam dixi; quartum, annorum, puta annus septimus remissionis, qui proinde vocabatur sabbaticus, eratque festus; quintum, hebdomadis annorum: septem enim hebdomades, sive septenarii annorum, faciunt quadraginta novem annos, post quos annus sequens quinquagesimus erat jubilaeus, et totus sabbatum, id est festum. Verum quia statim a messe et Pentecoste erat copia frumenti, ac proinde illud vilis erat pretii, hinc aliud tempus hi avari mercatores hic notare videntur, videlicet post septimum mensem, quando jam illud deficere, ejusque pretium carius effici incipiebat.
ET APERIEMUS FRUMENTUM, — aperiemus granaria tempore copiae clausa, ut tempore penuriae promamus, careque pro libito nostro vendamus frumentum. Porro quam hoc Deo sit invisum, docet ipse hoc loco, dum mox multas gravesque talibus poenas intentat. Deum imitentur principes et magistratus, ut hosce monopolas, quasi mures tritici corrasores, imo corrosores, famem publicam afferentes capiant et plectant.
Ita fecit B. Carolus Comes Flandriae: cum enim Lambertus Stratensis, frater Bertolfi praepositi S. Donatiani, decimas in multos annos redemisset, plenaque horrea haberet, atque ingruente annonae caritate ea egenis communicare nollet, jussit B. Carolus ejus horrea effringi, triticique vim ingentem egentibus gratis admetiri. Qua de causa a monopolis ei in templo oranti sacrilege mors violenta illata est, ipseque justitiae aeque ac annonae publicae tutor pro muneris sui fortiter obiti merito martyrii palmam tulit. Ita habet ejus Vita nuper a Belgis edita, et Emil. lib. V. Celebris et sancta hujus facti memoria etiamnum Brugis Flandrorum perdurat, ubi locus, in quo Comes occisus, mihi olim ostensus est.
Narrat Procopius, lib. III, Joannem praefectum praetorio Belisarii, bello Wandalico nauticum panem, ne bis coctus pondere levior redderetur, adhuc crudum ad publici balnei fornacem assari fecisse, ne quid ponderi decederet: at vix Methonem pervenisse, cum panes dissolvi coepere, et militibus per modios distributi gravissimos morbos invexere. Ita unius avaritia totum exercitum afflixit, et pene perdidit.
Ad hosce avaros Tantali fabulam ingeniose transfert Horatius, lib. I Serm. satyra I, qui Congestis undique saccis / Indormit inhians, et tanquam parcere sacris / Cogitur, aut pictis tanquam gaudere tabellis.
Versus 6: 6. THAT WE MAY POSSESS THE NEEDY FOR SILVER (that is, with silver, at the price of silver.
Porro Deus justo judicio avaros penuria punit, facitque ut frumentum quod avare asservant, a muribus corrodatur, vel tempestate aut naufragio mergatur, vel ab hostibus diripiatur, vel alio casu pereat.
Memorabile est quod in Vita Paulini legimus, eum Christi imitatione et amore opes amplissimas in pauperes erogasse, et ex ditissimo factum pauperrimum. Cum quadam die pauper ab eo stipem peteret, dixit B. Terasiae olim conjugi, nunc sorori suae (cum ea enim vivebat in continentia), ut eam illi daret. Respondit Terasia se non habere nisi unicum panem. Jussit tamen Paulinus illum dari; Terasia, timens ne in prandio non haberet quod apponeret Paulino, panem non dedit, sed servavit. «Interea, inquit Gregorius Turonensis, lib. De Gloria Confess. cap. CVI, advenerunt quidam dicentes se missos a dominis suis, ut illi annonae ac vini deferrent speciem; sed pro hoc se moratos, quod orta tempestas unam eis cum tritico abstulerit navim. Tunc vir Dei conversus ad mulierem, ait: Intellige te illi pauperi unum panem fuisse furatum, et ideo hanc navim esse mersam.»
Versus 7: 7. THE LORD HAS SWORN BY THE PRIDE OF JACOB — that is, against the pride of Israel, by which they...
Ex adverso dum idem Paulinus, jam Nolae episcopus, adeo liberalis esset, ut cum fruges omnes erogasset in pauperes, tandem seipsum pro filio viduae redimendo servituti manciparat, paulo post Dei nutu a rege Wandalorum agnitus cum suis civibus omnibus, atque onustis frumento navibus Nolam est remissus: «sicque factum est ut qui se in servitium solum tradiderat, cum multis a servitio ad libertatem rediret, illum videlicet imitatus, qui formam servi assumpsit, ne nos essemus servi peccati. Cujus sequens vestigia Paulinus, ad tempus voluntarie servus factus est solus, ut esset postmodum liber cum multis,» ait S. Gregorius, lib. III Dialog. I.
Simile est quod narrat Leontius in Vita S. Joannis Eleemosynarii, de mercatore quodam opulento, cujus fruges et merces naufragio perierunt, qui cum hoc suum infortunium lamentans narraret S. Joanni, audivit ab eo: «Scias hoc tibi nulla alia de causa accidisse, nisi quod haec navis non juste, non honeste a te esset acquisita.» Jussit ergo ei dari unam ex navibus Ecclesiae, onustam viginti millibus modiorum frumenti: cum qua felicissime navigans mercator, appulit in Britanniam fame tunc laborantem, ubi moderato pretio vendens frumentum, Britannorum indigentiae dum consulit, ipse ditatus est. Hoc est quod ait Sapiens Proverb. cap. XI, 24: «Alii dividunt propria, et ditiores fiunt: alii rapiunt non sua, et semper in egestate sunt. Anima quae benedicit impinguabitur, et qui inebriat, ipse quoque inebriabitur. Qui abscondit frumenta, maledicetur in populis: benedictio autem super caput vendentium.» Et S. Paulus, II Cor. IX, 6: «Qui parce seminat, parce et metet: et qui seminat in benedictionibus (benefice, largiter, copiose) de benedictionibus et metet.» Vide ibi dicta.
Quocirca graviter et acriter monopolas increpans S. Ambrosius, lib. III Offic. cap. VI: «Cur, ait, ad fraudem convertis naturae indulgentiam, quae copiosas dat fruges? Cur invides usibus hominum publicos partus? Cur populis minuis abundantiam? Cur affectas inopiam? Cur optari facis pauperibus sterilitatem? Cum enim non sentiunt beneficia fecunditatis, te auctionante pretium et condente frumentum, optant potius nihil nasci, quam te de fame publica negotiari.» Et mox: «Latrocinium hoc, an foenus appellem? Capiuntur tanquam latrocinii tempora, quibus in viscera hominum durus insidiator obrepas. Lucrum tuum damnum publicum est. Joseph sanctus omnibus aperuit horrea, non clausit. Recte Salomon (Proverb. cap. XI): Qui continet, inquit, frumentum, relinquet illud nationibus, non haeredibus, quoniam avaritiae emolumentum ad successorum jura non pervenit. Quod non legitime acquiritur, quasi ventis quibusdam, ita extraneis accipientibus dissipatur.»
Versus 8: 8. SHALL NOT THE LAND TREMBLE OVER THIS — namely, with devastation, so that it may be plundered and...
UT IMMINUAMUS MENSURAM, ET AUGEAMUS SICLUM. — Pro mensuram hebraice est epha, quae erat communis et usitata mensura, sub qua emnes alias per synecdochen intelligit. Porro epha erat decima pars cori: corus autem continebat 30 modios Italicos: ergo epha continebat tres modios Italicos, et sex Hispanicos (modius enim Italicus duplus est ad Hispanicum). Quocirca epha hebraeum idem erat quod medimnus Atticus, teste Josepho lib. X Antiquit. cap. XII. Rursum satum erat tertia pars epha, puta modius unus Italicus. Vide ea quae dixi de mensuris in fine Pentateuchi. Notat non tantum avaritiam, qua carissime vendebant, sed etiam dolum et fraudem mercatorum, quo in vendendo mensuram minuebant, id est mensura aequo minori rem quam vendebant emptoribus admetiebantur; e contrario augebant siclum, supponendo scilicet stateras dolosas, ut sequitur, quarum videlicet lanx altera, in qua apponendus erat siclus (ut videretur justi esse ponderis), quem ementes pro merce empta solvebant, esset depressior et gravior; ut siclus alioqui justi ponderis, his dolosis stateris appensus, justo levior videretur, ac per consequens ementes illi drachmas aliquas argenti vel auri adjicere deberent. Ita Clarius, Ribera, Arias et a Castro. Olim enim omnis pecunia, praesertim cum rudis esset, nec signata, semper ponderabatur, et ad pondus annumerabatur, aliisque pro pondere majori vel minori suum habebat pretium majus vel minus, ut patet Genes. cap. XXIII, 16, Jerem. cap. XXXII, 9, Isaiae cap. LV, 2.
Secundo, S. Hieronymus et Vatablus per siclum accipiunt, non monetam, sed pondus. Siclus enim hebraice idem est quod pondus, q. d. «Augeamus siclum,» hoc est cum ememus merces, majori aequo siclo, id est pondere, eas ponderemus; cum vero easdem aliis vendemus, minori aequo pondere easdem appendamus. Unde Vatablus vertit: Diminuamus modium, et augeamus pondus, et pervertamus bilancem dolosam; huncque dat sensum: «Vendamus triticum nostrum mensura aequo minori, et pervertendo supponamus bilancem dolosam,» q. d. «In his quae mensura vendi solent, ut modio, utemur mensura aequo minori: in his vero quae accipiemus, majori aequo pondere utemur.»
Tertio, Remigius et Lyranus sic exponunt: «Augeamus siclum,» id est augeamus pretium frumenti, q. d. Conspiremus in pretium justo majus, ut nemo nostrum infra illud minoris vendat, ita ut cogantur emptores omnes pretio illo injusto a nobis taxato merces nostras emere, quod vitium vocatur monopolium, de quo vide P. Lessium, De Justitia et jure, lib. II, cap. XXI De Emptione, dub. 21.
Quarto, Mariana explicat, q. d. Post venditum frumentum et receptam pecuniam augeamus siclum, id est sicli pretium, ut sic crescat pretium pecuniae, opesque nostrae.
Nota: Siclus hebraice idem est quod pondus, a radice שקל scakal, id est appendit, ponderavit. Sic graece siclus dicitur στατήρ a σταθμός, id est libra, pondus, statera. Siclus enim erat nummus vulgaris, communis et usitatus, pondere quatuor drachmarum, sive semuncia, quo non tantum pecunia, sed et metalla, adeoque res quaslibet ponderabant. Valebat ergo siclus quatuor julios, sive quatuor regales Hispanicos: julius enim, aeque ac regalis, pendit drachmam argenti. Erat et siclus aereus et aureus, ejusdem ponderis, sed pro materia majoris vel minoris pretii. Vide quae de siclo dixi Exodi cap. XXX, 13.
6. UT POSSIDEAMUS IN ARGENTO (id est argento, pretio argenti. Hebraeum enim beth, id est in, est nota pretii) EGENOS, ET PAUPERES PRO CALCEAMENTIS, — q. d. Ut hisce nostris artibus et fraudibus redigamus pauperes ad extremam inopiam, qua cogantur se vendere nobis in mancipia, itaque possideamus eos, ut nobis quasi jumenta serviant, idque parvo pretio, imo pro pari calceamentorum.
ET QUISQUILIAS FRUMENTI VENDAMUS — Pro puro frumento. Nota hic avarorum mercatorum varias artes et dolos, quibus alios expilant et se ditant. Primus est, quod carissime merces suas divendant. Secundus, quod minuant mensuras. Tertius, quod augeant siclum, id est pondus. Quartus, quod supponant stateras dolosas. Quintus, quod cogant pauperes non tantum sua, sed et seipsos vendere pro calceamentis. Sextus, quod frumentum mixtum paleis, silere, avena, arena, etc., vendant pro puro frumento. Unde Arabicus vertit: Vendemus vasorum purgationes, id est, quod post sublatum frumentum scopis aream purgando, convertitur et congeritur. Hinc ira Dei excita detonat in eos, aitque:
7. JURAVIT DOMINUS IN SUPERBIAM JACOB, — id est contra superbiam Israelis, qua superbe dominatur pauperibus, eosque depraedatur. Ita Septuaginta, S. Hieronymus, Theodoretus, Remigius, Hugo, Lyranus et alii. Hebraice pro superbiam est גאון ghuon, id est magnificentia, celsitudo, arrogantia. Unde Chaldaeus vertit: Juravit Dominus qui dedit magnitudinem Jacob; Pagninus: Juravit Dominus per celsitudinem suam notam in Jacob; Arias et Tigurina: Juravit Dominus per excellentiam ipsius Jacob, q. d. Juravit per templum, quod erat gloria, praestantia, magnificentia, et quasi superbia Jacob. Sic ait Isaias cap. LX, 15: «Ponam te in superbiam,» id est in magnificentiam et gloriam, «saeculorum.» Ita Vatablus et Prado in Ezech. cap. VII, 24, explicans illud: «Et quiescere faciam superbiam potentium:» Templum, inquit, vocat superbiam potentium, id est arcem potentissimam, superbissimam, magnificentissimam et celsissimam. Prima versio et sensus nostri Interpretis, uti Hebraeo congruentior, ita et nervosior est.
SI OBLITUS FUERO. — Vox si est nota jurantis, et signum juramenti exsecratorii apud Hebraeos, q. d. Juravit Deus dicens: Juro per me meamque veritatem, quod non obliviscar haec opera et scelera Israelis, sed ea acriter puniam, adeo ut si eorum oblitus fuero, non habear verax, non habear Deus. Vox ergo si in juramento vel improprie capitur pro non, vel proprie si subaudias exsecrationem, v. g. hanc: Non habear Deus. Hanc enim Hebraei per euphemismum tam horroris, quam boni ominis causa subticent et subaudiendam relinquant.
Versus 9: 9. THE SUN SHALL SET AT MIDDAY — not that the sun will truly set and be hidden from the Israelites;...
Usque ad finem, — in perpetuum.
8. NUMQUID SUPER ISTO NON COMMOVEBITUR TERRA — scilicet vastitate, ut diripiatur et vastetur? Unde Chaldaeus vertit, desolabitur terra. Secundo, hebraice est תרגז tirgaz, id est contremiscet, ut vertit Tigurina; Pagninus, movebit se, q. d. Tanta sunt scelera Israelis, tantaeque ob ea illi clades imminent, ut merito terra haec audiens, sustinens et sentiens, quasi terrore et stupore perculsa contremiscere, omnesque incolae plangere et ejulare debeant. Est prosopopoeia: ad pathos enim terrae insensili sensum, indignationem, horrorem et tremorem attribuit. Omnes enim creaturae sensu naturali sentiunt vocem et nutum sui Creatoris, multoque magis ejusdem offensam et iram.
ET ASCENDET QUASI FLUVIUS UNIVERSUS, ET DEFLUET QUASI RIVUS AEGYPTI. — Aliqui, ut a Castro, per rivum accipiunt torrentem deserti, qui Judaeam disterminat a deserto et ab Aegypto, de quo dixi cap. VI, 15,
Versus 10: 10. AND I WILL BRING SACKCLOTH UPON EVERY BACK, etc.
q. d. Sicut hic torrens in mare defluit, et amplius non apparet, aquis ejus a mari haustis: ita Israelitae haurientur ab Assyriis, ab eisque abducentur et dispergentur, ut amplius non appareant. Ita a Castro, qui et citat pro hac expositione S. Hieronymum et alios: sed in S. Hieronymo idipsum non reperi; atque ille torrens deserti, torrens est et vocatur, non fluvius. Adde, rivus Aegypti non alius est quam Nilus, vel rivus Nili; unde Septuaginta pro rivus vertunt, fluvius Aegypti.
Melius ergo Clarius, Arias, Vatablus et alii passim per fluvium intelligunt Nilum: hic enim paulo post vocatur rivus Aegypti, praesertim quia Nilus in septem rivos se dividit, quibus per totidem ostia in mare defluit. Apposite autem adducit Nilum, potius quam alios fluvios: quia Nilus quotannis exundans, et restagnans, oblimat fertilemque facit Aegyptum (non enim pluit in Aegypto, sed vice pluviae est Nilus exaestuans). Unde messis Aegypti dicitur esse in Nilo, quasi in causa, juxta illud Isaiae cap. XXIII, 3: «In aquis multis semen Nili, messis fluminis fruges ejus: et facta est negotiatio gentium.» Adde, Israelitae mercatores frumentum emebant ex Aegypto; Aegyptus enim ita fertilis erat, ut esset horreum Romanorum, imo totius Orientis, q. d. Quia vos, o Israelitae, frumentum Niliacum in Aegypto vili pretio emptum reconditis, ut care vendatis, quin et illud mixtis quisquiliis vitiatis, et injustis mensuris dolose divenditis, hac de causa ego adducam exercitum Assyriorum, qui instar Nili copia sua inundabit Israelem, eumque cum suo frumento et opibus evertet, et transferet in Assyriam. Alludit ergo ad ascensum, id est incrementum Nili intumescentis et exundantis, qui deinde statim detumescit et subsidit, ac partim absorbetur a terra, partim refluit in suum alveum, et ex eo in mare delabitur, q. d. Pari modo ascendente exercitu Assyrio in terram Israel, vos pariter ascendetis, et ab eis in magnam turbam conglobabimini, et conglobati turmatim expellemini in Assyrios; ibique dispergemini et absorbebimini, ut inter numerosissimam gentem dispersi, vix ulli esse appareatis. Unde Chaldaeus vertit: Irruet in eam rex cum exercitu suo maximo sicut aquae fluvii, et eluet eam omnem, expelletque habitatores ejus ut fluvius Aegypti; alii active vertunt: Et transcendit (Assyrius) sicut fluvius universam illam (terram Israel), et deprimetur tanquam fluvio Aegypti, q. d. Sicut terra Aegypti obruitur Nilo, sic terra Israel obruetur et opprimetur ab Assyriis. Rursum, sicut Nilus exundans everrit totam Aegyptum, sic Assyrii everrent omnes fruges et opes Israel.
Secundo, Vatablus vertit: Et ascendet tanquam amnis universa ipsa (terra Israel), et pelletur (loco suo), et absorbebitur sicut fluvius Aegypti, sicque explicat, q. d. Terra Israel tota operietur aquis, et vertetur tota quasi in amnem: per aquam et amnem significat omnes clades et calamitates quibus illa quasi aquis obruenda erat ab ira et vindicta divina.
Versus 11: 11. I WILL SEND A FAMINE UPON THE LAND: NOT A FAMINE OF BREAD, NOR A THIRST FOR WATER, BUT OF...
Tertio, Clarius explicat, q. d. Sicut Nilus evomit ea quae ipsi innatant, sic terra Israel evomet ex se Israelitas, projicietque eos in Assyriam. Nota to ascendet, scilicet non habitator, sed terra: hebraeum enim עלתה aletha, cum sit femininum, respicit terram: terra ergo Israel ascendet, ejicietur et defluet: terra, id est incolae, fruges et opes terrae ascendent, id est in cumulum redigentur, ut auferantur ab Assyriis hostibus et praedatoribus.
Hinc consequenter to universus, supple non habitator, sed fluvius, q. d. Sicut fluvius universus, id est totus, in Aegypto collectus ascendit et in altum assurgit: ita pariter totus cumulus Israelitarum abducendi ab Assyriis ingens erit, et in magnam summam ascendet. Jam in Hebraeo legitur כלה culla, id est omnis illa, scilicet terra Israel, ascendet: sed noster Interpres aliis punctis legit כלל cala, id est completus, perfectus, universus, scilicet fluvius ascendet. Sic etiam legerunt Septuaginta, vertunt enim: Et ascendet quasi flumen consummatio, et descendet quasi fluvius Aegypti: consummatio, id est tota et consummata multitudo aeque ac substantia Israelis, quod mystice, vel potius accommodatitie electis et reprobis adaptat S. Hieronymus: «Ut qui egerit, inquit, poenitentiam, ascendat cum fluvio scandente; qui autem perseveraverit in delictis, descendat sicut fluvius Aegypti, et ingressus mare absorbeatur: ac per hoc ostendit superbiam Jacob, contra quam jurat Dominus aeternis suppliciis devorandam.»
Versus 12: 12. AND THEY SHALL BE MOVED FROM SEA TO SEA, etc.
Denique pro defluet hebraice est נשקע niskang, id est demergatur in profundum, absorbeatur, eat in abyssum. Ubi nota, pro נשקעה legendum נשקערה, uti legendum docent Masoretae; littera ergo ain suppressa est vel vitio scriptorum, vel studio ab ipso Propheta, ut omnimodam demersionem innueret, inquit Marinus in Lexico. Radix enim est שקע per ain, id est profundari, demergi, ad ima trahi; non שקה per he, id est irrigari, potari: sic enim dicendum fuisset נשקתה nisketa, in genere feminino, eo quod ארץ erets, id est terra, sit nomen femininum. Israel ergo ibit in abyssum perinde ac Babylon, de qua dicit Jeremias cap. LI, 63, et ex eo S. Joannes, Apoc. cap. XVIII, 21: «Et sustulit unus angelus fortis lapidem quasi molarem magnam, et misit in mare, dicens: Hoc impetu mittetur Babylon civitas illa magna, et ultra jam non invenietur.»
Postremo Syrus hoc loco vertit: Ascendet quasi fluvius finis ejus, et repellet (opprimet), et descendet sicut fluvius Aegypti; Arabicus Alexandrinus: Ascendet quasi fluvius, et descendet quasi Nilus Aegypti; Arabicus Antiochenus: Et adveniet finis ejus quasi fluvius, et defluet, et ejicietur quasi fluvius Aegypti.
9. OCCIDET SOL IN MERIDIE, — non quod revera sol Israelitis occidet et abscondetur; sed quod nimio pavore et moerore consternatis occidere et abscondi videatur. Pavor enim et moeror caliginem oculis aeque ac menti inducunt, ut moerentes in meridie videantur sibi versari in tenebris, nec lucem solis conspicere. Hoc est enim quod explicans subdit: «Et tenebrescere faciam terram in die luminis.» Ita S. Hieronymus, Theodoretus et S. Chrysostomus, hom. 2 ad Populum, ubi idipsum Antiochenis suo illo tempore contigisse asseverat, eo quod ipsi ob violatam Theodosii imperatoris imaginem pavidi et anxii, in horas singulas ab ejus ira laqueos, furcas et ignes exspectarent.
Secundo, symbolice: «Occidet sol in meridie,» id est, in summa prosperitate et felicitate Israelis maxima ei accidet calamitas et captivitas, ut sit parabolica catachresis: sol enim et lux sunt causa et symbolum laetitiae et prosperitatis, aeque ac tenebrae calamitatis et tristitiae. Ita Remigius, Rupertus, Hugo, Lyranus et S. Gregorius, lib. V Moral. cap. I. Rursum sol, id est mens et ratio, occidit irato et peccatori: quia tenebrae irae et perturbationum animam ejus occupant, ut velut in nocte caeca positus, non videat quid agere debeat. Ita Cassianus, lib. VIII De Institutis renunt. cap. IX.
Versus 13: 13. ON THAT DAY THE BEAUTIFUL VIRGINS AND THE YOUNG MEN SHALL FAINT FROM THIRST — that is, Not only...
Allegorice, haec de occasu et eclipsi solis, quae per miraculum facta est in passione Christi, qua sol quasi pullatus incessit, et luxit necem sui Creatoris, exponunt S. Hieronymus, Ruffinus, Rupertus hic, et Eusebius lib. X De Demonstr. cap. VI; S. Augustinus, lib. Quaest. ex utroque Testamento, Quaest. XIII; S. Cyrillus, Cateches. 13; Tertullianus, lib. IV Contra Marcion. cap. XLII; S. Cyprianus, lib. II Ad Quirinum cap. XXIII; Isidorus, lib. De Passione Domini, cap. XLV.
10. ET INDUCAM SUPER OMNE DORSUM VESTRUM SACCUM, etc. — Efficiam ut omnes Israelitae induant saccum, et capita radant, eaque decalvent: saccus enim et calvitium apud Judaeos signa erant lugentium, et luctus maximi, ut patet Jerem. cap. VI, 26.
Versus 14: 14. THOSE WHO SWEAR BY THE SIN OF SAMARIA, that is, Therefore the virgins, the young men, and all...
ET PONAM EAM QUASI LUCTUM UNIGENITI, — q. d. Affligam terram Israel gravissime, itaque faciam ut acerbissime lugeat; mortuo enim filio unigenito parentes, et maxime mater luget inconsolabiliter.
ET NOVISSIMA EJUS (ponam) QUASI DIEM AMARUM, — q. d. Efficiam ut novissima et ultima Israelis sint luctuosissima et amarissima. Tropologice, cogitet hoc peccator, dum voluptuatur, quod scilicet Deus in hora mortis omnes delicias in dolores et angores convertet. Vere Pythagoras: «Omnium, ait, malorum maximum est voluptas, qua tanquam clavo ac fibula anima nectitur.»
11. MITTAM FAMEM IN TERRAM: NON FAMEM PANIS, NEQUE SITIM AQUAE, SED AUDIENDI VERBUM DOMINI, — q. d. Efficiam ut tempore obsidionis et pugnationis Samariae, ita affligantur, angantur, inopesque sint mentis et consilii Israelitae, ut Prophetas, quos jam contemnunt, toto orbe perquirant, ut ex iis sciscitentur, et audiant tum oracula de obsidionis exitu, tum consilia ad eam evadendam: an videlicet, quando et quomodo sint liberandi.