Cornelius a Lapide
Index
Argumentum
Inscribitur hic liber hebraice de more a prima libri voce berescit, id est, in principio; graece et latine vocatur Genesis. Enarrat enim generationem, id est creationem, sive natales mundi et hominis, ejusque lapsum, propagationem et gesta, maxime Patriarcharum, Noe, Abraham, Isaac, Jacob et Joseph: complectiturque Genesis gesta annorum 2310. Tot enim interfluxerunt ab Adamo, et a mundi creatione, usque ad mortem Josephi, in qua finitur Genesis, ut patet, si addas annos Patrum in hac chronologia:
Chronologia Geneseos
Ab Adam usque ad diluvium fluxerunt anni 1656. A diluvio ad Abraham, anni 292. Anno 100 Abrahae natus est Isaac, Genes. cap. xxi, vers. 4. Anno 60 Isaaci natus est Jacob, Genes. xxv, 26. Anno 91 Jacobi natus est Joseph, uti ostendam Genes. xxx, 25. Joseph vixit annos 110, Genes. l, 25. Adde hos annos, invenies ab Adamo ad mortem Josephi annos 2310.
Dividi potest Genesis in quatuor partes, quas totidem tomis divisit et prosecutus est Pererius. Prima complectitur gesta ab Adam usque ad diluvium, Genes. vii. Secunda continet gesta a Noe et diluvio usque ad Abraham, puta ea, quae narrantur a cap. vii usque ad cap. xii. Tertia continet gesta Abrahae a cap. xii usque ad Abrahae mortem, Genes. xxv. Quarta a cap. xxv ad finem Geneseos complectitur gesta Isaaci, Jacobi et Josephi, finiturque in morte Josephi.
Scriptores in Genesim
Scripserunt in Genesim Origenes, S. Hieronymus, Augustinus, Theodoretus, Procopius, Chrysostomus, Eucherius, Rupertus et alii. S. Ambrosius post S. Basilium scripsit lib. Hexameron, item lib. de Noe, de Abraham, de Isaac, Jacob, Joseph, etc. B. Cyrillus scripsit libros v, quibus adde ejusdem Glaphyra, id est, exsculpta, q. d. Pauca e multis selecta, quibus non litteralem, sed mysticum fere sensum persequitur. Exstant ea manuscripta, quibus ego usus sum, eaque post cum aliis edidit noster P. Andreas Schottus. Scripsit etiam Albinus Flaccus Quaest. in Genes. Scripsit quoque in priora capita Geneseos Junilius Episcopus Africanus, qui exstat tom. VI Biblioth. SS. Patrum. Scripsit insuper Anastasius Sinaita, monachus, ac postea Antiochiae Episcopus et Martyr, anno Domini 600, undecim libros Hexam. in Genesim, in quibus allegorice de Christo et Ecclesia prima Geneseos capita exponit. Exstant in appendice Bibliothecae SS. Patrum.
Scripsit et Thomas Doctor, non sanctus ille Angelicus, sed Anglicus, puta Eboracensis Doctor sub anno Christi 1400. Anglici enim haec esse, non Angelici Doctoris, testis est S. Antoninus, et Sixtus Senensis, lib. IV Bibliothecae Sanctae: licet S. Thomae Aquinati haec adscribere conetur Antonius Senensis, qui primus ea edidit; et quia vulgo haec nomine S. Thomae citantur, nos quoque ita loquemur, ne quis alium aliquem nos citare putet. Scripserunt quoque in Genesim post Lyranum, Hugonem, Dionysium Carthusianum, recentiores permulti, inter quos excellit varietate doctrinae Pererius. Scripsit olim prae caeteris prolixe, magno singulorum examine et judicio, Alphonsus Tostatus Episcopus Abulensis, cui merito hoc datur elogium:
Hic stupor est mundi, qui scibile discutit omne.
Mortuus est enim anno aetatis quadragesimo. Denique scripsit nuper in cap. I Geneseos duos ingentes tomos Ascanius Martinengus Brixianus, quos Glossam magnam in Genesim inscribit: in qua catenam e Patribus et Doctoribus texit, ac quaestiones omnes incidentes fuse discutit.
Verum quia de S. Scriptura verissimum est illud: Ars longa, vita brevis; hac de causa, quae alii fuse dixerunt, ego in pauca constringam, et impense brevitati, aeque ac soliditati et methodo studebo: ideoque moralia praeclariora tantum intexam, et subinde ad auctores, qui fusius ea pertractant, remittam; atque hic semel universim concionatores, omnesque, qui moralibus inhiant, monitos velim, ut legant S. Chrysostomum, Ambrosium, Origenem, Rupertum, Rabanum, Hieronymum ab Oleastro, Pererium, Hamerum, Caponium et Joannem Ferum, qui tamen cum grano salis legi debet: valde enim fidem extollit, quod propter Lutherum et Calvinum hoc tempore periculosum est. Denique legant Dionysium Carthusianum, qui singula fere moraliter applicat et explicat: atque Antonium Honcalam Canonicum Abulensem, qui pie aeque ac docte in Genesim commentatur.
Denique, dum hosce jam dictos citabo, non annotabo locum; subintelligo enim, quod cuique obvium est cogitare, ipsos in hunc locum quem tracto id dicere: alias ordinarie locum annotabo. In opere autem Hexameron, Genes. 1, loca non annotabo, quia omnes sciunt Interpretes illud ibidem tractare, Scholasticos vero in II Sent., dist. xii et seq., aut part. I, quaest. lxvi et seq. Jam quia nonnulli Patres et Doctores verbis sunt proflui et prolixi, ego vero breviloquus sum, ne opus nimis excrescat, et lector defatigetur, hac de causa subinde verba eorum redundantia, et iterata succido; ac nonnullis intermediis omissis, seligo connectoque ea quae nervum et pondus majus habent: itaque omnem eorum succum extraho, eumque in pauca ipsorumet verba contraho, ut legentium et tempori, et gustui commodisque consulam.
Caput Primum
Synopsis Capitis
Describitur mundi creatio et opus sex dierum, scilicet primo die factum est coelum, terra et lux. Secundo die vers. 6, factum est firmamentum. Tertio die vers. 9, factum est mare et arida cum herbis et plantis. Quarto die vers. 14, factus est sol, luna et stellae. Quinto die vers. 20, producti sunt pisces et aves. Sexto die vers. 24, producta sunt jumenta, reptilia, bestiae, eisque Deus benedicit et cibum assignat ceterisque hominem quasi dominum praeficit.
Textus Vulgatae: Genesis 1:1-31
1. In principio creavit Deus coelum et terram. 2. Terra autem erat inanis et vacua, et tenebrae erant super faciem abyssi; et Spiritus Dei ferebatur super aquas. 3. Dixitque Deus: Fiat lux, et facta est lux. 4. Et vidit Deus lucem quod esset bona; et divisit lucem a tenebris. 5. Appellavitque lucem Diem, et tenebras Noctem: factumque est vespere et mane, dies unus. 6. Dixit quoque Deus: Fiat firmamentum in medio aquarum, et dividat aquas ab aquis. 7. Et fecit Deus firmamentum, divisitque aquas quae erant sub firmamento, ab his quae erant super firmamentum. Et factum est ita. 8. Vocavitque Deus firmamentum Coelum: et factum est vespere et mane, dies secundus. 9. Dixit vero Deus: Congregentur aquae, quae sub coelo sunt, in locum unum; et appareat arida. Et factum est ita. 10. Et vocavit Deus aridam, Terram; congregationesque aquarum appellavit Maria. Et vidit Deus quod esset bonum. 11. Et ait: Germinet terra herbam virentem et facientem semen, et lignum pomiferum faciens fructum juxta semen suum, cujus semen in semetipso sit super terram. Et factum est ita. 12. Et protulit terra herbam virentem, et facientem semen juxta genus suum, lignumque faciens fructum, et habens unumquodque sementem secundum speciem suam. Et vidit Deus quod esset bonum. 13. Et factum est vespere et mane, dies tertius. 14. Dixit autem Deus: Fiant luminaria in firmamento coeli, et dividant diem ac noctem, et sint in signa et tempora, et dies et annos: 15. ut luceant in firmamento coeli, et illuminent terram. Et factum est ita. 16. Fecitque Deus duo luminaria magna: luminare majus, ut praeesset diei; et luminare minus, ut praeesset nocti; et stellas. 17. Et posuit eas in firmamento coeli, ut lucerent super terram, 18. et praeessent diei ac nocti, et dividerent lucem ac tenebras. Et vidit Deus quod esset bonum. 19. Et factum est vespere et mane, dies quartus. 20. Dixit etiam Deus: Producant aquae reptile animae viventis, et volatile super terram sub firmamento coeli. 21. Creavitque Deus cete grandia, et omnem animam viventem atque motabilem, quam produxerant aquae in species suas, et omne volatile secundum genus suum. Et vidit Deus quod esset bonum. 22. Benedixitque eis, dicens: Crescite, et multiplicamini, et replete aquas maris; avesque multiplicentur super terram. 23. Et factum est vespere et mane, dies quintus. 24. Dixit quoque Deus: Producat terra animam viventem in genere suo, jumenta et reptilia, et bestias terrae secundum species suas. Factumque est ita. 25. Et fecit Deus bestias terrae juxta species suas, et jumenta, et omne reptile terrae in genere suo. Et vidit Deus quod esset bonum. 26. Et ait: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram; et praesit piscibus maris, et volatilibus coeli, et bestiis, universaeque terrae, omnique reptili quod movetur in terra. 27. Et creavit Deus hominem ad imaginem suam; ad imaginem Dei creavit illum, masculum et feminam creavit eos. 28. Benedixitque illis Deus, et ait: Crescite, et multiplicamini, et replete terram, et subjicite eam, et dominamini piscibus maris, et volatilibus coeli, et universis animantibus, quae moventur super terram. 29. Dixitque Deus: Ecce dedi vobis omnem herbam afferentem semen super terram, et universa ligna quae habent in semetipsis sementem generis sui, ut sint vobis in escam; 30. et cunctis animantibus terrae, omnique volucri coeli, et universis quae moventur in terra, et in quibus est anima vivens, ut habeant ad vescendum. Et factum est ita. 31. Viditque Deus cuncta quae fecerat, et erant valde bona. Et factum est vespere et mane, dies sextus.
Versus 1: In principio creavit Deus caelum et terram
In Principio: Novem Interpretationes
Prima expositio: «In principio temporis»
1. IN PRINCIPIO. — Primo, S. Augustinus, lib. I De Genesi ad litter., cap. 1; Ambrosius et Basilius, hom. 1 Hexam.: «In principio,» inquiunt, id est in primordio seu initio, non aeternitatis, non aevi, sed temporis et mundi, quando nimirum simul cum mundo coepit mundi duratio, puta tempus. Licet enim initio mundi non esset tale tempus quale jam est; jam enim tempus nostrum est mensura motus primi mobilis, solis et coelorum; tunc autem necdum erat primum mobile, sol et coeli, et consequenter necdum erat eorum motus, qui tempore mensurari posset: erat tamen tunc duratio rei corporeae, puta coeli et terrae, quae similis et commensa erat tempori nostro, ac proinde re ipsa erat tempus: res enim corporea mensuratur tempore, sive ipsa moveatur, sive quiescat: tempus enim est mensura corporum, sicut aevum est angelorum, et aeternitas Dei; Aristotelice tamen loquendo, tempus saltem natura posterius est motu, et corpore mobili.
Quale tempus ante mundum?
Unde S. Augustinus in Sententiis, numer. 280: «Facta creatura, inquit, motibus coeperunt currere tempora. Unde ante creaturam frustra tempora requiruntur, quasi possint inveniri ante ipsa tempora. Motus enim si nullus esset, vel spiritalis, vel corporalis creaturae, quo per praesens praeteritis futura succederent, tempus nullum omnino esset. Moveri autem creatum non utique posset, si non esset. Potius ergo tempus a creatura, quam creatura coepit ex tempore; utrumque autem ex Deo. Ex ipso enim, et per ipsum, et in ipso sunt omnia.»
Quando creatum coelum et terra?
Nota, Deum creasse coelum et terram non in tempore, sed in principio temporis, id est, in primo temporis momento, puta in primo mundi instanti. S. Basilius et Beda putant coelum et terram non primo die, sed paulo ante primum diem, utpote ante lucem, creata esse. Verum haec non ante, sed ipso primo die, puta initio primae diei, antequam lux produceretur, creata esse, patet Ex. xx, 1.
Secunda expositio: «In Filio»
Secundo et melius ad litteram, iidem Augustinus, Ambrosius et Basilius ibidem, et Concilium Lateranense, cap. Firmiter, de summa Trinitate et fide Catholica: «In principio,» inquiunt, id est in Filio; per Filium enim quasi ideam et sapientiam Patris omnia esse creata, docet Apostolus, Coloss. 1, 16. Verum haec expositio mystica est et symbolica.
Tertia expositio: «Ante omnia»
Tertio et simplicissime: «in principio,» id est ante omnia, ita ut nihil Deus crearit prius, vel ante coelum et terram. Sic Joannis cap. 1, vers. 1, dicitur: «In principio erat Verbum,» quasi diceret: Ante omnia, puta ab aeterno erat Verbum. Hunc sensum adfert quoque S. Augustinus supra.
Uterque hic sensus genuinus est et litteralis, et ex secundo contra Platonem, Aristotelem et alios patet mundum non esse aeternum. Ex tertio patet angelos non ante mundum corporeum, sed simul cum eo a Deo creatos esse, uti docet Concilium Lateranense inferius citandum.
Tribus hisce alias explicationes addunt veteres.
Quarta expositio: «In principatu»
Quarto ergo, «in principio,» id est in principatu, seu in potentia regia (hanc enim significat quoque Graecum ἀρχή, unde ἄρχοντες vocantur principes et magistratus), Deus fecit coelum et terram, inquit Tertullianus, lib. Contra Hermogenem. Sic et Procopius: «Deus, inquit, qui est Rex regum, et planissime sui juris existens, nec aliunde pendens, cunctaque pro suo arbitrio administrans, excitavit hoc universum simul cum speciebus et formis; imo et materiam ipse deprompsit, nec aliunde eam mutuatus est.»
Quinta expositio: «Summatim»
Quinto, Aquila pro in principio, vertit, in capite, id est summatim, simul omnia comprehensim, seu acervatim. Deus enim creans coelum et terram, in iis simul quasi reliqua omnia creavit summatim; ex iis enim caetera postmodum efformavit. Hebraeum enim rescit, id est principium, deducitur a ראש ros, id est caput.
Sexta expositio: «In momento»
Sexto, S. Ambrosius et S. Basilius, homil. 1 Hexam.: «In principio,» inquiunt, id est in momento, citra omnem, etiam minimam temporis morulam, nam impartibile est principium. Sicut enim principium viae non est via, sic principium temporis non est tempus, sed instans.
Septima expositio: «Ut res principales»
Septimo, «in principio,» id est ut res principales, praestantiores et primordiales. Ita S. Ambrosius, Procopius et Beda.
Octava expositio: «Ut fundamenta»
Octavo, «in principio,» id est prima, tanquam fundamenta et bases universi, inquit S. Basilius et Procopius. Sic dicitur: «Principium sapientiae timor Domini;» est enim timor fundamentum sapientiae, et primus ad eam gradus.
Nona expositio: Aeternitas et omnipotentia Dei
Denique Junilius hic: τό, inquit, in principio notat Dei aeternitatem et omnipotentiam. «Quem enim in principio temporum mundum creasse perhibet, ipsum profecto ante tempora aeternaliter extitisse designatur: et quem ipso conditionis initio coelum et terram creasse narrat, tanta celeritate operationis omnipotentem esse declarat.»
Creavit
Creavit. Unde?
CREAVIT — proprie scilicet ex nihilo, ex nulla materia praeexistente. Ita sancta illa mater Machabaeorum, lib. II, cap. vii, ad filium: «Peto, ait, nate, ut aspicias ad coelum et terram, et ad omnia quae in eis sunt, et intelligas, quia ex nihilo fecit illa Deus.» Secundo, «creavit,» scilicet solus, ut ait Isaias, cap. xliv, vers. 24, per se suamque omnipotentiam, non per angelos, utpote qui necdum erant, et etiamsi fuissent, creationis tamen non possunt esse administri. Tertio, «creavit» secundum ideam et exemplar, quod ab aeterno mente sua conceperat. Tunc enim Deus erat
Mundum mente gerens pulchrum pulcherrimus ipse, ut canit Boetius, lib. III De Consolat., metro 9.
Cur?
Quarto, creavit coelum, non quod illo indigeret, sed quia bonus est, et quia voluit hac ratione Deus bonitatem suam mundo et hominibus communicare: decebat enim ut a bono Deo bona opera fierent, ait Plato, et ex Platone S. Augustinus, lib. XI De Civit., cap. xxi. Quare pulchre idem Augustinus, I Conf.: «Fecisti, inquit, nos, Domine, ad te, et inquietum est cor nostrum, donec requiescat in te;» et: «Coelum et terra clamant, Domine, ut amemus te.»
Nota: Creare apud Ciceronem et Gentiles est generare; apud Graecos vero idem sunt creatio et conditio. Verum in S. Scriptura creare cum dicitur de iis quae ante nullo modo exstiterunt, significat ex nihilo aliquid facere. Ita S. Cyrillus, lib. V Thesauri, cap. iv; S. Athanasius, in epist. quae Synodi Nicaenae decreta contra Arianos inscribitur; S. Justinus, in Admonitorio; Rupertus, lib. I Gen., cap. iii; Beda et Lyranus hic. Nam, ut docet D. Thomas, 1 part., Quaest. lxi, art. 5, emanatio universalis rerum omnium non nisi ex nihilo fieri potuit.
Hieronymus ab Oleastro Hebraeum ברא bara vertit, divisit. Unde sic ipse transfert, «in principio divisit Deus coelum et terram.» Putat enim ipse Deum primo omnium creasse aquas cum terra, easque maximas et vastissimas, atque ex eis deinde produxisse coelos, ac denique eas a terra et aquis divisisse, atque hic tantum exprimi. Verum hoc figmentum ab omnibus Patribus et Doctoribus rejicitur, qui bara vertunt, creavit. Hoc enim proprie significat: nusquam enim significat divisit, uti sciunt hebraice docti.
Triplologia de triplici creaturarum contemplatione
Tropologice, tripliciter contemplandae sunt creaturae. Primo, considerando quid sint ex se, nimirum nihil, quia ex nihilo factae sunt, et ex se in dies mutantur, et ad nihilum tendunt. Secundo, considerando quid sint ex dono creatoris, scilicet bonae, pulchrae, stabiles et aeternae, itaque opificis sui imitentur stabilitatem. Tertio, quod Deus iis utatur ad hominum punitionem et praemiationem. Sic audimus omnem creaturam haec tria nobis inclamantem: Accipe, redde, fuge; accipe beneficium, redde debitum, fuge supplicium. Prima vox est famulantis, secunda admonentis, tertia comminantis.
Philosophorum errores refutantur
Hinc patet primo, error Stratonis Lampsaceni, qui mundum ingenitum fuisse, et suapte vi ab aeterno exstitisse finxit. Secundo, error Platonis et Stoicorum, dicentium mundum a Deo quidem fuisse conditum, sed ex materia aeterna et ingenita; quia haec materia esset increata, Deoque coaeterna, ac consequenter esset ipse Deus, ut recte objicit Hermogeni Tertullianus. Tertio, error Peripateticorum, asserentium Deum non voluntate, nec libere, sed ex naturae necessitate ab aeterno creasse mundum. Quarto, error Epicuri, docentis mundum fortuita atomorum coitione et conjunctione esse productum.
Praeclare S. Augustinus, lib. XI De Civitate, cap. III: «Mundus ipse, inquit, ordinatissima sua mutabilitate et mobilitate, et visibilium omnium pulcherrima specie quodammodo tacitus, et factum se esse, et non nisi a Deo ineffabiliter atque invisibiliter magno, et ineffabiliter atque invisibiliter pulchro fieri se potuisse proclamat.» Hinc omnes philosophorum scholae quae divinius aliquid sapuerunt, nihil esse quod tam arguat et factum esse a Deo mundum, et ejus cura administrari, consensu unico affirmant, quam aspectum ipsum mundi totius, considerationemque decoris ejus atque ordinis. Ita Plato, Stoici, Cicero, Plutarchus et Aristoteles, cujus hac de re argumentum refertur a Cicerone, lib. II De Natura Deorum.
Quomodo creavit?
Nota: Deus creavit coelum et terram jubendo et dicendo: Fiat coelum et terra, ut expresse habetur IV Esdrae, vi, 38, et Psalm. xxxii, vers. 6: «Verbo, inquit, Domini coeli firmati sunt;» unde infert S. Basilius: quia potestate, arte, libertate Deus fecit hunc mundum, eadem potest alios plures creare: rursum eadem potest mundum annihilare. Mundus enim respectu Dei est quasi stilla situlae, et quasi gutta roris, ut dicitur Isaiae XL, 15, Sapient. XI, 23: hinc et Deus dicitur tribus digitis appendere molem terrae.
Objectio
Dices: Cur ergo Moses non dicit hic Deum dixisse: Fiat coelum, sicut ait eum dixisse: Fiat lux? Respondeo, Mosen uti potius verbo «creavit» quam «dixit,» ne populus Judaeorum rudis ex verbo «fiat,» conciperet materiam praeviam, cui Deus dixerit, vel ex qua coelum et terram produxerit. Ita Rupertus, qui tres causas assignat. Primum, inquit, cum ipsum principium sit Dei verbum, superfluum et ineptum esset dicere: «In principio dixit Deus.» Secundo, quia nondum erat aliquid cui praeceptum fieret. Tertio, dicit «creavit,» non «fiat,» ut materiae omnis creator Deus evinceretur.
Deus (Elohim): Tredecim Definitiones
Haereticorum errores
Deus. — Errant ergo Simon Magus, Arius et alii, dicentes, quod Deus crearit Filium; Filius vero crearit Spiritum Sanctum; Spiritus Sanctus crearit angelos; angeli mundum. Errant secundo Pythagoras, Manichaei et Priscillianistae, dicentes duo esse principia rerum, sive duos esse deos: unum bonum, conditorem spirituum; secundum malum, conditorem corporum.
Vocis Elohim explicatio
Pro Deus hebraice est אלהים elohim, quod deducitur ab אל el, id est fortis, et אלה ala, id est adjuravit, obligavit, astrinxit; eo quod Deus suam potentiam, virtutem et bona omnia det et conservet creaturis; et per hoc eas sibi quasi juramento obstringat ad sui cultum, obedientiam, timorem, fidem; spem, invocationem, gratitudinem.
Elohim itaque dicitur Deus, qua creator, gubernator, judex, inspector et vindex universorum; hocque nomine Elohim utitur hic Moses, primo, ad hoc, ut sciant homines eumdem esse conditorem mundi et judicem, qui, sicut mundum creavit, ita et judicabit, quasi Elohim, id est judex. Secundo, ut sciant Dei voluntate, judicio, sapientia mundum esse conditum a Deo. Tertio, ut sciant cuncta ab eo in justa lance esse disposita, tributumque esse cuique rei id, quod illi quasi debebatur, videlicet quod natura illius, bonumque universi postulabat. Quarto, ut sciant quod, uti a Deo creatus est mundus, ita ab eodem conservetur et regatur, ut docet Job xxxiv, 18 et seq., et Sapient. xi, 23 et seq.
Quocirca Aben Ezra et Rabbini dicunt Deum hic vocari Elohim ad declarandum ejus majestatem, tresque ejus dotes, scilicet intelligentiam, sapientiam, prudentiam, quibus ipse condidit mundum. Alii ad idearum et perfectionum multitudinem quae in Deo sunt, Mosen respexisse putant. Nota: Deus Mosi revelavit suum nomen Jehova. Ante Mosen ergo Deus vocabatur Elohim. Unde et serpens ita Deum vocavit dicens: «Cur praecepit vobis Deus?» hebraice Elohim. Unde liquet, ab initio mundi Adamum et Evam Deum vocasse Elohim. Ita Beda.
Quid est Deus? Tredecim definitiones
Quid ergo est Elohim? quid est Deus?
Primo. Aristoteles, vel quisquis est auctor libri De Mundo ad Alexandrum: «Quod, inquit, in navi est gubernator, in curru auriga, in choro praecentor, in civitate lex, in exercitu imperator, hoc idem in mundo est Deus, nisi quod in illis principatus est laboriosus, perturbatus et anxius; in Deo vero est facilis, ordinatus et tranquillus.»
Secundo. S. Leo, serm. 2 De Passione: «Deus, inquit, est, cujus natura est bonitas, cujus voluntas potentia, cujus opus misericordia.»
Tertio. Aristoteles, vel quisquis est auctor libri De Sapientia secundum Aegyptios, lib. XII, cap. xix: «Deus, inquit, est a quo sunt perpetuitas, locus et tempus, cujusque beneficio permanent; et sicut centrum circuli in seipso est, lineae autem ab eo ductae ad ambitum, ipseque ambitus cum punctis in eodem centro existunt: sic quoque naturae omnes, tam quae ad intellectum, quam quae ad sensum pertinent, in agente primo (in Deo) consistunt et confirmantur.»
Quarto. Deus est ipsa providentia rerum omnium; nam, ut ait S. Augustinus, lib. III De Trinitate, cap. iv: «Nihil fit visibiliter et sensibiliter, quod non de interiori invisibili atque intelligibili aula summi imperatoris, aut jubeatur, aut permittatur, secundum ineffabilem justitiam praemiorum atque poenarum, gratiarum et retributionum, in ista totius creaturae amplissima quadam immensaque republica.»
Quinto. Idem S. Augustinus: Si videris, inquit, bonum angelum, bonum hominem, bonum coelum; tolle angelum, hominem, coelum; et quod reliquum est, bonorum essentia est, id est Deus.
Sexto. Rex quidam Gentilis dixit Deum esse tenebras post omne lumen, eumque mentis ignorantia cognosci.
Septimo. Elohim est, qui attingit a fine usque ad finem fortiter, et disponit omnia suaviter, ut ait Sapiens.
Octavo. Elohim est, in quo vivimus, movemur et sumus, Actor. XVII, 28.
Nono. «Deus, ait S. Augustinus in Medit., est quem nec mens attingit, quia incomprehensibilis; nec intellectus, quia investigabilis; nec sensus percipit, quia invisibilis; nec lingua enuntiat, quia ineffabilis; nec scriptura explicat, quia inexplicabilis.»
Decimo. «Deus, ait S. Nazianzenus, tract. De Fide, est quod, cum dicitur, non potest dici; cum aestimatur, non potest aestimari; cum definitur, ipsa definitione crescit; quia coelum manu sua cooperit, pugno omnem mundi ambitum concludit: quem omnia nesciunt, et metuendo sciunt: cujus nomini et virtuti famulatur hic orbis, et ipsa elementorum sibi succedentium momentanea vicissitudo testimonium perhibet.»
Undecimo. «Deus est qui tribus digitis appendit molem terrae, qui mensus est pugillo aquas, et coelos palmo ponderavit. Ecce gentes (coram eo) quasi stilla situlae, et quasi momentum staterae reputatae sunt, insulae quasi pulvis exiguus. Et Libanus non sufficiet ad succendendum, et animalia ejus non sufficient ad holocaustum. Qui sedet super gyrum terrae, et habitatores ejus sunt quasi locustae,» Isaiae cap. XL, vers. 12, 15, 22.
Duodecimo. Deus est de quo ait Sapiens cap. XI, vers. 23: «Tanquam momentum staterae, sic est ante te orbis terrarum, et tanquam gutta roris antelucani quae descendit in terram.»
Decimo tertio. «Materia subtilior est aer, aere anima, anima mens, mente ipse Deus,» ait Mercurius Trismegistus.
Elohim plurale explicatur
Nota: Elohim est numeri pluralis, in singulari enim dicitur Eloah. Hujus rei causa est: Primo, quod Hebraei res magnas et magnates honoris causa compellant numero plurali: uti faciunt et Latini, dicentes v.g. Nos Philippus rex Hispaniae. Sic Job XL, 10, elephas vocatur Behemoth, id est bestiae, quia propter magnitudinem corporis et virium, est instar multarum bestiarum, ut docent Hebraei.
Secundo, plurale Elohim significat plurimam, summam et immensam Dei fortitudinem et potentiam creandi, gubernandi et judicandi.
Tertio, Elohim plurale innuit in Deo pluralitatem personarum, sicut unitas essentiae in Deo innuitur per verbum singulare ברא bara, id est creavit, ut contra Cajetanum et Abulensem docent Lyranus, Burgensis, Galatinus, Eugubinus, Catharinus, Magister et Scholastici lib. II Sent., dist. 1.
Quatuor causae creationis
Hae itaque sunt quatuor causae creationis et creaturarum, puta coeli et terrae: scilicet materialis est nihilum; formalis est forma coeli et terrae; efficiens est Deus; finalis est bonum, non Dei, sed nostrum. Creaturae ergo omnes per totam aeternitatem latuerunt in suo nihilo, et in suis ideis in mente divina, sed in tempore productae sunt propter hominem. Deus enim, qui per omnem suam aeternitatem in seipso fuerat beatissimus, in nullo modo beatior aut ditior effectus est; sed per eas volebat se effundere in creaturas et hominem, sicut mare redundans seipsum in littus effundit.
Condidit ergo Deus mundum ad hoc, primo, ut homini regiam domum, imo regnum praepararet; secundo, ut eidem theatrum rerum omnium, ac paradisum voluptatum quarumlibet exhiberet; tertio, ut librum ei praeberet, in quo ipse Creatorem suum videret et legeret.
Caelum et Terram: Quatuor Interpretationes
Prima sententia
Primo, S. Augustinus, lib. I De Genesi contra Manichaeos, cap. VII: Coelum et terra, inquit, hic vocantur materia prima, eo quod ex illa coelum die secundo, et terra die tertio producenda esset; sed non est probabile materiam solam sine forma creatam esse, nec talis vocari posset coelum. Audi ipsum Augustinum: «Informis, ait, illa materia, quam de nihilo fecit Deus, appellata est primo coelum et terra, non quia jam hoc erat, sed quia hoc esse poterat. Nam et coelum scribitur postea factum: quemadmodum si semen arboris considerantes, dicamus ibi esse radices, et robur, et ramos, et fructus, et folia: non quia jam sunt, sed quia inde futura sunt.» Verum idem Augustinus, lib. I De Genesi ad litteram, cap. XIV, addit hanc materiam eodem instanti temporis fuisse sua forma donatam et ornatam. Itaque hic ejus creationem tantum nominari, quia natura, non tempore, suam formam antecessit. Huic vicina est Gregorii Nysseni expositio, qui per coelum et terram accipit chaos una universali, communi rudique forma congestum, ex quo elicienda essent corpora coelestia et elementaria cuncta.
Secunda sententia
Secundo, idem Augustinus, lib. XI De Civitate, cap. IX, per coelum accipit angelos, per terram vero materiam primam informem. Sed prius est mysticum, posterius pariter improbabile.
Tertia sententia
Tertio, Pererius, Gregorius de Valentia, tractatu De Opere sex dierum, et alii probabiliter per coelum intelligunt omnes orbes coelestes; per terram vero terram ipsam cum aqua, igne et aere vicino, quasi primo mundi die Deus omnes orbes coelestes et elementares creaverit, eosque sequentibus quinque diebus motu, luce, astris, influentiis et intelligentiis motoribus tantum exornaverit.
Quarta sententia: Sententia auctoris
Quarto, maxime probabile est per coelum hic intelligi primum et summum, scilicet empyreum, et quod Paulus vocat coelum tertium, David coelum coeli, quodque sedes est Beatorum, uti passim omnes docent. Primo itaque die Deus ex coelis tantum creavit coelum empyreum, illudque omni suo decore exornavit et perfecit. Ad hoc enim inhabitandum in aeternum, creati sunt postea angeli et homines. Et hoc ab omni aevo fideles vocant coelum. Unde S. Chrysostomus hic hom. 2: «Deus, ait, praeter humanum morem suum perficiens aedificium, prius coelum extendit, postea et terram substravit: prius culmen, et postea fundamentum;» culmen enim fabricae mundi est coelum, non sidereum, sed empyreum. Et S. Basilius, hom. 1 Hexam., ait, «coelum et terram quasi fundamenta quaedam, et bases fulcrales universi, prius jacta fuisse et praestructa.»
Probatur haec sententia primo, quia firmamentum, id est coelum octavum et orbes vicini, non tantum ornati, sed re ipsa facti et creati sunt die secundo, ut patet vers. 6: ergo non primo. Coelum ergo primo die creatum non est aliud quam empyreum. Est haec sententia B. Clementis, accepta ex ore S. Petri; Origenis, Theodoreti, Alcuini, Rabani, Lyrani, Philonis, S. Hilarii, Theophili Antiocheni, Junilii, Bedae, Abulensis, Catharini, et aliorum plurium; adeo ut S. Bonaventura hanc sententiam asserat esse communiorem, Catharinus vero esse verissimam.
Et Terram
ET TERRAM. — Puta globum terrae cum abysso, id est aquarum mole, terrae infusa et superfusa, seseque porrigente usque ad coelum empyreum. Haec ergo tria primo omnium creata sunt, scilicet coelum empyreum, terra et abyssus, id est aquarum moles omnia occupans a coelo empyreo usque ad terram; ex qua abysso, sive aqua, partim extenuata, partim densata atque solidata, facti sunt coeli omnes, sive firmamentum die secundo, et omnia astra die quarto: perinde ac ex aqua conglaciata fit crystallus. Est haec sententia S. Petri et Clementis, S. Basilii, Bedae, Molinae, et aliorum plurium quos citabo versu 6.
Atque hinc consequitur veriorem esse sententiam eorum, qui censent eamdem esse materiam coelorum et sublunarium, eamque corruptibilem. Porro terra a Deo creata locata est in medio universi, ibique firma consistit: tum quia voluntas et potentia Dei eam quasi pilam in medio aere suspensam constanter tenet et firmat, juxta illud quod ait Sapientia aeterna Proverb. VIII: «Quando appendebat fundamenta terrae, cum eo eram cuncta componens;» tum ex physica ratione, quia scilicet terra inter creata est gravissima, ideoque imum poscit locum.
Quando creati sint angeli?
Quaeres: ubi et quando creati sunt angeli? Putarunt aliqui eos creatos esse ante mundum: ita senserunt Origenes, Basilius, Nazianzenus, Ambrosius, Hieronymus, Hilarius. Alii putarunt eos creatos esse post mundum. Verum dico eos simul cum mundo in principio temporis esse conditos, idque in coelo empyreo: sunt enim ejus cives et incolae; ita cum S. Augustino, Gregorio, Ruperto, Beda docent Magister et Scholastici.
Imo Concilium Lateranense, sub Innocentio III: «Firma, inquit, fide credendum est Deum ab initio temporis simul utramque de nihilo condidisse creaturam: spiritualem et corpoream, angelicam et mundanam.» Licet D. Thomas et aliqui alii putent haec verba aliter accipi posse, tamen nimis diserta et clara videntur, quam ut alio torqueri possint: unde videtur haec nostra sententia jam non tantum esse probabilis, sed et certa de fide; hoc enim asserit et definit ipsum Concilium.
Quare Moses non meminit creationis angelorum?
Nota: Moses non meminit creationis angelorum, quia scribebat rudibus et crassis Judaeis, iisque ad idololatriam pronis, qui facile angelos pro diis coluissent: tacite tamen eos insinuat cap. II, 1, cum ait: «Perfecti igitur sunt coeli, et omnis ornatus eorum:» ornatus enim coelorum, sunt stellae et angeli. Haec ergo est vasta bellaque mundi, puta coeli et terrae, machina, quam magnus ille rerum opifex cum initio temporis, in momento ex nihilo produxit.
Praeclare Secundus philosophus, interrogatus ab Adriano imperatore, uti ex Chronicis Martinianis refert Jacobus Middendorpius: «Quid est mundus?» respondit: «Incessabilis circuitus, aeternus tenor. Quid est Deus? Immortalis mens, incogitabilis inquisitio, omnia continens. Quid est Oceanus? Mundi amplexus, hospitium fluviorum, fons imbrium. Quid Terra? Basis coeli, meditullium mundi, fructuum mater, viventium nutrix.» Epictetus vero: «Terra, inquit, est Cereris horreum, cellarium vitae.»
Versus 2: Terra autem erat inanis et vacua
Hebraice est, terra erat תהו ובהו tohu vevohu, id est terra erat solitudo, sive inane et vacuum: quia terra erat vacua hominibus et jumentis, ut vertit Jonathas Chaldaeus; rursum erat vacua plantis, animalibus, seminibus, gramine, luce, decore, fluminibus, fontibus, montibus, vallibus, campis, collibus, metallis et mineralibus, ad quae naturalem quasi inclinationem habet. Hinc Sapient. XI, dicitur: quod Deus «creavit orbem ex materia invisa,» graece ἀμόρφῳ, id est informi, inornata, incomposita.
Unde LXX hic vertunt, terra erat invisibilis et incomposita; Aquila, terra erat vanitas et nihil; Symmachus, terra erat otiosa et indigesta; Theodotion, terra erat inane et nihilum; Onkelos, terra erat desolata et vacua. Erat enim terra cum aquarum abysso sibi superfusa quasi chaos quoddam inane, rude et indigestum, de quo Ovidius:
Unus erat toto naturae vultus in orbe,
Quem dixere chaos, rudis indigestaque moles;
Nec quidquam nisi pondus iners, congestaque eodem
Non bene junctarum discordia semina rerum.
Quare improbabile est quod censent Gabriel in II, dist. 12, q. 1, et Marsilius ibidem, chaos hoc, sive, ut Sapiens loquitur, materiam informem, fuisse materiam primam, vel solam; vel certe informatam tantum forma quadam rudi, obscura, generali et communi corporeitatis. Ex hoc enim Mosis loco constat, primitus fuisse creatam terram et coelum; ergo materia primitus creata non fuit formae expers, sed particulari coeli et terrae forma induta et imbuta.
Cur non simul exornata?
Quaeres: Cur Deus coelum et terram creans primo die, illa simul non plene et perfecte exornavit? Respondeo: Prima causa est ejus sancta voluntas: congruentia est quod natura (cujus conditor est Deus) ab imperfectis ad perfecta procedat. Secunda est, ut discamus res omnes a Deo pendere tam quoad inchoationem, quam quoad exornationem et perfectionem, nihilque in rebus creatis esse tam imperfectum excluso peccato, cujus non sit auctor Deus. Tertia est, ne, si omnia a principio perfecta legerentur, increata putarentur.
Quis spiritus hic intelligatur?
Spiritus Domini, — id est angelus, ait Cajetanus; melius Hebraei, Theodoretus, et Tertullianus Contra Hermogenem, cap. xxxii: Spiritus Domini, inquiunt, est ventus a Deo excitatus. Tertio, optime et plenissime, Spiritus Domini est Spiritus Sanctus a Deo Patre et Filio procedens, suaque vi, praesentia et potentia ventum et auram calidam aspirans aquis. Ita S. Hieronymus, Basilius, Theodoretus, Athanasius, et pene omnes alii Patres, qui hinc probant divinitatem Spiritus Sancti.
Ferebatur, ex hebraeo explicatur
FEREBATUR. — Pro ferebatur, hebraice est מרחפת merachephet, quod teste S. Basilio, Diodoro et Hieronymo in Quaest. hebr. in Genesin, est volucrum, dum super ova et pullos, quasi pendulae leniter agitatione alarum se librant, motitant et volitant, iisque deinde incubant, calorem aspirant, fovent et animant. Pari modo Spiritus Sanctus superferebatur, vel, ut Tertullianus legit, supervectabatur aquis, non loco aut motu, sed omnia superante ac praecellente potentia, sicut superfertur rebus fabricandis voluntas et idea artificis, inquit S. Augustinus lib. I De Genesi ad litt. cap. vii. Hac ergo voluntate ac potentia sua, cum aura calida quam a se spargebat, aquis quasi incubabat Spiritus Sanctus, eisque vim prolificam indebat, ut reptilia, volatilia, pisces et germina, imo coeli omnes ex aquis producerentur.
Hinc Ecclesia in benedictione fontium Spiritui Sancto accinit: «Tu super aquas foturus eas ferebaris;» et Marius Victor:
Et sacer extensis impendens Spiritus undis
Altrices animabat aquas, dans semina rerum.
Hunc spiritum aquas omniaque vegetantem, Plato dixit esse animam mundi. Unde Virgilius, lib. VI Aeneid.:
Spiritus intus alit, totamque infusa per artus
Mens agitat molem, et magno se corpore miscet.
Allegorice
Allegorice, hic significatur Spiritus Sanctus aquis baptismi quasi incubans, iisque nos parturiens et regenerans, inquit S. Hieronymus epist. 83 ad Oceanum.
Versus 3: Dixitque Deus: Fiat lux
3. DIXITQUE DEUS — verbo, non oris, sed mentis, eoque non rationali, sed essentiali, et communi tribus personis. «Dixit» ergo, id est, in mente concepit, voluit, decrevit, imperavit efficaciter, atque imperando reipsa effecit et produxit Deus, puta ipsa sanctissima Trinitas, lucem: Dei enim velle est facere, inquit S. Athanasius, serm. 3 Contra Arianos. Appropriatur tamen vox dixit Filio. Unde alibi saepe dicit S. Scriptura, per Filium, scilicet quasi Verbum et ideam, omnia esse condita, quia nimirum ipse Filius notionale et proprie dictum est Verbum, ac consequenter ipsi appropriatur sapientia, ars, idea; sicut Patri potentia, Spiritui Sancto vero bonitas attribuitur.
Denique dixit haec Deus post creatum coelum, terram et abyssum, sed durante adhuc eodem ipso die, qui primus erat mundi.
Fiat lux
FIAT LUX. — Nota, in Genesi et creatione mundi ante omnia formatam esse lucem, quia lux est qualitas nobilissima, laetissima, commodissima, efficacissima et potentissima, sine qua omnia creata et creanda mansissent invisibilia. «De thesauris suis,» inquit Esdras, lib. IV, cap. vi, 40, «protulit lumen luminosum, quo appareret opus suum.» Vide S. Dionysium De Divin. Nom. part. I, cap. iv, ubi triginta quatuor proprietates lucis et ignis recenset, Deo et divinis rebus mire congruentes. Atque inter caetera docet lucem esse vivam Dei imaginem, ideoque primo a Deo creatam, ut in ea quasi in imagine se depingeret et mundo spectabilem exhiberet. «Ex ipso enim bono,» inquit S. Dionysius, «lumen est, et bonitatis imago.»
Deus est enim increata, aeterna et immensa lux, quae cum lucem habitet inaccessibilem, omnia tamen illuminat.
Pulchram similitudinem dat S. Basilius, homil. 2 Hexam.: «Sicut, ait, qui in profundam aquae voraginem oleum immittunt, ei loco conciliant et immittunt perspicuitatem, itidem et universi creator, edito mox verbo lucis amabilem et peramoenam venustatem mundo invexit.» Aliam dat S. Ambrosius, lib. I Hexam. cap. ix: «Unde, inquit, mundi ornatus nisi a luce exordium sumeret: frustra enim esset, si non videretur, etc. Qui aedificium aliquod dignum habitaculo patris familias struere desiderat, antequam fundamenta ponat, unde lucem et infundat, explorat; et ea prima est gratia, quae si desit, tota domus deformi horret incultu. Lux est quae reliquos domus commendat ornatus.»
Quae fuerit haec lux?
Quaeres, quaenam fuerit haec lux? Respondet primo Catharinus fuisse solem lucidissimum; verum sol non primo die, uti lux, sed quarto demum die est productus. Secundo, S. Basilius, homil. 6 Hexam.; Theodoretus et Nazianzenus putant solam lucis qualitatem hic sine subjecto fuisse creatam: qua de causa Nazianzenus lucem hanc spiritalem appellat, quod nota contra haereticos negantes in Eucharistia accidentia sine subjecto posse existere. Tertio et optime, Beda, Hugo, Magister, S. Thomas, S. Bonaventura, Lyranus, Abulensis, et favet S. Dionysius supra, putant lucem hanc fuisse corpus lucidum; sive coeli, aut potius abyssi lucidam partem, quae in circuli aut columnae speciem conformata orbi praefulserit, quaeque fuerit instar materiae ex qua postmodum in partes distincta ac divisa, adaucta et velut in igneos globos fabricata, sol, luna et stellae factae fuerint. Unde S. Thomas ait hanc lucem fuisse ipsum solem adhuc informem et imperfectum. Idem asserit Pererius et alii.
Ubi nota primo, lucem hanc proprie non fuisse creatam, quia Deus primo die creavit omnem materiam primam, eamque substravit formae aquarum abyssi; et ex ea deinde hanc lucem, aliasque formas, tam essentiales, quam accidentales eduxit. Deus ergo proprie primo die tantum creavit omnia creanda; reliquis vero quinque diebus non creavit, sed creata formavit et exornavit. Itaque videtur Deus lucem producturus, ex aquis abyssi condensasse instar crystalli corpus aliquod orbiculare, eique lucem hanc indidisse.
Nota secundo, hoc lucidum corpus primo mundi triduo, scilicet antequam quarto die crearetur sol, ab angelo motum fuisse ex Oriente in Occidentem, atque eodem modo et tempore quo sol, scilicet viginti quatuor horis, utrumque coeli hemisphaerium circumgyrasse, et illuminasse uniformiter et difformiter, uti jam facit sol.
Tropologice
Tropologice, Apostolus II Corinth. iv, 6: «Deus, inquit, qui dixit de tenebris lumen splendescere, ipse illuxit in cordibus nostris,» q. d. Uti Deus olim in Genesi produxit de tenebris lucem, ita nunc ex infidelibus nos fideles fecit, fideique luce collustravit. Rursum lux primo omnium creata significat rectam mentis intentionem, quae omnia nostra opera praeire et dirigere debet, ait Hugo Victorinus.
Insuper lux est scientia et sapientia. Unde S. Augustinus ait: Primo creata est lux, id est, «prior omnium creata est sapientia,» Eccli. i, 4. «Signatum est super nos lumen vultus tui, Domine.» Denique lux est lex et doctrina, praesertim Evangelica, juxta illud Prov. vi, 23: «Mandatum lucerna est, et lex lux.» Hinc de Evangelio canit Isaias cap. ix, 2: «Populus qui ambulabat in tenebris, vidit lucem magnam.»
Symbolice et allegorice
Symbolice, «fiat lux,» id est, fiat Angelus, ait S. Augustinus. Verum hoc litterale esse nequit, quia Angeli ante lucem creati sunt, simul cum coelo et terra. Secundo, idem S. Augustinus haec accipit de generatione Verbi Dei ab aeterno: Deus Pater dixit: «Fiat lux,» id est, fiat Verbum, quasi lumen de lumine. Verum hoc quoque symbolicum est, non litterale.
Allegorice, Christus incarnatus est lux mundi, Joan. viii, 12: «Erat lux vera quae illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum.» Hinc idem nomen a Christo participant Apostoli, Doctores et Praedicatores, quibus ipse ait Matth. v: «Vos estis lux mundi.» Qua de re praeclare S. Basilius, hom. De Poenitentia: «Axiomata, ait, sua Jesus largitur aliis. Lux est: Vos estis lux mundi, inquit. Sacerdos est, et facit sacerdotes. Ovis est, et dicit: Ecce ego mitto vos sicut oves in medio luporum. Petra est, et petram facit (S. Petrum). Quae sua sunt largitur servis suis. Est enim (Christus) instar fontis perpetuo fluentis.»
Anagogice, lux significat lumen gloriae et claritatem visionis beatificae, juxta illud Psalm. xxxv, 10: «In lumine tuo videbimus lumen.» Hinc Christus gloriam coelestem in transfiguratione sua repraesentavit per lucem: «Resplenduit enim facies ejus sicut sol,» Matth. xvii, 2.
Versus 4: Et vidit Deus lucem quod esset bona
4. ET VIDIT DEUS LUCEM QUOD ESSET BONA. — «Vidit,» id est, videre et cognoscere nos fecit, inquit S. Hieronymus epist. 15. Secundo, planius et simplicius, per ethopoeiam a Mose inducitur hic Deus humano more quasi artifex, qui peracto opere illud contemplatur, viditque esse pulchrum et elegans: idque hoc fine, ut contra Manichaeos sciamus a Deo nihil mali, sed omnia bona esse producta. Docte S. Augustinus in Sententiis, n. 144: «Tria, ait, maxime nobis scienda de conditione creaturae oportuit intimari: quis ea fecerit, per quid fecerit, quare fecerit? Dixit Deus, inquit: Fiat lux, et facta est lux. Et vidit Deus lucem quod bona esset. Nec auctor excellentior est Deo; nec ars efficacior est Dei verbo; nec causa melior est quam ut bonum creetur a bono.»
BONA. — Hebraeum טוב tob significat omne bonum, pulchrum, jucundum, utile et commodum: lux enim orbi est jucundissima, aeque ac utilissima.
Quomodo divisit lucem a tenebris?
ET DIVISIT LUCEM A TENEBRIS. — Hebraea et Septuaginta habent: Divisit inter lucem et tenebras. Divisit primo, loco: nam dum hic est lux et dies, apud antipodes est nox et tenebrae. Secundo, tempore: nam in eodem hemisphaerio vicissim, ac diverso tempore sibi succedunt lux et tenebrae, nox et dies. Tertio, causa: nam alia est causa lucis, scilicet corpus lucidum; alia tenebrarum, scilicet corpus opacum. Secundum maxime hic spectat Moses, q. d. Fecit Deus ut post creatam a se lucem, tenebrae et nox succederent. Unde sequitur: «Appellavitque lucem Diem, et tenebras Noctem.»
Quando creatus sit infernus?
Quaeres, quando creatus sit infernus? Ludovicus Molina putat tertio die creatum esse. Sed verius est infernum creatum esse hoc loco, primo scilicet die; nam cum Angeli celerrimi sint, et instantaneos habeant actus, omnino verisimile est eos primo die, non diu post creationem suam peccasse, ideoque statim e coelo trusos esse in infernum, quem Deus statim post peccatum eorum, quasi carcerem et equuleum cum suo igne et sulfure eis apparavit in centro terrae.
Primo ergo die, sicuti Deus lucem a tenebris, ita Angelos a daemonibus, gratiam a peccato, gloriam a poena, coelum ab inferno divisit.
Allegorice, Hugo, lib. I De Sacram., p. I, cap. x, et alii notant, primo die cum facta est lux et a tenebris divisa, bonos Angelos fuisse in bono et in gratia confirmatos, malos vero in malo eosque a bonis fuisse segregatos; et ita quod agebatur in mundo sensibili, erat imago illorum, quae in mundo intelligibili agebantur.
Versus 5: Appellavitque lucem Diem
5. APPELLAVITQUE LUCEM DIEM, ET TENEBRAS NOCTEM. — In voce «appellavit» est metonymia; ponitur enim signum pro re significata, q. d. Deus fecit ut lux, toto tempore quo hemisphaerium illuminat, diem efficeret, et tenebrae noctem. Ita S. Augustinus, lib. I De Genesi contra Manichaeos, cap. ix et x.
FACTUMQUE EST VESPERE ET MANE, DIES UNUS. — Certius puto coelum et terram non ante, sed ipso primo die creata esse. Jam dico probabilius mundum creatum esse quasi mane, tuncque fuisse tenebras super globum et abyssum — quo tempore Spiritus Domini ferebatur super aquas, ut patet ex vers. 2. Deinde paulo post, ad vers. 3, post sex horas circa meridiem, creatam esse lucem in medio coeli, quae peracto suo motu sex horarum, quo a medio coelo in Occidentem declinavit, vesperam quasi terminum suum produxit; ita ut et tenebrae et lux simul non plus quam duodecim horas duraverint. Inde secuta est nox pariter duodecim horarum, cujus terminus est mane. Moses enim hic diem et noctem nominat per suum terminum, Vespere et Mane, q. d. Cum cursu diei per vesperam succedentem peracto, noctisque spatium per mane succedens pariter esset peractum, primus dies viginti quatuor horarum completus fuit.
Primus dies mundi fuit dies Dominicus
«Unus» significat primus, ut patet ex vers. 8 et 13. Hic primus dies mundi fuit dies Dominicus; septimus enim ab eo erat Sabbatum. Vide tredecim Dominicae diei praerogativas apud Pererium sub finem tractationis diei primi.
Non omnia uno die creata sunt
Nota: S. Augustinus, lib. IV De Genesi ad litt., et lib. XI De Civit. cap. vii, vult hos dies mystice esse intelligendos; videtur enim sentire omnia simul a Deo primo die fuisse creata, et Mosen per sex dies creationis significare varias angelorum cognitiones. Idem docet Philo. Verum contrarium docent omnes alii Patres, et simplex historicaque Mosis narratio id prorsus evincit. Quare jam erroneum est dicere omnia uno die producta fuisse. S. Augustinus dubitanter et disputative loquitur de quaestione, quae, ut ipse ait, tunc erat difficillima.
Objicies: Eccli. XVIII, 1 dicitur: «Qui vivit in aeternum creavit omnia simul.» Respondeo: vox simul referenda est non ad «creavit» sed ad «omnia,» q. d. Deus creavit omnia aequaliter, nullo excepto. Unde pro simul, in Graeco est κοινῇ, id est «communiter.»
Moraliter, S. Chrysostomus, hom. Quod homini praesit omni creaturae, ex die, luce et aliis creaturis acria incitamenta ad serviendum Deo homini applicat. «Tibi coelum die splendore lucis vestitur et radiis solis exornatur: noctu ipsum coeli fastigium clarissimo lunae speculo et varia stellarum luce illustratur. Tibi tempora vicissim alterna mutatione variantur, silvae frondescunt, campi amoenificantur, prata virescunt, animantia foetus edunt, fontes scaturiunt, flumina profluunt.» Et: «Quid si tibi omnis natura assidue diceret: Ego a Domino omnium rerum tibi parere jussa sum: pareo, obtempero, servio, et licet ille mutet, ego non mutor. Rebelli pareo; insolenti obtempero; contemptori servio. Quis es, qui in hoc contemptu perstas? Tu creaturae imperas, et Creatori non servis? Time patientem Dominum, ne sentias severum judicem. Etiamsi totum vitae tuae tempus in gratiarum actione collocares, quod debes rependere non posses. Duplex peccatoris crimen est: quod et debitam obsequii servitutem Domino non praestat, et quod innumeris ejus beneficiis contumelia rependere certat.»
De Opere Diei Secundi
Primo die in mundi fabrica Deus creavit et fecit terram pro fundamento, eique imposuit coelum empyreum quasi tectum; reliquum inter haec intermedium erat chaos, sive abyssus illa aquarum, quam hoc die secundo evolvit, ordinat et efformat.
Versus 6: Fiat firmamentum
6. FIAT FIRMAMENTUM IN MEDIO AQUARUM, ET DIVIDAT AQUAS AB AQUIS. — «Firmamentum» hebr. vocatur רקיע rakia, cujus radix, רקע raka, teste S. Hieronymo aliisque doctissimis Hebraeis, significat expandere, distendere, et distendendo firmare ac solidare rem aliquam, quae prius fluida erat et rara. Sicuti ergo aes fluidum fundendo distenditur et condensatur, ita hic aqua densata in coelos, vocatur graece στερέωμα, latine firmamentum: est enim firmamentum quasi murus in medio aquarum, id est inter duas aquas, superas scilicet et inferas interjectus, easque ab invicem dispescens et coercens.
Quaeres, quodnam sit hoc firmamentum, et quaenam sint aquae supra firmamentum?
Prima sententia
Primo, Origenes per aquas superas intellexit angelos, per inferas vero daemones; sed hoc Origenicum et allegoricum est somnium.
Secunda sententia
Secundo, Bonaventura, Lyranus, Abulensis, Cajetanus, Catharinus et alii, per aquas superas accipiunt coelum crystallinum. Sed hoc nimis aequivoce vocatur aqua.
Tertia sententia
Tertio, Rupertus, Eugubinus, Pererius, Gregorius de Valentia censent firmamentum esse mediam aeris regionem, quae hoc secundo die facta est firmamentum, id est interstitium dividens aquas superas, id est nubes, ab inferis fluminum et fontium.
Quarta sententia et vera
Verum dico firmamentum esse coelum stellatum, omnesque orbes coelestes illi vicinos, tam inferiores, quam superiores usque ad empyreum. Itaque supra coelos omnes, proxime sub coelo empyreo, sunt verae et naturales aquae. Ridet hoc Calvinus; sed insulse, nam haec sententia probatur ex simplicissima et historica Mosis narratione. Firmamentum enim, et Hebraeum rakia, non aerem, non nubes, sed proprie coelum sidereum orbesque coelestes significat.
Positae ibi fuerunt hae aquae tum ad ornatum universi, tum forte etiam ad voluptatem Sanctorum existentium in coelo empyreo. Et «major est hujus Scripturae auctoritas, ait S. Augustinus, quam omnis humani ingenii capacitas.»
Cur hoc die non dixit Moses: Et vidit Deus quod esset bonum?
Respondent Catharinus et Molina: Causa est, quod firmamentum adhuc rude erat. Forte hic optime dici posset, Mosen tria divinae separationis opera, scilicet primum lucis a tenebris, secundum aquarum superarum ab inferis, tertium aquarum a terra, unica et ultima clausula complexum esse, dum post haec tria vers. 10, dicit: «Et vidit quod esset bonum.»
Denique Septuaginta hic, ut in caeteris, habent «et vidit Deus quod esset bonum;» in Hebraeo tamen, Chaldaeo, Theodotione, Aquila, Symmacho et Vulgata id desideratur.
Moraliter, firmamentum est firmitas et constantia animae in Deo et coelis defixae, quae constanter sustinet aquas superas, id est prosperitates; et inferas, id est adversitates. Homo est imago coeli: primo, habet caput rotundum, ut coelum; secundo, duo oculi sunt, quasi sol et luna; tertio, quia animam e coelo Dei et angelorum similem accepit; quarto, quia coelum dicitur a celando, ait S. Bernardus, quia in coelo multa nobis celantur et absconduntur: ita in homine mens, cogitatio et secreta cordis celantur; quinto, sicut Christus est coelum deitatis et virtutum: ita est et Christianus, in quo luna est fides, hesperus spes, sol charitas, reliqua astra caeterae virtutes, ait S. Bernardus, sermone 27 in Cant.
Versus 8: Vocavitque Deus firmamentum Coelum
8. VOCAVITQUE DEUS FIRMAMENTUM COELUM. — Coelum latine a celando, id est occultando, dicitur, quod omnia celet et tegat: ita S. Augustinus; vel, ut S. Ambrosius, dicitur coelum quasi caelatum, id est, depictum variis stellis. Verum Moses hebraice scripsit, non latine; et hebraice locutus est Deus, vocavitque firmamentum schamaim, ob causam quam superius dedi.
ET FACTUM EST VESPERE ET MANE DIES SECUNDUS. — Ne cogites Deum instar artificis, toto die in hac firmamenti fabrica occupatum fuisse; sed fecisse eam subito, in instanti, ac per totum reliquum diem eamdem conservasse.
De Opere Diei Tertii
Versus 9: Congregentur aquae
9. CONGREGENTUR AQUAE QUAE SUB COELO SUNT, IN UNUM LOCUM, ET APPAREAT ARIDA.
Ad quem locum aquae congregatae sint?
Quaeres, quomodo hoc sit factum? Primo, aliqui putant mare in alteram terrae partem, alterumque hemisphaerium esse collectum, ita ut illa pars terrae tota sit aquis cooperta et inhabitabilis, ac proinde non sint antipodes. Ita Procopius, nec abnuit S. Augustinus. Verum contrarium constat ex quotidianis Lusitanorum et Hispanorum in Indias navigationibus.
Secundo, Basilius, Burgensis, Catharinus, et D. Thomas putant mare hic separatum esse a terra, ut ea factum sit altius. Ex hac sententia facile est dare rationem, cur in locis etiam altis erumpant fontes et flumina: quia nimirum oriuntur per venas subterraneas ex mari, quod terra est altius.
Terra et aqua unum globum efficiunt
Dico primo: Terra et aqua unum globum efficiunt; ac proinde non est aqua terra altior. Est haec communis sententia mathematicorum, Molinae, Pererii, Cajetani, S. Hieronymi, Chrysostomi et Damasceni. Et patet primo, ex eclipsi lunae, quae fit ex terra inter solem et lunam interjecta. Haec enim eclipsis umbram dat tantum unius globi, non autem duorum: ergo terra et mare unus sunt globus. Secundo, quia quaelibet gutta aquae, et quaelibet partes terrae ubique ad idem centrum descendunt. Tertio, quia littora et insulae aquis eminent. Quarto, idem patet ex Scriptura: «Ipse super maria fundavit eam» (Psalm. XXIII, 2); «Qui firmavit terram super aquas» (Psalm. CXXXV, 6).
Quare dicantur aquae congregatae?
Dico secundo: Congregatae sunt aquae hoc tertio die, primo, quia fecit Deus ut aqua dulcis magna parte fieret densior, congestis simul in eam exhalationibus terrestribus, quibus mare fieret salsum, tum ne computresceret, tum ut haberet nutrimentum pro piscibus, tum ut facilius naves sustineret. Sic ergo Dei operatione facta aqua densior, se contraxit, et minorem locum terrae quam ante occupavit, partemque terrae reliquit aridam.
Hoc tertio die facti montes
Secundo, non post diluvium, uti aliqui volunt, sed hoc tertio mundi die fecit Deus terram partim subsidere, partim assurgere. Unde facti sunt montes et valles: varii quoque hiatus et cavitates in terra, in quas quasi alveos mare se recepit.
Concavitates sub terra
Tertio, fecit Deus hoc tertio die cavitates sub ipsa terra maximas, easque implevit maxima aquarum copia, quae a multis dicitur barathrum vel abyssus; et per varios meatus cum mari conjungitur, putaturque esse matrix et origo omnium fontium et fluminum. Quod ergo est hepar in homine, hoc est abyssus haec aquarum in cavernis terrae.
Aqua quomodo congregata in unum locum
Dico tertio: Dicuntur aquae congregatae in unum locum, id est in locum separatum a terra, ut ea fieret arida et habitabilis. Voluit enim Deus aquas per varios alveos et sinus terrae immiscere, tum ut iis terra irrigaretur et foecundaretur; tum ut ventis marinis ad salubritatem et foecunditatem perflaretur.
Notat Theodoretus mare furens non tam littoribus, quam Dei jussu, quasi fraeno coerceri: alioqui saepe omnia perrumperet et obrueret. Hinc Deus dicitur posuisse mari terminum suum, quem transgredi non possit. S. Basilius quaerit: «Quid prohiberet mare Rubrum sua exundanti eluvie irrumpere in universam Aegyptum quae ipso mari tanta est concavitate depressior, nisi Creatoris praecepto coerceretur?» Plinius narrat Sesostrim, regem Aegypti, primum excogitasse fossam navigabilem ex mari Rubro ducere, sed deterritum fuisse inundationis metu, excelsiore tribus cubitis Rubro mari comperto, quam terra Aegypti.
APPAREAT ARIDA, — quae prius erat limosa et aquis cooperta: unde pro arida, hebraice est יבשה iabesa, id est, exsiccata ut posset habitari, seri, fructus ferre; arida ergo non est idem quod arenosa, sed arida idem est quod sicca. Mansit enim in terra aliquis humor dulcis, ut eam faceret frugiferam.
Versus 10: Vocavit Deus aridam Terram
10. ET VOCAVIT DEUS ARIDAM TERRAM, CONGREGATIONES AQUARUM APPELLAVIT MARIA.
Est prolepsis. Nam non hoc die tertio, sed die sexto, puta cum formavit Adamum, eique indidit linguam Hebraeam, tunc Deus aridam vocavit hebraice erets, id est terram; et congregationes aquarum vocavit iammim, id est maria.
Etyma vocis erets (terra)
Nota: Terra hebraice dicitur ארץ erets, vel a radice ratsats, id est calcare, quod ab hominibus et jumentis calcetur et habitetur (sicut terra dicitur a terendo); vel a radice רצה ratsa, id est voluit, concupivit, quod semper appetat fructum ferre; vel a radice רוץ ruts, id est cucurrit, quod in ea habitent et currant homines et animalia, quodque ad eam quasi infimam descendant et currant omnia gravia, circum vero eam currant omnia elementa, omnesque orbes coelestes. Ab Hebraeo erets aliqui deducunt Germanicum erde.
Porro maria hebraice vocantur ימים iammim a copia et multitudine aquarum: iammim enim per anastrophen litterae jod, idem est quod maim, id est aquae. Rursum iammim alludit ad radicem המה hama, id est sonare, strepere, uti strepit mare.
Versus 11: Germinet terra herbam
11. GERMINET TERRA HERBAM. — «Germinet,» non active producendo, uti vult Cajetanus et Burgensis, sed materiam tantum ministrando: tunc enim in prima rerum creatione, Deus se solo active et efficaciter, idque subito produxit omnia germina et plantas; easque justae et perfectae magnitudinis, uti docent S. Thomas, I part., Quaest. LXX, art. 1. Imo Psaltes, Psalm. CIII, 14: «Producens foenum jumentis, et herbam servituti hominum.» Jam autem terra ad germina etiam effective concurrit, praesertim si semine sit imbuta.
Porro miratur, et merito, S. Basilius Dei in germinibus providentiam, quae in culmos numero pares radicibus emicant, seseque attollunt. «Vide quomodo geniculis precingantur culmi frumenti, ut illis velut quibusdam vinculis corroborati, spicarum facile pondus ferant et sustineant. In theca vero granum recondidit, ne sit exposita frugilegis avibus praeda: insuper et aristarum vallo, velut telis objectis animalculorum noxam abarcet.» Deinde symbolice applicans homini: «Sensus nostros in sublime erexit, neque permisit in humum nos esse dejectos. Vult etiam nos quasi claviculis, amplexibus charitatis proximis inniti et adhaerere, ut jugi affectu sursum versus feramur.»
Et facientem semen, — q. d. Producat terra herbam, quae possit semen ad speciei suae propagationem facere, id est seminare.
ET LIGNUM POMIFERUM, — id est, arborem fructiferam, ut habent Hebraea.
Cujus semen in semetipso sit, — quod sibi simile gignendi vim habeat, per semen, quod habet in seipso. Nam multae plantae non habent semen proprie dictum, ut patet in salice, gramine, menta, croco, allio, arundine, ulmis, populis, etc.; sed haec habent aliquid loco seminis, scilicet in ipsis radicibus vim quamdam propagativam. Idque hoc fine, ut, cum plantae individuae intereunt, maneant tamen in semine et fructu, quem ex se propagant; itaque quamdam quasi immortalitatem et aeternitatem consequantur.
Versus 12: Protulit terra
12. PROTULIT TERRA. — Hinc patet hoc tertio die terram non tantum virtutem producendi plantas accepisse, ut videtur velle S. Augustinus; sed illo ipso, quo Deus jussit, momento terram actu omnes plantarum species, easque adultas, multas etiam cum fructu maturo produxisse: Dei enim perfecta sunt opera. Ita S. Basilius et Ambrosius.
Idem dico de animalibus et homine, creatis die sexto, videlicet omnia creata esse in magnitudine, vigore et robore perfecto, ut docent communiter DD. Ex dictis sequitur hoc die tertio etiam paradisum esse plantatum, ornatumque mira arborum varietate et pulchritudine, de quo cap. II.
Herbae venenatae et spinae
Nota, hoc die tertio terram quoque produxisse herbas venenatas, item rosam cum spinis: hae enim quasi connaturales rosae, eique congenitae sunt. Negant quidam, putantque quod ante hominis lapsum terra nihil noxium protulerit. Verum contrarium docent S. Basilius et S. Ambrosius, idque verius est: tum ne eorum pulchritudo deesset universo, tum quia quae homini venenata sunt, aliis rebus prosunt, et utilia sunt aliis animalibus. «Cicuta, ait Basilius, sturni vescuntur, et tamen a veneno non occupantur. Elleborus autem coturnicibus est cibus, nec ab eo detrimenti quidquam percipiunt.» Tum quia eadem utilia sunt homini: «Nam per mandragoram medici somnum advocant: succo vero papaveris vehementes corporis dolores sedant.» Tum quia Deus ante peccatum Adae per sex creationis dies omnes omnino rerum species produxit, fecitque universum perfectum: nec post hos sex dies ullam novam speciem creavit. Quare idem dico de lupis, scorpiis aliisque animalibus noxiis. Nihil tamen horum nocere potuisset homini, si is in innocentia mansisset; quae innocentia conjunctam habebat et exigebat prudentiam, ut scilicet caute tractaret rosas ne in spinas impingeret.
Mineralia et venti
Nota secundo: cum hic dies tertius sit is, quo Deus terram perfecte formavit et ornavit, hac de causa omnino verisimile est, hoc pariter die producta esse marmora, metalla, mineralia fossiliaque omnia, rursum ventos. Sine ventis enim nec plantae, nec homines vivere aut vegetari possent.
Denique putat Molina hoc die productum esse infernum in centro terrae. Sed jam ante dixi, verius esse eum primo die, statim a casu Luciferi, esse productum.
Non in autumno, sed in vere mundus creatus est
Quaeres, quo anni tempore mundus a Deo sit conditus? Multi censent mundum creatum esse in aequinoctio autumnali, quia tunc fructus sunt maturi. Sed respondeo: Verius est mundum creatum esse in aequinoctio verno. Primo, quia id docent passim omnes Patres. Quin et Poetae, ut Virgilius lib. II Georg., loquens de prima nascentis origine mundi:
«Ver, ait, illud erat: ver magnus agebat
Orbis, et hibernis parcebant flatibus Euri.»
Secundo, quia ver est pulcherrimum anni tempus; tale autem decuit felicitatem status innocentiae, et in vere redemptus et recreatus est mundus per Christum. Tertio, quia idipsum definit Concilium Palaestinum, habitum sub Victore Pontifice, anno Christi 198. Quin et Concilium hoc suam sententiam probat ex verbo germinet: in vere enim terra germinare incipit. Idem Concilium docet mundum esse conditum in aequinoctio verno, idque probat ex eo, quod Deus tunc divisit lucem a tenebris in aequales partes: quae divisio fit in aequinoctio. Addit primum diem mundi fuisse 8 Kalend. aprilis, id est 25 martii, quo et B. Virgini annuntiatus, simulque incarnatus est Christus, et quo post 34 annos vel passus, vel a morte resurrexit. Certum est hunc diem fuisse Dominicum.
Ad argumentum Hebraeorum respondeo, initio mundi non omnes, neque ubique fuisse fructus maturos hoc die tertio productos; sed Deum in plantis et arboribus produxisse, in his quidem folia, in illis vero flores amoenissimos: in aliis fructus maturescentes, in aliis fructus maturos, pro natura, qualitate et conditione tam plantae et arboris, quam regionis cujusque.
De Opere Diei Quarti
Versus 14: Fiant luminaria in firmamento
14. FIANT LUMINARIA IN FIRMAMENTO. — Quaeres, quomodo hoc sit factum? Nota primo, firmamentum hic, non tantum significare octavum coelum stellatum, sed sumi pro expansione omnium orbium coelestium. Hos enim omnes significat Hebraeum רקיע rakia; et Moses loquitur rudibus Hebraeis, qui hos orbes non norant distinguere.
Astra non sunt animata. Nota secundo, licet Plato asserat, et S. Augustinus, Enchir. cap. LVIII, dubitet an sol, luna et astra sint animata, et utantur ratione, ac consequenter an aliquando beanda sint cum hominibus et angelis: tamen certum est jam, nec coelos esse rationales, nec astra; nec enim coeli, vel astra habent corpus organicum. Rursum, motus eorum circularis, perpetuus et naturalis, arguit principium illius motus non esse liberum, nec rationale, sed inanimum et plane determinatum: ita S. Hieronymus in Isaiae xxv, et passim Patres et Philosophi. Errat ergo Philo more suo platonizans, docens stellas esse animalia intelligentia. Rursum errat Philastrius, dum ait: Est haeresis asserens stellas esse coelo infixas, cum certum sit eas in coelo moveri, sicut aves moventur in aere, et sicut pisces natant in aqua. Contrarium enim docent omnes Astronomi, scilicet stellas suo orbi affixas esse, cum eoque moveri et rotari, puta cum coelo octavo, sive sidereo.
Stellae specie distinguuntur ab orbibus et planetis. Suppono tertio, verius esse stellas et planetas omnes specie distingui a suis orbibus sive coelis; rursum stellas a planetis, denique planetas ab invicem specie distingui. Probatur id primo, quia stellae et planetae fulgent mira luce qua carent orbes. Rursum, stellae ex se suaque natura sunt lucidae. Negat hoc Albertus, Avicenna, Beda, et Plinius lib. II, cap. vi, sed asserunt alii passim, et patet experientia; nam nullum unquam in iis cernitur, etiam per dioptram, luminis incrementum aut decrementum, sive ad solem accedant, sive ab eo recedant. Secundo et potius, quia distant a sole longissime, scilicet 76 millionibus milliarium: eousque autem non potest se porrigere vis et lumen solis. Stellae dico: nam clarum est lunam non lucere ex se, sed a sole lumen suum mutuari. Idem verisimile est de aliis planetis. Nam Venerem, aeque ac Lunam per statas temporum vices, corniculari, crescere et decrescere, ego ipse per dioptram clare perspexi. Tertio, idem patet ex eo, quod stellae miros habeant influxus et miram vim in haec inferiora, quam non habent ipsi orbes: ita Molina et alii.
Dixi stellas a planetis differre specie: nam verisimile est multas stellas esse ejusdem speciei, scilicet illas, quae habent eumdem modum influendi in haec inferiora: quae vero diversum habent, diversae sunt speciei. Hic diversus modus colligitur ex diversitate effectus siccitatis, humiditatis, caliditatis, frigiditatis, quem producunt in terra.
Unde facta sint sidera? Dico: Deus hoc die quarto partem unam coelorum rarefecit, ut condensaret aliam, scilicet lucidam illam quae primo die creata est, et dicta est lux, vers. 3; in eamque ita condensatam, expulsa coelorum forma, novam formam solis, lunae et stellarum, induxit: simili modo ex aquis die secundo fecit firmamentum. Errant ergo veteres, qui stellas putarunt ex igne productas esse, esseque igneas. Unde Poeta:
Vos aeterni ignes, et non violabile numen,
Testor.
Errant et illi, qui astra secundum substantiam producta esse censent primo die; hoc vero die quarto tantum accidentibus, puta luce, motu proprio, et virtute influendi in haec inferiora, dotata esse.
In resurrectione faciet Deus solem novum? Pari modo Molina et alii probabiliter putant, quod in resurrectione Deus producet alium solem, qui habeat aliam formam, non tantum accidentalem, sed substantialem, utpote qui naturaliter septuplum plus lucis habiturus sit, quam habeat hic noster, ut ait Isaias cap. xxx, 26.
Rursum, hoc die quarto Deus planetarum orbes divisit in suas partes, seu circulos excentricos, concentricos, epicyclos, si quae sunt hujusmodi; nam Aristoteles haec omnia negat, dum docet planetas tantum moveri motu sui orbis. Astrologi vero, et Scotus cum suis, ea statuunt, quia docent planetas in suo orbe per se moveri, secundum excentricos et epicyclos.
In qua parte coeli productus Sol? Nota. Ex dictis in opere tertiae diei sequitur, solem productum esse in principio Arietis. Ita Beda: tunc enim ver incipit. Lunam vero productam esse in opposito solis, puta in principio Librae. Erat ergo tunc plenilunium, uti definit Concilium Palaestinum supra; ita ut sol unum hemisphaerium, luna alterum illuminaret. Ita Molina et alii.
Luminaria. — Hebraice מאורות meorot, a radice or, id est lux. Sol ergo est or. Inde Aegyptii solem et annum qui cursu solis describitur, vocarunt Horum. Inde annus a Graecis dictus est ὥρα, inde ὥρα vocatur anni pars quaelibet primaria, puta Ver, Autumnus, Aestas, Hiems. Inde per synecdochen diem, ac tandem diei notam partem, quam vulgo horam vocamus, ὥραν nuncuparunt. Vide ut horae etymon ab Hebraeis ad Aegyptios, ab his ad Graecos et Latinos manarit. Ita ex P. Clavio noster Voellus, lib. I De Horolog. cap. 1. Ab Hebraeis enim ad Aegyptios et Graecos profluxit omnis scientia, praesertim Mathesis, ac horarum ratio, et horologiorum fabrica. Unde primum horologium quod in historiis tam sacris quam profanis reperimus, fuit Achaz, patris Ezechiae regis Juda, Isaiae XXXVIII, 8. Ita P. Clavius, lib. I Gnomon., pag. 7.
DIVIDANT DIEM AC NOCTEM, q. d. Discriminent diem ac noctem, itaque hominibus et animantibus mox producendis vices laboris et quietis indicent. Rursum dividant diem et noctem, quoad situm et quoad hemisphaerium, ut dum in uno est sol et dies, in altero sit nox et luna quae praeest nocti. Ex hoc enim loco videtur, quod luna creata sit in opposito solis, uti dixi.
Symbolice, Innocentius III Pontifex scribens ad Imperatorem Constantinopolitanum, lib. I Decretal. tit. XXXIII, cap. Solitae: «Ad firmamentum coeli, id est universalis Ecclesiae, fecit Deus duo luminaria magna, id est duas instituit dignitates, quae sunt Pontificalis auctoritas et regalis potestas. Sed illa quae praeest diebus, id est spiritualibus, major est; quae vero carnalibus, minor: ut quanta est inter solem et lunam, tanta inter Pontifices et reges differentia cognoscatur.»
Cujus rei sint signa sidera? ET SINT IN SIGNA, ET TEMPORA, ET DIES, ET ANNOS. — «In signa,» non prognostica astrologiae judiciariae, haec enim damnat Scriptura, Isaiae XLVII, 25; Jerem. x, 2. Licet enim astra influendo corporum dispositionem et complexionem immutent, indeque animam eodem inclinent, non tamen eam necessitant. Esto enim anima saepe corporis complexionem imitetur, unde cholericos experimur esse iracundos; sanguineos esse benignos; melancholicos esse suspicaces, timidos, pusillanimes et invidos; et phlegmaticos esse pigros: voluntas tamen, maxime per gratiam adjuta, et corpori et passionibus hisce dominatur; unde multos cholericos videmus mansuetos, et melancholicos benignos et magnanimos. Sapiens ergo dominabitur astris.
Itaque sol et luna «sint in signa,» scilicet, prognostica pluviae, serenitatis, gelu, ventorum etc. v. g. «Si tertio die a novilunio tenuis sit, puroque nitore fulgeat, serenitatem constantem praenuntiat: sin crassa cornibus subrubicundaque cernatur, aut impetuosam et immodicam e nubibus aquam, aut horridam Austri concitationem minatur,» ait S. Basilius hom. 6 Hexam.; et inferius: Luna humectat, ut patet tum in iis qui sub dio lunaque dormiunt, quorum capita ultra modum humore replentur; tum in cerebris animalium et medullis arborum, quae cum luna augentur et crescunt. Rursum luna causat et signat maris aestus et reciprocationes. Secundo, sint in signa serendi, plantandi, metendi, navigandi, vindemiandi, etc. Tertio et proprie, sint in signa dierum, mensium et annorum, ut sit hendiadys, vel in signa et tempora: id est in signa temporanea, vel in signa temporum: in signa et dies, id est in signa dierum: in signa et annos, id est in signa annorum; annus enim describitur uno solis cursu, et una gyratione per Zodiacum, duodecim vero lunationibus.
Nota, per tempora hic intelligi ver, aestatem, hiemem et autumnum. Item tempora sicca, calida, humida, procellosa, salubria, morbida: horum enim signa et causa sunt sol et luna.
Symbolice et anagogice, S. Augustinus lib. XIII De Gen. ad litt. cap. XIII, in Opere Imperfecto: «Sint in signa et tempora,» id est discriminent tempora, quae intervallorum distinctione, aeternitatem incommutabilem supra se manere significent. Signum enim et quasi vestigium aeternitatis videtur esse hoc nostrum tempus, ut hinc discamus a signo ad signatum, puta a tempore ad aeternitatem ascendere, dicereque cum S. Ignatio: «Quomodo sordet mihi terra, cum coelum aspicio!» Vere S. Augustinus in Sentent., Sent. 270: «Inter temporalia et aeterna hoc interest, quod temporalia plus diligantur, antequam habeantur, vilescunt autem cum advenerint: non enim satiat animum, nisi incorruptibilis gaudii vera et certa aeternitas; aeternum vero ardentius diligitur adeptum, quam desideratum, quia ibi plus adeptura est charitas, quam fides credidit, vel spes desideravit.» Vide S. Augustini hac de re colloquium cum matre Monica, lib. IX Confess. cap. x.
ET DIES ET ANNOS, q. d. Ut sol, luna et stellae sint indices dierum omnium naturalium, artificialium, festorum, criticorum, forensium, et nundinarum, annorum quoque lunarium, solarium, magnorum, criticorum, etc., de quibus Censorinus et Macrobius. Ita Basilius et Theodoretus.
Versus 16: Fecitque Deus duo luminaria magna
16. FECITQUE DUO LUMINARIA MAGNA, — solem et lunam. Licet enim luna omnibus astris, excepto Mercurio, sit minor, tamen quia citima est et vicinissima terrae, hinc videtur omnibus aliis esse major, aeque ac sol. Rursum luna majori, quam caeterae stellae, pollet efficacia et virtute agendi in haec inferiora. Ita S. Chrysostomus hic hom. 6, Pererius, et P. Clavius in Sphaera cap. 1, ubi docet terram in se continere lunae magnitudinem trigesies novies. Acute Secundus philosophus interrogatus ab Adriano imperatore: «Quid est sol?» respondit: «Coeli oculus, splendor sine occasu, diei ornatus, horarum distributor. Quid luna? Coeli purpura, solis aemula, maleficiorum inimica, solamen iter agentium, praesagium tempestatum.» Epictetus vero eidem Adriano: «Luna est diei adjutrix, noctis oculus; stellae sunt fata hominum.» Sed hoc ultimum est error Genethliacorum. Praeclarius Eccli. XLIII, 2 et seq.: «Sol, ait, vas,» id est organum, instrumentum, «admirabile Excelsi, exurens montes, radios igneos exsufflans. Luna, ostensio temporis et signum aevi. A luna signum diei festi. Vas castrorum in excelsis, in firmamento coeli resplendens gloriose,» q. d. Stellae quae in firmamento resplendent, sunt quasi vasa, id est arma, bellica Dei. «Species coeli gloria stellarum, mundum illuminans in excelsis Dominus. In verbis sancti stabunt ad judicium,» q. d. Stellae Dei praecepto stant ad judicium, hoc est, ad ejus sententiam et imperium exequendum, «et non deficient in vigiliis suis.» Stellae enim, quasi milites et vigiles Dei, perpetuo excubant intenti ad omnem ejus nutum.
Symbolice S. Basilius, hom. 6 Hexam: Luna, inquit, quae perpetuo vel crescit, vel decrescit, inconstantiae est symbolum, notatque omnes res humanas in perpetua esse mutatione: sol vero semper sibi similis mentis constantis est symbolum. Hinc Sapiens: «Homo sanctus in sapientia manet sicut sol; nam stultus sicut luna mutatur,» Eccli. XXVII, 12.
Mira coelorum amplitudo, terra vero parvitas. Et stellas, — ut scilicet una cum luna nocti praesint, eamque illuminent, Psal. CXXXV, 7. Docent Astronomi miram esse altitudinem, ac consequenter magnitudinem orbium coelestium et stellarum, ita ut terra, quae centrum mundi, eorum respectu sit instar puncti: perinde ut omnes opes, bona et gaudia terrena, sunt quasi punctum, respectu coelestium, seque habent uti gutta ad totum mare.
Sol distat a terra quatuor millionibus milliarium. Nam primo, docent solem in se continere totam quantitatem terrae centies et sexagesies, eumque a terra distare quatuor millionibus milliarium, sive leucarum et amplius: unde sequitur, tantam esse peripheriam et vastitatem orbis solaris, ut sol 24 horis suum circulum peragens, una hora percurrat 1,140,000 milliarium: quod tantumdem est, ac si terrae ambitum circumcurreret quinquagies. Ambitus enim convexi coeli solis continet 27 milliones, et trecenta sexaginta millia milliarium. Conjice ex his quantus sit Deus. «Nam sol et luna collati ad creatorem, culicis et formicae rationem obtinent,» ait S. Basilius, hom. 6 Hexam.
Firmamentum distat a terra octoginta millionibus milliarium. Secundo, docent terram a concavo firmamenti, sive coeli octavi et stellati, distare octoginta millionibus cum medio milliarium: spissitudinem vero firmamenti esse eamdem, scilicet octoginta millionum; quanta ergo debet esse distantia, spissitudo et amplitudo coeli noni, decimi, ac maxime coeli empyrei?
Stella singulis horis conficit 42 milliones milliarium. Unde tertio, docent quodlibet punctum aequinoctialis, et quamvis stellam singulis horis conficere 42 milliones milliarium, et insuper tertiam partem millionis: quod tantum est, quantum eques 40 milliaria quotidie conficiens, posset 2,904 annis conficere: rursum tantum, quantum si quis una hora bis millies ambitum terrae obiret et circumcurreret. Longe plus spatii conficit nonum coelum, ac magis decimum, quod putant esse primum mobile; cogita ergo quam velox sit tempus.
Temporis velocitas quanta? Est enim tempus tam velox, quam est ipse motus primi mobilis, cujus est mensura; tempus ergo longe velocius fertur quam sagitta, aut quam globus tormento aeneo ejaculatus: hic enim globus egeret 40 diebus ad hoc, ut totum terrae ambitum obiret, quem stella una hora obit bis millies; instar ergo fulguris volat irrevocabile tempus: instar fulguris cum tempore ferimur et rapimur ad aeternitatem. «Tu dormis,» inquit S. Ambrosius in Psalm. 1, «et tempus tuum» non dormit, sed «ambulat;» imo volat.
Lapis molaris e firmamento in terram 90 annis. Inde quarto, deducunt, si lapis molaris inciperet cadere a convexo firmamenti versus terram, opus haberet nonaginta annis, ut decideret, et terram attingeret, etiam si singulis horis caderet ad ducenta milliaria. Divide enim 460 milliones in dies et annos, dando cuique horae 200 milliaria, et invenies rem ita se habere.
Sex magnitudinum differentia stellarum. Quinto, docent nullam stellam esse in firmamento, quae non decies octies major sit toto globo terrae: quin vero ex Ptolemaei et Alphragani sententia, stellas omnes dividunt in sex magnitudinum differentias. Stellae primae et summae magnitudinis sunt numero 17, quarum quaelibet major est tota terra centies et septies; secundae magnitudinis sunt numero 45, quarum quaelibet major est terra nonagies; tertiae magnitudinis sunt 208, quarum quaelibet major est terra septuagesies et bis; quartae magnitudinis sunt 264, quarum quaelibet major est terra quinquagesies quater; quintae magnitudinis sunt 217, quarum quaelibet major est terra trigesies quinquies. Sextae et infimae magnitudinis sunt 249, quarum quaelibet major est terra decies et octies.
Vasta coeli empyrei amplitudo. Sexto, docent, quod multo minor sit proportio totius mundi, intra concavum firmamenti contenti, ad complexum coeli empyrei, quam sit globi terrae ad ipsum firmamentum.
Octo millibus annorum quis iter coelum empyreum non ascenderet. Septimo, ex dictis deducunt, quod si bis mille annos viveres, et quotidie directe in altum ascenderes ad centum milliaria, idque continuo, post bis mille annos necdum pervenires ad concavum firmamenti: rursum, post alios bis mille annos tantumdem quotidie ascendens, non pervenires a concavo ad convexum firmamenti: denique post quatuor et plura annorum millia, tantumdem quotidie ascendens, non pervenires a convexo firmamenti ad coelum empyreum. Haec et plura docet P. Christophorus Clavius in Sphaera, cap. 1.
Si ergo in stella aliqua, et multo magis si in coelo empyreo consisteremus, et despiceremus hunc terrae globulum, an non exclamaremus: Hoc est punctum, cui inhiant filii Adae, quasi formicae: hoc est punctum, quod inter mortales ferro et igni dividitur. O quam angusti sunt mortalium termini, o quam angusti sunt mortalium animi! «O Israel, quam magna est domus Dei, et ingens locus possessionis ejus!» Despice ergo punctum hoc, et suspice coeli ambitum: quidquid hic vides, exiguum est et breve: immensa et aeterna cogita. Quis haec cogitans tam amens sit et stolidus, ut inique punctum ex hoc puncto, puta agrum, domum, aut rem aliam proximo per vim aut fraudem surripere, itaque se immensis orbium supernorum spatiis fraudare et excludere velit? Quis punctum terrae praeferat coelorum immensitati? quis particula terrae rubrae vel albae (nec enim aliud est aurum et argentum) vendat vastissima et radiantissima stellarum palatia? Pauper ergo es? coelum cogita; infirmaris? sustine, sic itur ad astra; contemneris, rideris, persecutionem pateris? tolera, sic itur ad astra; geme, stude, labora, suda modicum, sic itur ad empyreum.
Ita S. Symphorianus adolescens cum sub Aureliano Imperatore ad martyrium raperetur, mater eum hisce verbis animavit: «Nate, nate, memento aeternae vitae, coelum suspice, et ibi regnantem intuere: tibi enim vita non eripitur, sed mutatur in melius.» Quibus verbis ille accensus, datis fortiter carnifici cervicibus, martyr in coelum evolavit.
Ita nostro hoc saeculo matrona illa generosa, fidei causa in Anglia damnata ad mortem horrendam, ut scilicet saxo acuto incubans, superne imposito gravi pondere premeretur, dum vita ei et anima exprimeretur, aliis horrentibus, ipsa laeta cycnaeum canens: «Tam brevis, ait, via est quae ducit ad coelum: post sex horas super solem et lunam evehar, astra pedibus premam, empyreum inibo.»
Ita S. Vincentius mente in coelum se librans vicit, imo risit omnia Daciani tormenta; cumque in equuleo sublatus ab eo per ludibrium rogaretur, ubinam esset: «In sublimi,» ait, «unde te potestate terrena tumentem altior despicio;» graviora minitanti: «Non minari mihi videris,» respondit, «sed, quod votis omnibus concupieram, offerre.» Igitur cum ungulas, faces, prunas toto corpore dilacerato constanter exciperet, ait: «Frustra fatigaris, Daciane: non potes tam horrenda excogitare tormenta, quam ipse paratus sum sustinere. Carcer, ungulae, candentes laminae morsque ipsa, ludus jocusque Christianis sunt, non tormentum:» coelum enim cogitant.
Ita S. Menas Aegyptius Martyr, atrocibus affectus suppliciis, dicebat: «Nihil est quod conferri possit cum regno coelorum; neque enim potest totus mundus, aequa lance expensus, uni comparari animae.»
Ita S. Apronianus cum ad Sisinnium Martyrem vocem coelitus missam audisset: «Venite, benedicti Patris mei, percipite regnum vobis a constitutione mundi paratum;» baptismum petiit, eademque die Martyr factus est, qua et Christianus.
Sancti ut stellae. Symbolice et tropologice, Firmamentum est S. Ecclesia, quae est firmamentum et columna veritatis, ut ait Apostolus, I Timoth. III, 15, in quo sol est Christus, luna B. Virgo, stellae fixae caeteri Sancti, qui a Christo quasi sole suum lumen participant. Unde non sunt sicut planetae, qui solem subinde nobis abscondunt; sed sicut stellae quae semper solem, id est Christum, reverentur, ostendunt et praedicant, ab eoque se omne suum lumen habere testantur et gloriantur, atque cum Paulo, quae retro sunt obliviscentes, semper in anteriora directo cursu contendunt.
Itaque primo, sicut stellae sunt in coelo, ita Sancti mente et vita versantur in coelis, orant crebro ac cum Deo et angelis colloquuntur. Hinc amant secretum, fugiunt vana hominum colloquia. Secundo, stellae, licet sint majores tota terra, tamen parvae apparent ob distantiam et celsitudinem: ita Sancti sunt humiles, et quo sanctiores, eo humiliores. Hinc stellae docent nos patientiam, ait S. Augustinus in Ps. XCIV. Nam citans illud Apostoli Philip. II: «In medio nationis pravae atque perversae, inter quos lucetis sicut luminaria in mundo:» «Quanta,» ait, «de ipsis luminaribus et luna fingunt homines? et patienter ferunt. Convitia fiunt stellis: quid illae? numquid moventur, aut non exercent cursus suos? Quanta de ipsis luminaribus quidam dicunt? et ferunt, et tolerant, et non moventur. Quare? quia in coelo sunt. Sic et homo qui in natione perversa et tortuosa habet verbum Dei, sicut luminare est fulgens in coelo.» Sicut ergo stellae ob probra hominum non relinquunt cursum sibi a Deo ordinatum: sic nec justi ob convitia hominum debent relinquere viam virtutis. Quare vir pius non pluris faciet dicteria sannionum, quam luna facit sannas puerorum, vel latratus canum sibi oblatrantium.
Tertio, stellae docent mentis celsitudinem et immobilitatem in tot adversis, ut quasi stellae despiciant omnia quae fiunt in mundo. Nam, ut ait ibidem Augustinus: «Committuntur tanta mala, nec deviant desuper stellae fixae in coelo agentes per tractus coelestes, quos illis praestituit et constituit creator ipsarum: sic debent Sancti, sed si in coelo figantur corda eorum, si imitentur eum qui dicit: Nostra conversatio in coelis est. Qui ergo sunt in supernis, et de supernis cogitant, de ipsis cogitationibus supernorum patientes fiunt. Et quidquid in terra committitur sic non curant, donec peragant itinera sua; et sicut ferunt quae in alios fiunt, sic ferunt et quae in ipsos fiunt, quomodo luminaria. Nam qui perdiderit tolerantiam, cecidit de coelo.»
Quarto, stellae lucent, totumque orbem noctu illuminant, idque semper aequali luce: sic et Sancti in nocte hujus saeculi praefulgent, viamque virtutis et iter in coelum verbo et exemplo omnibus ostendunt, idque aequali semper serenitate mentis et constantia. Porro lux stellarum non est sicut lux candelae, lucernae, tedae, quae sevo, oleo, cera alitur, eamque depascitur, eaque depasta emoritur. Huic enim similes sunt, qui virtuti student ob respectus carnales et humanos. Mox enim ut haec cessant, cessat et eorum virtus ac devotio; Sancti perlucent semper ut stellae, quia ex Deo, ipsique Deo lucent: soli enim Deo placere, Deique honorem propagare satagunt.
Quinto, lux stellarum est purissima, aeque ac stellae: ita Sancti castitatem et puritatem angelicam consectantur. Hinc sicut in stellis nihil est nubili, caliginis aut fusci, sic in Sanctis nulla est melancholia, nulla ira, nulla turbatio, nulla suspicio; quia omnia oculis lucidis et benignis instar stellarum intuentur. Nesciunt quid sit simulatio, fraus, malitia: charitas enim non cogitat malum. Quocirca videntur esse quasi impeccabiles.
Sexto, lux solis et stellarum est velocissima; in instanti enim spargit et propagat se per totum orbem: ita Sancti veloces sunt ad opera Dei, praesertim viri Apostolici, qui per provincias evangelizando discurrunt, quibus recte competit illud Isaiae XVIII, 2: «Ite, angeli veloces, ad gentem convulsam et dilaceratam, ad populum terribilem, post quem non est alius.»
Septimo, lux stellarum est spiritalis: ita spiritalis est Sanctorum sermo, aeque ac cogitatio et conversatio. Octavo, lux solis et stellarum, etiam si cloacas, fimeta, cadavera et sterquilinia illuminet, iis tamen ne vel hilum faedatur vel inficitur: ita Sancti conversantes cum peccatoribus, eorum peccatis non inquinantur, sed potius eos illuminant, sibique similes, id est lucidos et sanctos, efficiunt. Nono, lux solis et stellarum ita lucet, ut et calefaciat: ita Sancti alios charitate inflammant adeoque lucent ut ardeant; non vero ardent ut luceant, uti de S. Joanne Baptista ait Christus: «Ille erat lucerna ardens et lucens,» non, lucens et ardens, uti recte observat S. Bernardus, serm. De S. Joanne Baptista: «Est enim tantum lucere vanum, tantum ardere parum, ardere et lucere perfectum.»
Denique in coelesti gloria fulgebunt ut stellae, uti docet Apostolus I Corinth. xv, 41, et Daniel cap. XII, 3: «Qui docti fuerint fulgebunt ut splendor firmamenti, et qui ad justitiam erudiunt multos, quasi stellae in perpetuas aeternitates.» Accedit, quod stellae suam substantiam et quantitatem vastissimam abscondunt, tantumque lucem exiguam instar scintillae ostendunt. Ita Sancti se suasque virtutes, gratiam et gloriam hominibus abscondunt et latere appetunt. Quocirca opera eorum lucent quidem, ut ex eis homines glorificent Deum; sed eo modo ut ipsi lucem operum ostendant, personam vero suam occultent: velint enim non videri, ut homines videntes opus, nec videntes auctorem, illud in Deum, qui est pater omnium luminum, referant, eumque celebrent.
De Opere Diei Quinti
Versus 20: Producant Aquae Reptile et Volatile
20. PRODUCANT AQUAE REPTILE ET VOLATILE.
PRODUCANT. — Hebraice ישרצו iisretsu, id est ebulliant et scaturiant in magna copia. Est hoc verbum proprium piscibus et ranis, eorumque miram foecunditatem, propagationem et prolificationem significat. Hinc ob humoris luxuriem, pisces indociles et stolidi sunt, nec ab homine domari aut cicurari possunt, ait S. Basilius hom. 7 Hexam. Rursum nihil, ait, in piscium genere, dimidia parte dentibus est armatum, ut bos, vel ovis: neque enim quisquam piscis ruminat, nisi scarus solus; sed omnes acutissima frequentium dentium acie communiuntur, ne, si mora in molendo traheretur, difflueret alimentum per humorem. Quidam limo, quidam alga vescuntur: alter alterum devorat, et minor est esca majoris, et saepe uterque alterius tertii praeda fit.
Sic apud homines potentior spoliat debiliorem, et hic rursum potentioris fit praeda. Cancer ut ostrei carnes devoret, cum illud concham ad solem pandit, in illam lapillum injicit, ut claudi nequeat, itaque eam invadit et depascitur. Cancri sunt astuti fures et raptores. Polypus cuicumque saxo adhaeret, illius colorem induit; itaque pisces ad se quasi ad saxum adnatantes, capit et vorat. Polypi sunt hypocritae, qui cum castis fingunt se castos, cum spurcis spurcos, cum gulosis gulosos, etc., ac proinde rapaces lupos eos vocat Christus.
Pisces dicunt: «Eamus ad Aquilonium mare. Illa enim caeteris aequoribus aqua dulcior est, propterea quod modicam in eo moram sol trahens, non universum suis exhaurit radiis quod potulentum est. Animantes enim aequoreae dulcibus humoribus gaudent: unde fit ut ad flumina saepe adnatent, longeque a mari discedant. Hac de causa Pontum ipsi sinibus aequoreis caeteris anteponunt, ut ad effundendos nutriendosque foetus magis idoneum.» Disce, o homo, a piscibus providentiam, ut tibi de iis quae saluti conducunt prospicias.
«Herinaceus marinus cum ventorum perturbationem praesenserit, calculum haud exiguum subit, sub ipso tanquam sub anchora seipsum stabiliens. Id ubi nautici conspiciunt, futuram tempestatem praesagiunt. Vipera murenae marinae nuptias expetit, et sibilo suam significat praesentiam; illa autem accurrit, et coit cum venenato. Quid haec mea ratio portendit? sive asper, sive temulentus est maritus, perferat illum uxor. Sed et maritus audiat: vipera virus ob nuptiarum venerationem evomit; tu duritiam animi, tu feritatem, tu crudelitatem ob unionis reverentiam non deponis? An exemplum viperae nobis et alio modo prodest? Adulterium naturae quoddam est, viperae murenaeque complexus; discant ergo illi qui alienis insidiantur nuptiis, cuinam reptili sint similes.»
Et qua materia aves sint factae? Quaeres, an aves ex aqua sint factae. Cajetanus et Catharinus negant, putantque aves ex terra esse factas: id enim asseri videtur cap. II, 19, et hoc versu Hebraea insinuant solos pisces ex aqua esse productos; sic enim habent ad verbum, «Producant aquae reptile (scilicet pisces), et volatile volet super terram.» Verum communis S. Hieronymi, Augustini, Cyrilli, Damasceni aliorumque Patrum (praeter Rupertum), quos citat Pererius, sententia est, tam aves, quam pisces ex aqua, quasi materia, esse productas; hoc enim clare docet tam nostra versio, quam Septuaginta et Chaldaeus, qui omnes in Hebraeo intelligunt relativum אשר ascer, id est quod (hoc enim Hebraeis est familiare), quasi dicatur: «Producant aquae reptile et volatile, quod volet super terram.» Ad locum Gen. II, 19, ibi respondebo. Hinc Philo aves vocat piscium cognatas.
Qua ratione conveniant aves et pisces? Dices, aves et pisces sunt omnino dispares et dissimiles: ergo non videntur ex aqua factae aves, sed tantum pisces. Respondeo, negando antecedens: nam magna est avium et piscium cognatio, ut recte docet S. Ambrosius, lib. V Hexam. cap. XIV.
Primo, quia aqua, quae est locus piscium, et aer, qui est locus avium, sunt elementa vicina et cognata: utrumque enim est diaphanum, humidum, molle, subtile, agitabile. Hinc aer facile in aquam vertitur, et vicissim aqua vel in vaporem et nubem est versa: sunt enim aves temperamenti aerii magis quam aquei.
Secundo, quia tam avibus, quam piscibus inest levitas et agilitas. Quod enim avibus sunt alae, hoc piscibus sunt pinnae et squamae. Hinc et tam aves, quam pisces non habent vesicam, nec lac, nec mammas, ne volatum aut natationem impediant.
Tertio, similis utrisque est motus: quod enim natatus est piscibus, hoc volatus est avibus, ita ut pisces videantur esse aves aquatiles, et vicissim aves videantur esse pisces aerii. Rursum tam aves, quam pisces cauda suum iter et cursum dirigunt, ita ut ab iis, ac nominatim a milvo, navigandi artem homines didicisse videantur, ait Plinius lib. X, cap. X.
Quarto, multae aves sunt aquatiles, ut cycni, anseres, anates, fulicae, merguli, halcyones.
Denique respondet S. Augustinus, lib. III De Gen. ad litt. cap. III, et S. Thomas I part., Quaest. LXXI, art. 1, pisces factos esse ex aqua densiori; aves vero ex aqua subtiliori, quae ad aerem accedit.
Miratur deinde S. Basilius quomodo in salem cogatur maris aqua, quomodo corallium in mari sit herba, sed cum in aerem effertur in lapidem transgeletur; quomodo vilissimis ostreis pretiosos uniones natura impresserit; quomodo ex purpurae vilis pisciculi sanguine fiat color purpureus, quo vestes regum tinguntur; quomodo remora pisculus si carinis adhaeserit, naves, etiam valido vento actas, sistat et immobiles reddat. Haec omnia S. Basilius hom. 7. Idem de remora tradit Plinius, Plutarchus, Aldrovandus, qui causam referunt in arcanam qualitatem remorae a natura inditam, qualis est in magnete ad attrahendum ferrum et indicandum polum.
Porro iis omnibus S. Basilius docet primo, admirari Dei potentiam, sapientiam et munificentiam in hoc maris theatro, eique pro tot beneficiis, quot sunt pisces, imo guttae in mari, jugiter gratias agere. Secundo, ostendit quomodo debeamus ex piscibus aliisque animalibus et creaturis singulis, congrua elicere documenta vitae, omnesque earum dotes et actiones accommodare ad informationem morum: in speculum enim, aeque ac in auxilium a Deo datae sunt homini.
Ita Sapiens Proverb. VI, 6, hominem inertem amandat ad formicas: «Vade, ait, ad formicam, o piger, et considera vias ejus, et disce sapientiam, quae cum non habeat ducem, nec praeceptorem, nec principem, parat in aestate cibum sibi, et congregat in messe quod comedat.»
REPTILE ANIMAE VIVENTIS, — id est, reptile habens animam viventis, sive animalis sentientis. Reptilia vocat pisces, quia pisces non habent pedes, sed ventre incubant aquis, quasi repentes et remigantes.
Amphibia ad pisces referenda. Ad pisces refer amphibia, uti sunt fibri, lutrae, hippopotami; quae licet pedes habeant, iis tamen non gradiuntur, dum sunt in aquis, sed iis natando utuntur pro remigio.
Versus 21: Creavitque Deus Cete Grandia
21. CREAVITQUE DEUS CETE GRANDIA. «Cete» hebraice vocantur תנינים tanninim, quod significat dracones, et omnia ingentia animalia, tam terrestria quam aquatica, uti sunt balaenae, quae sunt quasi dracones aquatici. Sic nomen cete commune est omnibus magnis et cetaceis piscibus, ut docet Gesnerus.
Judaei per tanninim accipiunt balaenas maximas, quas duas tantum creatas esse dicunt (ne si plures essent, pisces omnes devorarent, et naves omnes absorberent), scilicet feminam, quam Deus occidit, et reservat eam justis ad epulandum tempore Messiae; et masculum, quem reservat, ut cum eo certis horis ludat singulis diebus, juxta illud Psal. CIV: Draco iste quem formasti ad illudendum ei, hebr. ut ludas cum eo. Hanc fabellam sumpserunt ex lib. IV Esdrae cap. VI, uti refert Lyranus et Abulensis. Haec sunt deliria istorum sapientum.
Nota to cete grandia: cum enim super aquas dorsum efferunt, ingentis insulae speciem exhibent, ait S. Basilius et Theodoretus.
ET OMNEM ANIMAM VIVENTEM ATQUE MOTABILEM. — «Atque» hic significat, id est, quasi dicat: Creavit Deus omne animal vivens in aquis, quod scilicet in se habet principium motus, puta animam, qua se suopte nutu movere potest, ideoque vocatur motabile.
Versus 22: Benedixitque Eis Dicens: Crescite et Multiplicamini
22. BENEDIXITQUE EIS DICENS: CRESCITE ET MULTIPLICAMINI. Dei benedicere est benefacere; benefecit autem Deus piscibus et avibus, hoc ipso, quo tribuit eis appetitum, vim et potentiam generandi sibi simile, ut cum non possint ipsa in se individua semper manere, sed moriantur, maneant saltem in prolibus, et ita quasi aeternitatem quamdam habeant: omnis enim res appetit sui conservationem et aeternitatem; unde explicans subdit: «Crescite,» non magnitudine (hanc enim justam in prima sua creatione acceperunt), sed, ut hebraice est, פרו, id est fructificate, sive prolificate, ut numero multiplicemini; et vos, o pisces, replete aquas.
Cur major foecunditas piscium quam avium? Major est enim foecunditas piscium quam avium; et avium major est quam sit animalium terrestrium; quia, ut ait Aristoteles, lib. III de Generatione animal. cap. XI, humor quo abundant pisces, naturam habet ad effingendum efformandumque habiliorem, quam terra.
Adde, pisces et aves generare per ova, quae facilius in matrice multiplicantur quam foetus, quos utero gestant terrestria. Unde avibus et piscibus benedixisse Deus legitur, non autem terrestribus: licet, ut recte advertit S. Augustinus, lib. III De Gen. ad litt. cap. XIII, quod in uno expressum est, in altero simili aeque subintelligi debeat.
Homini vero legitur Deus benedixisse, tum quia homo dominus est animalium omnium, tum quia homo per omnes terrae provincias disseminandus erat, cum caetera animalia, alia alias terras naturaliter non sustineant.
An phoenix avis sit unica? Dices: Phoenix avis est unica in mundo: ergo in ea non est verum to crescite et multiplicamini. Respondeo ad antecedens: Phoenicem existere multi veterum, non tam ex certa scientia, quam ex communi rumore asseruerunt. Verum posteriores Philosophi et Physici, qui de avibus exacte scripserunt, inter quos ultimus et exactissimus est Ulysses Aldrovandus, Phoenicem pro fabula habent, eumque non existere, nec unquam extitisse multis demonstrant. Phoenix ergo avis est, non vera, sed symbolica, uti ostendam cap. VII, vers. 2.
S. Basilius, hom. 8 Hexam., et ex eo S. Ambrosius, lib. V Hexam., describit et miratur, primo, apum industriam in favis construendis, melle legendo, disponendo, tutando, etc. Secundo, gruum excubias, quas noctu vicissim agunt, ut caeteras dormientes obeant et custodiant. Exacto enim tempore definito, illa quae excubavit emisso clangore se ad somnum componit; alia vero succedit, et quam accepit, caeteris reddit excubando securitatem. Volant certo ordine quasi acie instructa: una velut dux praeit, quae stato tempore munere suo perfuncta, ad totius agminis se terga vertit, et ducendi munus ei quae proxime sequitur, resignat.
Tertio, mores ciconiarum, quae stato tempore advolant et avolant; eas deducunt cornices; et contra alias aves tutantur. Signum praestitae tutelae est, quod cornices cum vulneribus redeunt. Rursum ciconiae suos parentes senescentes, pennis propriis circumdatos fovent, victum laute subministrant, et utrimque suis eos sublevant alis. «Haec est vectura pietatis,» ait S. Ambrosius.
Quarto, nemo suam paupertatem deploret, si consideret hirundinem, quae pro compingendo nidulo stramenta ore legit, perfertque: lutum autem cum deferre nequeat pedibus (utpote quos adeo breves parvosque habet, ut nullos habere videatur; ideoque vix consistere, sed fere volare cernitur), extremitates pennarum aqua madefacit, mox pulvere sese involvens, hoc pacto sibi lutum efformat, quo nidum compaginat, ibique positis ovis pullos excludit; quorum si quispiam pupugerit oculos, adhibita herba chelidonia rursum eos oculare novit.
Quinto, halcedo juxta littus maris media fere hieme, cum saeviunt venti et procellae, ova ponit, tumque illico silent et sopiuntur venti et procellae, ac aequora placantur per septem totos dies, quibus ovis incubat, pullosque excludit halcedo, ac deinde succedunt alii septem sereni dies, quibus pullos enutrit. Unde nautae secure tunc navigant. Hinc et poetae dies tranquillos et serenos vocant halcyonios. Halcedo docet nos sperare in Deo: si enim ipse tantam serenitatem praestat uni aviculae, quid non praestabit homini se invocanti?
Quinto, turtur mortuo compare nulli alteri se jungens, docet viduas manere castas, nec ad alterius viri aspirare connubium.
Sexto, aquila in pullos dura, eos mox deserit, imo subinde nido exturbat: hinc symbolum est parentum in filios suos crudelium. Ex adverso benigni in filios, sunt similes coturnicibus, quae suos pullos jam volantes comitantur eisque aliquandiu alimoniam suppeditant.
Septimo, vultures longaevi (plerumque enim centenos annos vivunt) pariunt sine coitu. Has objicias Ethnicis, qui dicunt: Quomodo B. Virgo, manens virgo, potuit parere Christum? Idem habet S. Ambrosius, lib. V Hexam. cap. XX. Quin et Aelianus, lib. II de Animal. cap. XL; Horus, lib. I, Hierogl.; Isidorus, lib. XII; Origenes, cap. VII, et alii quos citat Aldrovandus in vulture, tradunt vultures omnes esse feminas, easque sine mare ex vento concipere et generare. Verum haec omnia esse fabulosa docet Albertus Magnus, et ex eo Aldrovandus lib. III Ornithol., pag. 244. Vultures enim sunt animalia perfecta, quae omnia communi naturae lege, utroque sexu gaudent, eoque generant et se propagant, uti caeterae aves. Insuper vultures valent odoratu, et cadavera a centenis milliaribus, imo trans mare sita olfaciunt, ad eaque advolant: quin et videntur caedes praesagire; unde magnis gregibus sequuntur exercitus et castra.
Octavo, vespertilio quadrupes est, et tamen alata, quasi avis: unde parit animal, ut quadrupes; et alas habet, non pennis distinctas, sed continuas instar membranae coriaceae. His, et noctuis similes sunt qui sapiunt in rebus vanis, non veris et solidis; instar enim noctuarum, acies eorum sole illucescente hebetatur; acuitur vero ipsa umbra et caligine.
Nono, gallus excubitor mane te excitat, ut ad opera conficienda consurgas, acuta inclamitans voce, cantuque suo solem adhuc e longinquo advenientem praedicens, cumque viatoribus mane evigilans, et ad suos labores ac messem agricolas educens aedibus.
Decimo, pervigil est anser, et acutissimus ad ea sentienda quae caeteros latent. Unde olim Romae anseres Capitolium contra Gallos hostes irrepentes, suis clamoribus custodes dormientes excitando, tutati sunt. Quocirca S. Ambrosius, lib. V Hexam. cap. XIII: «Merito, ait, illis (anseribus), Roma, debes quod regnas. Dii tui dormiebant, et vigilabant anseres. Ideo illis diebus anseri sacrificas, non Jovi. Cedant enim dii vestri anseribus, a quibus sciunt se esse defensos, ne et ipsi ab hoste caperentur.»
Undecimo, exercitus locustarum sub una tessera, in sublime universus simul elatus, castris toto late positis agro, non antea fructus depascitur, quam ipsi id sit a Deo concessum, et quasi mandatum. Suggerit Deus remedium, illud est seleucis avis, quae turmatim advolans locustas devorat.
Insuper quis qualisque est modus canendi cicadae? Meridie magis incumbit cantui, aeris tractione, quae fit cum pectus expanditur, sonum eliciens.
Duodecimo, insecta (ut apes, vespae), ita dicta, quod undique scissuras quasdam, sive incisuras ostendant, pulmone carent, ideoque non respirant, sed totis corporis sui partibus aere nutriuntur. Quapropter si olivo, id est oleo ex olivis expresso, fuerint madefacta, occlusis meatibus pereunt: si aceto protinus asperseris ea, reclusis foraminibus reviviscunt.
Decimo tertio, anates, anseres et aliae aves quae natant, pedes habent non diffissos, sed continuos, et instar membranae expansos, ut commodius fluitare et natare possint. Cycnus longo collo in profundam aquam immisso, piscariam exercens, pisces venatur.
Resurrectionis typus in bombycibus. Decimo quarto, resurrectionis argumentum et typus sunt bombyces. In his enim primo ex semine enascitur vermiculus, ex hoc fit eruca, ex eruca bombyx, qui foliis mori se implet, ac plenus net fila byssi, quae ex visceribus suis educit, factoque glomo illi se includens immoritur, ac eo evoluto reviviscit, conceptisque alis fit papilio, et relicto in glomo semine avolat. Haec Basilius.
Adde aves mire canoras, psittacum, merulam, regulum, et maxime philomelam, quae pusilla non aliud esse videtur quam vox, imo musica de qua S. Ambrosius, lib. V Hexam. cap. XX: «Unde mihi, ait, vocem psittaci, dulcedinemque merularum? Utinam saltem luscinia canat, quae dormientem de somno excitet. Ea enim avis significare solet diei surgentis exortum, et effusiorem diluculo deferre laetitiam;» idem, cap. V: «Quomodo, ait, fulicae, quae marino delectamini profundo, refugientes quam praesenseritis commotionem maris, in vado luditis? Ipsa ardea quae paludibus inhaerere consuevit, notas deserit sedes, imbresque formidans, supra nubes volat, ut procellas nubium sentire non possit.»
De Opere Diei Sexti
Sexta dies dedit incolas terrae, sicut quinta dedit incolas aquae et aeri. Igni vero nulli incolae sunt dati: nam nec salamandram, nec aliud animal in igne vivere aut durare posse docet Galenus, lib. III De Temperamentis, et Dioscorides, lib. II, cap. LVI, ubi Mathiolus ait se idipsum expertum esse, ac multas salamandras in ignem conjecisse, quae brevi consumptae sunt. Sic pyraustae sive lampyrides, quae paulo majores sunt muscis, tantum ad breve tempus vivunt in igne; nam in fornacibus aerariis nascuntur in Cypro, in iisque per ignem saliunt et ambulant, et mox a flamma avolantes emoriuntur, uti testatur Aristoteles, lib. V Hist. anim. cap. XIX.
Versus 24: Producat Terra Animam Viventem
24. PRODUCAT TERRA ANIMAM VIVENTEM, — animalia viventia; est synecdoche. Rursum, «producat terra,» non quasi causa efficiens: haec enim fuit solus Deus, sed tanquam causa materialis, quasi dicat: Exoriantur, emanent, exurgant, prodeant animalia ex terra.
An omnes omnium animalium species die sexto creatae? Quaeres, an omnes omnino animalium terrestrium species hoc sexto die a Deo sint creatae? Respondeo primo, omnes omnino animalium terrestrium species, quae perfectae sunt et homogeneae, id est, quae per commixtionem maris et feminae ex una tantum specie nasci possunt, hoc die esse creatas: ita passim docent Interpretes et Scholastici. Et probatur, quia hoc requirebat perfectio universi. Deus enim hisce sex diebus universum hoc perfecte condidit et exornavit; unde sequitur eum hisce sex diebus omnia, id est omnium rerum species, creasse. Atque hinc dicitur septimo die cessasse, scilicet a novarum specierum productione.
Bestiae etiam venenatae creatae. Dico secundo, consequenter hoc sexto die omnes bestiae venenatae, ut serpentes, et sibi invicem inimicae ac carnivorae, ut lupus et ovis, creatae sunt, adeoque cum hac inimicitia et antipathia creatae sunt: haec enim antipathia est eis naturalis.
Itaque ante peccatum Adae natura lupi erat inimica ovi, eique necem intulisset: Dei tamen providentia cavisset, ne id fieret ante speciem satis propagatam, ut illa non intercideret. Ita D. Thomas, I part., Quaest. LXIX, art. 1, ad 2, et S. Augustinus, lib. III De Genes. ad litt. cap. XVI, licet ipse idipsum retractare videatur lib. I Retract. cap. X, atque asserere, ad naturalem institutionem pertinere, ut herbis omnes bestiae vescantur, juxta id quod dicitur Genes. I, 30; ex hominis autem inobedientia factum esse, ut aliae aliis sint in cibum. Idem censet Pererius, et Abulensis, in cap. XIII, ubi fuse haec pertractat. Idem videtur sentire Gregorius Nyssenus, orat. 2 De Procreatione hominis. Idem diserte docet Junilius: «Ex eo, ait, quod dixit Deus: Ecce dedi vobis omnem herbam, patet quod nihil noxium terra protulit, et nullam herbam venenatam, et nullam arborem sterilem. Secundo, quod nec ipsae aves raptu infirmorum alitum vivebant, nec lupus insidias explorabat ovilia circum, nec serpenti pulvis panis ejus erat; sed universa concorditer herbis et fructibus arborum vescebantur.»
Verum prius, quod dixi, est verius. Causae, cur venenata crearit Deus, sunt: prima, ut universum omnibus rerum generibus esset integrum; secunda, ut ex iis elucesceret aliorum bonitas: bonum enim malo oppositum elucescit; tertia, quia ipsa ad medicinas et ad alios usus utilia sunt. Sic enim ex vipera fit theriaca. Ita Damascenus, lib. II De Fide, cap. XXV. Vide S. Augustinum, lib. I De Genesi contra Manichaeos, XVI.
Cur et ex putrefactione nascantur. Dico tertio, minuta animalia quae ex sudore, exhalatione aut putrefactione nascuntur, uti pulices, mures aliique vermiculi, non fuerunt hoc sexto die creata formaliter, sed potentialiter, et quasi in seminali ratione; quia scilicet illa animalia hoc die creata sunt, ex quorum certa affectione, haec naturaliter erant exoritura: ita S. Augustinus, lib. III De Genes. ad litt. cap. XIV, licet contrarium docere videatur S. Basilius hic hom. 7.
Certe pulices et similes vermes, qui jam in hominibus sunt, tunc creari, contrarium fuisset felicissimo innocentiae statui.
Nota, in parvis animalibus aeque, et subinde magis elucere magnificentiam Dei, atque in magnis.
Audi Tertullianum, lib. I Contra Marcionem, cap. XIV: «At cum et animalia irrides minutiora, quae maximus artifex de industria, ingeniis aut viribus ampliavit, sic magnitudinem in mediocritate probare docens, quemadmodum virtutem in infirmitate, secundum Apostolum; imitare, si potes, apis aedificia, formicae stabula, araneae retia, bombycis stamina; sustine, si potes, illas ipsas lectuli et tegetis tuae bestias, cantharidis venena, muscae spicula, culicis et tubam et lanceam: qualia erunt majora, cum tam modicis aut juvaris aut laederis, ut nec in modicis despicias creatorem?»
Ita Chrysippus, teste Plutarcho lib. V De Natura, cimices et mures homini perutiles esse dixit; cimicibus enim nos a somno excitari, et muribus admoneri, ut in rebus locandis curam adhibeamus.
S. Augustinus enarrat. in Psal. CXLVIII: «Attendat, ait, charitas vestra: quis disposuit membra pulicis et culicis, ut habeant ordinem suum, habeant vitam suam, habeant motum suum? Unam bestiolam brevem minutissimam considera, quam volueris: si consideres ordinem membrorum ipsius, et animationem vitae qua movetur, pro se fugit mortem, amat vitam; appetit voluptates, devitat molestias, exerit sensus diversos, viget in motu congruo sibi. Quis dedit aculeum culici, quo sanguinem sugat? quam tenuis fistula est, qua sorbet? Quis disposuit ista? quis fecit ista? Expavescis in minimis, lauda magnum.»
Nec hybrides. Dico quarto, hybrides, puta animalia quae ex congressu diversarum specierum generantur, uti mulus ex equa et asino, ex lupo et cerva lynx, ex hirco et ove tityrus, ex leaena et pardo leopardus, haec, inquam, non necesse est dicere hoc die sexto esse creata: atque de facto tunc non omnia haec esse creata certum est. Ita Rupertus, Molina et alii, licet Pererius hic contrarium sentiat.
Hoc dictum probatur primo, quia in Africa indies novae oriuntur monstrorum species, et plures deinceps orientur, atque oriri possunt ex nova aliarum et aliarum specierum, sive animalium commixtione. Secundo, quia haec commixtio est praeter naturam et adulterina, unde vetita fuit Judaeis Levit. XIX, 19. Tertio, quia haec animalia sufficienter censentur creata, quando aliae species creatae sunt, ex quarum commixtione postea erant nascitura. Quarto, quia de mulis docent Hebraei Gen. XXXVI, 24, eos longe post hunc sextum mundi diem, ab Ana inventos esse in deserto, ex equarum cum asinis congressu.
IN GENERE SUO, — secundum suum genus, puta secundum species suas, ut sequitur, q. d. Producat terra animalia viventia, secundum quasque singulorum species: sive, producat terra singulas animalium terrestrium species.
Species hasce enumerat et contemplatur S. Basilius, hom. 9 Hexam., eumque secutus S. Ambrosius, lib. VI Hexam. cap. IV, ubi inter caetera ait: «Ursa insidians licet, ut scriptura ait (est enim plena fraudis fera), tamen fertur informes utero foetus edere, sed natos lingua fingere, atque in speciem sui similitudinemque formare: tu filios tuos instituere similes tui non potes?»
Eadem gravi affecta clade, et consauciata vulneribus, mederi sibi novit, herbae, cui nomen est phlomos, ulcera subjiciens sua, ut solo curentur attactu. Serpens quoque pastu foeniculi caecitatem repellit exceptam. Testudo visceribus pasta serpentis, cum venenum adverterit sibi serpere, origano medicinam suae salutis exercet.
Videas etiam vulpem lacrymula pinus medentem sibi. Clamat Dominus Jerem. VIII: Turtur et hirundo, agri passeres custodierunt tempora introitus sui; populus autem meus non cognovit judicia Domini.
Novit etiam formica explorare serenitatis tempora: nam ea praesagiens madidatos fructus foras exportat, ut jugi sole siccentur. Boves impendente pluvia ad praesepia se tenere noverunt, alias foras spectant, et ultra praesepia cervices extendunt, ut prodire se velle testentur, eo quod immineat aura serenior.
«Ovis sub adventum hiemis inexplebilis ad escam, insatiabiliter herbam rapit, eo quod praesentiat asperitatem et sterilitatem hiemis futuram. Hericius, si quid insidiarum praesenserit, spinis suis clauditur, atque in sua se arma colligit, ut quicumque eum contingendum putaverit, vulneretur. Idem futuri providens, geminas sibi respirandi vias munit, ut quando Boream flaturum cognoverit, Septentrionalem obstruat: quando Noto cognoverit detergi aeris nubila, ad Septentrionalem se conferat, ut flatus declinet obvios, et e regione nocituros. Quam magnificata sunt opera tua, Domine! omnia in sapientia fecisti.»
Subdit de tigride, quae raptorem catulorum suorum insequitur, qui ubi se contiguum viderit sphaeram de vitro projicit. At illa imagine sui (quam reflexam videt in vitro, putatque suum esse catulum) luditur, et quasi lactatura foetum residet: sic pietatis studio decepta, et vindictam amittit et prolem. Docet ergo tigris saeva licet, quantum parentes debeant amare suos liberos, nec eos ad iracundiam provocare.
Pergit deinde ad canes, qui ex vestigiis mira sagacitate leporem odorantur, et insequuntur. Affert exempla canum, qui herorum suorum homicidas detexerunt et vindicarunt, additque: «Quid nos dignum nostro referimus creatori, cujus cibo vescimur, et dissimulamus injurias, et saepe inimicis Dei eas quas a Deo accepimus, epulas exhibemus?»
Agniculus balatu frequenti absentem matrem citat, ut responsurae vocem excitet; multis licet versetur in millibus ovium, recognoscit vocem parentis, festinat ad matrem; illa quoque inter multa agniculorum millia, solum filium tacito pietatis testimonio recognoscit. Pastor errat in discretione ovium, agniculus in agnitione matris nescit errare. Nondum catulo dentes, et tanquam habeat, ore proprio se quaerit ulcisci. Nondum cervo cornua, et tamen fronte gressionesque cum caeteris non acceptat, sed praeludit, atque ex ea, quae nondum expertus sit, aspernatur; qui neque ad pabulum hesternum accedit, nec ad reliquias venationis suae nunquam reddit. Vehemens est panthera, impetuosa et pernix, ideoque flexilis et agilis. Pigerrima est ursa, solitaria et dolosa.
JUMENTA, — animalia domestica et mansueta: haec enim hebraice vocantur בהמות behemot, et opponuntur bestiis, id est feris terrae, quas Graeci hic θηρία vertunt.
Quid tropologice significet opus sex dierum. Tropologice, opus creationis sex dierum significat opus justificationis hominis. Primo ergo die creatur lux, id est, infunditur peccatori illuminatio, qua videat turpitudinem peccati, et periculum sui status ac aeternitatis; secundo die fit firmamentum, id est, inditur peccatori timor Dei et judicii, qui dividit aquas superas, id est appetitum rationalem, ab inferis, id est ab appetitu sensitivo, ut licet sensu concupiscat terrena, spiritu tamen feratur in coelestia; tertio die terra, id est, homo coopertus aqua, id est concupiscentia, detegitur, ut, licet eam habeat, non tamen obruatur, et sentiat, nec consentiat: inde fert germina virtutum; quarto die fit sol, id est, inditur homini charitas; et luna, id est fides illustris; et Hesperus, id est spes; et Saturnus, id est temperantia; et Jupiter, id est justitia; et Mars, id est fortitudo; et Mercurius, id est prudentia: cum aliis astris, id est virtutibus; quinto et sexto die fiunt animantes, primo, pisces, id est homines boni, sed imperfectissimi, quia curis saeculi immersi; secundo, jumenta, id est homines perfectiores, qui in terra vivunt spiritualiter; tertio, aves, id est homines perfectissimi, qui omnia contemnentes, toto affectu quasi aves in coelum evolant: ita ex Eucherio, Origene et Hugone, Pererius. Vide S. Bernardum, serm. 3 De Pentecoste.
Symbolice, Junilius hos sex dies adaptat sex aetatibus mundi. Sequitur creatio hominis, nimirum:
Sanctius his animal, mentisque capacius altae
Deerat adhuc, et quod dominari in caetera posset:
Natus homo est.
Dicit ergo Deus:
Versus 26: Faciamus Hominem ad Imaginem et Similitudinem Nostram
FACIAMUS HOMINEM AD IMAGINEM ET SIMILITUDINEM NOSTRAM.
Hic SS. Trinitatis mysterium intelligitur. Nota hic SS. Trinitatis mysterium: hisce enim verbis alloquitur Deus Pater, non angelos, quasi iis jubeat, ut ipsi fabricent corpus humanum et animam sensitivam, sibique solum reservet fabricam animae rationalis, uti voluit Plato in Timaeo, et Philo, lib. De Opificio sex dierum, ac Judaei; hoc enim ut impium detestantur S. Basilius, Chrysostomus, Theodoretus, Cyrillus, lib. I Contra Julianum, et Augustinus, lib. XVI De Civit. cap. VI; nam Deus non per angelos, sed per se tam corpus, quam animam hominis creavit, ut patet cap. II, vers. 7 et 21; unde non ait hic, facite, sed faciamus ad imaginem, non vestram, o angeli, sed nostram. Alloquitur ergo hic Deus Pater suum Filium, et Spiritum Sanctum, quasi collegas suos, ejusdem secum naturae, potentiae et operationis. Ita S. Basilius, Rupertus et alii supra; imo Concilium Sirmiense apud Hilarium, lib. De Synodis, dicit anathema iis qui aliter hunc locum explicant.
Hominis excellentia duodecim. Nota secundo, excellentiam hominis: Deus enim de hominis, tanquam rei magnae, creatione deliberat et consultat, dicens: Faciamus hominem; ita Rupertus. Est enim homo prima mundi increati, id est SS. Trinitatis, imago, et ejus infinitae artis et sapientiae testimonium, et opus perfectissimum; creati vero mundi homo est finis, compendium, vinculum et nexus: omnes enim rerum spiritualium et corporalium gradus in se habet et nectit homo, ideoque est et vocatur Microcosmus, atque a Platone vocatur Horizon universi, quia disterminat et in se conjungit superius hemisphaerium, puta coelum et angelos, atque inferius, puta terram et bruta; homo enim partim angelis, partim brutis est similis. Sic vita, et tempus hoc nostrum est horizon aeternitatis: quia disterminat aeternitatem beatam, quae est in coelis, a misera, quae est in inferno, et ab utraque aliquid participat. Pulchre S. Clemens, lib. VII Constit. Apost., cap. XXXV: «Finem, ait, fabricationis, animantem rationis participem, mundi civem, sapientiae tuae moderatione fecisti, cum diceres: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram; fecisti, inquam, ut esset homo κοσμου κοσμος, id est, ornati ornatus, cujus corpus et quatuor elementis primis corporibus formasti, animam vero ex nihilo, ac sensus quinque ad certamen virtutis dedisti; et mentem ipsius animae, tanquam aurigam sensibus praefecisti.»
Secundo, quia per Christum hominem omnes pariter creaturae, quae in homine quasi in microcosmo, uti jam dixi, continentur, erant deificandae: vide ergo quanta sit hominis dignitas. Tertio, quia propter hominem, et cum homine, uti mundus est conditus, ita et in resurrectione renovabitur. Quarto, summum fidei mysterium, scilicet SS. Trinitatis et individuae unitatis, primum in generatione hominis reseratum est, quod postea in ejusdem hominis regeneratione, puta in baptismo, aperte declarandum et profitendum erat; nam illa verba, faciamus et nostram, Trinitatem significant; unitatem vero indicant illa verba: Dixit Deus, fecit Deus, etc. Quinto, animalia et plantae ex terra et aqua generatae dicuntur: at solus Deus corpus hominis finxit et figuravit, illique animam rationalem a se ex nihilo creatam indidit. Sexto, homo factus est a Deo rector et princeps omnium animalium, etiam maximorum, totiusque mundi quasi rex. Septimo, assignavit Deus homini ad habitandum et sese oblectandum, paradisum, deliciis omnique rerum copia instructissimum. Octavo, creavit Deus hominem tanta integritate animi et innocentia praeditum, ut et mens subjecta esset Deo, et sensus rationi, et corpus animo, et omnes animantes hominis imperio subderentur: hinc factum est ut nudus non erubesceret. Nono, Adam congrua singulis animantibus nomina imposuit; unde elucet summa ejus scientia et sapientia, ut et ipsae animantes quasi agnoscerent et profiterentur, se pro rege ac domino habere hominem. Decimo, corpus habuit immortale, ut scilicet si Deo pareret, longissimo aevo in terris acto, ex vita terrena ad coelestem et sempiternam, mortis malorumque omnium expers traduceretur. Undecimo, Deus dono prophetiae hominem insignivit, cum dixit: «Hoc nunc os ex ossibus meis.» Duodecimo, Deus saepe sub specie humana homini apparebat, eumque familiariter alloquebatur.
Nota tertio, Deus palatium hoc mundi, quasi quoddam convivium, ait Nyssenus, aut potius quasi splendidum triclinium, instruxit omnibus rebus, quae ad usum, oblectationem et scientiam erant opportuna; ac deinde ultimo in illud ita adornatum induxit creavitque hominem, quasi qui omnium esset vertex, finis et dominus. Vide S. Ambrosium, epist. 38 ad Horont., et Nazianzenum, orat. 43, et Nyssenum, lib. De Opificio hominis. Recte ergo S. Bernardus, serm. 1 De Annunt.: «Quid, inquit, homini primo deerat quem misericordia custodiebat, docebat veritas, regebat justitia, pax fovebat?»
Insuper Diogenes, teste Plutarcho, lib. De Tranquill. animae, et Philo, lib. I De Monarchia, docent quod mundus sit quasi templum Dei sacrum, et pulchrum, in quod inductus sit homo, ut ejus esset antistes, et sacerdotio fungeretur pro creaturis omnibus, ac pro beneficiis eis omnibus et singulis collatis gratias ageret, illisque propitium redderet Deum, ut bona adderet, malaque repelleret. Hinc «in veste poderis, quam habebat» Aaron pontifex veteris Testamenti, «totus erat orbis terrarum,» Sapient. XVIII, 24. Audi Lactantium, lib. De Ira Dei, cap. XIV: «Sequitur ut ostendam cur hominem fecerit Deus. Sicut mundum propter hominem machinatus est, ita ipsum propter se, tanquam divini templi antistitem, spectatorem operum rerumque coelestium. Solus enim est, qui sentiens capaxque rationis intelligere possit Deum, qui ejus opera admirari, virtutem potestatemque perspicere, etc. Ideo sermonem solus accepit, ac linguam cogitationis interpretem, ut enarrare majestatem Domini sui possit.»
Porro S. Ambrosius, epist. 38 jam citata, docet hominem ultimo creatum, ut subjectas haberet omnes mundi opes, omnia volatilia, terrestria, etiam pisces, etc., essetque quasi rex elementorum, ac per haec quasi per gradus ad coeli ascenderet regiam. Ac tandem eleganter concludit: «Recte ergo novissimus, quasi totius summa operis, quasi causa mundi, propter quem facta sunt omnia, quasi omnium habitator elementorum: inter feras vivit, cum piscibus natat, super aves volat, conversatur cum angelis; terram inhabitat, et coelo militat; sulcat mare, aere pascitur; cultor soli, viator profundi, piscator in fluctibus, in aere auceps, in coelo haeres, cohaeres Christi.»
«Hominem.» — Homo hic non est idea hominis abstracti et universalis, qui sit causa et exemplar omnium singularium hominum, ut ex Platone voluit Philo. Non etiam homo hic est animus hominis, q. d. Animum hominis ornemus nostra imagine, puta gratia, uti explicat S. Basilius et Ambrosius. Sed homo est ipse Adam primus homo, parensque caeterorum omnium, ut patet ex dictis: in Adamo enim, et per Adamum Deus fecit et creavit caeteros homines.
«Ad imaginem et similitudinem» — Imago Dei in homine. AD IMAGINEM ET SIMILITUDINEM NOSTRAM. — Quaeres, in quo sita sit haec imago Dei, expressa in homine? Anthropomorphitae, quorum auctor fuit Audaeus; unde et Audaeani sunt dicti, putarunt hominem esse imaginem Dei secundum corpus, ideoque Deum esse corporeum; verum haec est haeresis.
Secundo, Oleaster et Eugubinus in Cosmopoeia putant Deum hic induisse formam humanam, ut illius ad instar crearet hominem; sed hoc aeque frigidum ac novum est.
Nota primo, imaginem hic sumi pro exemplari, q. d. Faciamus hominem ad exemplar nostrum, ut quasi imago nos, quasi suum exemplar referat ac repraesentet. Imago haec non est Verbum divinum, sive Filius, qui est imago Patris, ut aliqui explicant; sed est ipsa essentia divina, ipseque Deus unus et trinus: ad hujus enim imaginem conditus est homo. Quare quod Rupertus per imaginem accipit Filium, per similitudinem Spiritum Sanctum, mysticum est. Potest tamen secundo, imago hic proprie capi, ut sit hebraismus, q. d. Faciamus hominem ad imaginem, id est, ut sit imago nostri, quasi sui exemplaris.
An imago et similitudo hic distinguantur? Nota secundo, imaginem hic multi a similitudine distinguunt, nimirum ut imago ad naturam, similitudo ad virtutes pertineat. Ita S. Basilius, homil. 10 Hexam.: «Per imaginem, inquit, animae impressam meae, obtinui rationis usum; verum Christianus effectus, utique similis efficior Deo;» S. Hieronymus, in illud Ezechiel. cap. XXVIII: Tu signaculum similitudinis, sic ait: «Et notandum est quod imago tunc (in creatione) facta sit tantum, similitudo in baptismate compleatur;» et S. Chrysostomus, homil. 9 in Genes.: «Imaginem dixit, ob principatus rationem; similitudinem, ut pro viribus humanis similes fiamus Deo mansuetudine, lenitate, etc. quod et Christus dicit: Similes estote Patri vestro qui in coelis est.» Idem docet S. Augustinus, lib. Contra Adimantum, cap. V; Eucherius, lib. I in Genes.; Damascenus, lib. II De Fide, XII; S. Bernardus, serm. 1 De Annunt., ubi et addit: «Imago siquidem in gehenna uri poterit, non exuri, ardere, sed non deleri. Similitudo non sic; sed aut manet in bono, aut, si peccaverit anima, mutatur miserabiliter jumentis insipientibus similata.» Sic ergo per peccatum in homine perit similitudo Dei, non imago.
Verum dico non distingui, esseque hendiadyn, q. d. Ad imaginem et similitudinem, id est, ad imaginem similitudinis, ut habetur Sapient. cap. II, vers. 24, hoc est, ad imaginem similem, vel simillimam. Hinc Scriptura haec nomina promiscue usurpat, modo unum, modo alterum, modo utrumque.
Homo est umbra Dei. Nota tertio, pro imaginem hebraice est צלם tselem, quod significat umbram, sive adumbrationem rei. Radix enim צלל tsalal, significat obumbrare, inde צל tsel, significat umbram, et tselem, imaginem adumbrantem. Sicut enim umbra corporis, sic imago sui prototypi est quaedam adumbratio. Innuit ergo tselem, hominem respectu Dei tantum esse umbram, vel umbraticam imaginem. Deus enim solidum et constantem habet essentiam; homo vero umbraticam et evanidam: et hoc est quod Psalm. XXXVIII, dicitur: «Universa vanitas omnis homo vivens, verumtamen in imagine (hebr. בצלם betselem, in umbra, id est instar umbrae) pertransit homo.»
Nota quarto, homo non est imago Dei, ut Deus est, id est quoad attributa propria Dei (nec enim homo est omnipotens, immensus, aeternus, omniscius, uti est Deus), sed solum quoad attributa communia, quae scilicet ipse communicat intellectuali creaturae.
Nota quinto, haec imago Dei non est in solo viro, ut vult Theodoretus, sed et in angelo, et in femina, ut fuse docet S. Augustinus, lib. XII De Trinit. VII, et Basilius hic hom. 10, explicans illa verba Genes. I: «Masculum et feminam fecit eos.»
In mente hominis sita est imago Dei. Dico primo: haec imago Dei sita est in mente hominis, sive in eo quod homo in summo rerum sit gradu, in quo Deus est et angelus, puta quod homo sit naturae intelligentis, sitque animal rationale: per rationem enim, mentem et intellectum homo maxime refert Deum, illique prae aliis creaturis simillimus est. Ex hac natura rationali sex eximiae hominis dotes et proprietates consequuntur, in quarum modo una, modo alia Patres subinde hanc Dei imaginem collocant, scilicet partialiter et incomplete.
Sex hominis dotes eximiae in quibus homo est imago Dei. Prima est, quod hominis anima incorporea sit et individua, uti est ipse Deus: in hac imaginem Dei collocat S. Augustinus. Secunda est, quod sit aeterna et immortalis: in hac collocat Origenes. Tertia est, quod sit intellectu, voluntate et memoria praedita: in hac collocat Damascenus. Quarta, quod sit liberi arbitrii: in hac collocat S. Ambrosius. Quinta, quod sit capax sapientiae, virtutis, gratiae, beatitudinis, visionis Dei omnisque boni: unde in hac capacitate imaginem Dei collocat Nyssenus. Sexta, quod cunctis animalibus sua potestate praesit et dominetur: in hac collocat S. Basilius.
Adde septimo, sicut in Deo omnes res sunt et continentur eminenter, ita quoque omnes res in homine sunt eminenter, uti dixi sub initium hujus vers. Rursum, homo intelligendo fit quasi omnia, ut ait Aristoteles, quia omnium rerum imagines et simulacra in phantasia et mente sibi efformat.
Quatuor aliae hominis proprietates et excellentiae. Octavo, hinc homo quasi est omnipotens instar Dei; quia multa arte, et omnia mente sua efformare et comprehendere potest. Rursum, homo est finis omnium creatorum, uti eorumdem finis est Deus. Nono, sicut anima regit corpus, estque tota in toto, et tota in qualibet ejus parte: ita et Deus est totus in toto mundo, et totus in qualibet mundi parte. Decimo et perfectissime, sicuti Deus Pater per intellectum se cognoscens producit Verbum, puta Filium, eum amando producit Spiritum Sanctum: ita homo intelligendo se producit in mente sua verbum intelligibile, sui ipsius expressivum, sibique simile, atque inde procedit in voluntate ejusdem amor: sic enim homo clare repraesentat SS. Trinitatem. Ita S. Augustinus, lib. X De Trinit. cap. X, et lib. XIV, cap. XI.
Imago Dei naturalis peccato perdi non potuit. Haec ergo imago Dei homini est naturalis, quae peccato perdi non potuit; est enim ipsi naturae intime et indelebiliter impressa, ut perdi non possit, nisi perdatur et natura. Ita contra Origenem docet S. Augustinus, lib. II Retract. cap. XXIV. Impia ergo et stolida est sententia Matthiae Illyrici Lutherani, dicentis, quod imago Dei in homine per peccatum ita sit corrupta, ut homo substantialiter sit transformatus in vivam et substantialem imaginem diaboli: hanc enim esse ipsum peccatum originale, ipse cum suis mordicus tuetur lib. De Peccat. orig.
De imagine Dei supernaturali in homine. Dico secundo: altera quoque in homine est imago Dei, scilicet supernaturalis, quae sita est in gratia et justificatione hominis, qua ipse divinae fit consors naturae, quaeque in gloria et vita aeterna firmabitur et perficietur. «Gratia enim est anima animae,» ait S. Augustinus; in hac gratia conditum esse Adamum, eamque hic etiam ad litteram intelligi imaginem Dei, patet Coloss. III, 10; Ephes. IV, 24. Ita passim Patres. Haec imago ab hominis voluntate pendet, eaque peccante deperditur, sed per gratiam et justificationem reparatur et reformatur. Unde Apostolus Ephes. cap. IV, 23: «Renovamini, inquit, spiritu mentis vestrae, et induite novum hominem qui secundum Deum creatus est in justitia et sanctitate veritatis.»
Justitia originalis Adae. Ubi nota, Adae in primo instanti creationis suae, cum gratia infusas fuisse simul omnes virtutes theologicas et morales: item datam ei esse justitiam originalem, quae praeter habitus virtutum jam dictos, erat assistentia et manutenentia Dei assidua; qua fiebat ut motus omnes appetitus inordinati, sive concupiscentiae, rationem praevenientes, impedirentur; utque appetitus rationi, ratio Deo in omnibus subderetur; itaque homo in omnibus interna pace, rectitudine et sanctitate frueretur; unde de nulla re inordinatam tristitiam, iram, concupiscentiam, aliamve turbidam passionem concepisset, atque hanc justitiam et integritatem Adam, si non peccasset, in posteros transfudisset. De justitia originali vide Molinam, Pererium, Aretinum et alios.
Dico tertio, in corpore hominis proprie non est imago Dei, sed tamen in eo relucet quodammodo et resplendet, quia scilicet corpus hominis est imago mentis: recta enim statura, et vultus in coelum erectus, indicat animum corporis rectorem coelesti satum origine, Deique similem, aeternitatis et divinitatis capacem, superna spectare et ambire debere. «Si enim tanti vitrum, quanti margaritum?» si tale est corpus, qualem decet esse animam? ita S. Augustinus, lib. VI De Gen. ad litt. cap. XII, et Bernardus, serm. 24 in Cantica. Recta ergo statura admonetur homo, sibi non esse sectanda terrena, uti faciunt pecora, quorum voluptas omnis ex terra est: unde in ventrem cuncta pecora prona et prostrata sunt; hinc Poeta:
Pronaque cum spectent animalia caetera terram,
Os homini sublime dedit, coelumque tueri
Jussit, et erectos ad sidera tollere vultus.
Coelo ergo nati, coelo creati sumus: hic finis, hic scopus noster: ab hoc si aberremus, frustra homines sumus, frustra coelum solemque suspeximus; satius foret bruta aut saxa fuisse: sin assequamur, terque quaterque beati. Hic ergo nobis, aeque ac S. Bernardo, perennis sit stimulus ad vitam puram et sanctam: Bernarde, dic quare hic? cur coelum suspicis? cur animam rationalem et immortalem accepisti?
In caeteris creaturis est vestigium quoddam Dei. Dico quarto, in caeteris creaturis non est imago, sed quoddam quasi vestigium Dei, Deum repraesentans, sicut effectus suam causam repraesentat. Consideranti enim earum naturam, actionem, dispositionem, determinationem, et mirabilem omnium inter se consociationem et ordinem, patet, eas divina ratione et sapientia conditas esse et conservari.
Moralis: ratio traditur, quare homo gestet imaginem Dei. Moraliter, voluit Deus omnia esse hominis, hominem vero esse Dei, quasi peculium, ideoque eum obsignavit sigillo suae imaginis, eoque tenacissimo et indelebili, ut homo seipsum intuens, quasi in imagine Deum creatorem suum agnoscat, sciatque quanto debito et quam arcto vinculo illi sit obstrictus. Homo enim gestat Dei imaginem: primo, ut filius sui patris, cui debet amorem et pietatem; secundo, ut mancipium domini sui, quem timere ac revereri debet; tertio, ut miles sui ducis et imperatoris, cui fidem et obedientiam praestare oportet; quarto, denique, ut minister et dispensator bonorum heri et domini sui, cui rectum usum creaturarum, quae dispensationi ejus commissae sunt, exhibere debet, ad perennem Domini Deique sui laudem et gloriam. Denique, si crimen est laesae majestatis regis imaginem violare, quale crimen erit Dei imaginem sibi insitam foedare peccato et polluere?
«Et praesit» — Dominium hominis. ET PRAESIT. — Hebraice וירדו veiirdu, id est et praesint, sive dominentur, scilicet tam Adam, quam Eva eorumque posteri. Est ergo homo, animal imperio natum.
Audi S. Basilium hom. 10 Hexam.: «Animal itaque es, o homo, imperio natum. Ecquid miseram hanc affectuum servis servitutem! ecquid te dedis peccato in vile mancipium? cur tuapte sponte mancipem te et captivum constituis diaboli? Jussit te Deus in creaturis principem locum tenere; et ecce tanti principatus dignitatem a te excutis et repellis.»
Quale dominium habuerit homo in statu innocentiae in creaturas. Nota primo: Homo in statu innocentiae perfectum habuit dominium in omnia animalia, idque partim ex scientia et prudentia naturali, qua sciebat quomodo domanda, cicuranda et tractanda essent singula; partim ex peculiari providentia Dei. Decebat enim, ut, quamdiu caro hominis spiritui, et spiritus Deo, tamdiu et animalia homini, quasi domino suo obedirent. Porro hoc dominium index est magnae dignitatis hominis. Audi S. Ambrosium, initio lib. VI Hexam.: «Videbatur elephantis nihil habere natura procerius atque robustius, nihil terribilius leone, nihil saevius tigride: verum haec serviunt homini, et naturam suam humana institutione deponunt; obliviscuntur quod nata sunt; induuntur quod jubentur. Quid multa? docentur ut parvuli, serviunt ut famuli, adjuvantur ut infirmi, verberantur ut timidi, corriguntur ut subditi: in mores transeunt nostros, quoniam motus proprios perdiderunt.»
Adverte: In statu innocentiae, obedientia animalium fuisset quasi politica: debuissent enim ipsa imperium hominis sensu aliquo percipere, ut ei obedirent. Denique tunc homo homini quoque dominatus fuisset, dominatione non servili, sed civili, qualis est inter angelos. Ita S. Augustinus, lib. XIX De Civit. cap. XIV.
Quomodo jam tum naturae dominium? Nota secundo: Mansit in homine hoc dominium post peccatum, ut patet Gen. IX, 1; hinc jure naturae, cuique homini licita est silvestrium animalium venatio, aeque ac piscium piscatio. Verum per peccatum multum imminutum est hoc dominium, idque maxime circa animalia extrema, scilicet maxima, ut leones, et minima ac vilissima, uti culices, pulices, etc. Illud tamen recuperarunt quidam viri sanctissimi, qui ad innocentiam primaevam quam proxime accesserunt; uti Noe in omnia animalia arcae, Elisaeus in ursos, Daniel in leones, Paulus in viperam, S. Franciscus in pisces et aves, quibus concionabatur, imperium obtinuit.
Tropologice, homo praeest piscibus, quando dominatur gulae et libidini: avibus, cum dominatur ambitioni: reptilibus, cum dominatur avaritiae: feris, cum dominatur irae; ita Origenes, Chrysostomus, Eucherius.
Versus 27: Masculum et Feminam Creavit Eos
AD IMAGINEM DEI CREAVIT ILLUM. — «Dei,» id est Christi, qui est Deus: ad Christi enim imaginem specialiter creatus est homo; hoc enim est quod dicitur Rom. VIII: «Quos praescivit et praedestinavit conformes fieri imagini Filii.» Verum imago Christi est supernaturalis gratiae et gloriae: hic autem agitur primario de imagine naturali. Est ergo hic enallage personae frequens apud Hebraeos. Deus enim de se quasi de alio aliquo, in tertia persona loquitur.
27. MASCULUM ET FEMINAM CREAVIT EOS. — Hinc inepte novator quidam in Francia nuper asseruit, Adamum creatum esse hermaphroditum, fuisseque tam feminam, quam masculum. Sic et Plato in Symposio censuit primos homines fuisse androgynos. Verum insulse hoc dicitur: non enim dicit Scriptura, creavit eum, sed eos, scilicet Adamum et Evam: puta Adamum creavit masculum, Evam vero feminam. Unde patet haec per anticipationem dici. Necdum enim Moses descripsit creationem Evae, licet ipsa hoc eodem sexto die sit facta; hanc enim reservat in cap. II, 22. Aeque insulsum est, quod tradunt aliqui Hebraei, et Franciscus Georgius tom. I, prob. 29, scilicet, Adam et Evam a Deo creatos esse ita, ut in lateribus sibi invicem cohaerent, essentque quasi unum, sed postea Deum eos ab invicem separasse; hoc enim repugnat cap. II, 18, ut ibi ostendam.
Versus 28: Crescite et Multiplicamini
28. CRESCITE ET MULTIPLICAMINI. — Ex hisce verbis liquet Adamum et Evam in aetate et statura perfecta, atque ad generandum apta, puta juvenili, aut virili conditos esse. Volunt Haeretici, hic singulis hominibus a Deo praecipi generationem usumque matrimonii. Sed si ita est, ergo Christum Dominum (ut alios viros sanctissimos taceam) primum hujus legis violatae reum peragant oportet. Et sane, si quod hic est praeceptum, id non singulis hominibus, sed toti speciei, id est omnibus hominibus, in communi datur, ne sinant speciem humanam intermori: ita D. Thomas. Verum dico nullum hic esse praeceptum. Idem enim dixit Deus piscibus vers. 22, quibus utique legem non tulit. Tantum ergo hic Deus benedicit homini, ut patet ex ipsis ejus verbis; hoc est, usum matrimonii inter homines probat, eisque virtutem et foecunditatem indit, ut per maris et feminae conjunctionem, uti caetera animalia, sibi simile procreent, itaque se suamque speciem conservent ac propagent. Ita S. Chrysostomus, Rupertus, et Augustinus, lib. XXI De Civit. cap. XXII, Pererius, Oleaster, Vatablus et alii.
Nomen Adam continet quatuor plagas mundi. ET REPLETE TERRAM. — Hujus rei symbolo, ait S. Augustinus tract. 9 in Joan., quatuor mundi plagae, per sui litteras initiales, in nomine Adam graece continentur. Adam enim, si initiales exponas, idem est quod ἀνατολή, δύσις, ἄρκτος, μεσημβρία, id est Oriens, Occidens, Aquilo, Meridies; ut significaretur ex Adam nascituros esse homines, qui quatuor mundi partes incolerent et replerent.
Subjicite eam, — expulsis, vel domitis cunctis feris eam inhabitate et colite, ejusque decore et fructibus vos pascite ac fruimini.
Dominamini. — Hebraeum רדו redu, est ambiguum. Si enim illud deducas a רדה rada, significat dominamini; sin a ירד iarad, significat descendite, q. d. Si praecepto meo parueritis, dominabimini cunctis animalibus: si non, dominio vestro excidetis, uti factum deplorat Psaltes Ps. XLVIII, 15. Ita Delrio. Verum hic sensus subtilior est, quam solidior; patet enim hic tantum de benedictione et dominio hominis agi, idque tantum significat redu, quando cum bet construitur, uti hic fit. Redu ergo hic idem est quod dominamini.
Versus 29: Ecce Dedi Vobis Omnem Herbam in Escam
29. ECCE DEDI VOBIS OMNEM HERBAM IN ESCAM. — Dedi, id est do: Hebraei enim utuntur praeterito, pro praesenti, quo carent. Hinc communior Patrum et Doctorum sententia est, homines usque ad diluvium in cibo ita frugales fuisse, ut herbis et fructibus vescerentur, carnibus vero, aeque ac vino, abstinerent, idque non ob aliquod Dei praeceptum, sed ob religionem quamdam inde natam, quod necdum Deus carnium et vini usum expresse et diserte concessisset, ut patet Gen. IX, vers. 3 et 21. Haec ecce simplex patrum frugalitas vitam eis non minuit, sed auxit, vixerunt enim tunc ad 900 annos. Pulchre de hac prisca frugalitate Boetius, lib. II de Consolatione, metro 5:
Felix nimium prior aetas,
Contenta fidelibus arvis,
Nec inerti perdita luxu,
Facili quae sera solebat
Jejunia solvere glande.
Et Ovidius, lib. I Metamorph., de priscis patribus ita canit:
Fraga legebant,
Cornaque, et in duris haerentia mora rubetis,
Et quae deciderant patula Jovis arbore glandes.
De hac re plura dicam cap. IX, 3, 2.
Versus 31: Viditque Deus Cuncta Quae Fecerat, et Erant Valde Bona
Cur de homine non dicitur, et vidit Deus quod esset bonum. Quaeres cur, cum post singula creationis opera dicatur: «Et vidit Deus quod esset bonum,» illud omittatur post creationem hominis? Respondeo: Causa prima est, quia in homine finitur rerum creatio, qua finita et perfecta complexione omnia complectens dicit Moses: «Viditque Deus cuncta quae fecerat, et erant valde bona;» quae complexio ad hominem maxime spectat, tum quia ejus creationem fusius caeteris immediate ante descripserat; tum quia homo est finis, complexio, nodus et centrum omnium creaturarum: propter hominem enim omnia creata sunt, et homo omnis creaturae est dominus, participium, nexus et vinculum. Quare ne bis idem immediate repeteret Moses, prius omisit, illudque in posteriori intellexit, ut significaret omnia in homine, et propter hominem, uti creata sunt, sic et bona esse a bono hominis creatore. Ita Pererius.
Qui et addit, idcirco addi hic to valde, quod in caeteris omittitur, quia bonum hominis praestat bona caeterorum, praesertim quia per hominem, puta Jesum Christum, creaturae omnes erant deificandae: deificata enim Christi humanitate, una quoque omnes creaturae, quae in ea continentur, mirabiliter sunt deificatae.
Duas alias causas affert S. Augustinus, lib. III De Genesi ad litter. cap. XXIV, scilicet secundam: Quia, ait, homo nondum erat perfectus: nondum enim erat in paradiso constitutus; vel quia, postquam ibi constitutus est, illud ipsum pariter praetermissum est hinc; tertiam subdit, quia praesciebat Deus hominem peccaturum, nec in suae imaginis perfectione mansurum, q. d. Noluit eum dicere natura bonum, quem praesciebat culpa sua fore malum.
Quartam causam dat S. Ambrosius, lib. De Paradiso, cap. X: Deus, ait, noluit soli Adae ante formationem Evae dicere, «quod esset bonum,» ne videretur sibi contrarius; nam cap. II, 18, dicit: «Non est bonum hominem esse solum, faciamus ei adjutorium simile sibi.» Igitur quia bonum generis humani, puta foecunditas et propagatio, pendebat ex Eva, hinc Deus ante ejus formationem noluit de solo Adam dicere, «quod esset bonum.» «Maluit enim,» ait, «plures esse quos salvos facere posset, et quibus donare posset peccatum, quam unum solum Adam qui liber esset a culpa.»
Quinta causa est moralis, scilicet ut significaret hominem esse liberi arbitrii, quo caetera creata carent: unde habeat duntaxat bonitatem entis, sive naturalem; homo vero, quia liber, majorem habet bonitatem virtutis, sive moralem. Ut ergo indicaret hominis bonitatem moralem, quae praecipua est, pendere ex usu liberi ejus arbitrii, noluit ante eum dicere de illo, quod esset bonum. Hanc causam assignant S. Augustinus, S. Ambrosius et alii.
31. VIDITQUE DEUS CUNCTA QUAE FECERAT, ET ERANT VALDE BONA. — S. Augustinus, lib. I De Gen. contra Manich. cap. XXI: «Cum de singulis ageret, ait, dicebat tantum: Vidit Deus quia bonum est; cum autem de omnibus diceretur, parum fuit dicere, Bona, nisi adderetur et valde. Si enim singula opera Dei cum considerantur a prudentibus, inveniantur habere laudabiles mensuras, et numeros, et ordines, in suo quaeque genere constituta, quanto magis omnia simul, id est ipsa universitas, quae istis singulis in unum collatis completur. Omnis enim pulchritudo quae partibus constat, multo est laudabilior in toto quam in parte.» Et mox: «Tanta est vis et potentia integritatis et unitatis, ut quae bona sunt, tunc multum etiam placeant, cum in universum aliquod conveniunt atque concurrunt. Universum autem ab unitate nomen accepit.»
Novem rationes pulchritudinis mundi.
Nota: Mira est mundi rerumque creatarum pulchritudo.
Primo, ex rerum varietate. Ob rerum varietatem; aliae enim sunt incorporeae, ut angeli, iique in varias species, hierarchias et choros distributi, suntque plurimi, et pene innumeri; aliae sunt corporeae: rursum harum aliae sunt incorruptibiles, ut caeli et sidera; aliae corruptibiles, eaeque duplices, scilicet inanimes, et animatae; rursum animatae, aliae sunt plantae, aliae animalia, aliae denique sunt partim corporeae, partim incorporeae, ut homines. Jam quanta est varietas hominum in forma et vultu, in ingressu, voce, ingenio, lingua, studiis, opificiis, moribus, legibus, institutis, religionibus.
Secundo, ex rerum ordine. Ob rerum omnium ordinem et aptissimam dispositionem: nobiliores enim summum mundi tenent locum, ignobiliores infimum, mediae medium, eaeque per superiores aguntur, servantur et reguntur.
Tertio, ex rerum universitate. Ob rerum plenitudinem et universitatem: in mundo enim sunt omnia tripliciter: primo, secundum generales gradus rerum, qui quatuor sunt: esse, vivere, sentire et intelligere; secundo, secundum cujuslibet horum graduum genera omnia, et species subalternas; tertio, quod nihil uspiam sit, nihilque factum sit a Deo quod non in mundo contineatur, ad eumque pertineat.
Quarto, ex rerum connexione. Ob partium omnium inter se arctam miramque connexionem, non modo secundum quantitatem, ut nihil sit usquam inane et vacuum; sed etiam in serie contextuque naturalium specierum, videlicet ut nulla sit interruptio, utque quaelibet pars aliis vicinis circumquaque aptissime et amicissime astricta et devincta sit.
Quinto, ex rerum antipathia et sympathia. Ob rerum inter se discordem concordiam, obque earum sympathiam et antipathiam. Talis antipathia est inter vitem et brassicam, inter ovem et lupum, felem et murem, aliasque res innumeras: sympathia est inter magnetem et ferrum, inter herbas mares et feminas, inter metalla varia, inter liquores, inter animalia.
Sexto, ex rerum proportione. Ob miram rerum omnium tum inter se, tum cum toto mundo proportionem: haec enim similis est proportioni et pulchritudini humani corporis, quae ex concinna membrorum omnium compositione consurgit, quo fit, ut sicut homo est parvus mundus, ita mundus sit magnus quidam homo.
Septimo, ex optima mundi administratione. Ob divinam optimamque mundi administrationem: primo, quod Deus singulis rebus etiam vilissimis quaecumque vel necessaria, vel opportuna erant ad vitam cujusque tuendam, finemque consequendum, sapientissime ac liberalissime comparavit; secundo, quod singulas, etiam ratione et sensu carentes, ad finem suum dirigat, quodque ejus ductu illae ad finem suum perveniant, perinde ac si actiones et fines suos cognoscerent et intenderent, ut clare patet in avibus dum nidos construunt, in motu solis, coelorum, ventorum, etc.; tertio, quod singulas ex aequo ita temperet, ut vires suas vicissim frangendo et sese corrumpendo, mundo sibique non sint exitio, sed saluti et ornamento; quarto, quod singulae publicum bonum privato praeferant, ut cum corpus grave ascendit sursum, ut vacuum impediat. Quocirca S. Augustinus, epist. 28, citans illud Isaiae XL, juxta Septuaginta: «Qui profert ad numerum,» vel numerose, «saeculum,» docet mundum esse musicam suavissimam modulatoris Dei, quae ex variis et contrariis rebus, quasi sonis et tonis oppositis conflata, concentum et harmoniam edit admirabilem. Idem, lib. XI De Civit. cap. XVIII, ait in hoc mundo Deum fecisse tam diversa, «ut ordinem,» ait, «saeculorum tanquam pulcherrimum carmen, ex quibusdam quasi antithetis honestaret.»
Octavo, quia omnia serviunt homini. Quod omnes res mundi ad hominis utilitatem compositae sint: aliae enim pertinent ad vitae humanae necessitates et commoditates; aliae ad varias hominum oblectationes: aliae sunt morborum remedia et sanitatis praesidia: multae ad exemplum et imitationem sunt propositae: omnes conducunt ad scientiam rerum, et maxime ad Dei notitiam, amorem et religionem concipiendam.
Nono, quia mala ordinantur in bonum. Quod mala omnia in mundo Deus ordinat in bonum: mala enim poenae ordinat ad castiganda mala culpae; mala culpae absolute mala et peccata sunt: tanta est tamen Dei bonitas, sapientia et potentia, ut ea ordinet ad bonum vel clementiae et misericordiae suae, ea condonando, vel justitiae et vindictae suae, puniendo ea poenis praesentibus et aeternis: ita Pererius.
Apte ergo S. Bernardus, serm. 3 De Pentecost.: «Tria, ait, in magno hujus mundi opere cogitare debemus, videlicet quid sit, quomodo sit, ad quid sit constitutus. Et in esse quidem rerum, inaestimabilis potentia commendatur, quod tam multa, tam magna, tam multipliciter, tam magnifice sunt creata. Sane in modo ipso sapientia singularis elucet, quod haec quidem sursum, haec vero deorsum, haec in medio ordinatissime sint locata. Si vero ad quid sit factus mediteris, occurrit tam utilis benignitas, tam benigna utilitas, quae etiam ingratissimos quosque multitudine et magnitudine beneficiorum possit obruere. Potentissime siquidem ex nihilo omnia, sapientissime pulchra, benignissime utilia sunt creata.» Et S. Augustinus in Sent., Sent. 141: «Tria, ait, maxime nobis scienda de conditione creaturae oportuit intimari: quis eam fecerit, per quid fecerit, quare fecerit. Dixit Deus, ait: Fiat lux, et facta est lux, et vidit Deus lucem quod bona esset. Nec auctor excellentior est Deo, nec ars efficacior est Dei verbo, nec causa melior est, quam ut bonum creetur a bono.» Et Sent. 440: «Nullum, ait, Deus vel angelorum vel hominum crearet, quem malum futurum esse praescisset, nisi pariter nosset, quibus eos usibus bonorum commendaret, atque in ordinem saeculorum, quasi pulcherrimum carmen, etiam ex quibusdam pulcherrimis antithetis honestaret.» Hoc est carmen, hic liber mundi.
Quare S. Antonius cuidam roganti, quomodo in eremo sine libris vivere posset? respondit: «Meus liber, o Philosophe, est natura rerum a Deo conditarum, quae quotiescumque mihi libuerit, libros ipsius Dei ad legendum suppeditat.» Ita refert Socrates, lib. IV Hist. cap. XVIII.
Denique Philo, lib. De Plantatione Noe, sub finem, docet Dei operibus nihil deesse, nisi justum eorum aestimatorem et encomiasten. «Fertur, ait, fabula a sapientibus viris ad posteros per manus tradita: est autem talis. Olim cum totum mundum opifex absolveret, quemdam e prophetis rogavit numquid desideraret nondum creatum, sive in terra et aqua, sive in aere, aut coelo. Respondit ille esse quidem perfecta et plena utique omnia, unum tamen se requirere, laudatorem horum sermonum, qui in rebus omnibus, vel quod minimum obscurissimumque videtur, non tam laudet quam enarret. Ipsam enim enarrationem operum Dei, sufficientissimam esse laudem, nullo egentem auctario.»
Denique S. Basilius, homil. 4 Hexam.: «Universa haec mundi moles, ait, perinde est ac liber litteris exaratus, palam contestans ac depraedicans gloriam Dei, illiusque augustissimam majestatem, arcanam alioqui et invisibilem, abunde enuntians tibi intellectili creaturae. Coeli enim enarrant gloriam Dei, et opera manuum ejus annuntiat firmamentum,» Psalm. XVIII, vers. 1.