Cornelius a Lapide

Genesis III

Talaan sa mga Sulod

Katingbanan sa Kapitulo

Gitintal sa bitin si Eva; nakasala siya uban ni Adan: busa sa bersikulo 8, gibadlong sila sa Dios. Ikatulo, sa bersikulo 14, gitunglo sa Dios ang bitin, ug gisaad si Kristo nga Manunubos. Ikaupat, si Eva ug si Adan, sa bersikulo 16, gihukman sa mga kahago, mga kasakit, ug kamatayon. Ug sa katapusan, sa bersikulo 23, gipapahawa sila sa paraiso, ug gibutang sa atubangan niini ang magbalantay nga Kerubin uban ang espada nga nagdilaab.

Teksto sa Vulgata: Genesis 3:1-24

1. Apan ang bitin mas maliputon kay sa tanang mga mananap sa yuta nga gibuhat sa Ginoong Dios. Miingon kini sa babaye: "Nganong nagsugo ang Dios kaninyo nga dili kamo mokaon sa tanang kahoy sa paraiso?" 2. Ug mitubag ang babaye kaniya: "Sa bunga sa mga kahoy nga anaa sa paraiso mokaon kami: 3. apan sa bunga sa kahoy nga anaa sa tunga sa paraiso, nagsugo kanamo ang Dios nga dili kami mokaon, ug nga dili namo kini hikapon, basin pa ug mamatay kami." 4. Ug miingon ang bitin sa babaye: "Dili, dili kamo mamatay." 5. "Kay nasayod ang Dios nga sa bisan unsang adlaw nga mokaon kamo niini, mabuksan ang inyong mga mata: ug mahisama kamo sa mga dios, nahibalo sa maayo ug daotan." 6. Ug nakita sa babaye nga ang kahoy maayo nga kan-on, ug matahom sa mga mata, ug makapahimuot nga tan-awon: ug mikuha siya sa bunga niini, ug mikaon: ug mihatag sa iyang bana, nga mikaon usab. 7. Ug nabuksan ang mga mata nilang duha: ug sa nasayran nila nga hubo sila, nagtahi sila og mga dahon sa higera, ug naghimo og mga tapis alang sa ilang kaugalingon. 8. Ug sa pagkadungog nila sa tingog sa Ginoong Dios nga naglakaw sa paraiso sa hangin sa hapon, nagtago si Adan ug ang iyang asawa gikan sa nawong sa Ginoong Dios, taliwala sa mga kahoy sa paraiso. 9. Ug gitawag sa Ginoong Dios si Adan, ug miingon kaniya: "Hain ka?" 10. Ug miingon siya: "Nadungog ko ang Imong tingog sa paraiso; ug nahadlok ako, kay hubo man ako, ug nagtago ako." 11. Ug miingon Siya kaniya: "Kinsa bay nagsulti kanimo nga hubo ka, gawas kon mikaon ka sa kahoy, nga akong gisugo kanimo nga dili mo kan-on?" 12. Ug miingon si Adan: "Ang babaye, nga Imong gihatag kanako nga akong kauban, mihatag kanako sa kahoy, ug mikaon ako." 13. Ug miingon ang Ginoong Dios sa babaye: "Nganong gibuhat mo kini?" Mitubag siya: "Gilimbongan ako sa bitin, ug mikaon ako." 14. Ug miingon ang Ginoong Dios sa bitin: "Tungod kay gibuhat mo kini, tinunglo ka taliwala sa tanang mga kahayopan, ug mga mananap sa yuta: sa imong dughan magkamang ka, ug yuta ang imong kan-on sa tanang mga adlaw sa imong kinabuhi. 15. Ibutang ko ang pagdinumtanay tali kanimo ug sa babaye, ug sa imong kaliwat ug sa iyang kaliwat: dugmokon niya ang imong ulo, ug mag-atang ka sa iyang tikod." 16. Sa babaye usab miingon Siya: "Padaghanon ko ang imong mga kasakit ug ang imong mga pagpanamkon: sa kasakit manganak ka og mga anak, ug ilalom sa gahom sa imong bana ikaw maanaa, ug siya magmando kanimo." 17. Ug kang Adan miingon Siya: "Tungod kay namati ka sa tingog sa imong asawa, ug mikaon ka sa kahoy, nga akong gisugo kanimo nga dili mo kan-on, tinunglo ang yuta sa imong buhat: uban sa kahago ug kabudlay mokaon ka niini sa tanang mga adlaw sa imong kinabuhi. 18. Mga tunok ug mga sapinit ang moturok alang kanimo; ug mokaon ka sa mga tanom sa yuta. 19. Sa singot sa imong nawong mokaon ka og tinapay hangtod nga mobalik ka sa yuta, diin gikuha ka: kay abog ikaw, ug sa abog ikaw mobalik." 20. Ug ginganlan ni Adan ang iyang asawa og Eva: kay siya man ang inahan sa tanang buhi. 21. Ug gibuhat sa Ginoong Dios alang kang Adan ug sa iyang asawa ang mga sinina nga panit, ug gisul-oban sila. 22. Ug miingon Siya: "Tan-awa, si Adan nahimong sama sa usa kanato, nahibalo sa maayo ug daotan: busa karon, basin pa ug ituy-od niya ang iyang kamot, ug mokuha usab sa kahoy sa kinabuhi, ug mokaon, ug mabuhi sa walay katapusan." 23. Ug gipagawas siya sa Ginoong Dios gikan sa paraiso sa kalipay, aron sa pagtikad sa yuta diin gikuha siya. 24. Ug gipapahawa Niya si Adan: ug gibutang sa atubangan sa paraiso sa kalipay ang mga Kerubin, ug espada nga nagdilaab, nga naglisoliso, aron pagbantay sa dalan sa kahoy sa kinabuhi.

Bersikulo 1: Ang bitin mas maliputon kay sa tanang buhing binuhat

Mahimo kini, sa ikaduha, nga hubaron gikan sa Hebreohanon ingon nga: ang bitin naglukot ug nagpilo sa daghang mga likoliko ug lingi; kay ang Hebreohanong pulong nga aram nagpasabot usab niini: busa ang aramim maoy ngalan alang sa mga tapok sa binugkos nga mga uhay; kay kining mga likoliko mga timaan sa sulodng pagkamaliputon sa bitin, nga pinaagi niini giputos ug gilimbongan niya ang tawo.

Una, gisabot ni Cajetan nga ang "bitin" mao ang yawa, nga nagtintal kang Eva dili pinaagi sa gawas nga tingog, kondili pinaagi lamang sa sulod nga sugyot.

Ikaduha, si Cirilo sa iyang Libro III Batok kang Juliano, ug si Eugubino sa iyang Cosmopoeia, naghunahuna nga ang demonyo dinhi wala moangkon og tinuod nga bitin, kondili ang dagway ug porma lamang sa bitin: sama ra sa dihang ang mga anghel moangkon og lawas sa tawo, dili tinuod ang ilang giangkon, kondili usa ka binuhat gikan sa hangin, nga may dagway sa tinuod nga lawas sa tawo.

Apan ang tanang uban nga mga magtutudlo nagtudlo nga kini usa ka tinuod nga bitin; kay giingon dinhi nga kini mas maliputon kay sa tanan -- dili mga anghel, kondili mga buhing binuhat -- diin ang maliputon nga yawa, nakakita nga kini kinaiyanhon nga maliputon ug maalam, angay nga misulod, ug sa baba niini, ingon og usa ka instrumento nga gipalihok, gihapak, ug gimodulado sa usa ka tuyo, naghulma siya og tingog sa tawo sa labing maayo niyang mahimo. Mao kini ang giingon ni San Crisostomo, Procopio, ug San Agustin sa Libro XIV sa Siyudad sa Dios, kapitulo 20.

Ang uban naghunahuna, matod sa Magtutudlo sa mga Sentensiya sa Libro II, distinksyon 6, nga kining yawa mao si Lucifer, nga unang nagtintal kang Adan ug nakadaog; gitintal usab niya ang ikaduhang Adan, nga mao si Kristo, apan gibuntog siya Niini, ug gitambog sa impiyerno.

Angay nga gitintal sa yawa si Adan sa dagway dili sa karnero, dili sa asno, kondili sa bitin. Una, kay ang bitin kinaiyanhon nga maliputon; ikaduha, kay kinaiyanhon kini nga kontra sa tawo ug nagbanhig kaniya, aron sa pagpaak kaniya sa tago; ikatulo, kay kinaiya sa bitin ang pagkamang, ang pagsabwag sa hilo, ang pagpatay sa tawo -- ug mao kini ang gibuhat sa yawa; ikaupat, kay ang bitin nagsandig sa yuta sa iyang tibuok lawas: mao nga si Adan, pinaagi sa pagtuo sa bitin ug sa yawa, nahimong bug-os nga hayopnon ug yutan-on, nga walay laing gitinguha gawas sa mga butang sa yuta.

Busa si San Agustin, sa Libro XI sa Larawanon nga Kahulogan sa Genesis, kapitulo 28, nagtudlo nga ang yawa naandan sa paggamit sa dagway sa mga bitin aron paglimbong sa mga tawo, kay pinaagi niini gilimbongan niya si Adan ug si Eva, ug nakita niya nga kining limbong milampos alang kaniya. Sa samang rason si Ferecides sa Siros miingon nga ang mga demonyo gitambog gikan sa langit ni Jupiter, ug ang ilang pangulo gitawag og Ophioneus, nga mao, "ang biniting usa."

Sa tropologiya: "Ang yawa," matod ni San Agustin, "nagtintal ingon og usa ka leon, nagtintal ingon og usa ka dragon;" kay, sumala ni San Gregorio sa kapitulo 1 ni Job, "sa Iyang matinud-anong sulugoon gipadayag sa Ginoo ang tanang mga laraw sa maliputon nga kaaway, nga mao, nga nagsakmit pinaagi sa pagdaogdaog, naglimbong pinaagi sa paglaraw, naghadlok pinaagi sa pagpanghulga, nagdani pinaagi sa pagdayeg, nagbungkag pinaagi sa pagkawalay paglaom, ug naglimbong pinaagi sa pagsaad."

Gilista ni San Bernardo ang mga matang ug mga paagi sa pagtintal: "Ang pagtintal," matod niya, "may daghang matang: ang usa maoy mapilit, nga walay kaulaw nga nagpugos; ang lain maoy maduhaduhaon, nga nagputos sa hunahuna sa gabon sa kawalay kasiguroan; ang ikatulo maoy kalit, nga nag-una sa paghukom sa katarungan; ang ikaupat maoy tinago, nga nakaikyas sa pagkasunod-sunod sa pagpamalandong; ang ikalima maoy mapintas, nga milabaw sa atong kusog; ang ikaunom maoy malimbongon, nga nagdani sa hunahuna; ang ikapito maoy makalibog, nga nabababagan sa nagkalainlaing mga dalan."

Timan-i: Wala mahadlok si Eva sa pagtan-aw sa bitin, kay ingon nga ginang sa mga mananap sigurado siya nga walay makasamad kaniya. Mao kini ang giingon ni San Crisostomo, Homiliya 16.

Moingon ka: unsaon nga wala siya mahadlok bisan gamay sa pagsulti niini? Mitubag una sila: si Josefo ug San Basilio (nga maoy opinyon usab ni Platon sa Politikus) miingon nga sa paraiso ang tanang mga buhing binuhat adunay gahom ug katakos sa pagsulti. Gidugang ni San Efrem, gikutlo ni Bar Salibi sa Libro I sa Bahin sa Paraiso, nga ang gahom dili lamang sa pagsulti kondili usab sa pagsabot gihatag dinhi sa Dios sa bitin sa usa ka panahon, ug gipamatud-an niya kini gikan sa mga bersikulo 1 ug 13. Apan kini mga paradoxa.

Ikaduha, si Procopio, si Cirilo (gikutlo sa ibabaw), si Abulense, ug si Pererio mitubag nga wala pa mahibalo si Eva nga ang gahom sa pagsulti iya lamang kinaiyanhon sa tawo. Apan kini dili angay sa hingpit nga kahibalo nga gihuptan ni Eva ug ni Adan.

Busa mitubag ako: Nahibalo si Eva nga ang bitin dili kinaiyanhon nga makasulti; busa natingala siya sa pagsulti niini, ug nagduda -- sumala sa tinuod -- nga kini gibuhat pinaagi sa labaw nga gahom, nga mao, balaan, anghelikanhon, o demonyo-anon; wala siyay kahadlok, kay wala pa siya makasala, ug nahibalo siya nga anaa siya sa pag-atiman sa Dios. Mao kini ang giingon ni San Tomas, Unang Bahin, Pangutana 94, artikulo 4. Busa: "Sa maalamon walay wala damha: ang mga bata ug ang mga buangbuang mahibulong sa tanan, ingon og bag-o."

Naghunahuna si Eugubino nga kining bitin usa ka basilisko, nga maoy hari sa mga bitin. Naghunahuna si Delrio nga usa kini ka bibora; si Pererio usa ka scytale, kay sa iyang gidak-on ug katahom sa iyang likod nagpabilin ang mga nagtan-aw nga natingala. Apan sa kining butang walay kasiguroan. Dugang pa, ang scytale ug ang basilisko adunay mangtas nga kinaiya; apan kining bitin mas maliputon kay sa tanang buhing binuhat; kay misulod kaniya ang demonyo dili alang sa pagsabwag og hilo, kondili alang sa paglimbong. Lagmit, sumala sa giingon sa daghan, nga mao kini ang binuhat nga kasagarang gitawag og serpens (bitin), kay nagkamang; ug coluber (halas), kay nagpuyo sa mga landong; ug anguis, kay nangita og mga suok ug mga taguanan. Kay kini gitawag og "bitin" nga walay dugang: ang uban ginganlan uban ang dugang, sama sa mga bitin nga basilisko, bitin nga kalayo, ug uban pa, o sa ilang kaugalingong mga ngalan -- mga bibora, cerastes, amphisbaena, aspid, ug uban pa. Kining bitin usab ang labing maliputon sa tanan, ug nagkamang nga bug-os nga napaod sa iyang lawas, nga giingon bahin niining bitin sa bersikulo 14. Busa dili lagmit ang giingon ni Beda, ni Dionisio nga Kartuhano, sa Eskolar nga Kasaysayan, ug ni San Buenaventura (sa Libro II, distinksyon 21), ug ni Bisente sa iyang Salamin sa Kasaysayan, dinhi: nga kining bitin usa ka dragon, nagtindog sa mga tiil, uban ang nawong sa dalaga, ang likod naggilak sa nagkalainlaing kolor sama sa balangaw, aron sa pagdani kang Eva sa kahingangha, ug nga naandan kini sa paglakaw nga tul-id. Kay kini usa unta ka makalilisang nga bitin, nga wala buhata sa Dios sa sinugdanan sa kalibotan, ug diin busa dayon unta mahadlok ug modagan si Eva.

'Nganong nagsugo ang Dios kaninyo'

Gihubad usab kini sa ingon sa Septuaginta. Dinhi maliputon nga gisulay sa bitin ang paggun-ob sa tuyo sa sugo, aron ibagsak ang sugo mismo, ingon og moingon: Walay makita nga matarong nga rason o hinungdan nganong gidili sa Dios ang pagkaon niining kahoy; busa wala Niya tinuod ug seryoso kini nga gidili; kondili ang Iyang giingon -- "Dili kamo mokaon niini" -- giingon Niya sa kataw-anan ug duladula. Gipamatud-an sa bitin ang nag-una gikan sa kapuslanan mismo sa kahoy, nga nag-ingon sa bersikulo 5: "Kay nasayod ang Dios nga sa bisan unsang adlaw nga mokaon kamo niini, mabuksan ang inyong mga mata, ug mahisama kamo sa mga dios, nahibalo sa maayo ug daotan."

Timan-i: Alang sa "nganong" ang Hebreohanon adunay aph ki, nga sa literal nagpasabot og "mao ba gayod?" o "tinuod ba gayod?"; ug, sumala sa gihubad sa Caldeo, "tinuod ba nga miingon (nagsulti) ang Dios: Dili kamo mokaon sa bisan unsang kahoy sa tanaman?" Sa kining kahulogan mas klaro nga ang bitin wala mag-akusar sa Dios sa kapintas -- kay dayon unta mahadlok si Eva nianang pagpasipala -- kondili sa maliputon nga paagi, ingon og nagdayeg sa Dios, misulti sa ingon, ingon og moingon: Dili ako motuo nga ang Dios, nga hilabihan ka manggihatagon, tinuod ug bug-os nga nagdili niining kahoy, bisan tuod inyong gihunahuna. Kay nganong kasina man Siya kaninyo sa maong matahom ug mapuslanon nga bunga? Nganong limitahan ug bug-atan pa man Niya kamo? Kay ang kaayo supak sa kasina; busa sa Dios, nga labing maayo, walay bisan unsa nga kasina; mao kini ang gikanta ni Boecio: "Ang dagway sa kinatas-ang kaayo, gawasnon sa kasina." Mao usab ang gitudlo ni Platon sa Timaeus, ug ni Aristoteles sa Metapisika, Libro I, kapitulo 2, diin gikontra niya si Simonides, nga miingon nga gikasina sa Dios ang tawo sa dungog sa kaalam. Kay sa ingon, matod ni Aristoteles, ang Dios maguol ug busa masinahon: kay ang kasina maoy kaguol sa kaayo sa uban. Karon ang atong tighubad, nga nagsunod dili sa mga pulong kondili sa kahulogan, gihubad ang aph ki, uban sa Septuaginta, ingon og "nganong." Niining paghubad direkta nga mitubag ang tubag ni Eva, nga naglig-on ug nagpamatuod sa sugo sa Dios ingon nga seryoso ug bug-os, nga buot untang wagtangon sa bitin ingon og gisulti sa kataw-anan; ug busa kining paghubad nagtakdo sa nag-una.

Gikan niining Hebreohanong hugpulong nga aph ki makita nga ang bitin nag-una niining pangutana pinaagi sa ubang mga pulong, diin giandam niya ang dalan alang niini, bisan tuod gihilom kini ni Moises -- pananglitan, bahin sa kagawasan ug dignidad sa kinaiyanhon sa tawo, bahin sa obligasyon ug kadaghanon sa kinaiyanhon ug sobrenaturanhon nga mga sugo sa pagtuo, paglaom, ug gugma nga gipahamtang sa tawo, aron mahinapos niya gikan niini nga ang tawo dili na angay pa nga bug-atan niining bag-ong positibong sugo sa Dios. Mao kini ang giingon ni Procopio ug sa uban.

Sa tropologiya, si Abbot Hyperichius sa mga Kinabuhi sa mga Amahan miingon: "Ang bitin, nga naghunghong kang Eva, nagpapahawa kaniya sa paraiso. Busa kadtong nagsulti og daotan sa iyang isigkatawo sama niining bitin: kay naglaglag siya sa kalag sa nagpamati kaniya, ug wala magluwas sa iyang kaugalingon." Sa laing bahin, si San Bernardo, sa iyang libro Bahin sa Kinabuhi sa Mag-inusara, nagtudlo gikan niining teksto nga ang hingpit nga pagsunod kinahanglan nga "walay pagpili" -- nga mao, dili angay kini magpili kon unsa o nganong gisugo ang usa ka butang. "Si Adan," matod niya, "mitilaw alang sa iyang kaugalingong kadaot gikan sa gidili nga kahoy, gitudloan niadtong nagsugyot: Nganong nagsugo Siya, ug uban pa. Tan-awa ang pagpili nganong gisugo kini. Ug gidugang niya: Kay nasayod Siya nga sa adlaw nga mokaon kamo niini, mabuksan ang inyong mga mata, ug mahisama kamo sa mga dios. Tan-awa alang sa unsa kini gisugo, nga mao, nga dili kini motugotan sila nga mahimong mga dios. Nagpili siya, mikaon siya, nahimong masinupakon, ug gipapahawa sa paraiso. Busa gihinapos niya: ingon usab imposible sa kalibutanon nga 'masinabuton,' sa buotan nga nobisyo, sa maalamon nga magsusugod, nga magpabilin og dugay sa iyang selda, nga molahutay sa kongregasyon. Mahimong buang siya, aron mahimong maalamon; ug mao kini ang iyang tibuok pagpili: nga sa kining butang wala siyay pagpili." Tan-awa si Cassian, Komperensiya 12, ug Libro IV sa mga Instituto sa Pagbiya, mga kapitulo 10, 24, ug 25, ug si San Gregorio sa 2 Hari kapitulo 4, kansang kasabihan mao: "Ang tinuod nga masinupakon dili mosulay sa tuyo sa mga sugo ni magpili taliwala sa mga sugo; kay kadtong nagpasakop sa tanang paghukom sa iyang kinabuhi sa usa ka labaw, nagmalipayon lamang niini: nga gibuhat niya ang gisugo; kay kini lamang ang iyang giisip nga maayo: ang pagsunod sa mga sugo."

'Nga dili kamo mokaon sa tanang kahoy'

"Dili bisan usa," nga mao, "walay bisan usa," matod ni San Crisostomo, Ruperto, ug San Agustin sa Libro XI sa Larawanon nga Kahulogan sa Genesis, kapitulo 30 -- ingon og ang bitin nag-ingon nga ang Dios wala mohatag sa tawo sa bunga sa bisan unsang kahoy, ug busa nagbakak aron sa pag-akusar sa Dios sa kabangis. Apan kini sobra ka dayag ug baga nga bakak.

Ikaduha ug mas maayo: "dili sa tanang," ingon og moingon: Nganong gidili Niya ang bisan usa, nga mao ang kahoy sa kahibalo sa maayo ug daotan? Ikatulo ug labing maayo: ambiguo nga nagsulti ang yawa pinaagi sa bitin sumala sa iyang naandan, aron kining pangutana niya madawat ingon og alang sa tanang kahoy o sa usa lamang ka gidili nga kahoy; ug kini sa maliputon nga paagi, aron ipasabot nga walay labaw nga rason sa pagdili sa usa ka kahoy kay sa pagdili sa tanan: ug busa o ang tanan angay unta nga gidili, o walay bisan usa. Usab, nga ang Dios, sa samang kasayon nga gidili Niya kining usa, sa umaabot mobawal usab sa tanang uban. Busa ang babaye dayon mitubag sa iyang ambiguo nga pangutana uban ang pag-ila, nga nag-ingon: "Sa bunga sa mga kahoy nga anaa sa paraiso, mokaon kami (mahimo kaming mokaon, gitugot alang kanamo ang pagkaon); apan sa bunga sa kahoy nga anaa sa tunga sa paraiso, nagsugo kanamo ang Dios nga dili kami mokaon."

Bersikulo 3: 'Ug nga dili namo kini hikapon'

Naghunahuna si San Ambrosio, sa iyang libro Bahin sa Paraiso, kapitulo 12, nga gidugang kini ni Eva gikan sa iyang kaugalingon tungod sa kakapoy ug pagdumot sa sugo, ug busa sa makasina nga paagi gipabug-at niya ang kabug-at sa sugo. Kay ang Dios wala magdili sa pagtan-aw ni sa paghikap, kondili sa pagkaon lamang. Apan sanglit si Eva matarong pa man ug balaan, mas angay nga giingon niya kini gikan sa pagrelihiyon ug pagtahod sa balaang sugo, ingon og moingon: Gisugo sa Dios nga dili namo hikapon kining kahoy alang sa pagkaon gikan niini, ug busa gipahibalo Niya kanamo ang usa ka relihiyosong pagbati ug kahadlok, aron nagtinguha kami sa among kaugalingon nga sa walay rason, sa walay hitabo, dili namo kini bisan gamay nga hikapon, aron malayo kami kutob sa mahimo sa pagkaon niini ug sa paglapas sa sugo.

'Basin pa ug mamatay kami'

Giingon sa Dios sa bug-os "mamatay kamo"; ang babaye nagduhaduha; ang yawa misupak. Kay sa pagkakita niya kang Eva nga naghuyang, mipadayon siya sa pagduso kaniya, nga nag-ingon: "Dili kamo mamatay." Mao kini ang giingon ni Ruperto. Apan si Eva matarong pa man, ug busa gikan sa pagkadiosnon gidugang niya sa sugo "nga dili namo kini hikapon"; busa dili ingon nga nagduhaduha siya sa silot sa kamatayon nga gilakip sa sugo. Ang pulong nga pen, nga mao, "basin," sa Hebreohanon kasagaran dili pulong sa pagduhaduha kondili sa pagpamatuod ug pagpalig-on sa butang o sugo, ug nagpasabot lamang sa kawalay kasiguroan bahin sa umaabot nga panghitabo, kung kini nagsalig sa umaabot nga gawasnon nga buhat sa tawo, ingon og moingon: Basin pa ug mokaon kami, ug busa mamatay kami; kay kung mokaon kami, sigurado gayod nga mamatay kami. Busa gikuha ang "basin" sa Mateo 21:23, ug kasagaran diha sa mga Propeta.

Bersikulo 4: 'Dili, dili kamo mamatay'

Gitintal sa bitin si Eva pinaagi sa pagtangtang sa silot ug sa pagdani pinaagi sa mga saad. Timan-i dinhi ang iyang lima ka nindot nga bakak: ang una, "dili kamo mamatay"; ang ikaduha, "mabuksan ang inyong mga mata"; ang ikatulo, "mahisama kamo sa mga dios"; ang ikaupat, "mahibalo kamo sa maayo ug daotan"; ang ikalima, "nasayod ang Dios nga tinuod kining tanan, ug nga dili ako nagbakak," ingon og moingon: Sanglit nasayod ang Dios niining mga butanga ug nahigugma kaninyo, dili lagmit nga buot Niya kamo haw-asan niining mapuslanon kaayo nga kahoy. Ug busa o sa kataw-anan lamang Niya kini gidili, o ilalom niining Iyang sugo adunay misteryo nga natago, nga wala pa ninyo hibaloi: apan mahibalo kamo niini sa dihang mokaon kamo niini. Mao kini ang giingon ni San Agustin, Libro XI sa Larawanon nga Kahulogan sa Genesis, kapitulo 30.

Sa moral, ang yawa nagdani gihapon sa hapit tanang mga tawo niining samang butang; apan tungod kay ang kamatuoran sobra ka dayag na, ug klaro nga ang tanan gayod mamatay, busa mogamit siya og laraw aron daning tanan sa "dili gayod kamo mamatay." Nga mao, gibuhat niya ang gibuhat sa usa ka mananambal, nga nagbahin sa pait nga tambal -- nga isalikway sa masakiton kung ihatag og tibuok -- sa mga bahin, ug busa gihatag kini kaniya sa mga gagmayng dosis, aron sa hinayhinay iyang mahurot. Mao usab ang gibuhat sa yawa: gibahin niya ang kamatayon sa mga bahin ug mga tuig, ug gidani ang mga batan-on: dili ka mamatay sa bulak ug kusog sa imong pangedaron; sobra ka nga lig-on; sayon ra nga mabuhi ka pa og singkwenta ka tuig. Gidani niya ang mga estudyante: dili ka mamatay sa dili pa nimo mahuman ang imong pagtuon; ang uban: sa dili pa nimo mahuman ang negosyo nga imong gihuptan. Sa katapusan, walay bisan kinsa nga sobra ka tigulang nga dili maghunahuna nga mabuhi pa siya sa labing menos usa ka tuig. Busa gilimbongan niya ang tanan. Kay sanglit ang kamatayon nagkuha og pipila matag tuig, ug busa sa hinayhinay ang tanan, mahitabo nga ang matag usa gidala niini sa dihang wala sila magdahom, kay naghunahuna sila nga mabuhi pa sila og usa ka tuig pa. Busa nagsunod ang labing tinuod nga kasabihan: Ang kamatayon mas duol sa tanan ug sa matag usa kay sa gihunahuna sa tanan ug sa matag usa; kay niadtong tuiga nga ang matag usa namatay, naghunahuna sila nga dili sila mamatay, kondili mabuhi pa og usa ka tuig.

Dugang pa, nag-ingon si Kristo nga moabot Siya sama sa usa ka kawatan sa gabii, nga gihunahuna sa agalon sa balay nga layo pa, o nga dili gayod moabot (Mateo 24:43). Sama sa kawatan nga nagbantay sa panahon nga natulog ang agalon, aron kawatan siya, mao usab ang kamatayon nagsakmit sa wala nagdahom ug ingon og natulog. Busa kadtong maalamon, pabuksa ang iyang mga mata, ug wagtanga kining dayag nga limbong sa yawa, ug tugoti ang iyang kaugalingon nga ang kamatayon duol na kaniya -- gani, nga mamatay siya niining tuiga mismo, basin niining bulana, niining semanaha, niining adlawa. Maalamon ang giingon sa Magbabalak: "Tuohi nga ang matag adlaw nga misidlak kanimo mao ang imong katapusan." Busa si San Jeronimo ug San Carlos Borromeo nagbutang og bagol sa patay sa ilang lamesa, aron kanunay silang mahinumdom sa pagkaduol sa kamatayon. Mao kini ang nabatasan sa pipila ka mga santos, nga sa managtagbo sila, ang nag-una sa pagtimbaya moingon: "Kinahanglan kitang mamatay"; ug ang usa motubag: "Wala kita masayod kanus-a." Busa si Santa Marcela, matod ni San Jeronimo ngadto kang Principia, "sa ingon nagkinabuhi sa iyang mga tuig ug nabuhi, nga kanunay siyang nagtuo nga hapit na siya mamatay. Sa ingon nagsul-ob siya nga naghinumdom sa lubnganan, naghinumdom sa mga pulong sa Satirista: Pagkinabuhi nga nahinumdoman ang kamatayon; ang oras nagkalagiw; ang akong gisulti naagi na; ug: Hinumdomi kanunay ang adlaw sa kamatayon, ug dili ka gayod makasala; ug gidayeg niya kadtong giingon ni Platon, nga nag-ingon nga ang pilosopiya mao ang pagpamalandong sa kamatayon."

Ang atong Tomas, gitudloan sa Dios, nagsulat sa talagsaon nga paagi sa Libro I sa Pagsundog kang Kristo, kapitulo 23: "Karon ang tawo ania, ug ugma wala na siya. O ang kahangol ug kagahi sa kasingkasing sa tawo, nga naghunahuna lamang sa karon ug wala mag-andam og maayo sa umaabot (bisan sa duol na)! Kinahanglan nimo nga magbuhat sa matag binuhatan ug hunahuna, ingon og karong adlawa o sa dayon mamatay ka." Ug sa unahan: "Bulahan kadtong kanunay nagbutang sa takna sa iyang kamatayon sa iyang atubangan, ug adlaw-adlaw nag-andam sa pagkamatay. Kung nakakita ka og tawo nga namatay, hunahunaa nga ikaw usab moagi sa samang dalan. Sa kabuntagon, hunahunaa nga dili ka makaabot sa kagabhion; ug sa pag-abot sa gabii, ayaw pangahasa sa pagsaad sa imong kaugalingon og buntag. Busa kanunay andam ka, ug pagkinabuhi sa ingon nga paagi nga ang kamatayon dili gayod makakaplag kanimo nga walay pangandam. Sa pag-abot nianang katapusang takna, magsugod ka sa paghunahuna sa lahi kaayo nga paagi bahin sa imong tibuok nangaging kinabuhi, ug magsubo ka pag-ayo nga ikaw hilabihan ka tapolan ug bugnaw. Pagkamalipayon ug pagkamaalam niadtong naningkamot karon sa pagkahimong sa kinabuhi sama sa iyang gitinguha nga makaplagan sa kamatayon! Kay ang hingpit nga pagtamay sa kalibotan, ang maabtik nga tinguha sa pag-uswag sa hiyas, ang gugma sa disiplina, ang kahago sa paghinulsol, ang kaandam sa pagsunod, ang pagdumili sa kaugalingon, ug ang pag-antus sa bisan unsang kalisdanan alang sa gugma ni Kristo, maghatag og dakong pagsalig sa malipayon nga pagkamatay." Ug sa wala madugay: "Moabot ang panahon nga magtinguha ka og usa ka adlaw o takna alang sa pag-usab, ug wala ko masayod kung makuha mo kini. Samtang adunay panahon, tigoma alang sa imong kaugalingon ang mga bahandi nga walay kamatayon; ayaw paghunahunaa og lain gawas sa imong kaluwasan; atimanhi lamang ang mga butang sa Dios; bantayi ang imong kaugalingon ingon og usa ka langyaw ug dumuduong sa yuta; bantayi ang imong kasingkasing nga gawasnon, ug ibayaw sa Dios, kay wala ka dinhi og molungtad nga siyudad." Sa katapusan, timan-i ang giingon ni San Jeronimo: "Pagtuon ingon og mabuhi ka sa walay katapusan; pagkinabuhi ingon og mamatay ka dayon."

Bersikulo 5: 'Mabuksan ang inyong mga mata'

Busa ang uban, sumala ni Abulense sa kapitulo 13, pangutana 492, naghunahuna nga si Adan ug si Eva wala pay mga mata nga bukas, kondili buta, hangtod nga mikaon sila sa gidili nga bunga; kay unya "nabuksan ang mga mata nilang duha, ug nakita nila nga hubo sila" (bersikulo 7). Apan kini dili angay sa kalipay sa kahimtang sa ka-inosente diin gibuhat si Adan ug si Eva. Busa moingon ako nga ang "mata" dinhi gisabot sa hunahuna, dili sa lawas; kay, sumala ni Aristoteles sa Etika, Libro I, "ang salabutan usa ka matang sa mata," labi na kay ang mata ug panan-aw, labaw sa ubang mga igbalati, nag-alagad sa salabutan alang sa kahibalo: kay gikan sa mga butang nga nakita motungha ang mga handumanan, gikan sa handumanan ang kasinatian, gikan sa mga kasinatian ang arte o siyensiya. Ug busa ang kahulogan mao, ingon og moingon: Mahimo kamong hilabihan ka tin-aw sa talento ug hait sa pagsabot nga motan-aw kamo sa inyong kaugalingon nga buta kaniadto. Mao kini ang giingon ni Ruperto; tan-awa ang iyang Libro III bahin sa Trinidad, mga kapitulo 7 ug 8.

'Mahisama kamo sa mga dios'

Dili sa esensiya, kay kini imposible; kondili pinaagi sa usa ka matang sa pagkasama sa kaalam ug omnisiyensiya, sumala sa mosunod. Busa sayop ang paghubad sa uban: mahisama kamo sa mga anghel; kay giawhag sila sa pagtinguha dili sa pagkasama sa anghel, kondili sa pagkasama sa Dios. Kay mao kini ang giingon sa Dios sa bersikulo 22: "Tan-awa, si Adan nahimong sama sa usa kanato."

Mangutana ka: unsa ba ang unang sala ni Eva? Mitubag si Ruperto, Hugo, ug ang Magtutudlo sa Libro II, distinksyon 21, nga ang unang sala ni Eva mao ang pagdugang niya og "basin" ingon og nagduhaduha sa sugo sa Dios, nga nag-ingon: "Basin pa ug mamatay kami." Ikaduha, miingon si San Ambrosio nga mao ang pagdugang niya og "nga dili namo kini hikapon"; ikatulo, miingon si San Crisostomo nga mao ang pagsultihanay niya sa bitin ug sa yawa. Apan kining mga opinyon dili kaayo lagmit. Kay ang unang sala sa tawo wala sa salabutan, kondili sa kabubut-on. Kay sa wala pa ang sala, ang tawo dili makasayop o malimbongan; busa si San Tomas, Pangutana 94, artikulo 4, midugang nga ang tawo nianang kahimtang dili makasala sa benyal, ug kini pinaagi sa espesyal nga pagpanalipod sa Dios: kay ang benyal nga sala dili makatangtang sa grasya; ni makahiusa kini sa labing hingpit nga kahimtang sa orihinal nga hustisya.

Busa moingon ako: Ang unang sala ni Eva, ingon man usab ni Adan sa ulahi, mao ang garbo. Dayag kini gikan sa Sirac 10:14; Tobias 4:14; ug ang Hebreohanong teksto ug ang Septuaginta nagpakita niini dinhi, sa bersikulo 6: nga mao, si Eva ug si Adan, sa pagkadungog sa "mahisama kamo sa mga dios, nahibalo sa maayo ug daotan," gidapit sa pagtan-aw, pagpadako, ug pagpataas sa ilang kaugalingong kahimayaan. Ug busa, milingi sa ilang kaugalingon, nanghambog sila sa garbo, aron ang ilang kasingkasing mibiya sa Dios, ug sa katapusan nagtinguha sila og usa ka matang sa omnisiyensiya ug pagkapareho sa balaan nga kinaiya, sumala usab sa gibuhat ni Lucifer. Busa gibadlong sila sa Dios niini sa bersikulo 22, nga nag-ingon: "Tan-awa, si Adan nahimong sama sa usa kanato, nahibalo sa maayo ug daotan." Mao kini ang giingon ni San Ambrosio sa Libro IV bahin kang Lucas; San Ignacio sa iyang Sulat ngadto sa mga Taga-Tralles; San Crisostomo sa 1 Timoteo 2:14; San Agustin sa Libro XI sa Larawanon nga Kahulogan sa Genesis, kapitulo 5, ug Libro XI sa Siyudad sa Dios, kapitulo 13, diin nagtudlo siya nga ang gugma sa kahimayaan hilabihan ka kinaiyanhon ug hugot sa usa ka rasonableng kinaiya nga tibuok ug hingpit, nga kining gugma mao, ingon og, ang unang pag-aghat sa tawo, nga nag-awhag sa tawo sa paggukod sa tanang ubang butang uban niining tumong: ang paglabaw. Ug si San Bernardo miingon: Ang duha, nga mao ang yawa ug ang tawo, nagtinguha sa kahabog-an; ang nag-una sa gahom, ang ulahi sa kahibalo.

Moingon ako sa ikaduha: Kining garbosong pagtinguha sa balaang omnisiyensiya ingon og nahimutang niini: nga nagtinguha sila, sumala sa giingon sa Kasulatan, sa paghibalo sa maayo ug daotan -- nga mao, pinaagi sa ilang kaugalingon ug pinaagi sa gahom sa ilang kaugalingong kinaiya ug salabutan, mahimo nila nga giyahan ang ilang kaugalingon sa tanang butang pinaagi sa pag-ila ug pagpili sa maayo, ug paglikay sa daotan. Ug busa mahimo nila nga giyahan ang ilang kaugalingon pinaagi sa ilang kaugalingong kahibalo, sa ilang kaugalingong kabubut-on, pinaagi sa ilang kaugalingong kusog, sa pagkinabuhi og maayo ug malipayon, ug sa pagkab-ot sa hingpit nga kalipay, ingon og mga dios sila nga dili na kinahanglan nga giyahan o tabangan ni bisan kinsa, bisan sa Dios -- sama sa gibuhat usab ni Lucifer. Mao kini ang giingon ni San Tomas, II-II, Pangutana 163, artikulo 2. Kay bisan tuod nahibalo si Adan sa espekulatibo nga paagi nga nagsalig siya sa Dios ug angay nga hayagan Niya, ug nga dili mahimo sa laing paagi, apan sa praktika pinaagi sa garbo mao ang iyang pagtagad, mao ang iyang pagtinguha niining pagkasama sa omnisiyensiya ug pagka-dios, ingon og tinuod nga makab-ot niya kini nga walay Dios, pinaagi sa iyang kaugalingon ug sa iyang kaugalingong kusog; kay ang garbo, nga sa hinayhinay nagtubo, nagbuta ug nagpabuang sa hunahuna.

Moingon ako sa ikatulo: Gikan niining garbo dayon misunod ang kawalay pailob ug ang kasuko sa usa ka hunahuna nga nasuko nga napugngan siya niining sugo ug gidili gikan sa maong halandon nga bunga; unya ang pagkamausisaon; dayon ang kaibog sa pagkahakog, sumala sa giingon sa bersikulo 6; sa katapusan, ang sayop sa salabutan -- kay mituo si Eva ug si Adan sa mga pulong sa bitin nga nagsaad og omnisiyensiya ug pagka-imortal kung mokaon sila sa gidili nga kahoy. Ug gikan niining tanan sa katapusan miambak sila sa hingpit nga pagkamasinupakon ug paglapas sa sugo, nga mao, sa tinuod nga pagkaon sa bunga.

Moingon ako sa ikaupat: Dili lamang si Eva, kondili si Adan usab, nga gibutaan sa garbo, mituo sa mga pulong sa bitin: "Mahisama kamo sa mga dios, nahibalo sa maayo ug daotan"; ug busa nawala ang iyang pagtuo. Ang unang bahin dayag, kay gibadlong siya sa Dios niini, nga nag-ingon: "Tan-awa, si Adan nahimong sama sa usa kanato, nahibalo sa maayo ug daotan." Kay kining mga pulong, nga gisulti sa ironiya, nagpasabot kon unsay gilaoman ni Adan nga makuha gikan sa gitilawan nga bunga sumala sa mga saad sa bitin, apan wala gayod niya makuha. Busa nga gilimbongan si Adan sa bitin, pinaagi ni Eva nga nagsaysay sa mga saad sa bitin, ug gihatagan og pagtuo ang mga pulong niini, gitudlo ni San Ignacio ngadto sa mga Taga-Tralles, ni Ireneo sa Libro III, kapitulo 37; ni San Hilario bahin sa Mateo 12; ni San Epipanio, Erehiya 39; ni San Ambrosio bahin sa Lucas kapitulo 10; ni San Cirilo sa Libro III Batok kang Juliano; ni San Agustin sa Libro XI sa Larawanon nga Kahulogan sa Genesis, mga kapitulo 21 ug 24, ug Libro IV sa Siyudad sa Dios, kapitulo 7.

Busa dayag usab ang ulahi nga bahin sa konklusyon: kay pinaagi mismo sa pagkahinungdan nga mituo si Adan sa yawa nga nagsaad og balaang omnisiyensiya gikan sa gidili nga bunga, ug nga dili siya mamatay, mipalayo siya gikan sa ug wala motuo sa Dios nga naghulga ug nag-ingon: "Sa bisan unsang adlaw nga mokaon ka niini, mamatay ka gayod." Busa dili siya matinud-anon; busa nawala dili lamang ang grasya, kondili usab ang pagtuo sa Dios. Mao kini ang giingon ni San Agustin, Libro I Batok kang Juliano, kapitulo 3.

Moingon ka: Unsaon man nga ang Apostol sa 1 Timoteo kapitulo 2 nag-ingon nga si Adan wala limbongi, kondili si Eva? Mitubag ako: kay si Eva gilimbongan sa bitin, nga nagtinguha sa paglimbong kaniya sa pagkaon sa bunga; apan si Adan wala limbongi sa bitin, kondili gidani lamang sa iyang asawa, nga wala magtinguha sa paglimbong kaniya. Bahin niini, tan-awa ang dugang pa sa 1 Timoteo 2:14.

'Sama sa mga dios, nahibalo sa maayo ug daotan'

Ang unang kahingpitan sa Dios, nga gitinguha ug gisundog sa tawo, mao ang kahibalo. "Walay butang nga pinaagi niini mahisama kita sa mga dios kay sa pinaagi sa paghibalo mismo," matod ni Cicero. Busa si Horacio usab, nga nagsulti bahin sa Dios, miingon: "Gikan Kaniya walay mas dako nga natawo, ni namukhad ang bisan unsang sama Kaniya o ikaduha Kaniya; apan giilog ni Palas ang mga dungog nga labing duol Kaniya."

Ug si Damasio miingon: "Ang kanunay nagmata nga mata sa Dios, sa usa ka tan-aw, nahibalo sa nangagi, karon, ug umaabot ingon og karon." Ug si Boecio miingon: "Ang Dios nakakita sa usa ka tan-aw sa Iyang hunahuna sa tanang butang nga mao ug nangagi na. Siya, kay Siya lamang ang nagtan-aw sa tanang butang, mahimo nimong tinuod nga tawgon og Adlaw." Busa ang mga anghel nga labing duol sa Dios nagbaton og salabutan, ug busa gitawag sila og "mga intelihensiya"; gani, ang mga demonyo gitawag sa Grego og daimones, ingon og "nahibalo" o "maalamon"; kay ang ilang kinaiyanhong mga gasa, bisan human sa pagkapukan, nagpabilin nga tibuok kanila, sumala sa gipamatuod ni San Dionisio. Busa ang mga tawo nagtinguha sa paghibalo pinaagi sa kinaiyanhong pangandoy, matod ni Aristoteles. Paminawa si Quintiliano sa Libro I sa mga Instituto: "Sama sa mga langgam," matod niya, "nga natawo alang sa paglupad, mga kabayo alang sa pagdagan, mga ihalas nga mananap alang sa kabangis, mao usab kanato ang kaugalingon ang kalihokan ug kahait sa hunahuna; busa ang gigikanan sa kalag gituohan nga langitnon. Apan ang mangtas ug dili makatun-an dili natawo sumala sa kinaiya sa tawo, kondili sama sila sa mga lawas nga makalilisang ug timaan sa pagkadili normal."

Ang rason mao nga ang kinaiyanhong buhat sa tawo mao ang pagrason, pagdiskurso, pagsabot; pinaagi niini ang tawo mailhan gikan sa mga mananap ug mga bato. Busa si Diogenes, nga nagkatawa sa usa ka dato nga ignorante nga naglingkod sa bato, miingon: "Angay, usa ka bato naglingkod sa usa ka bato." Si Solon, sa dihang gipangutana kon unsa ang dato nga walay nahibaloan, mitubag: Usa siya ka karnero nga adunay bulawan nga balhibo. Busa buangbuang kadtong nagtamay sa kaalam ug pagtuon (Proverbio 1:22); kay miingon sila: "Mas gusto ko og usa ka tulo sa palad kay sa usa ka sudlanan sa kaalam." Apan ang maalamon miingon uban ni Solomon (Kaalam 7:8): "Gipauna ko siya (ang kaalam) sa mga gingharian ug mga trono, ug giisip ko ang bahandi ingon og walay bili sa pagtandi kaniya: ang tanang bulawan sa pagtandi kaniya gamay lamang nga balas"; ug Proverbio 8:11: "Mas maayo ang kaalam kay sa tanang labing bililhon nga bahandi, ug walay bisan unsa nga gitinguha nga ikatandi kaniya." Kay sama sa igbalati nga nagmalipayon sa iyang masaligan nga butang, mao usab ang salabutan nagmalipayon sa mahibaloan ug sa kahibalo, sama usab sa kabubut-on nga nagmalipayon sa maayo ug sa hiyas. Apan kang Adan, ingon man usab sa daghan sa iyang mga kaliwat, sobra kining gugma sa paghibalo.

Bersikulo 6: Busa nakita sa babaye

"Nahibalo sa maayo ug daotan" -- kay pinaagi sa kasinatian mahibalo kamo kon unsa ka dako nga kadaotan ang pagkamasinupakon, ug busa kon unsa ka dako nga kaayo ang pagsunod: mao kini ang giingon sa uban, ingon og tinuod ang giingon sa demonyo dinhi, ug pinaagi niining limbong gilimbongan niya si Eva, nga naghunahuna nga mas dako pa ang gisaad kaniya. Apan moingon ako nga kini usa ka Hebreohanong paagi sa pagsulti: "mahibalo kamo sa maayo ug daotan," nga mao, mahibalo kamo sa tanang butang nga maayo o daotan, tinuod o bakak, kinahanglanon o dili sigurado, aron mahibalo kamo kon unsa ang mapuslanon, unsa ang walay kapuslanan; unsa ang angay buhaton, unsa ang angay likayan sa tanang butang.

6. BUSA NAKITA SA BABAYE. -- Nakita niya kini kaniadto, apan walay tinguha sa pagkaon; karon human sa pagtintal, garboso sa garbo, nakita niya kini ingon og usa ka butang nga gitinguha ug kan-on. "Nakita niya," busa, nga mao, gitan-aw niya kini sa mas mausisaon nga paagi, ug uban sa madanihong kalipay gitan-aw niya kini ug nagpabilin sa pagpamalandong.

Gikan niini, busa, dayag nga si Eva wala makasala sa wala pa ang mga pulong sa bitin. Busa sayop si Ruperto sa paghunahuna nga nakasala siya nang daan pinaagi sa kaugalingong pagpahambog ug sa sulod nga pagtinguha sa gidili nga bunga, ug nga ang yawa unya miabot aron sa pagduso kaniya sa paghingpit sa sala pinaagi sa gawas nga buhat.

"Maayo" -- tam-is, lamian, ug makapahimuot sa dila alang sa pagkaon: ang rosas nga kolor sa mga mansanas ug mga seresa timaan sa lami, ug nagpukaw sa gana.

UG MAKAPAHIMUOT NGA TAN-AWON. -- Sa Hebreohanon, venechmad lehaskil, nga mao, "gitinguha alang sa pagsabot"; nga gipasabot sa mga Hebreohanon ingon og gitinguha alang sa pagkab-ot og kahibalo ug kaalam. Kay miingon ang bitin bahin niini: "Mahisama kamo sa mga dios, nahibalo sa maayo ug daotan." Apan, sanglit dili kini makita ni Eva pinaagi sa mga mata sa lawas -- ug nga ang "nakita niya" dinhi gisabot sa panan-aw sa lawas dayag gikan sa duha ka nag-una nga bahin -- busa, sa ikaduha, mas maayo ang gihubad sa atong Tighubad [ang Vulgata], sa Caldeo, ug ni Vatablo ingon og "gitinguha alang sa pagtan-aw," nga mao, pinaagi sa iyang porma ug katahom (busa gihubad usab sa Septuaginta og horaion, nga mao, "matahom") gipugos ni Eva, ingon og, sa malangayng pagtan-aw ug pagpamalandong niini.

Tan-awa bahin sa pagkamausisaon ug pagbantay sa mga mata si San Gregorio, Moralia XXI, 2. Paminawa usab si San Bernardo, Bahin sa mga Lakang sa Pagpaubos, sa unang lakang, nga mao ang pagkamausisaon: "Bantayi, O Eva, ang gitugyan kanimo; hulata ang gisaad; pagbantay sa gidili, aron dili nimo mawala ang gihatag. Nganong gitan-aw mo man ang imong kamatayon nga hilabihan ka hugot? Nganong gilabay mo man ang imong naglatagaw nga mga mata ngadto niini sa subsob? Nganong makapahimuot man kanimo ang pagtan-aw sa dili mo makaon? Ang akong mga mata, miingon ka, ang akong gituy-od, dili ang akong kamot; wala gidili ang pagtan-aw, kondili ang pagkaon. Bisan kini dili sala, timaan kini sa sala; kay samtang ang imong panabot nakaatubang sa lain, sa tago sa tunga-tunga misulod ang bitin sa imong kasingkasing, nagdayeg kanimo; pinaagi sa pagdani gibuntog niya ang imong katarungan, pinaagi sa bakak gipahilom niya ang imong kahadlok: Dili gayod, miingon siya, mamatay ka; gipadako niya ang imong pagkabalaka samtang gipukaw niya ang kaibog; gihait niya ang pagkamausisaon samtang gisugyot niya ang tinguha; sa katapusan gihatag niya ang gidili ug gikuha ang gihatag; gihatag niya ang bunga ug gikawat ang paraiso; giinom niya ang hilo, hapit na mamatay ug manganak niadtong usab mamatay."

UG GIHATAG NIYA SA IYANG BANA -- gisugilon niya kaniya ang tanan nga gisaad sa yawa, ug giingon niya nga dili siya mahadlok sa kamatayon, kay makita man niya nga siya nga mikaon buhi pa gihapon: busa kadtong gilimbongan dayon, dayon usab naglimbong sa iyang bana. Kay si Adan, sa pagkadungog niini, nagarboso sa garbo, ug nagtinguha sa omnisiyensiya, miuyon sa iyang asawa ug mikaon sa gidili nga kahoy. Busa gikan "sa babaye maoy sinugdanan sa sala, ug pinaagi kaniya kitang tanan mamatay" (Sirac 25:33). Gidugang ni San Agustin (Siyudad sa Dios XIV, kap. 11) nga si Adan, tungod kay wala pa siya makasinati sa kabug-at sa Dios, naghunahuna nga benyal kining iyang sala, ug sayon ra niya nga makuha ang pasaylo gikan sa Dios.

Magkat-on dinhi ang mga lalaki nga ang mga babaye delikado nga mga pagtintal ug tam-is nga hilo, kung mopadayon sila sa ilang mga tinguha ug mga kaibog, nga pinaagi niini gilaglag nila ang ilang kaugalingon ug ang ilang mga bana: busa isukol ug batukan sila sa maisogon. "Hinumdomi kanunay nga ang babaye nagpapahawa sa pumoluyo sa paraiso gikan sa iyang panag-iya," matod ni San Jeronimo, Sulat ngadto kang Nepotiano.

Mao kini ang gibuhat ni Saturo, ang prokurador sa ni Haring Hunerico, nga sa dihang gidapit sa Arianismo midumili. Sa dili madugay ang iyang asawa, nahadlok sa kalaglagan sa pamilya, nagdala sa mga anak ngadto sa tuhod sa iyang bana, miluhod sa iyang atubangan, ug pinaagi sa tanan nga sagrado nangamuyo nga kaloy-an niya siya ug ang ilang gamay nga anak nga babaye nga nagsuso pa sa dughan sa inahan ug ang uban nga mga minahal: pasayloon sa Dios ang iyang gibuhat nga dili kinabubut-on, kay ang uban nagbuhat sa ingon nga kinabubut-on. Unya mitubag siya kaniya, sama sa balaang Job: "Nagsulti ka sama sa usa sa buangbuang nga mga babaye: mahadlok unta ako niining mga butanga, asawa, kung ang katam-is lamang niining kinabuhia mahimong mapait sa pagkawala sa atong mga kabtangan; hinuon, kung tinuod nga gihigugma mo ang imong bana, dili ka gayod mosulay sa pagtambog kaniya pinaagi sa imong limbong nga mga pagdayeg ngadto sa kalaglagan sa ikaduhang kamatayon. Sige, kuhaa ang mga anak, kuhaa ang asawa, kawata ang mga kabtangan. Ako, nga hingpit nga luwas sa mga saad sa Ginoo, tipigan ko ang Iyang mga pulong nga gisulod sa akong hunahuna: Kung ang bisan kinsa wala mobiya sa asawa, mga anak, uma, o balay, dili siya mahimo nga akong tinun-an." Mibiya ang asawa. Si Saturo, gihuboan sa tanan ug gipahuyang sa daghang mga pagsakit, sa katapusan gibilin nga makililimos. Ang saksi mao si Victor sa Utica sa iyang Paglutos sa mga Wandalo. Sa samang paagi si Tomas Moro misukol sa iyang asawa, ug gipauna ang dili pagpasuko sa Dios kay sa pagpasuko sa hari ug sa kalaglagan sa iyang pamilya.

NGA MIKAON. -- Gitiman-i ni Pererio ang walo ka sala ni Adan: ang una mao ang garbo; ang ikaduha, ang sobra nga gugma sa pagpahimuot sa iyang asawa; ang ikatulo, ang pagkamausisaon; ang ikaupat, ang pagkawalay pagtuo -- ingon og ang Dios naghulga og kamatayon sa hulagway lamang o ingon og pasidaan, apan dili sa bug-os ngadto sa naglapas sa balaod; ang ikalima, ang pagpasigarbo -- ingon og kining paglapas sa balaod usa lamang ka gamay ug benyal nga sala; ang ikaunom, ang pagkahakog; ang ikapito, ang pagkamasinupakon; ang ikawalo, ang paghimo og pasumangil, bahin niini miingon si San Agustin (Sermon 19, Bahin sa mga Santos): "Kung wala pa nagpasumangil si Adan, dili unta siya gipapahawa sa paraiso;" ug busa mokaon unta siya sa kahoy sa kinabuhi: busa makab-ot unta niya ang pagka-imortal ug ang orihinal nga hustisya (kay kini magkauban). Apan ang supak nga opinyon, sumala sa gitudlo ni Pererio, mas tinuod. Kay si Adan, sa dihang nakasala siya, sa wala pa ang bisan unsang pasumangil sa iyang bahin, nasakop sa bug-os nga sentensiya sa kamatayon. Kay sa kapitulo 2, bersikulo 17, ang sentensiya gipahibalo sa bug-os: "Sa bisan unsang adlaw nga mokaon ka niini, mamatay ka gayod," nga mao, sigurado gayod nga mamatay ka.

Gidugang sa Hebreohanon ug sa Septuaginta "uban kaniya," nga mao, gihatag ni Eva ang bunga sa iyang bana aron mokaon uban kaniya; busa ingon og si Eva mikaon og duha ka higayon, usa ka higayon nga nag-inusara, ug sa ikaduha uban ni Adan, aron danihon siya sa pagkaon ug ipakita ang iyang kaugalingon nga iyang kauban sa pagkaon. Busa ang Septuaginta adunay "ug mikaon sila," ug ang Caldeo adunay "mikaon siya (nga mao si Adan) uban kaniya."

Pangutana: Kinsa ba sa duha ang mas grabeng nakasala, si Adan ba o si Eva?

Mitubag si San Tomas (Summa Theologiae II-II, p. 163, art. 4) nga kung tan-awon mo ang sala sa iyang kaugalingon, mas grabe ang sala ni Eva, kay una siya nga nakasala ug kay gidani niya si Adan sa pagpakasala, ug busa gilaglag niya ang iyang kaugalingon, siya, ug kitang tanan. Apan, kung tan-awon mo ang kahimtang sa persona, mas grabe ang sala ni Adan, kay mas hingpit siya ug mas maalamon kay ni Eva, ug kay si Adan nakadawat niining sugo sa direkta gikan sa Dios, samtang si Eva nakadawat niini sa dili direkta lamang, nga mao, pinaagi ni Adan.

Bersikulo 7: Ug Nabuksan ang mga Mata Nilang Duha

Sama ra ug moingon: Gihuboan sa tabon sa grasya ug sa orihinal nga hustisya pinaagi sa sala, namatikdan nila ang ilang pagkahubo, kaulaw ug kahibulong, tungod kay nabati nila sa ilang kaugalingon ang mga kalihukan sa kaibog nga masuklanon batok sa hunahuna, ilabi na ang tinguha sa unod sa usag usa. Kay kining mga makauulaw nga kalihukan hilabihan kaayo nga nakapaulaw sa tawo nga gitabonan ug gitagoan niya kadtong mga bahin diin naghari kining kaibog: ug gikan didto, ikatulo, naila nila kon unsa kadaku ang kaayohan sa orihinal nga hustisya nga ilang nawala, ug sa unsa kadaku nga sala ug kadaotan ang ilang nahulog; ikaupat, naila nila nga ang Dios ug ang hukom sa Dios matuod, apan ang bitin ug ang yawa mga bakakon sa mga saad nga gibuhat kanila. Mao kini ang giingon ni San Crisostomo, Ruperto, ug San Agustin (Ang Siyudad sa Dios XIV, 17).

Gikan niining tudling ginahinuklog nga si Eva, bisan gihuboan sa grasya pinaagi sa sala, wala mamatikod sa iyang kaulaw ug pagkahubo hangtod nga gidani niya si Adan ngadto sa mao usab nga sala, ug kini tungod kay mubo ra ang panahon nga milabay tali sa ilang duha ka sala, niadtong panahona si Eva bug-os nga nalingaw sa mga kalipay sa bunga ug sa pagtanyag ug pagdani niini sa iyang bana, wala siya magpamalandong sa iyang kaugalingong kaalaotan ug pagkahubo; o sa pagkatinuod, sumala sa gihuptan ni Francisco de Arezzo, si Eva wala gihuboi sa orihinal nga hustisya tungod kay kini usa ka grasya nga gawasnong gihatag, ni wala siya mobati sa mga kalihukan sa kaibog ug sa iyang pagkahubo hangtod nga nakasala si Adan: kay niadtong higayona natapos na kining tibuok unang sala sa pagkadili-masinugtanon, ug niadtong panahona silang duha gihuboan sa orihinal nga hustisya pinaagi sa mando sa Dios, ug gikan didto nangaulaw sila. Kay kon gihuboan na si Eva niini sa dihang nakasala siya, maulaw na unta siya sa iyang pagkahubo, ni mangahas siya sa pag-adto nga hubo ngadto sa iyang bana, apan tungod sa kaulaw mangita na unta siya og tagoanan o bisti, sumala sa iyang gibuhat sa dihang nakasala si Adan.

Ngano nga ang kaulaw kinaiyanhon nga mosunod sa pagkahubo, tan-awa si San Cipriano, Sermon Mahitungod sa Hinungdan sa Pagtuli.

Busa si San Agustin (Sermon 77 Mahitungod sa mga Panahon) nagtudlo nga ang kahakog mao ang inahan sa tinguha sa unod, ingon nga ang pagpuasa mao ang inahan sa kaputli. "Si Adan," matod niya, "wala makaila kang Eva gawas kon gidani sa kawalay pagpugong: kay samtang nagpabilin kanila ang maaghop nga pagtipig, nagpabilin usab ang wala-mahugawi nga pagkaulay; ug samtang nagpuasa sila gikan sa gidili nga pagkaon, nagpuasa usab sila gikan sa makauulaw nga mga sala. Kay ang kagutom higala sa pagkaulay, kaaway sa kalibog; apan ang kabusog nagbudhi sa kaputli ug nagpakaon sa pagtintal." Gidugang ni San Agustin sa mao gihapon nga dapit nga tungod niining hinungdana si Kristo nagpuasa ug gigutom didto sa kamingawan, aron pinaagi sa iyang pagpuasa malimpyohan niya ang kahakog ug tinguha sa unod ni Adan, ug ibalik si Adan ug kita sa pagka-imortal nga atong nawala pinaagi sa kahakog ni Adan.

NAGBUHAT SILA OG MGA TAPIS ALANG SA ILANG KAUGALINGON -- sa ato pa, mga bakos alang sa tiyan, sa makausa mga paha-paha, o mga sulod nga saput alang sa hawak, aron matabonan nila ang ilang makauulaw nga mga bahin: kay nagpabilin silang hubo sa uban pa nga bahin sa lawas, sumala sa giingon mismo ni Adan ngadto sa Dios sa bersikulo 10, sama sa gibuhat sa mga taga-Brazil, mga Kafre, ug uban pang mga Indiano karon. Naghunahuna si San Ireneo (libro III, kapitulo 37) nga gibuhat nila kini gikan sa mga dahon sa igera, ingon nga timailhan sa paghinulsol, ug gipahaom nila sa ilang kaugalingon ingon nga usa ka matang sa bisti sa pagpinit; kay ang mga dahon sa igera mangdulot ug mangtuslok. Tan-awa usab si San Ambrosio, Mahitungod sa Paraiso, kapitulo 13.

Bersikulo 8: Ug sa Nadungog Nila ang Tingog sa Ginoo

Sa ato pa, usa ka makalilisang nga kasaba ug dagundong gikan sa pag-uyog sa mga kahoy nga gipahinabo sa Dios; kay sama ra og sa mga lakang sa Dios nga nagsingabot gikan sa layo ug naglakaw taliwala sa mga kahoy, nanguyog ang mga kahoy: kay kini mao ang tingog sa Dios nga naglakaw-lakaw sa paraiso, sumala sa giingon ni Moises. Si Cayetano, hinuon, nagsabot sa "tingog" dili ingon nga tunog sa mga kahoy, kondili sa Dios nga nagsulti ug nasuko, ug, sumala sa gihuptan ni Abulense, nag-ingon: "Adan, asa ka?"

Dugang pa, naila ni Adan nga kini mao ang tingog sa Dios, una, tungod kay sa nagsultihanay na siya kanhi sa Dios, naila niya ang naandang tingog sa Dios; ikaduha, tungod kay kining tingog dako ug makalilisang, ug takos sa Dios: kay bisan tuod gihimo kini pinaagi sa usa ka anghel, nagrepresentar gihapon kini sa Dios (tan-awa ang Canon 16); ikatulo, tungod kay nahibalo si Adan nga walay laing tawo nga makahimo niining tinga; ikaupat, tungod kay ang konsiyensya sa sala, ug ang Dios mismo, nagsugyot sa iyang hunahuna nga kini mao ang tingog sa Dios nga Tigsilot.

SA HANGIN HUMAN SA UDTONG TUTOK -- sa ato pa, sa pagkasalop na sa adlaw, sa dihang ang malumong mga hangin kasagarang mohuros, ug ang hangin gipangita sa mga tawo nga gikapuyan sa kainit sa adlaw. Mao kini ang giingon ni San Jeronimo gikan kang Simaco, Aquila, ug Teodosion, sa iyang Hebreohanon nga mga Pangutana. Kay nagpakita ang Dios dinhi, o hinuon usa ka anghel puli sa Dios, ingon nga usa ka tawo, naglakaw sa dagway sa tawo sa paraiso.

Idugang nga "sa hangin" giingon tungod kay ang hangin o simang (kay naghuros kini gikan sa bahin diin nagsingabot ang Dios) maoy nakapabati sa tingog sa Dios gikan sa layo, aron si Adan mas mahadlok sa Dios ug may igo nga panahon sa pagpangita og tagoanan. Mao kini ang giingon ni Francisco de Arezzo.

Timan-i ang pulongan "human sa udtong tutok": Kay kana, matod ni Ireneo (libro V), nagpasabot nga si Kristo moabot sa kagabhion sa kalibotan, aron sa pagtubos kang Adan ug sa iyang kaliwatan.

Alang sa tropologikanhon nga kahulogan -- sa pila ka paagi ang Dios nagsulti kanato -- tan-awa si San Gregorio, Moralia XXVIII, kapitulo 2 ug 3.

NAGTAGO SIYA SA TALIWALA SA KAHOY -- sa ato pa, sa mga kahoy, sa makausa taliwala sa mga labing dagsang kahoy sa paraiso. Usa kini ka enalage [pag-ilis sa numero].

Timan-i dinhi uban ni Pererio ang lima ka bunga ug epekto sa sala: ang una mao ang pagkabuksan sa mga mata; ang ikaduha mao ang pagkahubo; ang ikatulo, kaulaw ug kalibog; ang ikaupat, ang ulod sa konsiyensya; ang ikalima, kahadlok ug kalisang sa langitnong paghukom. Sa pagkatinuod miingon si San Bernardo: "Sa sala, ang kalipay molabay nga dili na mobalik, ang kabalaka magpabilin nga dili gayod mobiya." Ug si Musonio usab, nga gikutlo ni Gelio: "Sa dihang ang usa ka tawo pinaagi sa kalipay nakahimo og usa ka butang nga makauulaw, kadtong matam-is mawala, kadtong makauulaw ug makasubo magpabilin." Sa laing bahin, sa kahago sa mga birtud, kadtong lisod ug makasubo mawala, kadtong matam-is ug malipayong magpabilin.

Bersikulo 9: Asa Ka?

Sama ra ug moingon: Gibiyaan ko ikaw sa usa ka kahimtang, O Adan, ug nakaplagan ko ikaw sa lain. Gibistihan ko ikaw sa himaya; naglakaw ka nga mahimayaon sa akong atubangan; karon nakita ko ikaw nga hubo ug nangita og tagoanan. Giunsa kini pagkahitabo kanimo? Kinsa ang nagdala kanimo ngadto sa ingon kadako nga kausaban? Unsa nga kawatan o tulisan, nga naghubo kanimo sa tanan mong mga gasa, ang nagpahinabo kanimo sa ingon kadako nga kakabos? Asa kini nga kahibalo sa pagkahubo, asa kini nga kaulaw miigo kanimo? Ngano nga mokalagiw ka? Ngano nga maulaw ka? Ngano nga magtago ka? Ngano nga mangurog ka? Aduna bay nagtindog sa pagsumbong kanimo? Nagdugok ba ang mga saksi batok kanimo? Diin naggikan kining ingon kadako nga kahadlok nga misulong kanimo? Asa na kadtong mga maanindot nga mga saad sa bitin? Asa na kadtong unang kalinaw sa imong hunahuna? Asa ang kasegurohan sa espiritu? Asa ang kalinaw ug pagsalig sa konsiyensya? Asa na kadtong tibuok pagpanag-iya sa daghang mga kaayohan, ug ang kagawasan gikan sa tanang kadaotan? Mao kini ang giingon ni San Ambrosio, Mahitungod sa Paraiso, kapitulo 14: "Asa," matod niya, "kadtong pagsalig sa imong maayong konsiyensya? Kining kahadlok nagkumpisal sa sala, kining pagtago nagkumpisal sa kalapasan: asa man diay ikaw? Nangutana ako dili sa unsa nga dapit, kondili sa unsa nga kahimtang? Asa gidala ka sa imong mga sala, nga mokalagiw ka sa imong Dios nga kaniadto imong gipangita?"

Bersikulo 10: Nahadlok Ako, Tungod Kay Hubo Ako

"Nahadlok ako," sa ato pa, naulaw ako, nagpangahiubos ako sa pagduol sa Imong atubangan; kay pinaagi niining mga dahon sa igera hapit ra nako natabonan ang akong makauulaw nga mga bahin, ug sa uban pa nga bahin sa akong lawas hubo pa gihapon ako. "Busa" (kay ang Hebreohanon nga vav, kahulogan "ug," kasagaran hinungdanon) "nagtago ako." Sa ingon ang "kahadlok" kasagaran gikuha alang sa "kaulaw," ug busa ang "kahadlok" o "kalisang" sa pagtahod gitawag nga kaulaw ug pagtahod mismo, sumala sa akong giingon sa Hebreohanon 12:28.

Bersikulo 11. KINSA MAN GAYOD. -- Ang pulong "gayod" (enim) wala sa Hebreohanon, ni hinungdanon kini, kondili emphatiko, may samang kahulogan sa "sa pagkatinuod," "apan sa pagkatinuod," "ug bisan pa." Kay dinhi giduso ug gipresyonar sa Dios si Adan nga moila sa hinungdan ug sala sa iyang pagkahubo.

Bersikulo 12. ANG BABAYE NGA IMONG GIHATAG KANAKO INGON NGA KAUBAN. -- "Ang matarong maoy una nga moakusar sa iyang kaugalingon": apan alang kanato, si Adan, human na sa sala puno na sa kaibog, garbo ug gugma sa kaugalingon, nag-una sa pagpangita og mga pasangil sa mga sala; unya gibalhin niya ang tulubagon ngadto sa asawa nga nagdani kaniya, ug bisan ngadto sa Dios mismo, nga naghatag kaniya sa ingon nga asawa.

Bersikulo 14: Ug Miingon ang Ginoong Dios sa Bitin

Ang bitin anaa sa atubangan sa Dios, ni Adan, ug ni Eva. Kay bisan human sa tintasyon ang yawa mibiya na sa bitin, ug nagkamang na kini ngadto-nganhi, pinaagi sa mando sa Dios gidirekta kini ngadto sa dapit diin si Adan, gitawag gikan sa iyang tagoanan sa Dios, miduol sa atubangan sa Dios; ilabi na tungod kay ang dapit sa tintasyon sa bitin dili kaayo layo gikan sa dapit sa tagoanan ni Adan: kay sa pagkahuman gayod sa pagtintal ug pagkahulog ni Adan, nangita dayon siya og tabon ug duol nga tagoanan.

TUNGOD KAY GIBUHAT MO KINI, TINUNGLO KA TALIWALA SA TANANG BUHING BINUHAT. -- Miliso ang Dios ngadto sa una ug sigurado nga tinubdan sa kadaotan, ang maliputon nga bitin, ug gitunglo niya kini.

Timan-i una, nga pinaagi sa bitin dinhi gisabot sa literal nga paagi ang tinuod nga bitin, sumala sa gihuptan ni San Efren, Barcefa, Tostato, ug Pererio; ug ang yawa, nga mao ang tigpalihok, tigpanulti, ug ingon sa kalag sa bitin.

Gikan dinhi, ikaduha, kining tanang mga silot sa usa ka paagi literal nga nahiangay sa bitin, tungod kay kini mao ang himan sa yawa ug galamiton sa pagkalaglag sa katawhan: apan ang pipila mas nahiangay sa yawa. Kay gikuha kining tanan sa mga karaang magsusulat ingon nga nagpasabot sa yawa.

Ikatulo, ang bitin tinunglo tungod kay kini dulumtanan, makalilisang, hilo-on, ug makadaot labaw sa tanang mga mananap, ilabi na sa tawo, kang kinsa human sa sala adunay kinaiyanhong antipathia.

Ikaupat, bisan sa wala pa ang tintasyon kang Eva ang bitin dili magtindog nga tul-id (sumala sa gihuptan ni San Basilio, Homilia Mahitungod sa Paraiso, ug Didimo sa Catena ni Lipomano), kondili naglihok ibabaw sa iyang dughan nga nagkamang sa mga lungag ug nagkaon sa yuta -- kay kining duha kinaiyanhon niini -- apan wala kini niadtong panahona madumtanon o mabdos sa kaulaw; may kaugalingon kining luna ug dignidad taliwala sa mga mananap. Apan human sa tintasyon ug paglingla kang Eva, ang bitin nahimong gikasilag, mabdos sa kaulaw, ug dulumtanan sa tawo: ug ang pagkamang, ang paglikay sa kahayag ug sa mga tawo, ang pagsulod sa mga langob, ang pagkaon sa yuta, nga sa una kinaiyanhon niini, karon gilig-on na ingon nga silot ug giorden ingon nga kaulawan. Kay ngano man, mangutana ako, kuhaon sa bitin ang kinaiyanhong mga gasa diin walay sala, mga gasa nga wala gani gikuha sa mga demonyo tungod sa ilang sala? Sa ingon ang kamatayon, ingon sa kinaiyanhon sa tawo, ug sa lawas sa tawo nga gilangkob sa mga sukbanon nga elemento, apan human sa iyang sala nagsugod kini nga nahimong silot sa sala. Sa ingon ang balangaw, kaniadto kinaiyanhon, human sa lunop nagsugod nga nahimong timailhan sa kasabotan tali ni Noe, sa katawhan, ug sa Dios (Genesis 9:46).

Ikalima, kining silot sa bitin haom ug matarong: sa makausa, ang bitin misulay sa pagsuol ngadto sa panaghigalaay ug pagkasuod sa tawo; busa nahimo kining gikasilag ug gitunglo. Gipataas sa yawa ang bitin aron makig-estorya sa babaye; busa gisugo kini sa pagkamang sa yuta. Gidani niini ang pagkaon sa bunga; busa gisilotan kini sa pagkaon sa yuta. Mitan-aw kini sa baba sa babaye; busa karon mitan-aw kini sa tikod ug nag-atang niini, matod ni Delrio.

Ikaunom, sa simbolikanhon nga paagi kining mga butanga nahiangay sa yawa. Kay, sumala sa giingon ni Ruperto (Mahitungod sa Trinidad III, kapitulo 18), ang yawa nagkamang ibabaw sa iyang dughan tungod kay dili na siya maghunahuna sa mga langitnong butang, sama kaniadto sa anghel pa siya, kondili sa mga butang sa yuta, sa pagkatinuod sa mga butang sa impyerno kanunay; ug ang yuta, sa ato pa ang mga tawo nga naghunahuna sa kalibotanong mga butang, mao ang iyang pagkaon ug sustento sukad sa sala ni Adan. Kay gitudloan niya sila sa pagkamang sa yuta ibabaw sa ilang tiyan, sa ato pa, sa paghalad sa ilang kaugalingon sa kahakog ug tinguha sa unod. Mao kini ang giingon ni San Gregorio, Moralia XXI, kapitulo 2. Sa makausa, si San Agustin (Mahitungod sa Genesis Batok sa mga Manichaeo II, kapitulo 17), Beda, Ruperto, Hugo, ug Cayetano miingon: Ang yawa naglakaw "ibabaw sa iyang dughan ug ibabaw sa iyang tiyan" tungod kay pinaagi sa duha ka paagi iyang giatake ug gilingla ang mga tawo: una, pinaagi sa garbo, nga gisimbolo sa dughan; ikaduha, pinaagi sa tinguha sa unod, nga gihulagway sa tiyan. Kay sa dughan anaa ang gahom sa kasuko, sa tiyan ang gahom sa kaibog, ug kining mga tinguha gipalihok ug gisugnoran sa yawa, ug pinaagi niini iyang giduso ang mga tawo ngadto sa labing bug-at nga mga sala.

Bersikulo 15: Dugmokon Niya ang Imong Ulo (Protoevangelium)

IBUTANG KO ANG MGA PANAG-AWAY TALIWALA KANIMO UG SA BABAYE. -- Kay tungod kay gikuha sa Dios ang paghari sa tawo ibabaw sa mga mananap tungod sa sala, ang bitin nagsugod nga nahimong makadaot ug makamatay sa tawo; ug sa laing bahin ang tawo nagsugod nga nahimong tigpatay sa bitin, samtang sa wala pa ang sala walay antipathia, ni kahadlok, ni kasilag, ni tinguha sa pagdaot tali sa tawo ug sa bitin.

Girekord ni Aristoteles nga ang laway sa tawo nagsakit sa bitin, ug kon matandog niini ang tutunlan (diin gitintal niini si Eva), makapatay kini.

DUGMOKON NIYA ANG IMONG ULO. -- Tulo ka pagbasa ang ania dinhi. Ang una mao ang mga kodise sa Hebreohanon nga nag-ingon: "Kini" (sa makausa ang binhi) "magdugmok sa imong ulo"; ug mao kini ang gibasa ni San Leon, ug gikan kaniya ni Lipomano. Ang ikaduha mao: "Siya (sa makausa ang tawo o si Kristo) magdugmok sa imong ulo"; mao kini ang Septohenta ug ang Caldeanhon. Ang ikatulo mao: "Siya [ang babaye] magdugmok sa imong ulo." Mao kini ang gibasa sa Romanhong Bibliya ug hapit tanang Latinhong mga Bibliya uban ni San Agustin, Crisostomo, Ambrosio, Gregorio, Beda, Alcuino, Bernardo, Euquerio, Ruperto, ug uban pa. May pipila usab ka mga kopya sa Hebreohanon nga nagsuporta niini, nga nagbasa og hi o hu imbes hu, uban sa gamay o dako nga chirich nga tingog. Idugang nga ang hu kanunay gigamit puli sa hi, ilabi na kon adunay emphasis ug usa ka butang nga lalaki gipahinungod sa babaye, sama dinhi ang pagdugmok sa ulo sa bitin. Ang mga pananglitan anaa niining bersikulo 12 ug 20, Genesis 17:14, Genesis 24:44, Genesis 38:21 ug 25. Ni ang lalaking berbo nga iascuph (kahulogan "magdugmok") makapababag; kay adunay kanunay nga enalage sa kasarian sa Hebreohanon, aron ang lalaki gamiton puli sa babaye ug baligtad, ilabi na kon adunay hinungdan ug misteryo nga nagpundar niini, sama dinhi, sumala sa akong ipasabot karon. Busa ang hi iascuph gigamit puli sa hi tascuph. Mao usab sa kapitulo 2:23, ang iickare issa giingon puli sa tickare issa. Busa si Josefo usab (libro I, kapitulo 3) mibasa niini sama sa atong Tighubad [ang Vulgata]; kay miingon siya: "Gimandoan niya nga ang babaye mohatag og mga samad sa iyang ulo," sumala sa gihubad ni Rufino. Gikan niini klaro nga si Josefo kaniadto mibasa og hu, kahulogan "siya mismo [ang babaye]," apan ang mga eretikong tig-imprenta mitangtang sa pulong gyne (babaye) gikan niini.

Timan-i una, nga walay usa niining tulo ka pagbasa ang angay isalikway; sa pagkatinuod ang tanan tinuod: kay tungod kay ang Dios dinhi nagpahimutang sa babaye uban sa iyang binhi batok sa bitin uban sa iyang binhi ingon nga mga kaatbang, sa sangputanan buot niyang ipasabot nga ang babaye uban sa iyang binhi magdugmok sa ulo sa bitin; sama sa laing bahin ang bitin nag-atang sa tikod sa babaye ug sa iyang binhi. Ug busa si Moises dinhi sa Hebreohanon nagsakot sa lalaking berbo uban sa babayeng pronombre, nag-ingon hi iascuph, "siya [ang babaye] magdugmok," aron ipasabot nga ang babaye ug ang iyang binhi, ug busa ang babaye pinaagi sa iyang binhi, sa makausa pinaagi ni Kristo, magdugmok sa ulo sa bitin.

Timan-i ikaduha: Kining mga butanga, sumala sa akong giingon, literal nga nahiangay sa bitin ug sa yawa, nga mao ang tigpalihok ug ingon sa kalag sa bitin. Kay kining antipathia, kasilag, kahadlok, ug gubat literal nga nagsugod human sa sala tali sa mga bitin ug sa mga tawo, mga lalaki ug mga babaye, sumala sa gipakita na sa kasinatian. Sa pagkatinuod si Ruperto (libro III, kapitulo 20) nagpresentar og usa ka talagsaon ug takos timan-an nga kasinatian, sa makausa nga ang ulo sa bitin hapit dili gayod madugmok pinaagi sa mga espada, mga sungkod, ug mga martilyo sa paagi nga ang tibuok lawas mamatay; apan kon ang babaye pinaagi sa hubo niyang tiil makauna sa tango sa bitin ug mopiit sa iyang ulo, diha-diha uban sa ulo ang tibuok lawas hingpit nga mamatay.

Sa makausa, kining mao nga mga butanga mas literal pa nga nahiangay kang Kristo ug sa Bulahang Birhen nga nakig-away batok sa yawa. Kay ang "babaye" mao si Eva, nga midugmok sa yawa sa dihang nagbuhat siya og paghinulsol, o hinuon ang babaye mao ang Bulahang Maria, anak nga babaye ni Eva; ang iyang binhi mao si Hesus ug ang mga Kristohanon; ang bitin mao ang yawa; ang iyang binhi mao ang mga dili-magtotoo ug tanang mga daotan. Busa ang Bulahang Maria midugmok sa bitin; tungod kay siya kanunay puno sa grasya ug mahimayaon ingon nga mananaog batok sa yawa, ug midugmok sa tanang mga erehiya (nga mao ang ulo sa bitin) sa tibuok kalibotan, sumala sa giawit sa Simbahan; apan si Kristo sa labing hingpit nga paagi midugmok kaniya ug sa iyang ulo ug mga laraw, sa dihang pinaagi sa iyang kaugalingong gahom sa Krus gikuha niya gikan sa yawa ang tanan niyang gingharian ug mga inagaw; ug gikan kang Kristo, si Eva nga naghinulsol ug si Maria nga walay-sala, ug kita usab tanan, nakadawat sa gahom sa pagdugmok sa yawa ug sa iyang binhi (sa ato pa, una, ang iyang mga tintasyon; ikaduha, ang iyang binhi, sa ato pa, ang mga daotan nga tawo, kay ang yawa mao ang ilang amahan ug prinsipe). Kay mao kini ang giingon sa Salmo 90: "Maglakaw ka ibabaw sa asp ug sa basilisko, ug imong yatakyatakan ang leon ug ang dragon." Ug Lucas 10: "Tan-awa, gihatagan ko kamo sa gahom sa pagtunob ibabaw sa mga bitin ug mga tanga, ug ibabaw sa tanang gahom sa kaaway." Ug Roma 16: "Dugmokon sa Dios si Satanas ilalom sa inyong mga tiil sa madali." Mao kini ang giingon ni Teodoreto, Ruperto, Beda dinhi, Agustin (Ang Siyudad sa Dios XI, kapitulo 36), Epifanio (libro II Batok sa mga Antidicomariano), ug ubang mga Amahan sa lain-laing dapit.

Haom kaayo ang giingon ni San Crisostomo (Homilia Mahitungod sa Pagdili sa Kahoy, tomo I) nga gibutang niya si Kristo batok kang Adan, ang Bulahang Maria batok kang Eva, ug si Gabriel batok sa bitin: "Ang kamatayon," matod niya, "pinaagi kang Adan, ang kinabuhi pinaagi kang Kristo; ang bitin milingla kang Eva, si Maria miuyon kang Gabriel; apan ang paglingla kang Eva nagdala og kamatayon, ang pag-uyon ni Maria nanganak sa Manluluwas ngadto sa kalibotan. Pinaagi kang Maria gibalik ang nawala pinaagi kang Eva; pinaagi kang Kristo gitubos ang nabihag pinaagi kang Adan; pinaagi kang Gabriel gisaad ang gikawad-an sa paglaom pinaagi sa yawa."

MAGDUGMOK. -- Sa Hebreohanon mao ang iascuph, nga gihubad ni Rabbi Abraham ingon nga "mobunal"; ni Rabbi Solomon, "modugmok"; ang Septohenta naghubad og tereset, sa ato pa, "magdugmok"; si Filon hinuon (Mga Alegoriya II), uban sa pipila, mibasa og epitereset, sa ato pa, "magbantay." Busa usab ang Caldeanhon naghubad: "Siya magbantay kanimo tungod sa imong gibuhat kaniya gikan sa sinugdanan, ug ikaw magbantay kaniya sa kataposan." Sa hustong paagi, ang Hebreohanon nga scuph morag nagkahulogan sa pagbunal sa usa ka tawo sa kalit ug ingon sa gikan sa pagbanhig ug tagoanan, pagdaog, pagtunob, pagdugmok, sumala sa klaro sa Job 9:17 ug Salmo 139:11; busa ang atong Tighubad naghubad usab niini sa ulahi ingon nga "ikaw mag-atang."

Tan-awa dinhi kon unsa ka buang ang mga eretiko ug mga tigdayeg sa dios-dios nga gitawag og mga Ophita, sa ato pa, "mga tigdayeg sa bitin," gikan sa ophis, kahulogan bitin, nga ilang gisimba tungod kay, pinaagi sa pagtanyag sa gidili nga bunga, kini mao ang sinugdanan sa kahibalo sa maayo ug daotan alang kang Adan ug sa iyang kaliwatan; ug busa nagtanyag sila og tinapay niini. Gihulagway ni Epifanio ang seremonya sa ilang halad (Erehiya 37).

UG IKAW MAG-ATANG SA IYANG TIKOD. -- Sa Hebreohanon mao ang samang berbo nga gihisgotan na, iascuph, nga gihubad sa Septohenta sa unang bahin ingon nga tereset, kahulogan "magdugmok": apan dinhi ilang gihubad kini nga tereseis, kahulogan "magbantay ka" (sa makausa, pinaagi sa pag-atang kaniya). Kay mao kini ang gibasa gikan sa Septohenta ni Josefo, Filon, San Jeronimo, Ambrosio, Ireneo, Agustin, ug uban pa. Kay ang mga bitin sa ilang kinaiya, nagtago sa mga kaumahan ug kalasangan, nanimalos dili pinaagi sa dayag nga kusog kondili pinaagi sa limbong, ug nangukab sa mga walay-pagtagad gikan sa luyo ug mibunal sa tikod, ug gikan didto mipatay pinaagi sa hilo nga mikaylap sa tibuok lawas. Mao kini ang giingon ni Ruperto.

Sa simbolikanhon nga paagi, miingon si Filon: Ang tikod mao kadtong bahin sa kalag nga nagpunit sa kalibotanon nga kinaiyahan, ug nga daling mahilig ug madani ngadto sa pagbati sa lawas ug sa kalibotanong mga kalipay. Ang yawa nag-atang niining bahina, ug pinaagi niini sa hunahuna ug kabubut-on. Ug busa gihugasan ni Kristo ang mga tiil sa iyang mga tinun-an sa Katapusang Panihapon, aron mahimong timailhan kini nga ang tunglo sa tikod nalimpyohan na -- ang tunglo diin, gikan sa sinugdanan sa mga butang, naabli ang agianan ngadto sa mga paak sa bitin.

Sa samang paagi ang yawa nag-atang sa tikod, sa ato pa, misulay siya sa pagbunal pinaagi sa limbong ingon sa gikan sa luyo (kay ang gipasabot dinhi, sa Hebreohanong paagi, dili usa ka nahuman nga buhat sa pagbunal, kondili usa nga nagsugod, o pagsulay lamang) kang Kristo, sa Bulahang Birhen, ug sa mga Kristohanon; apan wala siya makadaog kanila samtang magpabilin sila nga binhi ni Kristo, sa ato pa, mga anak sa Dios. Idugang nga ang yawa tinuod gayod nga nagbunal ug nagdugmok sa pipila gikan niining binhia, sa makausa kadtong mga matinumanon nga sa Simbahan ingon sa tikod -- sa ato pa, ang labing ubos, ang walay bili, ug kadtong nagpunting sa kalibotanong mga butang.

Sa makausa, ang "ulo" ni Kristo mao ang iyang pagka-Dios, ang iyang "tikod" mao ang iyang pagka-tawo. Samtang gi-atake ug gipatay sa yawa kining pagka-tawo, siya mismo namatay: kay niadtong higayona midugmok si Kristo sa ulo sa yawa, sa ato pa, gilumpag niya ang iyang garbo ug gipukan ang tanan niyang kusog.

Sa alegorikanhon nga paagi, kining panag-away tali sa babaye ug sa bitin nagpasabot sa kasilag ug walay-undang nga gubat tali sa Simbahan ug sa yawa, sumala sa gitudlo ni San Juan (Pinadayag 12:13) ug sa mga Amahan sa lain-laing dapit. Sa pagkatinuod ang pipila, sama ni P. Gordon (Lantugi I, kapitulo 17), literal nga nagsabot dinhi sa "babaye" ingon nga ang Simbahan, ug sa "bitin" ingon nga ang yawa. Apan ang babaye mas literal nga nagpasabot sa usa ka babaye, ug sa mistikanhon nga paagi ang Simbahan; busa ang Apostol (Efeso 5:32) nagtawag niini nga usa ka sacramento, o, sumala sa Griyego, usa ka misteryo ni Kristo ug sa Simbahan.

Sa tropologikanhon nga paagi, si San Gregorio (Moralia I, kapitulo 38): "Gidugmok nato ang ulo sa bitin," matod niya, "sa dihang atong gilangkat gikan sa kasingkasing ang mga sinugdanan sa tintasyon; ug unya siya nag-atang sa atong tikod, tungod kay mas maliputon ug mas kusganon niyang giatake ang kataposan sa maayong buhat." Ug si San Agustin sa Salmo 48 ug 103: "Kon ang yawa nagbantay sa imong tikod, ikaw usab magbantay sa iyang ulo. Ang iyang ulo mao ang sinugdanan sa daotang sugyot; sa dihang magsugod siya sa pagsugyot og daotan, isalikway dayon, sa wala pa motungha ang kalipay ug mosunod ang pag-uyon. Ug sa ingon malikayan mo ang iyang ulo, ug busa dili niya makuptan ang imong tikod," sa makausa:

"Sukli ang mga sinugdanan: ulahi na ang tambal kon ang kadaotan nalig-on na pinaagi sa taas nga paglangan."

Ug si San Bernardo, Ngadto sa Iyang Igsoong Babaye Mahitungod sa Paagi sa Maayong Pagkinabuhi, kapitulo 29: "Ang ulo sa bitin gidugmok," matod niya, "sa dihang ang sayop gisakto sa diin kini natawo." Gidugang ni Alcuino, o Albino: Ang yawa, matod niya, nag-atang sa atong tikod tungod kay mas bangis niyang giatake ang kataposan sa atong kinabuhi. Tungod niining hinungdana ang mga santos nahadlok sa ilang kataposan, ug niadtong panahona mas mainiton silang nag-alagad sa Dios. Sa ingon si San Hilarion, sa nahadlok sa kamatayon, miingon sa iyang kaugalingon: "Hapit kapitoan ka tuig kang nag-alagad sa Ginoo, ug nahadlok ka pa ba nga mamatay?" Si Abbot Pambo, sa namatay, miingon: "Mobiya na ako karon ngadto sa akong Dios; apan ingon sa usa nga hapit ra wala makasugod sa tinuod ug hustong pagsimba sa Dios." Si Arsenio miingon: "Itugot, O Ginoo, nga bisan karon makasugod ako sa pagkinabuhi nga diosnon." Si San Francisco duol na sa kamatayon miingon: "Mga igsoon, hangtod karon gamay ra ang atong nahimo; magsugod na kita karon sa pag-alagad sa Dios; mobalik kita sa mga sinugdanan sa pagpaubos ug sa nobisyado." Miingon siya niini ug gituman niya, sumala sa gipamatud-an ni San Buenaventura sa iyang Kinabuhi. Ingon usab si Antonio miingon: "Karong adlawa, hunahunaa nga bag-o pa lang kamo nisulod sa relihiyosong kinabuhi." Ug si Barlaam ngadto kang Josafat: "Hunahunaa" sa matag adlaw "nga karong adlawa nagsugod ka sa pag-alagad sa Dios, nga karong adlawa matapos ka." Si Agaton nagkinabuhi nga santos, ug bisan pa miingon siya: "Gikahadlokan ko ang kamatayon, tungod kay lahi ang mga paghukom sa Dios kay sa mga paghukom sa mga tawo."

Bersikulo 16: Padaghanon Ko ang Imong mga Kasakit

PADAGHANON KO. -- Sa Hebreo harba arbe, "sa pagpadaghan padaghanon ko," sa ato pa, pagadaghanon ko sa labihan ug sa labing segurado gayod. Kay kining pagdoble nagpasabot sa kadaghan ug sa kasigurohan.

Tulo ka silot ang gipahamtang dinhi sa babaye tungod sa iyang tulo ka sala. Kay una, tungod kay mituo siya sa bitin nga nag-ingon "Mahisama kamo sa mga dios," nadungog niya: "Padaghanon ko ang imong mga kasakit ug ang imong mga pagsabak"; ikaduha, tungod kay sa kahakogon gikaon niya ang gidili nga bunga, nadungog niya: "Sa kasakit manganak ka"; ikatulo, tungod kay gilimbongan niya ang iyang bana, nadungog niya: "Mahailalom ka sa gahom sa imong bana." Mao kini si Ruperto.

"MGA KASAKIT UG MGA PAGSABAK." -- Sa ato pa, ang mga kasakit sa mga pagsabak. Kay usa kini ka hendiadys nga sagad sa mga Hebreo, sama sa gigamit sa Magbabalak [Virgilio]: "Gipaak niya ang bulawan ug ang preno," sa ato pa, gipaak niya ang bulawang preno.

Kining mga kasakit, sa wala pa ang pagsabak, mao ang mga kahugaw ug ang pagdugo sa regla; sa mismong pagsabak, ang pagkabungkag sa pagkaulay, kaulaw, ug kasakit; human sa pagsabak, kahugaw, baho, pagpugong sa regla, pagkaon nga dili mapugngan, ang kabug-at sa bata sulod sa siyam ka bulan, pagsuka, mga pagkurog, ug daghan kaayo nga mga katalagman, nga mahitungod niini tan-awa si Aristoteles, Kasaysayan sa mga Mananap VII, kapitulo 4.

SA KASAKIT MANGANAK KA. -- Niining kasakit sagad nga giubanan ang katalagman sa kinabuhi, sa inahan ug sa bata, ug kini sa kalag ug sa lawas; ug kining kasakit hilabihan kadako nga ang babaye nga nakasinati niini miingon: "Gusto pa niya nga makig-away alang sa iyang kinabuhi ubos sa mga hinagiban sa napulo ka higayon kay sa manganak sa makausa." Kining kasakit sa babaye mas dako kay sa bisan unsa nga mananap, tungod sa mas lisod nga pagbulag sa nagkadungan nga mga bahin, sumala sa gitudlo ni Aristoteles (sa ibabaw, kapitulo 9). Sa kahimtang sa pagka-inosente, makalikay unta ang babaye niining kasakit pinaagi sa benepisyo ug pagtagad sa Dios. Tan-awa kon unsa ka gamay nga kalipay sa sala -- usa ka tulo, moingon ako, sa dugos -- nagdala og unsa kadaghan nga apdo, unsa kadaghan nga mga kasakit kang Eva ug sa tanan niyang kaliwat!

MAHAILALOM KA SA GAHOM SA IMONG BANA. -- Dili sama kaniadto, nga kinabubut-on, malipayon, uban ang katingalahang katam-is ug panaghiuyon, apan sagad nga dili kinabubut-on, uban ang labihan nga kasamok ug pagbatok. Kay dinhi nadawat sa bana ang gahom sa pagpugong ug pagsilot sa iyang asawa.

Mao kini si Molina. Sa Hebreo mao kini: "Ngadto sa iyang bana ang iyang tinguha" (teshukathek), sa ato pa, ang iyang kaibog, pangandoy, o pagdangop; o, sumala sa Septuaginta ug sa Caldeo, "ang imong pagbalik mao," ingon og nag-ingon: Bisan unsa ang imong tinguhaon, kinahanglan gayod nga modangop ka sa imong bana, aron imong maangkon ug matuman kini. Busa, kon maalamon ka, ang imong mga mata magbantay kanunay sa nawong, mga mata, tango, ug hilig sa imong bana, aron makapahimuot ka kaniya, motuman sa iyang mga tinguha, ug madani siya nganhi kanimo. Kon maalamon ka, ayaw pangandoya ang lain gawas sa imong nasayran nga makapahimuot sa imong bana; kon nahigugma ka sa kalinaw ug kahilom, paghunahuna ug pagkauyon sa imong bana; pagbantay nga dili ka mosipa batok sa igtutugsok. Gidugang ni Ruperto: "Mahailalom ka sa gahom sa imong bana." Tinuod kaayo kini, miingon siya, nga sumala sa balaod Romanhon, bisan taliwala sa mga Hentil, dili gitugotan ang asawa sa paghimo og testamento kon walay pagtugot sa iyang bana; ug tungod kay ilalom siya sa kamot sa iyang bana, giingon nga nakaagom siya og pagkunhod sa legal nga kahimtang.

"Ug siya magahari kanimo." -- Kining pagdominar sa bana, kon matarong ug kasarangan, iya sa balaod sa kinaiyahan; kon mapahitas-on ug malupigon, supak kini sa kinaiyahan; apan ang duha makahasol sa babaye ug silot sa sala. Busa supak sa kinaiyahan, ug sama sa usa ka kahibulongan, kon ang babaye buot maghari sa iyang bana.

Bersikulo 17: Tinunglo ang Yuta sa Imong Buhat

17. "Tungod kay naminaw ka" -- tungod kay mituman ka sa imong asawa kay sa Kanako. "Tinunglo ang yuta sa imong buhat." -- Timan-i uban ni Adan, Procopio, Abulense, ug Pererio nga ang yuta dinhi gitunglo sa Dios dili sa hingpit, apan "sa imong buhat," tungod, sa ngalan, kanimo, O Adan, samtang nagbuhat ka ug nagsingot ibabaw niini, gamay ra ang ihatag niini nga mga bunga, ug sa tinuod sagad mga tunok ug mga sampinit, sumala sa mosunod.

Ikaduha, bisan og sa wala pa ang sala ang yuta sa kinaiyahan motubo usab og mga tunok ug mga sampinit (nga bisan tuod gilimod ni Beda, Ruperto, ug uban, gipakita ko nga mas tinuod sa kapitulo 1, bersikulo 12), ang maong butang karon nahimong silot sa makasasalang tawo; tungod kay kon wala pa makasala si Adan, mabuhi unta siya sa walay bisan unsa nga paghago gikan sa mga bunga sa paraiso (diin sa maong dapit sa kalipay ang tanan motabang ug mopahulay sa tawo, ug walay bisan unsa nga makadaot kaniya, ug busa walay mga tunok diha niini); apan karon, naghago aron makaandam og pagkaon alang sa iyang kaugalingon, sagad siya mag-ani og mga tunok ug mga sampinit, nga dili makapakaon apan makadaot kaniya.

Idugang ang ikatulo, pinaagi niining sala ni Adan ang unang kaayo ug kabunhog sa yuta daw napugngan ug nakunhuran, ug busa karon motubo kini og mga tunok ug mga sampinit nga mas kanunay ug sa mas daghan nga mga dapit kay sa sa wala pa ang sala; kay mao kini ang nahitabo kang Cain sa dihang nakasala siya, Genesis IV, 12. Mao usab alang sa mga Israelita, tungod sa ilang mga sala, ang Dios sagad naghulga pinaagi sa mga Propeta og langit nga tumbaga ug yuta nga puthaw. Mao usab karon ang Dios sagad nagsilot sa mga siyudad ug mga gingharian sa kaapulan tungod sa mga sala. Busa ang Caldeo ug si Aquila naghubad, "tinunglo ang yuta tungod kanimo"; ug si Teodocion, "tinunglo ang yuta sa imong kalapasan": kay ang gamot abar nagpasabot sa paglapas.

Diin timan-i ang ikaupat: ang teksto nga Hebreo karon adunay ba'avureka, sa ato pa, "tungod kanimo," sumala sa gihubad sa Caldeo ug ni Aquila. Apan ang atong Vulgata, uban sa Septuaginta (gikan diin kini tin-aw nga kining pagbasa karaan ug busa mas tinuod), nagbasa og ba'avodeka, sa ato pa, "sa imong buhat." Kay ang mga letra resh ug daleth managsama kaayo, mao nga sayon ang pagkasayop gikan sa usa ngadto sa lain.

Sa tropologiya, si San Basilio sa iyang homiliya Mahitungod sa Paraiso miingon: "Ang rosas dinhi giduyogan sa mga tunok, halos wala magpahayag kanato sa dayag nga tingog ug nag-ingon: Kadtong mga butang nga makalipay kaninyo, O mga tawo, gisagolan og mga kasub-anan. Kay sa tinuod sa mga butang sa tawo mao kini ang pagkabutang nga walay bisan unsa niini ang lunsay, apan dihadiha ang kagul-anan gipilit sa kalipay ug kasadya, ang pagkabiyuda sa kaminyoon, ang kabalaka ug kahadlok sa pagmatuto sa mga anak, ang pagkuhit sa kabunhog, ang kaulawan sa kahayag sa kinabuhi, ang kapildihan sa mauswagong mga kalamposan, ang pagkatagbaw sa mga kalipayan, ang sakit sa panglawas. Ang rosas maanindot gayod, apan nagpasakit kini kanako. Matag higayon nga makita ko kining bulak, gipahinumdoman ako sa akong sala, tungod niini ang yuta gikondena nga motubo og mga tunok ug mga sampinit."

"Sa mga paghago mokaon ka niini." -- Ang pulong nga Hebreo itsabon nagpasabot og paghago nga gisagolan og dagkong mga kalisdanan, mga kasamok, ug mga kasakit, sama sa paghago sa pagpanguma, ug kini lainlain, daghanan, ug padayon, nga pinaagi niini, bisan unsa pa ang iyang paningkamot, ang tawo halos dili makaandam og pagpakabuhi alang sa iyang kaugalingon ug sa iyang pamilya.

Si Isidoro Clario nagtiman-i nga ang silot sa matag usa angay nga gipahamtang dinhi sa Dios: sa ngalan, ang bitin mapahitas-ong mitindog; busa gisugo siya nga mokamang sa yuta. Ang babaye mitilaw sa mga kalipayan sa bunga; busa gisugo siya nga manganak sa mga kasakit. Si Adan sa kahuyang miuyon sa iyang asawa; busa gisugo siya nga mag-andam sa iyang pagkaon sa mga paghago. Mao kini busa "ang bug-at nga yugo ibabaw sa mga anak ni Adan, gikan sa adlaw sa ilang paggawas gikan sa tiyan sa ilang inahan, hangtod sa adlaw sa ilang paglubong sa inahan sa tanan," Sirac 40:1. Ilalom niining yugo nag-agulo kitang tanan.

"Niini." -- Sa Hebreo, "mokaon ka niini," sa ato pa, ang mga subol ug mga bunga niini.

18. "Ug mokaon ka sa mga tanum sa uma" -- ingon og nag-ingon: Dili ang mga kalipayan ug mga bunga sa paraiso, dili ang mga perdis, mga liebre, mga karneng sinugba ug linata, apan ang yano ug ubos nga mga tanum sa yuta ang imong kaonon, alang sa pagpugong ug alang sa paghinulsol. Kay ang mga Hebreo nagtawag og mga tanum sa yuta o sa uma ang kasagaran ug ubos nga mga tanum diin ang mga mananap ug ang tawo nagkaon. Kay pinaagi sa sala ang tawo nahisama sa kabayo ug mula: busa kinahanglan siya mokaon sa sama nga pagkaon sama kanila.

Alang sa tropologiya, tan-awa si Casiano, Mga Pakighinabi, Libro XXIII, kapitulo 11.

Bersikulo 19: Kay Abog Ikaw, ug sa Abog Ikaw Mobalik

19. "Kay abog ikaw, ug sa abog ikaw mobalik." -- Ang Septuaginta adunay, "kay yuta ikaw, ug sa yuta ikaw mobalik." Ang tawo busa human sa sala nag-antos og dili maayo nga tisis, ingon niana, sa ngalan, ang away ug pagkadunot sa managsupak nga mga kalidad, nga anam-anam nagaut-ot ug nagpatay kaniya. Ang Hebreo aphar sa tinuod nagpasabot og abog; apan, sumala sa akong giingon kaniadto, kining abog diin gihimo si Adan gisagolan og tubig, ug busa lunang ug lapok sa yuta, diin usab ang patay'ng lawas sa tawo human sa kamatayon natunaw ngadto sa lapok. Nganong nagpagarbo ka man, ikaw nga yuta ug abo? Busa tin-aw nga ang kamatayon alang sa tawo dili usa ka kondisyon sa kinaiyahan, apan ang silot sa sala. Diin si San Agustin sa hait nga paagi miingon sa Sentensya 260: "Ang tawo, miingon siya, gihimo nga immortal: buot siya mahimong Dios; wala niya kawad-i ang iyang pagka-tawo, apan nawad-an siya sa iyang pagka-immortal, ug gikan sa garbo sa pagkamasinupakon, nakuha ang silot sa kinaiyahan." Ang sama tin-aw gikan sa Roma 5:12 ug Kaalam 2:23. Si San Crisostomo naghunahuna nga kining sentensya sa kamatayon nagpagaan sa nag-una: "Sa paghago mokaon ka niini." Kay kon unsa ka mapuslanon kining silot kanato, gipakita ni Ruperto sa maalam nga paagi sa Libro III, mga kapitulo 24 ug 25, diin taliwala sa uban miingon siya, una, "aron dili mahibalo ang tawo sa daotan nga kamatayon sa iyang kalag, ug matulog nga walay kabalaka sa iyang mga kalipayan hangtod sa kabuntagon sa katapusang paghukom, gihampak siya sa Dios sa kamatayon sa unod, aron sa labing menos pinaagi sa kahadlok sa iyang pagduol mahigmata siya; busa usab ikaduha, Gibuot Niya nga ang adlaw ug takna sa kamatayon dili mahibaloan, nga, nagpatandog sa tawo sa kanunay ug nagbitay kaniya sa kanunay, dili motugot kaniya sa pagpagarbo." Ikatulo, gikan ni Plotino gitudlo niya nga kalooy sa Dios nga Gihimo Niya ang tawo nga mortal, aron dili siya paantoson sa walay katapusang mga pag-antos niining kinabuhi. Ikaupat, gibuot sa Dios nga mabuhi ang tawo sa mga paghago.

"Nagbaid sa mga kasingkasing sa mga mortal pinaagi sa mga kabalaka, ug wala motugot nga ang iyang gingharian mokatapol sa bug-at nga pagkatapolan."

Mao kini si Ruperto.

Sa moral, unsa man diay ang tawo? Paminaw sa mga Hentil. Una, ang tawo mao ang dula sa kapalaran, ang larawan sa pagkabalhinbalhin, ang samin sa pagkadunot, ang inagaw sa panahon, miingon si Aristoteles; ikaduha, ang tawo mao ang ulipon sa kamatayon, usa ka nagalakaw nga mag-uuma; ikatulo, siya usa ka bola nga gidula sa Dios, miingon si Plauto; ikaupat, siya usa ka huyang ug masulob-on nga lawas, hubo, walay armas, nanginahanglan sa tabang sa uban, gilabay sa tanang insulto sa kapalaran, miingon si Seneca; ikalima, siya usa ka gapos sa pagkadunot, usa ka buhi nga kamatayon, usa ka mabati nga patay'ng lawas, usa ka naglibot nga lubnganan, usa ka luspad nga belo, miingon si Trismegisto; ikaunom, siya usa ka huyahoy ug usa ka nipis nga anino, miingon si Sofocles; ikapito, siya usa ka damgo sa usa ka anino, miingon si Pindaro; ikawalo, siya usa ka hininginlan ug usa ka langyaw sa usa ka alaot nga kalibutan: kay unsa man ang kalibutan karon gawas sa usa ka kahon sa mga kasub-anan, usa ka tulunghaan sa kakawangan, usa ka merkado sa mga impostor? sumala sa giingon sa usa ka Pilosopo.

Unsa ang tawo? Paminaw sa mga matinud-anon, mga maalamon, ug mga propeta. Una, ang tawo mao ang baho nga liso, usa ka sako sa hugaw, pagkaon sa mga ulod, miingon si San Bernardo; ikaduha, ang tawo mao ang yubit sa Dios, miingon ang Emperador Zenon nga mikalagiw human madungog ang pagpamatay sa iyang katawhan; ikatulo, ang tawo usa ka tulo gikan sa baldi, usa ka dulon, usa ka liso sa timbangan, usa ka tulo sa yamog sa kabuntagon, balili, usa ka bulak, walay unod ug kawang, sumala sa giingon ni Isaias sa kapitulo 40, mga bersikulo 6, 15, 17, 22; ikaupat, siya hingpit nga kakawangan, sumala sa giingon sa Salmista, Salmo 38:6; ikalima, siya usa ka nagdagan nga mensahero, usa ka nagaagi nga barko, usa ka naglupad nga langgam, usa ka gipana nga udyong, aso, balhibo, nipis nga bula, usa ka bisita sa usa ka adlaw, Kaalam kapitulo 5, bersikulo 9; ikaunom, siya abog ug abo, sumala sa giingon ni Abraham sa Genesis kapitulo 18, bersikulo 27; ikapito, "ang tawo nga natawo sa babaye, mubo ang kinabuhi, napuno sa daghang mga kasakit; nga sama sa bulak mogula ug madugmok, ug mokagiw sama sa anino, ug dili gayod magpabilin sa samang kahimtang," Job 14:1. Pagkat-on busa, O tawo, sa pagtamay sa imong kaugalingon ug sa kalibutan. Paminaw kang San Agustin sa iyang mga Sentensya, ang katapusang Sentensya: "Nagpagarbo ka sa mga bahandi ug nanghambog sa kadungganan sa imong mga katigulangan, ug naglipay ka sa imong yutang natawhan ug sa katahom sa imong lawas, ug sa mga kadungganan nga gihatag kanimo sa mga tawo: tan-awa ang imong kaugalingon, kay mortal ka, ug yuta ka, ug sa yuta ikaw moadto; palibot-liboti ang mga nagdan-ag kaniadto sa sama nga kahayag sa wala pa ikaw: asa ang mga giagda sa gahom sa mga lungsoranon? asa ang dili mapildi nga mga emperador? asa ang mga nag-andam sa mga panagtigom ug mga pista? asa ang maanindot nga mga nagkabayo? asa ang mga pangulo sa mga kasundalohan? asa ang malupigong mga gobernador? karon tanan abog, karon tanan abo, karon sa pipila ka bersikulo mao na lang ang ilang handumanan. Tan-awa ang mga lubnganan, ug tan-awa kon kinsa ang ulipon, kinsa ang agalon, kinsa ang pobre, kinsa ang dato? ilhon, kon makahimo ka, ang binilanggo gikan sa hari, ang kusgan gikan sa huyang, ang guwapo gikan sa ngil-ad. Busa sa paghinumdom sa imong kinaiyahan, ayaw gayod pagpagarbo; ug mahinumdoman mo kon tan-awon mo ang imong kaugalingon."

Mao usab si Zosimas, sa pagbalik sa Pasko ngadto sa dapit nga gikasabutan niya uban ni Santa Maria sa Ehipto, nakit-an niya siya nga naghigda nga patay na, ug duol nasulat sa yuta: "Ilubong, Abba Zosimas, ang kabus nga lawas ni Maria: ibalik ang yuta sa yuta ug ang abog sa abog." Ug tungod kay walay igkukot, migawas ang usa ka leon, nga mikab-kab sa yuta sa iyang mga kuko ug mihimo og lubnganan diin gilubong ni Zosimas ang lawas sa Santa.

Bersikulo 20: Ug Ginganlan ni Adan ang Iyang Asawa nga Eva

"Ginganlan niya," human siya gipapahawa sa paraiso: kay dihadiha human sa sala ug sa sentensya sa Dios, gipapahawa siya sa paraiso. Mao kini busa ang usa ka prolepsis, o pag-una.

Eva. -- Sa Hebreo mao kini chavva, sa ato pa, buhi, o mas tukma nagahatag og kinabuhi, gikan sa gamot chaia, sa ato pa, nabuhi siya, "tungod kay siya mahimong inahan sa tanang buhi." Busa ang Septuaginta naghubad kang Eva nga zoe, sa ato pa, kinabuhi. Gikan sa Hebreo chaia, o chava, sa ato pa, nabuhi siya, migawas ang imperatibo chave, o have, sa ato pa, mabuhi -- nga mao ang pulong sa nagtimbaya ug nagpanghinaut og maayo, katumbas sa Griyego chaire, hygiaine. Alang sa have ang mga Latino miingon ave; ug ang mga taga-Cartago, havo. Diin kadtong linya ni Plauto sa Poenulo: "Havo (sa ato pa, maayong adlaw, pangomusta), unsa man mong mga lungsoranon? o gikan sa unsa mang lungsod?" Mao kini ang atong Serario sa Josue kapitulo 2, pangutana 25.

Timan-i nga ang mga Rabbi sayop nga gidugang ang mga punto sa tingog sa chavva: kay kinahanglan kini puntohon ug basahon nga Cheva, o Heva; kay mao kini ang gibasa sa Septuaginta, sa atong Vulgata, ug uban. Mao usab ang mga Rabbi sa kawalay-hibalo nagbasa og Cores alang kang Cyrus, ug Dariaves alang kang Darius.

Pinaagi niining ngalan Eva, gihupay ni Adan ang iyang kaugalingon ug ang iyang asawa, nga gikondena sa kamatayon sa Dios, nga pinaagi kang Eva manganak siya og buhi nga mga kaliwat, diin sila usab, bisan destinado sa kamatayon, apan mabuhi gihapon sa walay katapusan, ingon niana, ingon nga mga ginikanan sa ilang mga anak.

Busa si Eva usa ka tipo sa Bulahang Maria, nga mao ang inahan sa mga buhi, dili sa temporal apan sa espirituhanon ug walay katapusang kinabuhi sa langit. Mao kini si San Epifanio, Heresya 78. Mas maayo busa si Maria nga inahan kay kang Eva. Kay si Eva mao ug matawag nga inahan sa tanan, sa mga nangamatay ug sa mga buhi. Diin si Lyra ug Abulense miingon: Si Eva nagpasabot sa inahan sa tanan, dili sa yanong paagi, apan sa mga nagpuyo sa alaot ug makaluluoy niining mortal nga kinabuhi. Busa ang uban sa pagkadiosnon nagpamalandong nga si Eva angay nga gitawag sa ingon, ingon og kining ngalan nagtudlo sa paghilak sa mga gamay nga natawo gikan kang Eva: kay ang lalaking bata nga bag-ong natawo mihilak og "a" sa iyang paghilak, samtang ang babaye miingon og "e," ingon og nag-ingon: Ang tanan nga matawo gikan kang Eva moingon og "e" o "a." Usab, Eva pinaagi sa anastrophe ug apocope sa Latin mao ang ve ("alaot"); pinaagi sa anastrophe lamang mao ang ave ("maayong adlaw"), nga gidala sa Arkanghel Gabriel sa Bulahang Birhen ingon nga pangomusta.

Bersikulo 21: Nagbuhat ang Dios alang kang Adan ug sa Iyang Asawa og mga Bisti nga Panit

Timan-i dinhi ang lainlaing kinaiya sa yawa ug sa Dios; ang yawa nagpatumba sa tawo pinaagi sa gamay nga kalipay, unya dihadiha gibiyaan niya siya nga naghigda sa kinahiladman sa kaalaut ug kalibog, aron siya mahimong makaluluoy nga talan-awon sa tanan nga makakita kaniya: apan ang Dios mitabang bisan sa Iyang makaluluoy nga kaaway, gibistihan siya ug gitabonan. Si Origenes dinhi nakasabot dili og tinuod nga mga bisti nga panit, apan mga unodnon ug mortal nga mga lawas, nga gibistihan kang Adan ug Eva human sa sala; kay kataw-anan, miingon siya, ang pag-ingon nga ang Dios mao ang mananahi ug tigtahi sa mga panit ni Adan. Apan usa kini ka sayop: kay kining mga pulong pagadawaton sa kasaysayan ug sa literal, sumala sa ilang tunog, sumala sa gitudlo ni San Agustin sa Libro XI sa Mahitungod sa Genesis sa Literal, kapitulo 39, ug sa tinuod si Origenes mismo sa Homiliya 6 sa Levitico: "Sa ingon nga mga bisti, miingon siya, angay nga mabistihan ang makasasala (sa ngalan mga bisti nga panit), nga mahimong ilhanan sa pagkamortal nga iyang nadawat gikan sa unang sala, ug sa kahuyang nga gikan sa pagkadunot sa unod." Si Teodoro sa Heraklea ug si Genadio naghunahuna nga ang panit sa mga kahoy dinhi gitawag nga mga panit, ug nga gikan niini gihimo ang mga bisti ni Adan. Apan si Teodoreto sa hustong paagi misupak niini sa Pangutana 39. Ang Dios wala maghimo niining mga panit gikan sa wala, sumala sa giingon ni Procopio, apan gipahukas kini gikan sa gipamatay nga mga mananap pinaagi sa pagpangalagad sa mga anghel (kay ang Dios wala maghimo og usa lang ka pares sa matag klase, sumala sa giingon ni Teodoreto, apan daghan sa sinugdanan); o Giilis ug giumol Niya kini dayon gikan sa laing tinubdan.

Usab, sabta ang mga panit dinhi nga natural, sa ngalan uban ang balhibo ug mga buhok: kay mao kini ang gipasabot sa Hebreo or ug sa Latin pelliceas; ug kini una, aron kining mga bisti magsilbi kang Adan ug Eva sa tingtugnaw ug ting-init pinaagi sa yano nga pagbaliktad niini. Ikaduha, tungod kay gihatag kini dili alang sa pagpagwapo, apan alang sa panginahanglan, sa ngalan sa pagtabon sa ilang pagkahubo ug paglikay sa mga kadaot sa panahon. Ikatulo, tungod kay kining mga bisti usa ka simbolo dili lamang sa kaligdong, apan usab sa pagkasinugtanon, pagpugong, ug paghinulsol. Dili purpura, dili panapton, apan panit sama sa silisyo ang gibisti sa Dios sa mga tawo human sa sala, aron sa pagtudlo nga ang atong bisti kinahanglan usab yanong sama. Busa ang santos nga kap-atan ka mga sundalo ug mga Martir, sumala sa natala ni San Basilio, gihubo sa gobernador ug gilabay sa usa ka binugnawng linaw aron patyon sa katugnaw, nagdasig sa ilang kaugalingon niining tingog: "Wala kami naghukas og bisti, miingon sila, apan sa daang tawo nga nadunot pinaagi sa limbong sa kaibog; nagpasalamat kami Kanimo, Ginoo, nga uban niining bisti, mahukas usab namo ang sala: kay tungod sa bitin gisul-ob namo kini, apan tungod kang Kristo gihukas namo kini." Mao nga, halos gipatay na sa katugnaw, gitugyan sila sa kalayo, samtang ang mga anghel gikan sa langit nagpakita sa ilang mga korona sa kadaugan. Ikaupat, kining mga bisti nga gihimo gikan sa mga panit sa patay nga mga mananap nagpahinumdom kang Adan nga siya sad-an sa kamatayon. Mao kini si San Agustin, Libro II sa Mahitungod sa Genesis batok sa mga Manikeyo, kapitulo 21, Alcuino ug uban.

Sa alegoriya, si Adan nga gibistihan usa ka tipo ni Kristo, nga, bisan og lunsay Siya ug santos, nagbuot nga mabistihan og mga panit, sa ato pa, mabistihan sa atong mga sala, sa dihang nakaplagan sa dagway sa tawo, gihimo Siya sa kasama sa unod sa sala. Nganong nagpagarbo ka man, O tawo, sa bisti nga seda? Kay ang bisti usa ka ilhanan ug timbre sa sala; sama sa mga gripo, sa mga kadena, seda man o bronse, mao ang mga simbolo ug mga gapos sa mga kawatan ug mga kriminal. Mao kini ang bisti sa unang mga Senador nga Romanhon, nga bahin niini misulat si Propercio:

"Ang Senado, nga karon nagsidlak sa kahitas-an uban sa mga senador nga gisanggahan og purpura, nagbaton kaniadto og mga amahan nga sinul-oban og panit uban ang yanong mga kasingkasing."

Bersikulo 22: Tan-awa, si Adan Nahisama na sa Usa Kanato

"Kini," miingon si San Agustin sa Libro II sa Mahitungod sa Genesis batok sa mga Manikeyo, kapitulo 22, "masabtan sa duha ka paagi: usa kanato, ingon og siya mismo mao ang Dios, nga nagtudlo sa pagyubit, sama sa usa nga moingon: Usa sa mga senador, sa ato pa, usa ka senador; o sa tinuod, tungod kay siya mismo mahimong Dios, bisan pinaagi sa benepisyo sa iyang Magbubuhat, dili sa kinaiyahan, kon nagbuot siya nga magpabilin ilalom sa Iyang gahom: busa giingon, kanato, sama sa usa nga moingon, Sa mga consul o mga proconsul, nga dili na usa." Unya gidugang ni San Agustin: "Apan alang sa unsa nahisama siya ingon og usa kanato? Alang sa kahibalo, sa ngalan, sa pag-ila sa maayo ug daotan, aron kining tawo makakat-on pinaagi sa kasinatian samtang gibati niya ang daotan nga nahibaloan sa Dios pinaagi sa kaalam: ug makakat-on siya pinaagi sa iyang silot nga ang gahom sa Labing Gamhanan, nga dili niya gustong antoson sa dihang bulahan ug nagkauyog, dili malikayan." Ang unang kahulogan mas tinuod: kay ang pulong "nahisama" nagkinahanglan niini. Mao kini busa ang ironiya ug sarcasmo, ingon og nag-ingon: Gusto ni Adan nga mahisama Kanato pinaagi sa pagkaon sa bunga -- tan-awa kon unsa ka lahi ang iyang nahimo; gusto niya nga masayod sa maayo ug daotan -- tan-awa sa unsa ka lawom nga bung-aw sa pagkawalay-kahibalo siya nahulog. Mao kini si Genadio, Teodoreto, ug Ruperto, nga miingon: "Si Adan nahisama ingon og usa kanato, aron dili na kami Trinidad apan Kuwaternidad: bisan tuod nangandoy siya nga mahimong Dios dili uban sa Dios, apan batok sa Dios." Mao kini ang mga pulong sa Dios Amahan dili ngadto sa mga anghel, sumala sa giingon ni Oleaster ug Abulense, apan ngadto sa Anak ug sa Espiritu Santo, sumala sa tin-aw, ug busa nasabtan ni Abulense mismo sa kapitulo 13, Pangutana 486.

"Karon busa" -- dugangi: kinahanglan kitang mag-amping, o kinahanglan siyang papahawon sa paraiso. Usa kini ka aposiopesis (tinuyo nga pagputol sa sinultian).

"Ug mabuhi sa walay katapusan" -- apan hinuon mamatay siya, sumala sa sentensya nga gipahamtang kaniya sa kapitulo 2, bersikulo 17; kining kamatayon silot alang sa tawo, ug usab pagpamubo sa silot; kay mao ang naandan sa Dios, miingon si San Crisostomo dinhi, nga sa pagsilot dili gamay kay sa paghatag og mga benepisyo, Iyang gipahayag ang Iyang pagtagad kanato, sumala sa giingon ni Ruperto: "Tungod kay ang tawo alaot, patemporala usab siya, ug busa dili siya mahisama sa Dios ug sa yawa: kay ang Dios walay katapusan ug bulahan, ug Iya ang walay katapusang kalipay, ang malipayon nga pagkawalay-katapusan: niining duha, ang yawa nawad-an sa usa, sa ato pa, sa kalipay; apan wala siya kawad-i sa pagkawalay-katapusan, ug iya ang walay katapusang kaalaut, ang alaot nga pagkawalay-katapusan. Kaloy-an nato ang tawo, miingon ang Dios; ug tungod kay nawad-an siya sa kalipay, kuhaan usab nato og pagkawalay-katapusan ang alaot; aron sa wala gayoy paagi mahisama siya sa usa kanato. Kanato ang walay katapusang kalipay, ang malipayon nga pagkawalay-katapusan; kaniya ang temporal nga kaalaut, o ang alaot nga pagkatemporal, ug unya ang pagkawalay-katapusan mas sayon nga ibalik kaniya kon ang kalipay nabawi na."

Bersikulo 23: Ug Gipapahawa Niya Siya gikan sa Paraiso

Sa Hebreo mao kini yeshallachehu sa porma nga piel, sa ato pa, Gipalayas Niya, gipapahawa siya. Ang Septuaginta midugang, "ug gibutang Niya siya sa atubangan," o sa panan-aw (kay mao kini ang kahulogan sa apenanti) sa paraiso, sa ngalan aron pinaagi sa pagtan-aw niini kanunay niyang bakhohan ang kaayohan nga iyang nawala ug mas mapait nga maghinulsol.

Timan-i: Gipapahawa sa Dios si Adan pinaagi sa usa ka anghel, nga miguyod kaniya sa kamot, sama sa pagguyod ni Rafael kang Tobias; o misakmit kaniya, sama sa pagsakmit kang Habacuc gikan sa Judea ngadto sa Babilonia aron magdala og pagkaon kang Daniel. Mao kini si San Agustin ug Abulense, nga midugang nga ang anghel midala kang Adan gikan sa paraiso ngadto sa Hebron, diin siya gibuhat, nabuhi, ug unya gilubong.

Mahimong mangutana kon unsa nga adlaw kini nahitabo. Si Abulense naghunahuna nga si Adan nakasala ug gipapahawa sa paraiso sa ikaduhang adlaw gikan sa iyang pagkahimo, sa ato pa, sa Adlaw nga Igpapahulay. Si Pererio miingon sa ikawalong adlaw, ug kini uban ang tuyo nga sa taliwala sa pipila ka adlaw masinati niya kadtong bulahang kahimtang sa paraiso. Ang uban miingon sa ikakap-atan nga adlaw: busa si Kristo nagpuasa sa samang gidaghanon sa mga adlaw, sa ato pa, kap-atan ka adlaw, alang niining kahakogon ni Adan. Ang uban miingon sa ikakatloag-upat ka tuig, sama nga si Kristo nabuhi og katloag-upat ka tuig ug gibayran kining sala.

Apan sa kasagaran ang mga Amahan -- San Ireneo, Cirilo, Epifanio, Sarugense, Efren, Filoxeno, Barcepha, ug Diodoro sumala sa gitaho ni Pererio -- nagtudlo nga si Adan nakasala ug gipapahawa sa paraiso nianang adlawa mismo nga gibuhat siya, sa ngalan sa ikaunom nga adlaw, Biyernes; sa tinuod sa mismong takna diin namatay si Kristo sa krus gawas sa Jerusalem ug gibalik ang kawatan ug kitang tanan sa paraiso. Kining opinyon gipalabi sa sunod-sunod sa Kasulatan: kay gikan sa bersikulo 8 tin-aw nga kining mga butang nahitabo human sa udto, samtang nagkunhod na ang kainit ug ang malumo nga hangin naghuyhoy. Gipalabi usab sa kasina sa yawa, nga wala motugot kang Adan sa pagbarog sa dugay. Ug ang kahingpit sa kinaiyahan diin gibuhat si Adan nagpalabi usab, pinaagi niini siya, sama sa anghel, dayon midesisyon ug mipili sa usa o sa pikas nga bahin. Sa katapusan, kon dugay siya didto sa paraiso, sigurado mokaon unta siya sa kahoy sa kinabuhi. Sama nga si Kristo mipili nga ilansang sa krus sa mismong dapit, sa ngalan sa Bukid sa Kalbaryo, diin gilubong si Adan: mao Siya mismo ang nagmarka sa adlaw sa atong sala ug pagkahininginlan, aron bayran ug husayon ang mga kapildihan nianang adlawa.

Si San Efren (sumala sa gitaho ni Barcepha, sa katapusan sa Libro I Mahitungod sa Paraiso), Filoxeno, ug Santiago sa Sarug midugang nga si Adan gibuhat sa ikanapulo ka takna sa buntag ug gipapahawa sa paraiso sa ikatulo ka takna sa hapon, ug busa nagpabilin siya sa paraiso sa unom lamang ka takna.

Bersikulo 24: Mga Kerubin ug usa ka Nagdilaab nga Espada

"Ug Gibutang Niya sa atubangan sa paraiso sa kalipay ang mga Kerubin ug usa ka nagdilaab nga espada, nga naglisoliso sa tanang dapit." -- Mahimong mangutana: Kinsa ang mga Kerubin, ug unsa kining espada?

Una, si Tertuliano sa iyang Apologetiko, ug si San Tomas, II-II, Pangutana 165, katapusang artikulo, naghunahuna nga mao kini ang zona nga mainit kaayo, nga dili maagian tungod sa kainit, nga gibutang sa Dios, miingon sila, taliwala sa atong mga dapit ug sa paraiso.

Ikaduha, si Lyra ug Tostato miingon nga mao kini ang kalayo nga nagpalibot sa paraiso sa tanang kilid. Daghan nga mga Amahan nga isulti sa katapusan niining kapitulo naghunahuna sa sama.

Ikatulo, si Teodoreto ug Procopio naghunahuna nga mao kini ang mormolykia -- pipila ka makalilisang nga mga dagway, sama sa mga espantos nga gibutang batok sa mga langgam sa mga tanaman.

Apan moingon ako nga kining tanan kinahanglan dawaton sa tinuod, sumala sa ilang tunog, sa ngalan nga ang mga anghel gikan sa orden sa mga Kerubin gibutang sa atubangan sa paraiso, aron pugngan ang pagsulod niini alang kang Adan ug sa mga tawo, ug usab alang sa mga demonyo, aron ang mga demonyo mismo, sa pagsulod sa paraiso, dili makapupo sa bunga sa kahoy sa kinabuhi ug mohalad niini sa mga tawo, nga nagasaad kanila og pagka-immortal, aron pinaagi niining paagi madani sila sa paghigugma ug pagsimba kanila. Mao kini si San Crisostomo, Agustin, Ruperto, ug uban.

Timan-i ang una: Ang pagbantay sa paraiso gitugyan sa mga Kerubin kay sa mga Trono, mga Birtud, o mga Prinsipado, tungod kay ang mga Kerubin mao ang labing mabinantayon ug labing hait og panan-aw; busa gitawag sila og Kerubin gikan sa kahibalo, ug busa sila ang labing angay nga mga manimalos sa tanang-kahibalo sa Dios, nga gitinguha ni Adan. Busa tin-aw nga ang mas taas nga mga anghel gipadala usab sa yuta, sumala sa akong gipakita sa Hebreo 1, katapusang bersikulo.

Timan-i ang ikaduha: Kining mga Kerubin daw gibistihan sa dagway sa tawo; kay nagdala sila ug nagwara-wara og nagdilaab nga espada, nga naglisoliso sa tanang direksyon, aron hampakon ang mga mosulay sa pagsulod sa paraiso.

Timan-i ang ikatulo: Alang sa "nagdilaab nga espada" ang Hebreo adunay lahat hacherev, sa ato pa, "ang kalayo sa espada." Busa dili segurado kon kining espada usa ba ka kalayo nga adunay porma ug dagway sa espada, o kon tinuod gayod kini nga espada, apan nagbaga sa kalayo, nagkidlap, ug ingon og nagbuga og mga kalayo.

Timan-i ang ikaupat: Kining espada gikuha ug mihunong, ingon sa mga Kerubin, sa dihang natapos ang paraiso, sa ngalan sa Lunop.

Sa alegoriya, sumala sa giingon ni San Ambrosio sa kadtong bersikulo sa Salmo 118, "Balosi ang Imong sulugoon, ug mabuhi ako," ug ni Ruperto sa Libro III, kapitulo 32, kining nagdilaab nga espada mao ang kalayo sa Purgatoryo, nga gibutang sa Dios sa atubangan sa langitnong paraiso alang sa mga nangamatay nga wala pa hingpit nga nahinloan niining kinabuhi; ug gikan didto ang mga Kerubin, sa ato pa, ang mga anghel, nagdala sa mga kalag nga hingpit nang nahinloan ngadto sa paraiso, sa ato pa, ngadto sa langit. Sa tinuod, si San Ambrosio, Origenes, Lactancio, Basilio, ug Ruperto gikan niining dapit naghunahuna nga adunay kalayo nga gibutang sa atubangan sa langit nga tanang kalag, bisan ang kang San Pedro ug San Pablo, kinahanglan moagi human sa kamatayon, aron sila masulayan pinaagi niini, ug kon makaplagan sila nga hugaw, mahinloan sila pinaagi niini, mahitungod niini nagsulti ako sa 1 Corinto 3:15.

Sa moral timan-i: Unom ka silot ang gipahamtang kang Adan (uban ni Eva) ug sa ilang kaliwat, nga angay nga mitubag sa iyang unom ka mga sala: ang iyang unang sala mao ang pagkamasinupakon -- tungod niini gibati niya ang pagsukol sa unod ug sa mga bati; ang iyang ikaduha mao ang kahakogon -- tungod niini gisilutan siya sa paghago ug kakapoy. "Sa singot sa imong nawong mokaon ka sa imong tinapay"; ang iyang ikatulo mao ang pagpangawat sa bunga -- tungod niini gisilutan siya sa kasakit sa lawas, sa ngalan kagutom, kauhaw, katugnaw, kainit, mga sakit, ug uban pa. "Padaghanon ko ang imong mga kasakit"; ang iyang ikaupat mao ang pagkawalay-pagtuo, diin wala siya motuo sa Dios ug mituo sa demonyo -- tungod niini gisilutan siya sa kamatayon, diin ang kalag mobiya ug mabulag sa lawas; ang iyang ikalima mao ang pagkawalay-utang-kabubut-on -- tungod niini angay siya nga kawad-an sa iyang kabtangan, nga iyang nadawat gikan sa Dios, ug maputli ngadto sa abo. "Abog ikaw, ug sa abog ikaw mobalik"; ang iyang ikaunom mao ang garbo -- pinaagi niini angay siya nga kawad-an sa paraiso, sa langit, ug sa mga langitnon, ug itambog ngadto sa impiyerno.

Gikan sa giingon tin-aw nga ang sala ni Adan, kon imong tan-awon ang nag-una ug tinuod nga klase sa sala, dili mao ang labing bug-at sa tanan: kay mao kini ang pagkamasinupakon sa usa ka positibong balaod sa Dios, ug mas bug-at kay niini ang pagpasipala, ang pagdumot sa Dios, ang gahi nga pagdili-paghinulsol, ug uban pa. Busa si Ario, Lutero, Judas, ug uban nakasala og mas bug-at kay kang Adan. Apan, kon imong tan-awon ang mga kadaot nga misunod gikan niining sala, ang sala ni Adan mao ang labing bug-at sa tanan: kay pinaagi niini gilaglag niya ang iyang kaugalingon ug ang tanan niyang kaliwat, ug busa bisan kinsa nga mahinukman mahinukman sa direkta o dili direkta tungod niining sala; ug tungod niining rason kining sala matawag nga dili mapasaylo, tungod kay ang sala ug silot niini moagi sa tanan niyang kaliwat, ug dili kini mapasaylo o mapugngan sa bisan unsa nga paagi.