Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Deus promittit Abrahae semen numerosum instar stellarum coeli, simulque terram Chanaan. Hinc secundo, vers. 9, hujus promissionis dat signum, puta victimas, quibus simul foedus suum cum Abram sancit. Tertio, vers. 13, se posteros Abrahae post 400 annos in Chanaan inducturum pollicetur.
Textus Vulgatae: Genesis 15:1-21
1. His itaque transactis, factus est sermo Domini ad Abram per visionem, dicens: Noli timere, Abram, ego protector tuus sum, et merces tua magna nimis. 2. Dixitque Abram, Domine Deus, quid dabis mihi? ego vadam absque liberis: et filius procuratoris domus meae iste Damascus Eliezer. 3. Addiditque Abram: Mihi autem non dedisti semen: et ecce vernaculus meus haeres meus erit. 4. Statimque sermo Domini factus est ad eum, dicens: Non erit hic haeres tuus, sed qui egredietur de utero tuo, ipsum habebis haeredem. 5. Eduxitque eum foras, et ait illi: Suspice coelum, et numera stellas, si potes. Et dixit ei: Sic erit semen tuum. 6. Credidit Abram Deo, et reputatum est illi ad justitiam. 7. Dixitque ad eum: Ego Dominus qui eduxi te de Ur Chaldaeorum, ut darem tibi terram istam, et possideres eam. 8. At ille ait, Domine Deus, unde scire possum, quod possessurus sim eam? 9. Et respondens Dominus: Sume, inquit, mihi vaccam triennem, et capram trimam, et arietem annorum trium, turturem quoque et columbam. 10. Qui tollens universa haec, divisit ea per medium, et utrasque partes contra se altrinsecus posuit: aves autem non divisit. 11. Descenderuntque volucres super cadavera, et abigebat eas Abram. 12. Cumque sol occumberet, sopor irruit super Abram, et horror magnus et tenebrosus invasit eum. 13. Dictumque est ad eum: Scito praenoscens, quod peregrinum futurum sit semen tuum in terra non sua, et subjicient eos servituti, et affligent quadringentis annis. 14. Verumtamen gentem, cui servituri sunt, ego judicabo; et post haec egredientur cum magna substantia. 15. Tu autem ibis ad patres tuos in pace, sepultus in senectute bona. 16. Generatione autem quarta revertentur huc; necdum enim completae sunt iniquitates Amorrhaeorum usque ad praesens tempus. 17. Cum ergo occubuisset sol, facta est caligo tenebrosa, et apparuit clibanus fumans, et lampas ignis transiens inter divisiones illas. 18. In illo die pepigit Dominus foedus cum Abram, dicens: Semini tuo dabo terram hanc a fluvio Aegypti usque ad fluvium magnum Euphratem. 19. Cinaeos, et Cenezaeos, Cedmonaeos, 20. et Hethaeos, et Pherezaeos, Raphaim quoque, 21. et Amorrhaeos, et Chananaeos, et Gergesaeos, et Jebusaeos.
Versus 1: Ego Protector Tuus Sum et Merces Tua
His itaque transactis, q. d. Confecto in Sodomis bello et victoria, gratiisque Deo actis per Melchisedech; cum Abram metueret ne Babylonii bellum restaurarent, aut ne Chananaei invidia aut spe praedae illecti, in eum quasi spoliis onustum irruerent: Deus volens remunerari ejus pietatem, fortitudinem et virtutem, apparuit Abramo, eumque roboravit, dictitans, nihil ipsi ab Assyriis aut Chananaeis esse metuendum: ipsum enim sibi cordi esse et curae, se ejus tutorem, protectorem et remuneratorem fore.
Per visionem, non in somno, sed in visione qua Abram vigil vidit angelum, Deum repraesentantem, in corpore assumpto: vel oculis corporeis, vel potius oculis mentis, cum eoque foedus iniit. Ita Tostatus, Pererius, Oleaster.
Ego protector tuus. Hebraice אנכי מגן לך anochi magen lach, ego sum clypeus tuus, ego sum scutum tuum, ego instar scuti te protegam, omniaque hostium tela excipiam. Unde Septuaginta vertunt, ego hyperaspistes tuus, qui scilicet te praecedo, et scuto meo protego, uti capitanei in acie suum habent hyperaspistem praeambulum. Vide hic quomodo Deus justos et amicos suos soletur et protegat. Sic protexit Davidem, Psalm. v, 13: 'Domine, ut scuto bonae voluntatis tuae coronasti nos.' Et Psal. cxvii, 6: 'Dominus mihi adjutor, non timebo quid faciat mihi homo.'
Notum est apud Alciatum emblema militis, qui scutum, quo omnium hostium tela exceperat, cymbam fecit, qua fluvium pedibus impermeabilem trajecit, indeque clypeum osculatus: 'Hic, inquit, verus et solus amicus mihi fuit, cum premererque solo, cum premererque salo.' Tale scutum ubique et in omnibus Abrahae aliisque Sanctis fuit et est Deus.
Et merces tua magna nimis, q. d. Quia tam pie, sancte et fortiter egisti, o Abram; et quia respuisti mercedem vilem regis Sodomae, cap. xiv, vers. 22, hac de causa ego tuae fidei, patientiae, fortitudini, charitati, obedientiae mercedem rependam magnam nimis, quae tuos labores longe exsuperet. Ita SS. Chrysostomus, Ambrosius, Cajetanus.
Nota hic mercedis nomen, contra haereticos: ubi enim est merces, ibi est meritum bonorum operum, quod hanc mercedem meretur.
Merces haec primo, est temporaria, puta multitudo et amplitudo familiae et posteritatis, ut patet vers. 5. Secundo, est spiritualis et aeterna, q. d. Ego ipse qui sum Deus bonorum omnium oceanus, ero merces, praemium et beatitudo tua objectiva, o Abram. Idem canit David Psal. xv: 'Dominus pars haereditatis meae et calicis mei, tu es qui restitues haereditatem meam mihi. Funes ceciderunt mihi in praeclaris; etenim haereditas mea praeclara est mihi.' Et Psal. lxxii: 'Quid mihi est in coelo, et a te quid volui super terram?' et S. Thomas Aquinas cum Neapoli orans audiret a Christo crucifixo: 'Bene scripsisti de me, Thoma, quae ergo erit merces tua?' respondit: 'Non alia quam tu, Domine,' tu enim es spes mea, merces mea, amor meus et omnia. Mentiuntur ergo impii, qui dicunt Malach. iii, 14: 'Vanus est qui servit Deo.'
Addunt tertio nonnulli, per ego protector tuus, promitti Abrahae donum perseverantiae: per et merces tua, significari et revelari Abrahae aeternam ejus electionem, eamque efficacem ad gloriam. Sed hoc uti mysticum, ita incertum est.
Versus 2: Quid Dabis Mihi? — Damascus Eliezer
Quid dabis mihi, q. d. Credo, Domine, te multa bona et opes mihi largiturum, sed cui illa servient? ego enim illiberis sum, filio et haerede careo. Sciebat Abram Deum sibi promisisse filium cap. xii, vers. 7, nec de Dei fide dubitat; sed in re tanta tamque cupita, metuit ne sua culpa Dei promissionem averterit, vel everterit. Cupido enim et amor omnia tuta timet; nec quiescit donec potiatur amato, reque ita cupita.
Filius procuratoris. Hebraice est ben mesec, quod primo, Gennadius et Diodorus exponunt filius Mesec, quae est ancilla mea oriunda Damasco. Secundo, Vatablus vertit, filius relictionis domus meae, id est, is cui curam omnem rei familiaris meae reliqui et commisi, puta dispensator et procurator meus. Tertio et proprie, Oleaster et Forsterus vertunt, filius excursionis vel discursionis domus meae, id est, qui discursat per domum meam, uti solet oeconomus, in rebus dispensandis et administrandis. Mesec enim deducitur a radice שוק scuc, vel שכך scacac, id est discurrere, quod proprium est procuratorum. Unde Chaldaeus et Theodotion vertunt, filius oeconomiae vel procurationis meae. Jam per hebraismum ponitur abstractum pro concreto, puta excursio pro excursore, procuratio pro procuratore: intelligitur enim nomen איש is, id est vir, q. d. is mesec, id est vir procurationis, cui scilicet credita est procuratio. Sic vulgo vocamus justitiam ipsum judicem, qui praeest justitiae. Unde Aquila vertit, filius potum dantis domui meae, id est, ut S. Hieronymus in Quaest. Hebr. vertit, filius procuratoris domus meae: procurator enim cibum et potum procurat et praebet familiae.
Iste Damascus Eliezer, supple, meus haeres erit, quia careo filio. Jam Gennadius et Diodorus putant Eliezer vocari Damascum, id est Damascenum, quia natus erat ex matre Damascena.
Secundo, Tostatus, Delrio et Honcala putant huic servo proprium nomen fuisse Damascus, qui fuerit filius Eliezeri, q. d. Damascus Eliezeri, scilicet filius.
Tertio et genuine, ut videtur, Damascus hebraice דמשק Dammesec, descendit a mesec, quod praecessit; ut praefixa littera dalet sit articulus, quem Syri usurpant pro he demonstrativo Hebraeorum. 'Damascus' ergo, vel Dammesec, idem est quod iste mesec, puta iste procurator, quod vulgo dicunt Flandri den Procureur. Itaque ex officio quasi perpetuo et haereditario procurationis, hic servus vocatus Damascus, cum ejus proprium nomen esset Eliezer. Ab hoc Damasco conditam esse urbem Damascum tradit S. Hieronymus, Tostatus et alii. Quare ingeniosius quam verius censent alii, Damascum dici a דם dam et שק sac, quasi dicas, saccus sanguinis, puta rubri vini. Unde et Graeci eam Damascum, quasi haima, sanguinis, id est vini, et saccus, saccum dictam voluerunt: et quia magna ibidem fuit vini fertilitas et copia, hinc Bacchum istic in sacco habitasse finxerunt. Sed hoc Gentilium fuit commentum, qui hunc Damascum Abrahae oeconomum ignorarunt; ideoque ex etymologia Damasci, ejus nomenclaturam indagarunt.
Versus 3: Vernaculus Meus
Vernaculus meus, verna meus, id est servus meus domi meae natus, ut habent Hebraea.
Versus 4: Qui Egredietur de Utero Tuo
Statimque. Vide quam cito angustiis et scrupulis suorum occurrat Deus.
De utero. De ventre. Est hebraismus.
Versus 5: Numera Stellas
Numera stellas. Erat ergo tunc nox, non illunis, sed innubis, serena et stellata. Hinc patet stellas, etiam visibiles, esse nobis innumerabiles. Nam, ut ait S. Augustinus, quanto quisque stellas acutius intuetur, tanto plures in coelo videt. Ita ipse, lib. XVI De Civit. XXIII, S. Basilius, Eusebius, Aristoteles, Plato, et Seneca apud Pererium. Dioptra vero longe plures stellas ostendit, quae solis oculis cerni nequeunt. Cum ergo nonnulli ex Ptolemaeo et Astrologis tantum numerent stellas 1022, tantum visu insignes, illustres et magis notabiles numerant.
Nota: Jubet Deus Abram numerare stellas, tum quia erat astronomus, tum quia eas saepe suspicere, et ad coelum suspirare et anhelare solebat, uti et faciebat S. P. N. Ignatius. Hinc Orpheus apud Clementem, lib. V Stromat., Abrahamum vocat Astrologum, dum canit: 'Unus praeterquam, cui derivatur origo Chaldaeum ex genere; is noscebat sidera coeli, Elorumque vias, et qua moveatur in orbem Sphaera.'
Sic erit semen tuum, q. d. Instar stellarum erit, o Abram, posteritas tua, tum ad litteram, tam carnalis Judaeorum, quam proprie hic efflagitas; tum allegorice, spiritualis credentium et Christianorum: hi enim sunt filii Abrahae; tum quia ejus fidem et pietatem imitantur; tum quia Christus filius Abrahae secundum carnem, Christianorum omnium est parens; et hoc est quod, teste S. Ambrosio et S. Augustino, dixit Christus Joan. VIII, 56: 'Abraham pater vester exultavit, ut videret diem meum; vidit, et gavisus est.'
Nota posteros Abrahae, tum carnales, tum potius spirituales, recte comparari stellis coeli, quia posteritas haec instar stellarum primo, est innumera et maxima (quod maxime hic ad litteram intenditur); secundo, est sublimissima et coelestis; tertio, est constans, ordinatissima et aeterna; quarto, est potentissima; quinto, est famosissima; sexta, est splendidissima et gloriosissima, atque talis maxime erit post resurrectionem: 'Qui enim docti fuerint, fulgebunt quasi splendor firmamenti; et qui ad justitiam erudiunt multos, quasi stellae in perpetuas aeternitates,' Danielis cap. XII. Stellae ergo significant fideles illustres, uti sunt Doctores. Atque huc alludit Ecclesia, cum canit: 'Signifer tuus S. Michael repraesentet eas in lucem sanctam, quam olim Abrahae promisisti (ubi? nisi hic, et vers. 1) et semini ejus.'
Nota secundo: Filii Abrahae carnales, puta Judaei, fuerunt expressa figura spiritualium Abrahae filiorum, puta Christianorum, primo, in numerosissima eorum multiplicatione; secundo, in durissima eorum vexatione et afflictione in Aegypto; tertio, in tam felici transitu maris Rubri demersis 3000 Aegyptiis; quarto, in cibo, puta manna coelesti, quo aliti sunt in deserto per 40 annos; quinto, in serpente aeneo; quem quicumque morsi a serpentibus aspiciebant, sanabantur; sexto, in peregrinatione 40 annorum per desertum, duce columna coelesti, per tot pericula et tentationes; septimo, in introductione eorum in terram promissam, duce Josue, sive Jesu filio Nave; octavo, in abundantia vini, mellis et olei in terra Chanaan. Haec enim omnia spiritualiter facile est adaptare Christianis.
Versus 6: Credidit Abram Deo — Justificatio
Credidit Abram Deo, promittenti rem tam arduam, et per naturam impossibilem, puta quod ex Sara anu et sterili generaret filium, et per eum posteros innumeros, instar stellarum coeli.
Nota: Haec fides Abrahae non nuda et informis fuit, uti volunt Novantes; sed submissionis, obedientiae, reverentiae, charitatis, aliarumque virtutum operibus vestita et formata, ut patet ex praecedent. et seq., atque ex Jacobi epist. cap. II, vers. 21.
Et reputatum est (a Deo, vel judicio Dei, quod sincerum est, et falli nequit) illi ad justitiam. Hebraice est, vaiachschebeha lo tsedaka, 'et reputavit illam,' scilicet fidem, Deus 'illi ad justitiam,' majorem scilicet (nam jam ante justificatus erat Abram, ut patet vers. 1 et cap. praeced.), et ut coram Deo justior appareret, et revera esset. Deus enim ita aestimat, uti res ipsa in se habet; alioqui enim falleretur Dei judicium.
Perperam ergo Novantes ex hoc loco probare contendunt suam justitiam imputativam. Sic enim dixisset Moses: Imputavit Deus Abrahae justitiam Christi; jam autem contrarium dicit, scilicet quod Deus ipsi Abrahae fidem non Christi, sed ipsiusmet Abrahae imputarit ad justitiam, quia scilicet propter Abrahae fidem, actusque fidei tam heroicos, eum justum, imo solito justiorem habuit et censuit. Nam per hos intrinsecos fidei actus, non denominative, nec imputative, sed revera et intrinsece justificatus est, et in justitia crevit Abram.
Nota: Haec sententia, 'Credidit Abram Deo, et reputatum est illi ad justitiam,' generalis est, et ad omnia praecedentia pertinet. Abram enim per fidem ex injusto factus est justus, et per fidem in justitia jam adepta crevit. Vult enim S. Scriptura hic Abram proponere quasi patrem fidei et exemplar justificationis. Hic tamen potius quam alibi hanc sententiam ponit, quia credere semen tale ac tantum, tum carnale, tum spiritale ex conjugibus senibus, sterilibus et infirmis nasciturum, arduus erat fidei actus, isque amplissimus, omnia alia credenda tacite complectens. Plura de hoc loco dixi Rom. IV, 3.
Versus 7: Possideas
Possideas, per tuos posteros.
Versus 8: Unde Scire Possum?
Unde scire possum. Non dubitat Abram de Dei promissione (alioqui enim fides ejus non fuisset illi reputata ad justitiam), sed tantum modum ejus scire cupit, et ejus quod crediderat signum, symbolum aliquod, et similitudinem sibi exhiberi exoptat. Ita Theodoretus, S. Chrysostomus et S. Augustinus. Id ita esse patet ex responsione Dei, qui annuens petitioni Abrahae tale dat signum, quo modum et ordinem futurae possessionis ob oculos ponit; secundo, cupit hic Abram ut Deus promissum suum confirmet, nec ullis posterorum demeritis idipsum irritet, inquit Rupertus et Tostatus; tertio, non tam sibi quam posteris signum petit hic Abram, ut scilicet per signum hoc posteri firmius idipsum crederent. Ita Cajetanus.
Versus 9: Victimae Foederis
Sume mihi vaccam triennem, etc. Primo, in usum foederis, quod tecum more et ritu vestro pacisci, horumque animalium occisione et divisione sancire volo; secundo, ut post initum mecum foedus, iis mihi sacrifices; tertio, ut per ista tibi adumbrem et significem quae posteris tuis eventura sunt, partim laeta, partim tristia, antequam ineant possessionem terrae Chanaan, eis a me promissae. Ita Pererius.
Vaccam triennem, et capram trimam, et arietem annorum trium, turturem quoque et columbam. Haec omnia symbola sunt futurorum post Abram in ejus posteris, puta Hebraeis.
Primo ergo, 'vacca' haec 'triennis' indomita significat primam generationem Hebraeorum, eorumque libertatem in Aegypto tempore Joseph: tunc enim libere et laute, instar juvencae, pascebantur opibus Aegypti; secundo, 'capra trima' significat secundam generationem Hebraeorum, quam post Joseph instar caprae mulgere coeperunt Aegyptii, Hebraeorum operis et servitute se ditando; tertio, 'aries' durus et cornutus significat tertiam generationem Hebraeorum numerosissimam et fortissimam, ac proinde durissima servitute oppressam ab Aegyptiis, nascente Mose; quarto, 'duae aves,' non divisae, uti caetera, sed integrae in sacrificium oblatae, significant, quod post 400 annos Hebraei liberi et integri essent evolaturi ex Aegypto, ut Deum colerent, tum in deserto, tum in Chanaan. 'Turtur' gemebunda significat 40 annos luctus, in peregrinatione per desertum. Unde turtur hebraice dicitur תור, a תור tur, id est cogitare, meditari, eo quod turtur intus loqui videatur, instar eorum qui meditabundi secum loquuntur. 'Columba' socialis significat tempus Josue, quo Hebraei in terra promissa laete ac placide habitarunt. Pro columba hebraice est גוזל gosal, id est pullus columbae, sive pipio, ut vertit Chaldaeus. Hebraei enim recenter sub Josue Chananaean ingressi, in ea fuerunt quasi pipiones.
'Dissectio quadrupedum' significat afflictiones varias Hebraeorum in Aegypto; harum finem significant aves integrae. 'Volucrum volatus' ad cadavera significat Og, Seon, Amalec aliosque hostes Israelem peregrinantem invadentes et vellicantes. 'Abram volucres abigens' significat Dei providentiam, Hebraeos ob merita Abrahae tuentem et protegentem. Ita Theodoretus et Diodorus Tarsensis.
Tropologice, de oratione et variis in ea distractionibus instar avium abigendis, vide apud S. Gregorium lib. XVI Moral. XX.
Quaeres, cur Deus voluit haec animalia terrestria esse trima, sive trium annorum? Respondeo primo, quia trima animalia perfecta sunt statura, aetate et robore; secundo, symbolice, quia servitus Aegyptia duravit per tres generationes, puta Caat, Amram et Mosis.
Tropologice, qui contendit ad terram promissionis in coelis, quasi verus Hebraeus Abrahae filius, hic sumat primo, vaccam triennem, id est humilitatem triplicem, puta, humiliet se superioribus, paribus et inferioribus; secundo, capram trimam, id est poenitentiam triplicem, puta contritionem, confessionem et satisfactionem; tertio, arietem trimum, id est fortitudinem triplicem, ut scilicet fortiter ferat pro fide et Dei obsequio damna opum, honoris et corporis, sive vitae; quarto, sumat turturem, id est castitatem et orationem; atque columbam, id est simplicitatem et mansuetudinem; quinto, abigat volucres, id est daemonum tentationes.
Mystice, hoc est physice, S. Ambrosius, lib. II De Abraham, cap. VIII: Vitula, inquit, repraesentat terram, capra aquam, aries aerem, qui fortis ut aries, ventis et procellis terram aquamque concutit. Haec enim offerenda sunt Deo. Moraliter, vitula est caro, capra est sensus, aries est verbum. 'Caro nostra vitula est: laborat ut serat: laborat ut colligat: laborat ut pariat: innumeris fatigatur laboribus. Unde et Graeci δάμαλιν ἀπό τοῦ δαμάσθαι λίαν, eo quod dometur nimis. Sensus autem nostri caprarum modo, velut saltu quodam exiliunt. Ad omnem occasionem praesto sunt, vel occursu femineae pulchritudinis, vel odore suavitatis alicujus; auditu pariter et tactu moventur velociter, quibus etiam animae inflectunt constantiam. Aries vehemens est, sicut et sermo noster efficax operationis, ordine quodam vitae et actionum gregem ducens.' Haec ergo tria Deo litanda sunt. Ita S. Ambrosius.
Allegorice, haec animalia significabant Christum Christique sacrificium, quo sancitum est novum foedus Christianorum cum Deo. Aries ergo, sive ovis significat Christi innocentiam: capra significat similitudinem carnis peccati in Christo: vacca, robur et patientiam Christi in perferendis laboribus: turtur, Christi munditiem et castimoniam: columba, quae sine felle est, incomparabilem Christi mansuetudinem, quam ille nos praecipue amare et imitari voluit dicens: 'Discite a me, quia mitis sum et humilis corde.' Ita Lyranus.
Versus 10: Divisit Ea per Medium
Divisit ea per medium. Fidit ea secando a capite ad caudam. Videtur hic Deus instituere ritum feriendi foederis, ut scilicet in foedere fidant et dividant animalia, sive victimas foederales, interque partes ita divisas transeant, imprecando sibi similem necem et fissionem, si foedus violent. Unde hunc ritum deinceps servarunt Judaei, ut patet Jerem. cap. XXXIV, vers. 18. Chaldaei quoque: apud Chaldaeos enim, inquit Diodorus Tarsensis, tutius habetur jusjurandum, cum illud per animalium sectionem sanciunt, eamdem praevaricatoribus imprecantes. Sic Romani et Latini: 'Stabant, et caesa firmabant foedera porca.' Plura hac de re dixi I Corinth. cap. XI, vers. 25, et dicam Exodi XXIV, 8.
Partes contra se. Posuit partes illas sibi altrinsecus respondentes relicto spatio intermedio ad transeundum. Haec omnia fecit Abram instinctu et jussu Dei, licet id non exprimat Moses.
Aves non divisit, quia non faciebant ad foedus symbolice. S. Ambrosius, lib. II De Abraham, cap. VIII: 'Non sunt enim, inquit, divisi justi; quibus dicitur, ut sint simplices sicut columbae. Mens enim directa ad Christi gratiam, videbat hunc mundum plenum esse iniquitatis: pudicitiam autem, fidem, sinceritatem nullis esse obnoxias passionibus; avaritiam vero, sollicitudines saeculi, quibus suffocantur qui habent voluptates divitiarum, dilacerari ac dividi. Unde et divitiae dictae sunt, quod mentem dividant, atque in diversum scindant, et in partes trahant, nec sinant incorruptam esse et integram.'
Versus 11: Abram Volucres Abigebat
Abigebat. Recte: hoc enim significat hebraeum ישב iasscheb, a radice נשב naschab, id est amovit, expulit. Ita Chaldaei, Vatablus et alii, estque haec versio vera et genuina. Certum enim est Abram abegisse volucres a suis victimis, alioqui enim eas devorassent. Verum Septuaginta aliis punctis legentes ישב iescheb, contrarie vertunt, 'sedit cum eis Abram,' quod tamen verum quoque est; sedebat enim eminus Abram cum avibus a se abactis: hae enim abactae eminus sedebant victimis inhiantes, et ad eas redire cupientes.
Simili modo cum Episcopus solemnem Missam facit, diaconi ex utroque latere tenent flabella, ad muscas et culices abigendas, ne in calicem incidant: sicut Abram volucres, quae ad victimas descendebant, abigebat, ait Turrianus in Constit. Apost. S. Clementis lib. VIII, cap. XII.
Notat S. Ambrosius, lib. II De Abraham, nullam hinc aruspicinae, qua ex volatu vel garritu avium divinabant Gentiles, sumendam esse commendationem, quod tamen subinnuit Valesius Sacrae Philosophiae cap. XXX, ubi videtur gentilizare, ideoque censuram Indicis Romani incurrit.
Versus 12: Sopor Irruit super Abram
CUMQUE SOL OCCUMBERET, SOPOR IRRUIT SUPER ABRAM. Sopor hic Abrahae partim fuit naturalis, ex nimio labore diurno, occidendi, dividendi, sacrificandi victimas, abigendique ab eis volucres; partim fuit Abrahae a Deo immissus, sicut Adae soporem immisit Gen. II, 21. Est enim utrobique in hebraeo eadem vox תרדמה tardema, quam Septuaginta vertunt ecstasin. In ecstasin ergo raptus Abram, vidit posterorum (ut patet vers. seq.) suorum in Aegypto servitutem, idque videns horrore et angore correptus est. Ita Philo, Pererius et alii.
Symbolice, hic sopor significabat Deum, quasi dormientem et dissimulantem ad tempus afflictionem Hebraeorum: unde contigit in occasu solis, id est mortuo Joseph, qui eorum apud Pharaonem erat patronus; secundo, Pererius putat hunc soporem Abrahae significare, quod Abram ante sit moriturus, nec visurus suae gentis calamitatem.
Allegorice, haec ad perturbationem in fine mundi futuram refert S. Augustinus, lib. XVI De Civit. cap. XXIV.
Versus 13: Quadringenti Anni Afflictionis
IN TERRA NON SUA. Puta partim in Aegypto, partim in Chananaea.
ET SUBJICIENT EOS SERVITUTI, ET AFFLIGENT QUADRINGENTIS ANNIS. Nota, hos 400 annos partim referendos esse ad 'affligent,' partim ad 'peregrinum erit semen tuum,' quod praeccessit. Nam in Aegypto non servierunt Hebraei, imo non habitarunt 400 annis, sed tantum 215, uti ostendam Exodi XII, 40. Sensus est ergo, q. d. Ab hoc tempore, quo mox tibi, o Abram, promissum semen dabo, faciamque tibi nasci Isaac, usque ad egressum tuorum posterorum ex Aegyptia servitute in Chanaan, fluent anni 400, quibus Isaac et posteri tui, partim peregrini erunt hic in Chanaan et in Aegypto, partim in Aegypto servient et affligetur.
Nota, hos 400 annos inchoandos esse a nativitate Isaac (haec enim concernunt posteros Isaac, non autem Ismaelis), quae contigit anno 100 Abrahae, qui fuit 25 ab ejus vocatione, Genes. XII, 4. Ab hoc enim anno 100 Abrahae, usque ad exitum Hebraeorum ex Aegypto fluxerunt anni 405. Sed Scriptura solet parvos numeros praetermittere, ideoque hic quinque annos omittit. Ita ex S. Augustino Pererius. Vel si praecisam supputationem requiris, hos annos inchoa ab ejectione Agar et Ismaelis ex domo Abrahae; tunc enim remansit in domo Abrahae solus Isaac, unicus haeres ejus, et harum ejus promissionum. Unde Genes. XXI, 12, ubi ejectio Ismaelis praecipitur, dicit Deus Abrahae: 'Quia in Isaac vocabitur tibi semen. Sed et filium ancillae faciam in gentem magnam, quia semen tuum est.' Ita Torniellus. Haec enim ejectio Ismaelis contigit anno Abrahae 103, cum Isaac esset quinquennis, ut dicam cap. XXI.
Versus 14: Judicabo Gentem Illam
JUDICABO. Gravissime puniam plagis Aegyptiacis, Exodi VII et seq.
MAGNA SUBSTANTIA, — magnis opibus, tum suis, tum Aegyptiacis. Spoliabunt enim Aegyptum, Exodi cap. XII, vers. 36.
Versus 15: Ibis ad Patres Tuos in Pace
IBIS AD PATRES TUOS IN PACE, — defungeris morte placida, pacata et laeta. Audi S. Ambrosium, lib. II De Abraham, cap. IX: 'Nonnulli putaverunt patres esse elementa, ex quibus constat caro nostra dum vivimus, et in quae resolvimur. Sed nos qui meminimus matrem nobis esse Jerusalem, quae sursum est, illos asserimus patres, qui vitae merito et ordine antecesserunt. Erat illic Abel pia victima, erat pius et sanctus Henoch, erat Noe: ad eos promittitur Abraham transitus.'
IN SENECTUTE BONA, — provecta, matura, annorum 175.
Versus 16: Generatione Quarta
GENERATIONE AUTEM QUARTA REVERTENTUR HUC. 'Generatione quarta,' id est, quarto saeculo, sive quarto centenario annorum, puta post 400 annos. Generatio enim, sive spatium vitae humanae, 100 annis circumscribitur, Eccli. XVII, 8.
Potest secundo, cum Pererio generatio hic proprie capi, pro ea qua pater generat filium; nam post descensum Jacob in Aegyptum, hae fuerunt quatuor generationes in linea Juda, eorum qui ex Juda nati sunt in Aegypto: Esron, qui fuit nepos Juda, genuit Ram (en prima). Ram genuit Aminadab (en secunda). Aminadab genuit Naasson (en tertia). Naasson genuit Salmon, qui terram Chanaan Judaeis a Deo promissam ingressus est (en quarta).
Dices: Septuaginta, Exodi XIII, 18, non quatuor, sed quinque generationes hic computant. Respondeo: Septuaginta computant a filiis Jacob exclusive; computant enim ipsum Phares, filium Juda. Nam Phares genuit Esron, at non in Aegypto, sed in Chanaan. Esron enim cum Phares patre, et avo Juda, et abavo Jacobo, e Chanaan intravit Aegyptum, ut patet Gen. XLVI, 12 et 26. Ideoque haec quinta generatio hic omittitur.
NECDUM ENIM COMPLETAE SUNT INIQUITATES AMORRHAEORUM. Nota: Per 400 annos toleravit Deus Chananaeorum peccata, donec scilicet impleretur ab eis mensura peccatorum, a Deo vindictae et excidio eorum praestituta: qua impleta, et Chananeis expulsis et deletis, in eorum locum et regionem surrogavit Hebraeos.
Nota secundo: Amorrhaeorum et Chananaeorum iniquitates (ut patet Levit. XVIII, et Deuter. IX et XII) praecipue fuere tres. Primo, idololatria, qua etiam proprios filios igni comburendo diis immolabant. Secundo, injustae oppressiones peregrinorum et pauperum. Tertio, promiscua matrimonia cum consanguineis et cognatis. Rursum libido nefanda, non tantum marium cum maribus, sed etiam cum bestiis. Haec ita abominanda fuerunt, ut terra non potuerit eos amplius sustinere, sed eos evomere sit coacta, ut ait Scriptura.
Ubi nota tertio: Deus in hac vita maxime solet punire peccata publica et inverecunda, quae humanae societati exitialia sint. Humana vero societas tribus maxime coalescit: primo, religione et pietate in Deum; secundo, aequitate et justitia; tertio, recta vivendi disciplina, et bona morum compositione. Contra primum peccant atheismus et idololatria; contra secundum, rapinae et oppressiones innocentum; contra tertium, promiscua et infanda libido.
Denique S. Gregorius in Ezech. explicans illud, cap. III, 'Si conversus justus a justitia fecerit iniquitatem, ponam offendiculum coram eo': 'Hoc, ait, cum tremore nobis considerandum est, quod justus et omnipotens Deus, cum irascitur praecedentibus peccatis, permittit ut caecata mens etiam in alia delabatur.' Sic permisit Chananeos labi in alia et in alia scelera, donec impleretur eorum mensura. Magna ergo Dei poena est impunitas peccandi, peccatori indulta ad graviorem ejus punitionem et damnationem. Ex hoc ergo loco disce primo, quidquid peccamus, quasi in unum cumulum coram Deo venire, ut mensura impleta certum super nos cadat exitium. Non ergo levia putemus esse peccata, etiam parva, quia addunt aliquid ad hunc cumulum. Disce secundo, gratiam esse, ubi Deus cito peccata punit: per hoc enim cumulus peccatorum decrescit; ex adverso magna ira Dei est, ubi Deus diu differt et dissimulat: tunc enim cumulus culpae augetur, ac consequenter et poenae. Disce tertio, Deum impios tolerare ad certum terminum, quem transgredi non possunt sine Dei punitione. Disce quarto, cum in republica vel urbe, aut principe, aliove homine, peccata ad summum pervenerunt, tunc certam Dei vindictam imminere. Eam ergo poenitentia cita avertamus.
Versus 17: Clibanus Fumans et Lampas Ignis
FACTA EST CALIGO. Haec omnia vidit Abram in ecstasi, ut habent Septuaginta, vers. 12. Ita S. Augustinus, lib. II Retract. cap. XLIII.
CLIBANUS FUMANS. Clibanus ardens, et per flammam fumosam erumpens; hic clibanus est symbolum et imago fornacis metaphoricae, puta Aegyptiacae servitutis in luto et latere, quem in suis furnis coquebant Hebraei: unde haec eorum servitus vocatur fornax ferrea Aegypti, Deut. IV, 20.
Symbolice S. Ambrosius, lib. II De Abraham, IX: 'Fornacis, ait, similitudine exprimi videtur vita humana, quae implicata iniquitatibus saeculi istius atque involuta, non habens veri fulgoris claritudinem, et splendorem sinceri luminis, intus quasi fornax aestuat diversis cupiditatibus, et quibusdam desideriorum anhelat ignibus; foris velut quodam fumo obtexitur, ne videat veritatis faciem, donec coelestes lampades dirigat Dominus Jesus, hoc est fulgorem gloriae suae.'
LAMPAS IGNIS. Hebraei lampadem ignis vocant facem, vel titionem ardentem. Fuit ergo haec lampas facula ardens et index Dei, qui passim solitus est in veteri Testamento apparere in igne, ut dixi Hebr. XII, 29.
Nota: In foederibus feriendis solebant ferientes transire inter victimas divisas, imprecantes sibi similem necem et divisionem, si foedus violarent, ut dixi vers. 10. Hoc ergo lampadis, vel faculae transitu per media animalia, firmat Deus suum foedus cum Abram: loco enim Dei transit angelus in hac face repraesentatus et delitescens. Abram quoque, qui foedus init cum Deo, pari modo transisse, vel potius visus sibi transire intelligendus est. Omnia enim haec in visione sibi videre visus est Abram.
Secundo, haec lampas sive facula significabat columnam ignis et nubis, per quam Deus Hebraeos divisit ab Aegyptiis in mari Rubro, Exodi, cap. XIII, vers. 21. Eosque deinceps per desertum deduxit in terram promissam.
Rursum, lampas est Deus, ipso transitu quasi invitans Hebraeos ad exitum ex Aegypto, juxta illud Eccli. L, 31: 'Lux Dei vestigium ejus,' id est praeuntis lucis, puta Dei vestigia sequitur. Deus enim in columna ignis et nubis praecedens castra Hebraeorum, ea eduxit, viamque per desertum ostendit et praeivit. Insuper Clemens Alexandrinus in Paranaet. ad Gentes, in ipsa columna ignis lucentis et ardentis Deum ita populo loquentem inducit: 'Si obedieris, lucem; si non obedieris, ignem in te immittam.' Denique clibanus fumans est judex molestans torquensque impios in die judicii: lampas vero transiens est purgatorium breve, quo pii excoquuntur, ut transcant in vitam aeternam.
Allegorice, haec facula transiens significabat gloriam Dei, fidei et gratiae a Judaeis transituram ad Gentes. Ita Rupertus.
Anagogice, haec facula significat diem judicii et ignem conflagrationis mundi, qui dirimet electos et reprobos, salvandos et damnandos. Ita Augustinus, lib. XVI De Civit. cap. XXIV.
Denique haec facula transiens inter partes animalium divisas, eas cum columba et turture pariter absumpsit et combussit; idque ut hoc modo perficeretur Abrahae sacrificium, utque hoc signo testaretur Deus gratum sibi esse hoc Abrahae sacrificium. Sic enim per ignem acceptavit Deus sacrificium Abelis, Gedeonis, Manue, Salomonis et aliorum, uti dixi cap. IV, vers. 4. Ita Chrysostomus, hom. 37.
Versus 18: A Fluvio Aegypti usque ad Euphraten
A FLUVIO AEGYPTI. Hic fluvius est rivus Nili, qui inter Rhinocoluram et Pelusium ingreditur mare Mediterraneum; unde alibi vocatur torrens Aegypti, vel deserti: de quo vide Riberam in Amos cap. VI, num. 15.
Versus 19: Undecim Gentes
CINAEOS. Nota: Hebraei sub Josue septem tantum gentium terram possederunt.
Dices: Quomodo ergo undecim gentium hic eis terra promittitur? decem enim hic nominantur, quibus si addas Hevaeos, quos alibi exprimit Scriptura, habebis 11. Respondet Abulensis hanc promissionem non solos Hebraeos, sed omnes Abrahae posteros spectare, itaque hic Deum complecti etiam portionem terrae, quae cessura erat Esau, nepoti Abrahae, et Idumaeis; rursum portionem cessuram filiis Ammon et Moab, quibus in gratiam Abrahae patrui sui Deus duarum gentium regionem tradidit. His tribus demptis restant octo, jam ex his octo Raphaim, sive gigantum, terra alibi sub Amorrhaeis comprehenditur; iis ergo demptis, restant 7 tantum gentes, quas possederunt Hebraei juxta Dei promissa.
Verum verius est haec omnia spectare, non Idumaeos, nec Ammonitas et Moabitas, sed solos Hebraeos, posteros Isaac et Jacob; hi enim sunt semen Abrahae, cui sua promissa consignat Deus. Melius ergo respondet S. Augustinus Quaest. 21 in Josue, et ex eo Pererius, in Scriptura duplicem poni terram promissam: primam, quam Hebraei possederunt sub Josue, quae septem tantum continebat gentes; secundam, quam iidem possederunt sub Davide et Salomone, cum florentissimum fuit regnum Judaeorum, eaque undecim gentes, quae hic Abrahae promittuntur, complectitur; non quasi Hebraei sub Salomone omnem hanc terram inhabitarint, sed quod tota eis fuerit subdita et vectigalis.
Tertio et optime respondent S. Hieronymus et Andreas Masius in cap. I Josue, vers. 4, Deum non dedisse Hebraeis totam terram hic eis promissam, eo quod ipsi conditiones promissionis et pacti, scilicet legem et cultum Dei non servarint. Unde passim in lib. Judicum dicitur, quod Chananaeus etiam tunc habitaret in terra, quodque Deus reliquerit eis Jebusaeum, qui exerceret Israelem. Hac ergo de causa, licet hae gentes universim fuerint undecim, passim tamen nominantur septem tantum, ut videre est Deut. VII, 1; Josue XXIV, 11. Rursum, aliquando tantum sex nominantur: omittuntur enim Gergesaei, quia hi pauciores erant et viliores; unde eos sub aliis comprehendit Scriptura.