Cornelius a Lapide (Cornelius Cornelissen van den Steen, 1567–1637)
(Joseph Somnia in Carcere Interpretatur)
Synopsis Capitis
Joseph pincernae et pistori somnia explicat: explicationem probat eventus.
Textus Vulgatae (Genesis 40:1–23)
1. His ita gestis, accidit ut peccarent duo eunuchi, pincerna regis Aegypti, et pistor, domino suo. 2. Iratusque contra eos Pharao (nam alter pincernis praeerat, alter pistoribus) 3. misit eos in carcerem principis militum, in quo erat vinctus et Joseph. 4. At custos carceris tradidit eos Joseph, qui et ministrabat eis. Aliquantulum temporis fluxerat, et illi in custodia tenebantur. 5. Videruntque ambo somnium nocte una juxta interpretationem congruam sibi: 6. ad quos cum introisset Joseph mane, et vidisset eos tristes, 7. sciscitatus est eos dicens: Cur tristior est hodie solito facies vestra? 8. Qui responderunt: Somnium vidimus, et non est qui interpretetur nobis. Dixitque ad eos Joseph: Numquid non Dei est interpretatio? referte mihi quid videritis. 9. Narravit prior, praepositus pincernarum, somnium suum: Videbam coram me vitem, 10. in qua erant tres propagines, crescere paulatim in gemmas, et post flores uvas maturescere: 11. calicemque Pharaonis in manu mea: tuli ergo uvas, et expressi in calicem quem tenebam, et tradidi poculum Pharaoni. 12. Respondit Joseph: Haec est interpretatio somnii: Tres propagines, tres adhuc dies sunt, 13. post quos recordabitur Pharao ministerii tui, et restituet te in gradum pristinum: dabisque ei calicem juxta officium tuum sicut ante facere consueveras. 14. Tantum memento mei, cum bene tibi fuerit, et facias mecum misericordiam, ut suggeras Pharaoni ut educat me de isto carcere: 15. quia furto sublatus sum de terra Hebraeorum, et hic innocens in lacum missus sum. 16. Videns pistorum magister quod prudenter somnium dissolvisset, ait: Et ego vidi somnium, quod tria canistra farinae haberem super caput meum: 17. et in uno canistro quod erat excelsius, portare me omnes cibos qui fiunt arte pistoria, avesque comedere ex eo. 18. Respondit Joseph: Haec est interpretatio somnii: Tria canistra, tres adhuc dies sunt; 19. post quos, auferet Pharao caput tuum, ac suspendet te in cruce, et lacerabunt volucres carnes tuas. 20. Exinde dies tertius natalitius Pharaonis erat; qui faciens grande convivium pueris suis, recordatus est inter epulas magistri pincernarum, et pistorum principis. 21. Restituitque alterum in locum suum, ut porrigeret ei poculum: 22. alterum suspendit in patibulo, ut conjectoris veritas probaretur. 23. Et tamen succedentibus prosperis, praepositus pincernarum oblitus est interpretis sui.
Versus 1: Duo Eunuchi
1. Duo eunuchi, — duo regii ministri et praefecti, etiamsi reipsa non essent eunuchi. Vide dicta cap. xxxix, vers. 4.
Versus 2: Nam Alter
2. Nam alter, — q. d. Iratus est eis Pharao: quia eorum, utpote praefectorum, peccatum subditis poterat esse scandalo et pravo exemplo. Hebraea non habent to nam.
Versus 3: Principis Militum
3. Principis militum, — Putipharis, qui fuerat herus Josephi, cap. xxxix, vers. 20. Vinctus, — captivus: jam enim vinculis erat liber, ut patet cap. praeced., vers. 22.
Versus 4: Aliquantulum Temporis — Triennalis Carcer Josephi
4. Aliquantulum temporis, — puta annus unus, hoc enim significat hebraice in jamim, id est dies in plurali, ut bene probat Franciscus Ribera in Amos IV, num. 8. Post hunc annum somniorum Joseph adhuc biennio, ut patet cap. seq. vers. 1, fuit in carcere; triennalem ergo passus est carcerem. In hoc quoque fuit Joseph typus Christi; sicut enim Joseph, post triennium carceris, evectus est ad principatum: ita Christus, post tres dies passionis et mortis, gloriosus resurrexit. Idem triduum Christi resurgentis significatur per tres dies restitutionis pincernae Pharaonis, vers. 13. Ita ex Isidoro Lipomanus.
Versus 8: Numquid Non Dei Est Interpretatio?
8. Numquid non Dei est interpretatio? — q. d. Deus per me vobis interpretabitur vestrum somnium; mihi ergo illud enarrate: cumque illud ita, ut interpretatus fuero, reipsa evenire videritis, tunc scitote me non vanum conjectorem, sed verum, ex Dei munere, somniorum esse interpretem, ac consequenter me verum esse veri Dei cultorem et amicum: nec enim Deus aliis haec sua arcana revelat.
An Ex Somniis Liceat Divinare
Quaeres, an ex somniis liceat divinare de futuris? Nota: Triplicia sunt somnia: quaedam enim proveniunt a Deo; quaedam a daemone; quaedam a natura. Rursum tertia haec quae a natura oriuntur, bipartita sunt: quaedam enim oriuntur ex diurna cogitatione, vel ardenti erga rem aliquam affectu. Hinc sicuti Navita de ventis, de bobus narrat arator: ita et de iisdem somniat. Sunt enim somnia ex diurna cogitatione; quasi in fidibus cessantis impulsus extremae quaedam motiones, quae ex impulsu resultant, eoque cessante adhuc aliquandiu perdurant, uti ait Gregorius Nyssenus tract. De opificio hominis, cap. xxxx. Quaedam vero somnia naturalia oriuntur ex temperamento et humore praedominante. Sic enim biliosi somniant caedes, verbera et ignes: phlegmatici somniant aquas, voragines, suffocationes, et a rebus noxiis tardam fugam; haec enim parit lentum phlegma: sanguinei somniant de musica, de conviviis, de pratis, de avibus, de volatu: melancholici somniant de rebus atris et tristibus, de morte, de sepulcris, de aethiopibus et daemonibus.
Dico primo, ex somniis naturalibus licet divinare naturaliter, id est, conjectare de hominis temperamento, sanitate, affectu et morbis imminentibus. Ita Hippocrates et Galenus libros scripserunt de praesagiis sumendis ab insomniis. Et ratio est, quia effectus naturaliter indicant suam causam: somnia autem haec sunt effectus certi temperamenti et certi humoris in corpore praedominantis.
Dico secundo, ex somniis a Deo, vel angelo immissis divinare licet; sed ei tantum, qui eorum significationem a Deo vel angelo accepit. Ita Joseph hic et Daniel cap. iv et v, ex somniis divinant.
Dico tertio, reliqua somnia, et ex iis divinationes, vel diabolica sunt, vel superstitiosa, vel vana, fallacia et futilia: unde divinatio ex hisce somniis prohibita est, Deuter. xviii, 10.
Nota: Quia somnia divina rara sunt, et vix a daemoniacis aut vanis dignosci possunt: hinc tutissimum est somnia quaelibet contemnere, nisi Deus aliud revelet; hoc autem revelare solet partim illuminando ipsos somniantes, ut sciant somnium sibi esse a Deo immissum, eosque exstimulando ut somnii interpretationem indagent et inquirant, uti fecit his eunuchis, item Nabuchodonosori, Daniel. v, et Pharaoni hic cap. xli; partim interpretationem somniorum suis amicis, virisque sanctis suggerendo, uti eam hic suggessit Josepho, et Danieli cap. iv et v. Vide Conimbricenses in lib. Aristotelis De Divinat. per somn.
Versus 12: Haec Est Interpretatio Somnii
12. Respondit Joseph: Haec est interpretatio somnii. — Vidit hic pincerna per somnium symbolice sibi suum statum, puta pincernatum, restitui, ut hoc ipso Deus significaret status, dignitates, quin et vitam, omnesque res humanas tantum esse somnium, omnesque hominum spes tantum esse somnia vigilantium, uti aiebat Plato: hoc docet interpres Joseph, id est, vir sapiens et prudens, inquit Philo: ideoque actiones suas, resque omnes ex praescripto virtutis dirigit.
Tres propagines, — tres palmites vitis. Tres adhuc dies sunt. — «Sunt,» id est, significant. Sicut enim imaginis esse est repraesentare, ita somnii, symboli sive visionis propheticae esse, est adumbrare et significare res absentes, aut futuras. Ita S. Augustinus.
Versus 15: De Terra Hebraeorum
15. De terra Hebraeorum, — de terra Chanaan, in qua Jacob ejusque filii Hebraei habitabant.
Versus 16: Quod Prudenter Somnium Dissolvisset
16. Quod prudenter (quod apposite, congrue, verisimiliter) somnium exposuisset; — necdum enim constabat de expositionis veritate, quae postea ipso eventu comprobata est vers. 21.
Versus 17: Omnes Cibos Qui Fiunt Arte Pistoria
17. Omnes cibos qui fiunt arte pistoria, — ac consequenter placentas, artocreas, pastasque carnium, ad quas aves carnivorae advolabant, easque laniabant et devorabant. Ita Josephus. Portendebant enim hae carnes et aves, carnes somniantis pari modo ab avibus in cruce laniandas et devorandas esse.
Versus 19: Post Quos — Auferet Caput Tuum
19. Post quos — inchoatos: nam ipso tertio die suspensus est pistor, et hoc portendebant aves ex tertio canistro carnes lacerantes et comedentes. Ita Josephus.
Auferet caput tuum, — non per gladium te decollando, ut vult Philo; sed per laqueum te suspendendo, itaque te caputque tuum necando. Unde sequitur: «Ac suspendet te;» qui enim vitam homini aufert, hic aufert et caput: quia in capite maxime vivit et viget homo, quae vita et vigor tam capiti, quam homini, per laqueum et mortem, aeque ac per gladium aufertur.
Et lacerabunt volucres carnes tuas. — Hinc patet corpora suspensorum etiam tunc, uti et nunc, in patibulo fuisse relicta, ut ibi vel computrescerent, vel a sole et ventis siccarentur et tabescerent, vel ab avibus lacerarentur. Unde illud: Non feci furtum; non pasces in cruce corvos. Judaeis vero jussum est Deuter. xxi, vers. 23, suspensos eadem die deponere et sepelire.
Tropologice, Prosper et Rupertus: hi duo eunuchi, inquiunt, quorum alter suo statui restitutus, alter suspensus est, significant duos ordines hominum, puta electorum ex gratia, et reproborum sive damnandorum ex justitia. Rursum Joseph inter duos eunuchos, est Christus inter duos latrones crucifixus, uni promittens coelum, alteri infernum relinquens. Christus enim aperuit somnia et visiones: tum quia prophetias implevit; tum quia arcana Dei consilia, judicia et promissa hominibus reseravit; tum quia sensum dedit Apostolis ut intelligerent prophetias totamque sacram Scripturam.
Versus 22: Ut Conjectoris Veritas Probaretur
22. Ut conjectoris veritas probaretur. — Vocula ut, hic non finem a Pharaone intentum, ut patet, sed eventum, sive consecutionem significat, q. d. Itaque evenit ut Josephi divinatio somniorumque interpretatio vera sit inventa, ipsoque eventu comprobata.
Similis fuit divinatio S. Athanasii, qui Alexandriam ingressus, cum cornix in aere volitans crocitaret, rogatus a Gentilibus per scomma, quid cornix diceret, respondit: «Cras insonat; significat autem, cras, quo festum celebratis, vobis luctuosum fore.» Ita evenit, testis est Nicephorus, lib. IX, cap. xxxv. Sic et Christianus ille rogatus a Juliano Apostata per sarcasmum: «Quid facit Galilaeus faber vester?» respondit: «Loculum tibi parat,» puta feretrum, et vere: nam paulo post telo non hominis, sed Christi occisus est Julianus. Pari modo Isaacius eremita Valenti Imperatori Ariano contra Gothos pergenti, cladem atque mortem praedixit, teste Nicephoro lib. XI, cap. l.