Cornelius a Lapide (Cornelius Cornelissen van den Steen, 1567–1637)
(Joseph Somnia Pharaonis Interpretatur)
Synopsis Capitis
Joseph somnium septem vaccarum et spicarum Pharaoni explicat de septennio fertilitatis et sterilitatis futura. Hinc, vers. 40, a rege praeficitur Aegypto: et vers. 46, sua providentia ab Aegypto depellit septennem famem.
Textus Vulgatae (Genesis 41:1–57)
1. Post duos annos vidit Pharao somnium. Putabat se stare super fluvium, 2. de quo ascendebant septem boves, pulchrae et crassae nimis; et pascebantur in locis palustribus. 3. Aliae quoque septem emergebant de flumine, foedae confectaeque macie; et pascebantur in ipsa amnis ripa in locis virentibus: 4. devoraveruntque eas, quarum mira species, et habitudo corporum erat. Expergefactus Pharao, 5. rursum dormivit, et vidit alterum somnium: Septem spicae pullulabant in culmo uno plenae atque formosae: 6. aliae quoque totidem spicae tenues et percussae uredine oriebantur, 7. devorantes omnem priorum pulchritudinem. Evigilans Pharao post quietem, 8. et facto mane, pavore perterritus, misit ad omnes conjectores Aegypti, cunctosque sapientes; et accersitis narravit somnium, nec erat qui interpretaretur. 9. Tunc demum reminiscens pincernarum magister, ait: Confiteor peccatum meum. 10. Iratus rex servis suis, me et magistrum pistorum retrudi jussit in carcerem principis militum: 11. ubi una nocte uterque vidimus somnium praesagum futurorum. 12. Erat ibi puer Hebraeus, ejusdem ducis militum famulus: cui narrantes somnia, 13. audivimus quidquid postea rei probavit eventus. Ego enim redditus sum officio meo, et ille suspensus est in cruce. 14. Protinus ad regis imperium eductum de carcere Joseph totonderunt, ac veste mutata, obtulerunt ei. 15. Cui ille ait: Vidi somnia, nec est qui edisserat: quae audivi te sapientissime conjicere. 16. Respondit Joseph: Absque me Deus respondebit prospera Pharaoni. 17. Narravit ergo Pharao quod viderat: Putabam me stare super ripam fluminis, 18. et septem boves de amne conscendere, pulchras nimis, et obesis carnibus: quae in pastu paludis virecta carpebant, 19. et ecce, has sequebantur aliae septem boves in tantum deformes et macilentae, ut nunquam tales in terra Aegypti viderim: 20. quae, devoratis et consumptis prioribus, 21. nullum saturitatis dedere vestigium; sed simili macie et squalore torpebant. Evigilans, rursus sopore depressus, 22. vidi somnium: septem spicae pullulabant in culmo uno plenae atque pulcherrimae. 23. Aliae quoque septem tenues et percussae uredine, oriebantur e stipula: 24. quae priorum pulchritudinem devoraverunt. Narravi conjectoribus somnium, et nemo est qui edisserat. 25. Respondit Joseph: Somnium regis unum est: quae facturus est Deus, ostendit Pharaoni. 26. Septem boves pulchrae et septem spicae plenae, septem ubertatis anni sunt, eamdemque vim somnii comprehendunt. 27. Septem quoque boves tenues atque macilentae, quae ascenderunt post eas, et septem spicae tenues et vento urente percussae, septem anni venturae sunt famis. 28. Qui hoc ordine complebuntur: 29. Ecce septem anni venient fertilitatis magnae in universa terra Aegypti: 30. quos sequentur septem anni alii tantae sterilitatis, ut oblivioni tradatur cuncta retro abundantia: consumptura est enim fames omnem terram, 31. et ubertatis magnitudinem perditura est inopiae magnitudo. 32. Quod autem vidisti secundo ad eamdem rem pertinens somnium, firmitatis indicium est, eo quod fiat sermo Dei, et velocius impleatur. 33. Nunc ergo provideat rex virum sapientem et industrium, et praeficiat eum terrae Aegypti, 34. qui constituat praepositos per cunctas regiones, et quintam partem fructuum per septem annos fertilitatis, 35. qui jam nunc futuri sunt, congreget in horrea: et omne frumentum sub Pharaonis potestate condatur, serveturque in urbibus. 36. Et praeparetur futurae septem annorum fami, quae oppressura est Aegyptum, et non consumetur terra inopia. 37. Placuit Pharaoni consilium et cunctis ministris ejus: 38. locutusque est ad eos: Num invenire poterimus talem virum, qui spiritu Dei plenus sit? 39. Dixit ergo ad Joseph: Quia ostendit tibi Deus omnia quae locutus es, numquid sapientiorem et consimilem tui invenire potero? 40. Tu eris super domum meam, et ad tui oris imperium cunctus populus obediet: uno tantum regni solio te praecedam. 41. Dixitque rursus Pharao ad Joseph: Ecce, constitui te super universam terram Aegypti. 42. Tulitque annulum de manu sua, et dedit eum in manu ejus: vestivitque eum stola byssina, et collo torquem auream circumposuit. 43. Fecitque eum ascendere super currum suum secundum, clamante praecone ut omnes coram eo genu flecterent, et praepositum esse scirent universae terrae Aegypti. 44. Dixit quoque rex ad Joseph: Ego sum Pharao; absque tuo imperio non movebit quisquam manum aut pedem in omni terra Aegypti. 45. Vertitque nomen ejus, et vocavit eum lingua Aegyptiaca Salvatorem mundi. Deditque illi uxorem Aseneth, filiam Putiphare sacerdotis Heliopoleos. Egressus est itaque Joseph ad terram Aegypti 46. (triginta autem annorum erat, quando stetit in conspectu regis Pharaonis), et circuivit omnes regiones Aegypti. 47. Venitque fertilitas septem annorum, et in manipulos redactae segetes congregatae sunt in horrea Aegypti. 48. Omnis etiam frugum abundantia in singulis urbibus condita est. 49. Tantaque fuit abundantia tritici, ut arenae maris coaequaretur, et copia mensuram excederet. 50. Nati sunt autem Joseph filii duo, antequam veniret fames: quos peperit ei Aseneth, filia Putiphare sacerdotis Heliopoleos. 51. Vocavitque nomen primogeniti, Manasses, dicens: Oblivisci me fecit Deus omnium laborum meorum, et domus patris mei. 52. Nomen quoque secundi appellavit, Ephraim, dicens: Crescere me fecit Deus in terra paupertatis meae. 53. Igitur transactis septem ubertatis annis, qui fuerant in Aegypto, 54. coeperunt venire septem anni inopiae, quos praedixerat Joseph: et in universo orbe fames praevaluit, in cuncta autem terra Aegypti panis erat. 55. Qua esuriente, clamavit populus ad Pharaonem, alimenta petens. Quibus ille respondit: Ite ad Joseph: et quidquid ipse vobis dixerit, facite. 56. Crescebat autem quotidie fames in omni terra: aperuitque Joseph universa horrea, et vendebat Aegyptiis; nam et illos oppresserat fames. 57. Omnesque provinciae veniebant in Aegyptum, ut emerent escas, et malum inopiae temperarent.
Versus 1
Post duos annos — a liberatione principis pincernarum, cum is ante cum Josepho per annum fuisset in carcere, uti ostendi cap. XL, 4. Hinc patet Josephum per triennium fuisse in carcere, idque Dei nutu, tum ut leves quasdam ejus culpas, quibus nec viri sancti carent, expiaret: ita S. Augustinus, serm. 82 De Tempore; tum ut ejus patientiam et virtutem exerceret et acueret; tum ut typus esset Christi, qui triduo fuit in passione et morte.
Addit ibidem S. Augustinus rem miram, sed notandam, scilicet Josephum punitum fuisse biennali carcere, eo quod plus confisus fuerit homini quam Deo, dum in pincernarum magistro posuit spem suae liberationis, ideoque Deum fecisse, ut is per biennium ejus oblivisceretur, q. d. «Ego tibi ostendo, ut magis a me quam ab homine debeas auxilium postulare.» Subtilis hic est oculus S. Augustini, subtilior est Dei.
VIDIT PHARAO SOMNIUM: PUTABAT SE STARE SUPER FLUVIUM, super ripam Nili. Nota: In Aegypto fertilitas oritur ex inundatione Nili (vix enim pluit in Aegypto), qui turbidus et pinguis agros oblimando, itaque eos quasi stercorando, impinguat et foecundat. Unde quo magis, altius et longius exundat Nilus, eo major est fertilitas in Aegypto. Hinc ex altitudine inundationis Nili, praesciunt certo Aegyptii, quanta illo anno futura sit fertilitas. Audi Plinium lib. V, cap. IX: «Aegyptus, inquit, duodecim cubitis (in altum exundantis Nili) famem sentit: in tredecim etiamnum esurit: quatuordecim cubita hilaritatem afferunt, quindecim securitatem, sedecim delicias.» Hac de causa vidit hic Pharao macras boves pasci in ripa Nili: hae enim portendebant exiguam Nili inundationem, ac consequenter exigua fore pascua, eaque tantum fere in vicinia Nili; e contrario vidit Pharao pingues boves pasci in remotis a Nilo paludibus, quia hae portendebant fertilitatem per totam Aegyptum.
Versus 4
Devoraveruntque eas. Boves macrae comederunt boves pingues et saginatas. QUARUM MIRA SPECIES; ET CORPORUM HABITUDO ERAT, quae erant eleganti forma, crassitie et pinguedine, ita Hebraea. Portentum hoc significabat septem annos sterilitatis absumpturos omnem annonam praecedentium septem annorum fertilitatis, ut patet vers. 30. Solerter S. Ambrosius ex septem bobus crassis septem macras secuturas, id est, ex abundantia et lascivia famem nascituram conjectat, lib. De Josepho, cap. VII:
«Etsi, inquit, non ego Joseph, clamabam tamen vaccas illas pingues non solum lasciviam, sed etiam incuriam divinae significare reverentiae. De perfidis enim dictum est: Tauri pingues obsederunt me. Et de Judaeorum populo scriptum est: Impinguatus, et incrassatus, et dilatatus est, et dereliquit Deum factorem suum. Et ideo somnium illud redundantiae saecularis perpetuum esse non posse; sed fore tempus quo his fames dura succederet.»
Versus 5
Septem spicae. Nota fertilitatem et sterilitatem hic duobus somniis portendi et praesignificari: uno spicarum, altero vaccarum; idque apposite, quia fertilitas maxime consistit in his duobus, scilicet in frumento et animalibus. Bona enim agricolatio et terrae cultura (quam denotant crassae boves, inquit Josephus), et boni seminis sementis (quam denotant spicae pulchrae et plenae) duae sunt causae plenae et adaequatae fertilitatis. Ita Abulensis.
Versus 6
UREDINE, vento urente, Euro desiccante.
Versus 9
CONFITEOR PECCATUM MEUM, ingratitudinis et oblivionis, quo meum vatem Josephum, qui mihi haec fausta praedixit, in carcere reliqui et oblivioni tradidi.
Alii accipiunt peccatum ejus priscum, ante biennium in regem admissum, ob quod ab eodem in carcerem conjectus fuerat, ut hac confessione peccati sui pincerna quasi aduletur regi, ejusque clementiam in se male meritam commendet et depraedicet.
Versus 12
Puer, juvenis 28 annorum: tot enim erat tunc Joseph.
Versus 14
EDUCTUM DE CARCERE JOSEPH TOTONDERUNT, AC VESTE MUTATA, OBTULERUNT EI. Nota hic tonsum fuisse Joseph, et mutasse vestes, quia veteres rei in carcere comam et barbam crescere sinebant, quasi lugentes et squalentes, uti de Milone ait Plutarchus. Absoluti vero et liberati comam et barbam deponebant, vestesque mutabant in signum laetitiae et felicis sortis ac fortunae.
Versus 16
Absque me Deus respondebit prospera Pharaoni. Putabat Pharao (quod et putavit Justinus historicus lib. XXXVI) Joseph naturali sagacitate interpretari somnia, de quali ait Cicero: «Qui bene conjicit, tu vatem optimum perhibeto.» Amolitur a se hanc opinionem Joseph, omnemque suam divinationem et praescientiam, non sibi, nec suae solertiae, sed Deo Deique revelationi attribuit, ut eum agnoscat et colat Pharao. Unde Chaldaeus vertit: «Non ex sapientia mea, sed a facie Domini respondebitur pax Pharaoni»; et Symmachus: «Non ego, sed Deus respondebit prospera Pharaoni»; et Vatablus: «Alius est praeter me, qui interpretabitur somnium, nempe Deus, qui prospera Pharaoni interpretabitur.»
Versus 25
Unum est significatione, quia unam eamdemque rem utrumque somnium et symbolum, tam spicarum, quam vaccarum, significat: nam, ut dixi vers. 5, duplex est causa fertilitatis, scilicet agricolatio, quae fit per vaccas et boves; et seminatio, quae fit per semen spicarum. E contrario defectus culturae et seminis, duplex est et adaequata causa sterilitatis: priorem vaccae macrae, posteriorem spicae tenues et graciles significant.
Versus 26
EAMDEM VIM SOMNII COMPREHENDUNT. «Vim,» id est, sensum et significationem, q. d. Idem significant septem vaccae pingues, et septem spicae plenae.
Versus 29
SEPTEM ANNI VENIENT FERTILITATIS. Continua haec, invicemque succedens septennis fertilitas et sterilitas, non astrorum aut naturae vi, sed Dei, Nilum septennio priori laxantis, posteriori retinentis, opera effecta est. Unde nec ab astrologis, sed a solo Deo praecognosci et praedici potuit, ut patet vers. 16.
Versus 30
CONSUMPTURA EST ENIM FAMES OMNEM TERRAM Aegypti et vicinarum regionum.
Versus 32
FIRMITATIS INDICIUM EST, q. d. Posterius somnium confirmat prius, quod erat de eadem re. Simul haec iteratio somnii significat rem somnio significatam mox reipsa adimplendam esse, uti sequitur.
Versus 34 et 35
QUINTAM PARTEM FRUCTUUM, etc. CONGREGET IN HORREA, scilicet, publica regis, per singulas urbes divisa et distributa. Nam alii privati divites, pro se quisque proprium frumentum recondere potuerunt: unde non omnes primis saltem annis sterilitatis, senserunt famem; in fame etiam parcius vivitur. Suffecit ergo quinta pars fructuum septennii fertilitatis, recondita in horrea regis, ad publicam pauperum et plebeiorum famem quae secuta est, levandam. Fuit enim tanta fertilitate copia frumenti maxima, et quasi innumera, ut patet vers. 49. Denique in fame aliquae etiam segetes, praesertim juxta Nilum, natae sunt, sed paucae, quae proinde fere pro nihilo reputantur; adeo ut ideo dicatur cap. XLV, vers. 6: «nec arari, nec seri potuisse.»
Omnes ergo Aegyptii hoc septennio fertilitatis, jussu regis compulsi sunt, quintam partem frugum suarum vendere regi, servandam in septennium sterilitatis; aut certe, ut vult Tostatus, durante isto septennio fertilitatis, vetuit rex frumentum Aegypto efferri et exteris vendi: cumque ingens esset frumenti copia, alii quartam, alii quintam partem frugum suarum vendebant, eamque Josephus regi coemebat.
ET OMNE FRUMENTUM SUB PHARAONIS POTESTATE CONDATUR. Frumentum intellige, non trituratum, nec excussum, sed suis spicis inhaerens, ut patet vers. 47. Idque primo, ut hac ratione simul jumentis recondatur suum pabulum, puta stramina et paleae. Secundo, ut ipsum frumentum hac ratione melius conservetur in suo tegmine et culmis: debet enim asservari in septem annos, ita nimirum, ut quod primo anno fertilitatis reconditum fuit, dispensetur et comedatur post septennium, primo anno sterilitatis; quod secundo anno fertilitatis reconditum fuit, comedatur secundo anno sterilitatis; quod tertio, tertio, et ita deinceps. Sic enim frumenta facile incorrupta per septennium servari potuerunt. Ita Philo.
OMNE FRUMENTUM quintae illius partis jam dictae, quae sola asservanda erat.
Versus 40
AD TUI ORIS IMPERIUM CUNCTUS POPULUS OBEDIET. Hebraice est, omnis populus ad os tuum osculabitur, id est, oris tui praeceptum exosculabitur, et venerabitur, eique statim se subdet, et libenter obediet. Sic Psal. II, vers. 12, pro apprehendite disciplinam, hebraice est, osculamini filium, id est, Messiam Dei Filium veneramini, eumque reverenter, amanter et obedienter excipite, ac si illum exoscularemini.
Secundo, Vatablus vertit, ad tuum imperium cunctus populus cibum capiet, vel armabitur, q. d. Constituo te secundum a me principem Aegypti tempore pacis et belli, ut sis dux militiae. Verum Hebraeum nashac proprie significat osculari: prior ergo sensus genuinus est. Unde Chaldaeus vertit, ad verbum tuum gubernabitur omnis populus meus. Septuaginta habent ut Noster, «obediet.»
Addit Psaltes Psal. CIV, vers. 22, quod Pharao «constituit eum (Josephum) dominum domus suae, etc., ut erudiret principes ejus sicut semetipsum, et senes ejus prudentiam doceret.» Ex quo loco patet quod Aegyptii, qualis fuit Trismegistus, suam sapientiam et prudentiam hauserint a Josepho et Hebraeis. Id magis patebit Exodi II, 1, in fine.
Vide hic ut sapientia et virtus evehant ac nobilitent Josephum. Vere dixit Urbanus Pontifex cuidam exprobranti generis humilitatem: «Magni viri non nascuntur, sed virtute fiunt;» et Maximilianus Imperator cuidam diviti offerenti multa aureorum millia, ut nobilis designaretur: «Ditare, ait, te possum, sed nobilitare non nisi te propria virtus potest.»
Versus 42
TULITQUE ANNULUM DE MANU SUA. Annulus ergo hic signatorius erat, quem Rex tradidit Josepho, ut nomine suo quae vellet decerneret et obsignaret. Annulum gestat rex, tum ad signaturam, tum ad desponsationem; eo enim sibi quasi despondet rempublicam, inquit Philo.
TORQUEM AUREAM. Torquis, inquit Philo, symbolice datur regi a populo, quasi ei dicat populus: Dono tibi torquem quasi ornamentum in probitate et prosperitate, sed potius quasi vinculum et catenam, qua constringeris in improbitate et adversitate.
Rursum notant Philo et Rupertus quatuor hic esse regis insignia et ornamenta prisco illo saeculo, quae rex Joseph communicavit. Joseph enim primo, pro compedibus carceris, a rege auream catenam accepit. Secundo, pro servili vinculo annuloque ferreo, regium accepit annulum. Tertio, pro habitu sordido, indutus est stola byssina. Quarto, pro antri squalore, adeptus est amplum imperii currum. Haec quatuor allegorice Christo resurgenti applicat Rupertus.
Mystice S. Ambrosius, lib. De Joseph: «Quid sibi vult, ait, annulus digito insertus, nisi ut intelligamus pontificatum ejus fidei esse delatum, ut alios ipse signaret? Quid stola, quae est amictus sapientiae, nisi tributum ei ab illo rege coelestis prudentiae principatum? Torques aureus intellectum bonum videtur exprimere. Currus significat fastigium sublime meritorum.»
Vide hic in Josepho, quomodo gloriam praecedat humilitas, et quam verum sit illud axioma Christi: «Qui se humiliat exaltabitur,» nimirum, post nubila Phoebus, et post tenebras lux. Audi Sap. cap. X, vers. 13: «Haec (sapientia) venditum ipsum (Josephum) non dereliquit, sed a peccatoribus liberavit eum, descenditque cum illo in foveam (in cisternam, in quam projectus est a fratribus), et in vinculis non dereliquit eum, donec afferret illi sceptrum regni et potentiam, adversus eos qui eum deprimebant, et mendaces ostendit qui maculaverunt illum, et dedit illi claritatem aeternam.» Merito ergo Josepho hoc detur emblema: «Patiens innocentia ingens gloria.» Praeclare dixit S. Aegidius comes S. Francisci: «Licet lapides et saxa de coelo pluerit Dominus, non nocebunt nobis, si tales fuerimus, quales nos ille requirit.» Et S. Chrysostomus, hom. 63: «Vide, ait, quomodo captivus (Joseph) repente constituitur rex totius Aegypti: vidisti quantum sit ferre cum gratiarum actione tentationes? propterea et Paulus dicebat, Rom. V: ‹Afflictio patientiam operatur, patientia probationem, probatio spem: spes non pudefacit.› Vide igitur: Afflictiones patienter tulit, patientia probatum eum fecit, probatus factus in magna spe agebat, spes non pudefecit.» Et inferius: «Sicut negotiatores qui pecunias colligere volunt, non aliter possunt augere suas opes, nisi multa pericula terra marique sustinuerint. Necesse est enim ut ferant latronum et piratarum insidias; attamen omnia magna alacritate suscipiunt, et ob exspectationem lucri vix sentiunt amara quae ferunt. Sic et nos cogitantes divitias et spirituales merces, quas nobis hic colligere licet, oportet gaudere et exultare, et non contemplari quae videntur, sed quae non videntur.»
Versus 43
Currum suum secundum, quo secundus a rege vehi solebat. Ita Lipomanus, Pererius et alii. Unde Vatablus vertit currum secundi, scilicet viri, id est currum, quo is qui secundus erat a rege, vehi solebat. Hoc ergo curru Joseph declaratus et effectus est alter a Pharaone, ut scilicet honore et dignitate illi esset proximus. Vide hic, ut Joseph prosperis non insolescat, sicut adversis fractus non fuit. Vere enim S. Augustinus in Sent., Sent. 246: «Eum nulla infelicitas frangit, quem nulla felicitas corrumpit,» et e converso.
CLAMANTE PRAECONE, UT OMNES CORAM EO GENU FLECTERENT. Hebraice est, clamante praecone, abrech, quod Aquila, Elias in Tishbi, et Noster hic vertunt, flecte genu, ut abrech sit imperativus hiphil a radice berech, id est genu, et quasi aleph ponatur pro he: aleph enim et he sunt gutturales vicinae et commutabiles; aut potius abrech est Aegyptium, non Hebraeum: praeco enim Aegyptius Aegyptiis, utique Aegyptiace, inclamabat abrech, id est, flecte genu, uti dixi. S. Hieronymus in Traditionibus in Genes. explicat abrech, quasi sit idem, quod tener pater; ab enim hebraice patrem, rach tenerum significat. Aliter quoque Chaldaeus: Clamabant, inquit, Abrech, id est, hic est pater regis; rech enim Aegyptiis idem est quod rex, ait Lipomanus. Hinc et Targumaeus ita vertit, clamabant: «Vivat pater regis, qui est princeps in sapientia, et tener in annis.» Philo, lib. De Josepho, miratur subitam metamorphosin, qua una die ab imo in summum est evectus. «Quis, ait, exspectasset intra unum diem e servo dominum, e vincto praestantissimum omnium, e carceris vicario proregem fieri, et regiam inhabitare pro carcere, et ex ignominia extrema in supremum honoris culmen ascendere.»
Versus 44
Ego sum Pharao: absque tuo imperio non movebit quisquam manum, q. d. Ego quasi rex tibi promitto et juro, quod omnes meos ita tibi subditos efficiam, ut nemo tuis jussis audeat obsistere, imo tuo injussu vix pedem aut manum audeat movere. Est hyperbole.
Reges Aegypti vocati sunt Pharaones, a primo Pharaone; sicut iidem post Alexandrum Magnum vocati sunt Ptolemaei, a Ptolemaeo Lagi, qui post Alexandrum primus fuit rex Aegypti.
Versus 45
VOCAVIT EUM LINGUA AEGYPTIACA, SALVATOREM MUNDI, eo quod orbem ab imminentis famis exitio liberasset. Vides hic Joseph esse typum Christi, Salvatoris mundi. Nota: Pro salvatorem mundi, hebraice est tsophnat paneach, quod corrupte in Septuaginta legitur Psonthomphanech. Putant aliqui Hebraeam esse vocem, et significare «revelatorem arcanorum,» puta somniorum. Ita Josephus, Philo, Chaldaeus, Theodoretus, S. Chrysostomus et Rabbini. Verum magis credendum S. Hieronymo, qui diu habitavit in Judaea, dicenti hanc vocem non esse Hebraeam, sed Aegyptiam; ut quid enim Pharao Aegyptius, in Aegypto Josepho, non Aegyptium, sed Hebraeum nomen imponeret? Ergo tsophnat paneach aegyptiace significat salvatorem mundi. Unde licet vox lingua Aegyptiaca non sit in Hebraeo, prudenter tamen recteque ab Interprete nostro explicationis causa additum est.
Jam confer omnes hos honores cum his quae prius passus fuit Joseph, et videbis nihil eum passum esse, quod non (ut notat Rupertus) insigniter ipsi remuneratum sit. Nam primo, pro odio fratrum, acquisivit gratiam regis et principum ejus. Secundo, pro exilio adeptus est exaltationem. Tertio, pro labore manuum in servitio, accepit annulum aureum. Quarto, pro pallio quod illi adultera detraxerat, amictus est stola byssina. Quinto, pro compedibus, cinctus fuit torque aurea. Sexto, pro eo quod vinctis ministraverat, nunc princeps constituitur. Septimo, pro carceris humilitate, sedet super currum regium. Octavo, pro eo quod contemptus fuit, nunc ab omnibus honoratur genuflexione. Nono, pro nomine servi, accipit nomen regium, vocaturque Salvator mundi. Decimo, pro contempta adultera et turpi voluptate, accipit uxorem praenobilem. Si ita Deus suorum labores et aerumnas remuneratur in hac vita, quid faciet in futura? nimirum: «Oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit, quae praeparavit Deus iis qui diligunt illum.»
Allegorice, Joseph, id est Christum, exaltavit Pater dicens: «Hic est Filius meus dilectus.» Stola byssina est gloria corporis, qua vestitur ejus innocentia. Annulum dedit, quia ipsum signavit Pater. Torquis aureo significat dotes gloriosas corporis. Posuit eum super currum, quia omnia dedit ei in manus. Antecessit praeco Joannes Baptista. Praeposuit eum toti Aegypto, id est mundo. Dedit ei judicium, et nomen, Salvator mundi, ac sponsam Ecclesiam.
DEDITQUE ILLI UXOREM ASENETH, FILIAM PUTIPHARE. Putant Hebraei, Hieronymus, Rupertus, Abulensis, hunc Putipharem eumdem esse cum primo hero Josephi, qui pariter Putiphar est dictus, uti dixi cap. XXXIX, vers. 4. Sed verius est hunc ab illo diversum esse: hic enim sacerdos erat, ille princeps militiae; hic Heliopoli, ille Memphi in regia degebat. Ita S. Augustinus, Chrysostomus, Lyranus, Lipomanus, Oleaster, Pererius.
Heliopoleos. Dicta est Heliopolis, id est urbs solis, a cultu solis. Graece a Septuaginta vocatur On, et a Ptolemaeo, Onion.
Versus 46
TRIGINTA AUTEM ANNORUM ERAT, QUANDO STETIT IN CONSPECTU REGIS. Nota, hunc numerum consignat Scriptura, primo, ob chronologiam. Secundo, ut sciamus Josephum 14 annos servisse, scilicet ab anno 16 usque ad 30. Tertio, ut videamus Deum abunde labores et aerumnas Josephi compensasse: nam calamitas ejus duravit tantum 14 annis; principatus vero et prosperitas ejusdem duravit annos 80, scilicet ab anno 30 usque ad 110, quo mortuus est. Quarto, ut sciamus Josephum virtute superasse annos: nam juvenis tanta passus est, tanta gessit. Ita S. Chrysostomus. Quinto, ut sciamus hanc aetatem maturam esse, aptamque ad regendum et docendum. Sic David factus est rex anno 30. Ezechiel prophetare coepit anno 30. Joannes Baptista et Christus praedicare coeperunt anno 30.
Nota pro chronologia, Joseph 30 erat annorum, cum factus est princeps Aegypti; mox secuta est fertilitas septem annorum: inde biennium sterilitatis et famis, cum ad eum venerunt fratres et pater; venerunt ergo anno nono ab ejus principatu: pater autem tunc erat 130 annorum, ut patet cap. XLVII, vers. 9. Joseph vero erat tunc 39 annorum, ut patet ex dictis.
Hinc sequitur primo, Joseph natum esse anno Jacobi 91. Deme enim 39 annos vitae Josephi a 130 Jacobi, habebis 91.
Sequitur secundo, Jacob fugientem Esau, ex Chanaan venisse in Mesopotamiam, anno aetatis suae 77, et inde regressum esse in Chanaan, anno 97. Nam Joseph natus est anno Jacobi 91, et natus est anno 14, postquam venerat Jacob in Mesopotamiam, ut ostendi Genes. XXX. Post genitum autem Joseph, mansit Jacob in Mesopotamia sex alios annos, serviens pro gregibus Laban, ita ut anno 20 ab adventu suo inde regressus sit in Chanaan, Genes. XXXI. Venit ergo Jacob in Mesopotamiam anno aetatis suae 77; inde vero post 20 annos regressus est in Chanaan, puta anno aetatis suae 97.
Versus 49
UT ARENAE MARIS. Est hyperbole.
Versus 51
Manasses, id est, oblivisci faciens, vel oblivio: radix enim nasa, significat oblivisci.
Nota hic pietatem et gratitudinem Josephi erga Deum: ne obliviscatur unquam misericordiae a Deo sibi impensae, ejus perenne monumentum, quod perpetuo oculis suis obversetur, statuit filios. Sic fecit et Moses in exilio felix, cum filios suos vocavit Gersam et Eliezer, Exodi II, 22.
Versus 52
EPHRAIM, id est, fructificans, crescens; vel fructus et incrementum, a radice para, id est fructificavit. Ita S. Hieronymus.
Versus 54
IN UNIVERSO ORBE, id est, in magna parte terrarum et regionum adjacentium Aegypto; quia, si fuisset fames absolute in universo orbe, ad eam levandam neutiquam suffecissent horrea, et quinta pars frugum Aegypti. Ita Abulensis.
Versus 56
APERUITQUE JOSEPH UNIVERSA HORREA. Ex hoc beneficio et alimentatione Josephi, putant multi Joseph vocatum fuisse Serapin, eumque Serapidis nomine cultum fuisse ab Aegyptiis, nec alium fuisse Serapidem quam Joseph. Nam Serapis vixit eodem tempore, quo Joseph et Jacob descenderunt in Aegyptum. Tradit enim Clemens Alexandrinus, et S. Augustinus, lib. XVIII De Civit. cap. IV et V, quod hoc tempore adventus Jacobi et Josephi in Aegyptum, Apis rex Argivorum navigarit in Aegyptum, ibique mortuus, et in area sepultus, dictus sit Serapis, quasi soros Apis, id est arca in qua sepultus est Apis: quodque hic Apis, sive Serapis, effectus sit maximus Aegyptiorum deus, eo quod eos fame levasset, eosque varias artes docuisset: uti Isis, uxor Serapidis, eosdem docuit litteras. Hinc Serapidem coluerunt specie bovis, qui symbolum et prognosticum est fertilitatis, uti vidimus vers. 2 et 27. Hunc bovem, quamdiu vivebat, delicatissime alebant Aegyptii, qui proinde aegyptiace Apis, id est bos; post mortem vero areae inclusus, Serapis dicebatur. Mortuo hoc bove, alium ei similem, albis insignitum maculis quaerebant et alebant Aegyptii.
Bos ergo hic Apis et Serapis dictus, erat Deus Aegyptiorum: quem imitati sunt Hebraei recenter venientes ex Aegypto, cum in Sina vitulum aureum formarunt et adorarunt, Exodi XXXII. Tolle ex hac historia Apis et Serapis, quod ipse fuerit rex Argivorum, pro quo forte substituendum est, Hebraeorum, reliqua omnia conveniunt Josepho. Gentiles enim mire historiam Josephi aliorumque Hebraeorum corruperunt, suisque fabulis et figmentis miscuerunt et depravarunt.
Quare Julius Firmicus, vetus auctor, qui floruit anno Christi 337, lib. De Errore profan. relig. (quem Constantio et Constanti imperatoribus dedicavit, quique exstat in Biblioth. SS. Patrum, tom. IV, cap. XIV), Ruffinus, et ex iis Baronius, tom. IV, pag. 520, et Pierius, lib. III Hieroglyphicorum, fol. 25, lit. F (qui addit hanc esse traditionem Aegyptiorum), et multi alii opinantur Josephum, ob tantum beneficium quo Aegyptiis in fame providit de annona, ab eis post mortem Serapin dictum, et divinis honoribus cultum fuisse: sicuti eadem de causa, Joseph a Pharaone dictus est Salvator mundi, quod amplius est, quam Serapis. Unde S. Chrysostomus, homil. 67, docet Josephum id praesagisse, ideoque jussisse Hebraeis, ut excuntes ex Aegypto ossa sua secum efferrent, scilicet ne Aegyptii in superstitionem proni ea, utpote Salvatoris sui, colerent ut Numen, aut Numinis reliquias.
Favet huic sententiae, quod Serapis pingitur quasi juvenis imberbis, cophinum, scilicet frumenti et panum capite gestans. Inde et bos illi sacer dictus est Apis et Serapis: tum quia septem boves pingues, quos vidit Pharao, Joseph interpretatus est, esse signum fertilitatis; tum quia bos arando, stercorando, triturando, causa est fertilitatis: qua de causa Moses Josephum comparat bovi, vel tauro, Deuter. XXXIII, 17. Hinc et illud Serapidis oraculum, Josepho dignissimum decantatur:
Principio Deus est, tum Verbum, his Spiritus unus: Congenita haec tria sunt, cuncta haec tendentia in unum.
Hinc denique varii varias dant Serapis etymologias, quae omnes Josepho nostro conveniunt. Nam primo, aliqui valde probabiliter derivant Serapis, a Sar, id est princeps, et Apis, id est bos, quasi dicas, Princeps bovis, vel boum, qui scilicet Pharaoni et Josepho portenderunt fertilitatem, ut Serapis sit vox conflata ex Hebraeo Sar, et Aegyptio Apis: Aegyptii enim videntur Josepho indidisse nomen Aegyptium, aut certe Hebraeo-Aegyptium. Hebraeum enim Sar, unde Ser, et Sir, in multas gentes et linguas transiit. Nam et Syri, et Chaldaei, et Arabes, et Mosci, et Tartari, et Galli, et ut videtur Aegyptii, dominum vel principem vocant Sar vel Sir. Joseph ergo ab Aegyptiis dictus est Apis, deinde Serapis, quasi dicas, Princeps Apis.
Secundo, alii deducunt Serapis, a siros et Apis, id est, area, scilicet frumentaria, Apis. Tertio, Julius Firmicus: Serapis, inquit, est Sarae Apis, sive Apis princeps prognatus ex Sara, uxore Abrahae. Quarto, alii: Aegyptii, inquiunt, Joseph corrupte vocabant Aseph, et per metathesin Apes, vel Apis; sicuti Hollandi pro Jacob dicunt Japic.
Quinto, alii: Inverte abrech, habebis Cerapis, puta Cerapis vel Serapis. Praeco enim Josepho proclamabat ad populum, Abrech, id est, flecte genu, vers. 43. Sexto, alii: Serapis dicitur quasi Schor appaim, id est bovis facies; hic enim bos qui hieroglyphicum erat Serapidis, sola bovis facie pingebatur et sculpebatur; non erat enim aliud, quam bovis aut vituli caput. Hinc et Serapis dictus est Osiris, quasi schor, id est bos; licet Eusebius, lib. I De Praepar. Evang., cap. VI, velit Osiridem esse solem, Isidem esse lunam, dicatque Osirim quasi multioculum; sol enim multos radios, quasi oculos a se diffundit, estque symbolum providentiae Dei, quae undique oculata est, unde et Hebraea radix schor significat fixis et intentis oculis aliquid intueri: et quia ita fixis oculis intuetur bos, hinc et schor vocatur. Verum haec ita posteriores Aegyptii ad solem, quasi mundi oculum novo hieroglyphico accommodarunt; cum enim nil certi de Deo haberent, alii suum Serapidem in coelo, alii in terra quaesiverunt, alii hominis, alii bovis forma eum pinxerunt; itaque aliud et aliud Serapidis et Osiridis hieroglyphicum commenti sunt. Plane enim verisimile est primum Serapidem, uti et Jovem, Mercurium, Herculem aliosque Gentilium deos, homines fuisse principes et illustres, qualis fuit hic noster Joseph, quos ob virtutem, potentiam, aut merita in rempublicam, homines retulerunt inter deos, eosque divinis honoribus coluerunt.
Haec de Serapide paulo fusius discussi, quia ad Josephum spectant, et quia rara sunt, nec a quopiam pertractata. Hanc sententiam confirmat Auctor De Mirabilibus S. Scripturae, lib. 1, cap. xv: «Joseph, inquit, ut vir propheticus praevidit, quod Aegyptiorum gens idololatriae dedita, ipsum, quod terrenae magnificentiae illis auctor fuisset, et ipsos de famis periculo liberasset, aliquando adorare vellet, quod et fecerunt: nam bovis simulacrum juxta Joseph sepulcrum statuerunt, eo quod bos viro in agricultura comparetur. Qua etiam causa filii Israel cum in deserto idolum fabricare vellent, non aliam aliquam statuam quam vitulum, id est bovem fecerunt, hac vel maxime causa, quod ipse in Aegypto juxta sepulcrum Joseph adoraretur; ne ergo Joseph Aegyptiorum succumberet idololatriae, jussit ossa sua efferri ex Aegypto.»
Unde Osiris fertur Aegyptios docuisse artem arandi et agros colendi, quod per boves hic fecisse Josephum testatur Scriptura. Et Plutarchus, lib. De Iside et Osiride, asserit proprium nomen Osiridis fuisse Arsaphen, quod plane alludit ad nomen Joseph. Rursum Osiris, inquit, idem est quod polyophthalmos, id est multioculus: os enim Aegyptiis significat multum, Siris oculum. Annon «multioculus,» id est multiscius Joseph per sapientiam sibi coelitus inditam, qua Aegyptios prudentissime gubernavit, eosque docuit non tantum astrologiam et mathesin, sed et fidem ac Dei cultum, juxta illud Psalm. CIV, vers. 21: «Constituit eum dominum domus suae, et principem omnis possessionis suae, ut erudiret principes ejus sicut semetipsum, et senes ejus prudentiam doceret.» Hinc et templo Serapidis, imo et pectori Serapidis insculpta erat crux, ait Rhodiginus, lib. X, cap. viii. Et crux Aegyptiis erat symbolum salutis et vitae beatae; quia scilicet Joseph docuit, et sua passione praefiguravit crucem Christi, a qua nobis et salus et vita beata. Ita procuratio annonae apud Romanos non nisi magnis et sapientibus viris credita fuit. Hinc Plinius in Panegyrico: «Procuratio annonae Pompeio Magno credita, non minus addidit gloriae, quam pulsus campo ambitus, exactus mari hostis, Oriens triumphis Occidensque lustratus.»