Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Moses nascitur, exponitur, assumitur et adoptatur a filia Pharaonis. Secundo, vers. 11, occidit Aegyptium, fugitque in Madian, ubi ducit Sephoram, et ex ea gignit Gersam et Eliezer.
Textus Vulgatae: Exodus 2:1-25
1. Egressus est post haec vir de domo Levi, et accepit uxorem stirpis suae. 2. Quae concepit, et peperit filium; et videns eum elegantem, abscondit tribus mensibus. 3. Cumque jam celare non posset, sumpsit fiscellam scirpeam, et linivit eam bitumine ac pice: posuitque intus infantulum, et exposuit eum in carecto ripae fluminis, 4. stante procul sorore ejus, et considerante eventum rei. 5. Ecce autem descendebat filia Pharaonis ut lavaretur in flumine, et puellae ejus gradiebantur per crepidinem alvei. Quae cum vidisset fiscellam in papyrione, misit unam e famulabus suis, et allatam 6. aperiens, cernensque in ea parvulum vagientem, miserta ejus, ait: De infantibus Hebraeorum est hic. 7. Cui soror pueri: Vis, inquit, ut vadam, et vocem tibi mulierem Hebraeam, quae nutrire possit infantulum? 8. Respondit: Vade. Perrexit puella, et vocavit matrem suam. 9. Ad quam locuta filia Pharaonis: Accipe, ait, puerum istum, et nutri mihi; ego dabo tibi mercedem tuam. Suscepit mulier, et nutrivit puerum: adultumque tradidit filiae Pharaonis. 10. Quem illa adoptavit in locum filii, vocavitque nomen ejus Moyses, dicens: Quia de aqua tuli eum. 11. In diebus illis postquam creverat Moyses, egressus est ad fratres suos: viditque afflictionem eorum, et virum Aegyptium percutientem quemdam de Hebraeis fratribus suis. 12. Cumque circumspexisset huc atque illuc, et nullum adesse vidisset, percussum Aegyptium abscondit sabulo. 13. Et egressus die altero conspexit duos Hebraeos rixantes, dixitque ei qui faciebat injuriam: Quare percutis proximum tuum? 14. Qui respondit: Quis te constituit principem et judicem super nos? num occidere me tu vis, sicut heri occidisti Aegyptium? Timuit Moyses, et ait: Quomodo palam factum est verbum istud? 15. Audivitque Pharao sermonem hunc, et quaerebat occidere Moysen, qui fugiens de conspectu ejus, moratus est in terra Madian, et sedit juxta puteum. 16. Erant autem sacerdoti Madian septem filiae, quae venerunt ad hauriendam aquam; et impletis canalibus adaquare cupiebant greges patris sui. 17. Supervenere pastores, et ejecerunt eas: surrexitque Moyses, et defensis puellis adaquavit oves earum. 18. Quae cum revertissent ad Raguel patrem suum, dixit ad eas: Cur velocius venistis solito? 19. Responderunt: Vir Aegyptius liberavit nos de manu pastorum; insuper et hausit aquam nobiscum, potumque dedit ovibus. 20. At ille: Ubi est? inquit. Quare dimisistis hominem? vocate eum ut comedat panem. 21. Juravit ergo Moyses quod habitaret cum eo. Accepitque Sephoram filiam ejus uxorem, 22. quae peperit ei filium, quem vocavit Gersam, dicens: Advena fui in terra aliena. Alterum vero peperit, quem vocavit Eliezer, dicens: Deus enim patris mei adjutor meus eripuit me de manu Pharaonis. 23. Post multum vero temporis mortuus est rex Aegypti; et ingemiscentes filii Israel, propter opera vociferati sunt, ascenditque clamor eorum ad Deum ab operibus. 24. Et audivit gemitum eorum, ac recordatus est foederis quod pepigit cum Abraham, Isaac, et Jacob. 25. Et respexit Dominus filios Israel, et cognovit eos.
Versus 1: «Egressus est post haec vir de domo Levi»
Amram vir Levita, vir de posteris Levi: fuit hic Amram filius Caath, nepos Levi, pronepos Jacob, pater Mosis. Alexander Polyhistor apud Eusebium, lib. IX De Praeparat. Evang., cap. ult., tradit Amram natum esse 14 annis ante mortem Joseph, id est 57 post ingressum Jacob in Aegyptum, ac consequenter anno aetatis 77 genuisse Mosen, obiisseque annis 20 ante egressum Hebraeorum ex Aegypto; vixit enim ipse 137 annis, ut patet cap. vi. Eusebius tamen in Chronico ait Mosen natum anno Amram 70, non 77.
Et accepit uxorem stirpis suae. — Hebraice est, accepit filiam Levi. Fuit haec Jochabed mater Mosis, quae pariter, Numer. xxvi, 59, vocatur filia Levi. Unde Abulensis putat Jochabed vere et proprie fuisse filiam Levi, et amitam Amram mariti sui: ita ut Levi agens 110 annum, genuerit in Aegypto Jochabed; haec autem, cum esset annorum 68, genuerit Mosen, qui 80 vitae suae anno eduxit populum. Lege enim naturae matrimonium amitae cum nepote non est absolute vetitum, sed tantum lege positiva, quae tum necdum erat lata, sed postea, Levit. XVIII. Sic ergo Moses per matrem fuit nepos, per patrem pronepos Levi.
Verum verius est Jochabed non fuisse filiam, sed nepotem Levi; nec amitam, sed consobrinam Amram: id enim expresse docet noster Interpres, cap. VI, vers. 20, ubi eam vocat patruelem Amram; et Septuaginta ibidem, qui eam vocant patrui Amram filiam; et Chaldaeus, qui eam vocat amitae Amram filiam. Quod ergo hic et Num. XXVI, vocatur filia Levi, intellige fuisse Levitidem, sive oriundam e stirpe Levi, ut vertit noster Interpres: sic enim vocantur filiae Juda, quae ex Juda sunt oriundae. Ita Vatablus, Pererius et alii. Addit enim hoc Moses, tum ut constet Mosen et Aaron tam materno, quam paterno genere fuisse Levitas, tum ut significet Hebraeos jam tum caepisse contribules suas ducere, itaque Deum suaviter tribuum distinctionem jam tum inchoasse.
Facessat ergo Calvini convicium, Mosen incestuoso matrimonio prognatum esse.
Versus 2: «Quae concepit et peperit filium»
Mosen. Addit Josephus Amram, patrem Mosis, de Mose jam concepto et brevi nascituro anxium fuisse, ob Pharaonis infanticidae edictum, et cum Deum instanter pro puero oraret, adstitisse illi Deum, dixisseque: «Scito mihi esse cordi et publicam vestram incolumitatem, et privatam tuam gloriam: puer enim iste, cujus nativitatis metu Aegyptii vestros foetus ad necem damnaverunt, tibi nascetur, qui gentem suam ex Aegyptia servitute liberabit. Mox fidem oraculo fecit mulieris partus, quae praeter morem puerperarum tam facile est enixa, ut observatores fefellerit.» Favent huic oraculo verba S. Stephani, Actor. VII, 25.
Natus est Moses anno mundi 2374, a diluvio anno non 714, ut habet codex Pererii, sed 717; ab ortu Abrahae 425 (erravit ergo Porphyrius, qui Mosen vixisse fingit tempore Semiramidis, quae successit Nino, cujus anno 43 natus est Abraham), post ingressum Jacob in Aegyptum anno 135. Id patet: nam diluvium contigit anno mundi 1656, duravitque unum annum; inde a diluvio anno 292, natus est Abraham; Abraham autem anno aetatis 75 accepit repromissionem a Deo, a qua usque ad exitum Hebraeorum ex Aegypto, et datam legem in Sina, fluxerunt anni 430, qui ita dividuntur, ut 213 fluxerint a repromissione facta Abrahae usque ad descensum Jacobi in Aegyptum; rursum, alii 215 fluxerint a descensu Jacobi in Aegyptum usque ad exitum Hebraeorum ex Aegypto; Moses autem natus est 80 annis ante exitum.
Secundo, Moses natus est annis 516 ante regnum Davidis, ante fabricam templi Salomonis annis 560: nam ab egressu Hebraeorum ex Aegypto usque ad fabricam templi fluxerunt anni 480, ut patet III Reg. cap. VI, vers. 1. His adde annos 80 vitae Mosis usque ad egressum, habebis annos 560.
Tertio, natus est Moses ante captivitatem Babylonicam annis 985; ante Christum, annis 1576; ante initium Olympiadum, sive ludorum Olympiorum, annis 802; ante Romam conditam, annis 825. Vide tabulam chronologicam quam initio Gen. proposui.
Quarto, natus est Moses non 900, ut vult Lactantius, lib. IV, cap. v, sed 430 annis ante bellum Trojanum, ac proinde longe antecessit Homerum, qui minimum centum annis fuit bello Trojano posterior: hinc consequenter Moses longe antecessit septem Graeciae sapientes; hi enim longe Homero fuerunt posteriores, vixeruntque sub tempora Cyri; quos diu post secuti sunt Socrates, Plato, Aristoteles, sub tempora Alexandri Magni.
Quinto, tempore Mosis, sub annum Mosis 33, ait Torniellus, primus in Attica fuit rex Cecrops, qui condidit Athenas, post quem fere omnia contigerunt quaecumque Graeci narrant de suis heroibus, diis, bellis aliisque suis memorabilibus. Ita Eusebius in Chron., et Cyrillus, lib. I Contra Julianum. Denique natus est Moses eo tempore quo claruit Atlas celeberrimus astrologus, quem ideo finxerunt coelum suis humeris sustentare, qui fuit frater Promethei physici, quem fingunt lapides in homines transformasse; fuitque hic Atlas avus maternus Mercurii senioris, cujus Mercurii nepos fuit Mercurius junior, cognomento Trismegistus. Ita Eusebius in Chron., et S. Augustinus, lib. XVIII De Civit. cap. VIII. Longe ergo Trismegisto senior fuit Moses: quare et Trismegistus et Plato caeterique Gentilium sapientes, suam sapientiam hauserunt a Mose et Hebraeis, uti Eusebius et alii docent. Vide Geneseos, cap. XII, vers. 40.
«Videns eum elegantem, abscondit mensibus tribus.» Erat, inquit Josephus, infans hic tam speciosus, ut aspicientium oculos in se raperet, defixosque teneret. S. Stephanus, Actor. cap. VII, 20, pro elegans, vertit, fuit gratus Deo. Unde patet hanc elegantiam fuisse plusquam naturalem, Mosique a Deo inditam, significasse eum Deo placere, illi cordi et curae esse; itaque per hanc elegantiam Mosis, non tam humanam quam divinam, in oraculo quod de Mose acceperant, ejusque fide confirmati sunt parentes, et animati ad eum occultandum; nec dubitarunt hac ratione eum ab aquis, Deo tutore, incolumem evasurum, et hoc est quod ait Apostolus, Hebr. XI, 23: «Fide Moses natus, occultatus est mensibus tribus a parentibus suis, eo quod vidissent elegantem infantem, et non timuerunt regis edictum.» Vide ibi dicta. S. Ephrem, in oratione De Transfiguratione Christi, censet Mosen sanctificatum fuisse in utero matris: hoc enim haec corporis ejus elegantia, ex animae elegantia promanans, indicare videtur. Verum haec conjectura est tenuior, quam ut hoc privilegium, et a communi lege peccati originalis, in quo omnes nascimur, exemptionem stabilire possit, praesertim cum nemo alius hoc asseruerit.
Scite Marsilius Ficinus, in Platonis Symposium, pulchritudinem vocavit bonitatis florem, et Pacatus in Panegyr. Theodosii: «Augustissima, ait, quaeque species plurimum creditur trahere de coelo. Virtus tua meruit imperium, sed virtuti addidit forma suffragium: illa praestitit ut oporteret te principem fieri, haec ut deceret.» Addit Theophylactus in Hebr. XI, 23, parentes voluisse Mosen exponere cum natus est, sed puerum blande arrisisse, et ob id servatum. Adeo, inquit, in ipso omnia divina erant.
Versus 3: «Cumque jam celare non posset»
Fervente rursum inquisitione et infanticidio. Nam plures infantes evasisse, remittente se tyrannide, ex Aarone ejusque coaevis liquet.
Sumpsit fiscellam scirpeam. — id est, arculam junceam, sive ex juncis quasi viminibus contextam, et exterius ad aquam arcendam pice et bitumine oblitam; cui impositum infantem mater in junceto seu carecto, ubi incertus eventus certiorem vitae dabat spem quam domi, ubi certa erat mors inferenda ab assiduis inquisitoribus, exposuit, dura quidem, sed necessaria, et in Dei providentiam fidente misericordia. Perperam ergo Calvinus hos Mosis parentes ignaviae et ferinae immanitatis, ob hanc prolis expositionem arguit: nam non poterant aliter vitam Mosis conservare, nisi eum exponendo. Exposuerunt autem eum quam tutissime potuerunt, nimirum in crea bene munita et in loco tuto, dederunt et ei custodem sororem, quae eum utcumque posset, adjuvaret. Unde Apostolus fidem et animositatem horum parentum dilaudat. Videntur ergo parentes oraculum, quod narrat Josephus de Mosis ortu et salute, accepisse, ideoque non ex timore, sed ex certa in Deum fiducia eum exposuisse.
Allegorice, Moses in cunis delineavit Christum: uterque enim expositus, ille fortunae arbitrio, hic saluti hominum; ille in fiscella scirpea, hic in vimineis cunis et praesepio; ille in carecto fluminis, hic in specu viae publicae; ille ab Aegyptia exceptus nutritusque pro filio, hic a gentilitate per Magos adoratus et muneribus divinis regiisque pro Deo ac rege universorum declaratus.
Exposuit eum in carecto. — Pagninus, in junceto. Carectum est locus in quo nascuntur carices; carix est herba alta, in speciem gladii, et sub finem acuminata. Hinc patet Mosen expositum fuisse in loco palustri, et stagnante ex Nili aquis, densis tamen juncis et caricibus septo, ita ut arca, et infans in ea expositus, aquarum impetu abripi non posset. Errat ergo Josephus, dum narrat arcam hanc Mosis projectam esse in medium flumen, et deportatam esse ab aquis; filiam vero regis missis natatoribus jussisse arcam ex aquis extrahi et ad se adferri.
Porro, voluit Deus Mosen haec pati, ut sciret suorum contribulium eadem patientium miseriam, eosque ex hac miseria liberaret et educeret. Disce hic morale: Ideo nos Deus fecit miseros, ut ex nostra miseria discamus qualiter misereamur proximo. Nam, ut ait S. Bernardus, De Gradibus humilitatis: «Aeger aegro, et jejunus jejuno quanto propinquius, tanto familiarius compatiuntur; sicut enim pura veritas non nisi puro corde videtur, sic miseria fratris verius misero corde sentitur; sed ut ob alienam miseriam miserum cor habeas, oportet tuam prius agnoscas, et proximi mentem in tua invenies, ut ex te noveris qualiter illi subvenias. Exemplo scilicet Salvatoris nostri, qui pati voluit, ut compati sciret, et disceret ex his quae passus est misericordiam.»
Allegorice, Moses hic domo exulans et expositus in fiscella et in carecto, fuit typus Christi pueri: primo, reclinati a matre in praesepio, quia non erat ei locus in diversorio; secundo, expositi furori Herodis, eumque fugientis in Aegyptum. Unde S. Paulinus docet Christum in Mose et Sanctis omnibus fuisse passum; scribens enim ad Aprum, qui mundum contemnens, ab eo pariter contemnebatur, ita ait, epist. 1: «Merito gloriaris et in exultatione dicis, hinc teipsum tibi credere quod Christianus sis, quia te odisse coeperunt qui diligebant, et despicere qui timebant. Ab initio saeculorum Christus in omnibus suis patitur et triumphat. In Abel occisus a fratre, in Noe irrisus a filio, in Abraham peregrinatus, in Isaac oblatus, in Jacob famulatus, in Joseph venditus, in Mose expositus, in Prophetis lapidatus et sectus, in Apostolis terra marique jactatus, et multis beatorum Martyrum crucibus frequenter occisus. Ipse in te patitur opprobria, et ipsum in te odit mundus.»
Idem docet S. Cyprianus, lib. De Laude martyrii: «Praedurantibus, ait, licet costis resultans ungula recurrat in vulnus, et euntibus flagris cum avulsa corporis parte, rediens habena ducatur, stat immobilis tamen poenis suis fortior, hoc solum secum ipse convolvens, quod in illa crudelitate carnificum, plus, pro quo patitur, Christus, quam ipse patiatur,» et, ut inferius loquitur, «velut socio Christi cruore decoratus.»
Versus 4: «Stante procul sorore»
Maria puella grandiuscula, 10 aut 11 annorum, submissa a matre, ait Josephus. Mater eam instruxerat quid agere, quid dicere deberet, nimirum ut si quem Aegyptium transeuntem pueri expositi misericordia tangi, uti sperabat, contingeret, qui pueri servandi modum quaereret, illi nutricem matrem propriam offerret, uti eam fecisse patet ex sequentibus.
Versus 5: «Filia Pharaonis»
Thermut nomine, ait Josephus, et ex eo alii passim: addit Philo eam unicam fuisse Pharaonis haeredem, et sine prolibus, licet diu nupta fuisset.
Ut lavaretur in flumine, — juxta palatium, loco et septo et secreto, vel, ut ait Philo, inter opaca condensaque juncorum et arundinum situ; neque enim feminam regiam in propatulo lavari voluisse credibile est.
Per crepidinem alvei, — per ripam fluminis; hebraice est, ad manum, id est ad latus fluminis.
Quae cum vidisset fiscellam in papyrione, — id est, in carecto caricibus, juncis et papyris referto: in Aegypto enim nascitur papyrus, uti apud nos junci, in locis palustribus vel marginalibus fluminum. Est autem papyrus arbuscula vel frutex, juxta Nilum nascens, obliqua radice, triangulis lateribus, decem cubitis longa, et in gracilitatem fastigiata: ex foliis papyri tenui phyllura, acu diducta, faciunt chartam ad scribendum, quae hinc papyrus dicitur; indeque chartae nostrae, licet ex contritis linteis factae, quia tamen eumdem scribendi usum praebent, papyrus vocantur: ex ligno vero papyri fabricant naves, unde illud Lucani, lib. IV: «Cum tenet omnia Nilus, conseritur bibula Memphitis cymba papyro.» Et Ovidius, lib. XV Metamorph.: «Perque papyriferi septemflua flumina Nili.»
Quin et Herodotus, lib. II, scribit Aegyptios suas naves ex junco fabricare. Vide Plinium, lib. XIII, cap. XI.
Versus 6: «De infantibus Hebraeorum»
Suggessit hoc filiae crudele patris edictum, de perdendis Hebraeorum infantibus; ut vero puerum circumcisum intuita est, dubitare non potuit quin esset Hebraeus: tunc enim necdum circumcisionem amplexi erant Aegyptii, quam postea acceptarunt, uti docet Jerem. cap. IX, vers. 25, et Theodoretus hic, ac Diodorus Siculus, lib. I Antiquit. cap. II, atque Herodotus, lib. II.
Versus 8: «Matrem suam»
Hebraice, matrem pueri; sed eadem erat mater sua, quae pueri fratris, scilicet Jochabed. Haec nutrivit, hebraice lactavit, Mosen.
Versus 10: «Quem illa adoptavit in locum filii»
Quomodo hic permisit pater Pharao, infestus Hebraeorum hostis? Respondeo, cor regis esse in manu Dei, et ab eo inflexum fuisse in amorem pueri tam elegantis, inquit Josephus. Addit Philo Thermutem, cum illiberis esset, finxisse se esse gravidam, et genuisse Mosen, quasi Moses non ascititius, sed naturalis ejus esset filius. Idem videtur innuere Apostolus, Hebr. XI, 24, cum ait Mosen, grandiorem factum, negasse se esse filium filiae Pharaonis; ergo ante habebatur genuinus ejus filius. Cur ergo Pharaoni mortuo, non Moses, sed alius (ut dicam vers. 11) in regno successit? forte quia matris fraus, et Mosis adoptio detecta fuit.
Hinc et regio more educatus est Moses in omni sapientia Aegyptiorum, ait S. Stephanus, Actor. VII, 22. Nam, ut ait Plato: «Potentatui perutilis ac necessaria est sapientia, ut in illo quidem corpus, in hac vero animus principis constet et decoretur.» Rursum, idem Plato: «Qualis, ait, in arbusculis plantandis et formandis, talis et in liberis gignendis instituendisque cura esse debet; sed hic labor est, illic voluptas. Cavendum autem ne in hac sopiti, in illa vero plusquam vigiles esse videamur.» Idem roganti: «Quaenam haereditas filiis sit relinquenda?» respondit: «Ea quae non grandinem, non vim, non ipsum denique Jovem extimescit.» Hinc ipse ad juvenes, quos ad beate vivendum animare nunquam desinebat, crebro dicebat: «Otio laborem anteponite, ni rubiginem splendori praestare putatis.» Rursum: «Advertite contrariam virtutis ac voluptatis naturam; hujus enim momentaneae dulcedini perpetua poenitentia, dolor et cruciatus affigitur; illi contra post breves dolores, aeternae etiam post mortem delectationes adjunguntur.» Quare discipulo cuidam lautius cutem curanti: «Quousque, ait, o miser, tibi carcerem aedificare pergis?» Alias: «Sapientes, ait, primo loco collocant animum, secundo corpus, tertio pecuniam. Ita in Republica primus locus detur virtuti, secundus viribus corporis, tertius pecuniae, quae virtutis et corporis est administra.» Hac de causa suadebat vigilias, quasi sapientiae et castitatis amicas. Somnum vero diuturniorem detestabatur, ut malarum illecebrarum delictorumque parentem, et morti perquam similem; vetabat quoque bis in die comedere, fierique saturum.
Porro, sapientia Aegyptiorum erat duplex, ait Philo et Justinus, Quaest. XXV ad Orthodoxos. Prima, aperta ac omnibus exposita, nimirum Geometria, Arithmetica, Astrologia et Musica. Secunda, Hieroglyphica, quae per symbola, gravissima Physices, Theologiae et Politicae facultatis mysteria edocet; haec ergo omnia, quin et medicinam, inquit Clemens, didicit Moses. Hinc et idem Clemens, lib. VI Stromatum, ait Mosen in suis ritibus et legibus uti subinde hieroglyphica Aegyptiorum ratione, ut scilicet tradat eas per symbola et aenigmata; idque patet maxime in vestibus sacerdotum, Cherubim, arca et fabrica tabernaculi. Vide dicta Can. 27. Marcus Varro apud S. Augustinum, lib. XVIII De Civitate IV, docet Aegyptios primum didicisse litteras, magistra Iside, paulo plus duobus annorum millibus ante suam aetatem. Non dubium quin Jacob, Joseph et Hebraei habitantes in Aegypto per 215 annos plurima eos docuerint; hinc de Joseph principe Aegypti dicitur Psalm. CIV: «Ut erudiret principes ejus, et senes ejus prudentiam doceret,» ut mirum non sit, in doctrinis et legibus Aegyptiorum multa Hebraeorum doctrinae et legi simillima inveniri apud Herodotum et Diodorum Siculum.
Addit rursum Philo, magnis praemiis Mosi accitos fuisse praeceptores ex Graecia, qui liberales artes; Chaldeos, qui sideralem scientiam, praesertim quae futurorum praedictiones continet; Assyrios, qui suas litteras eum docerent, utpote spe omnium destinatum successorem aviti solii, et regem juniorem appellatum: Mosen vero edocendum plurimum studuisse, secutumque non Aegyptiorum, sed majorum suorum instituta patria. Ubi nota Philonem uti hic amplificatione quadam; nam Moses prior fuit et antiquior non tantum omnibus Graeciae sapientibus, sed etiam omnibus qui apud Graecos aliquid scripserunt. Quippe Cadmus, a quo Graeci litteras acceperunt, multo posterior Mose fuit, uti docet Eusebius, lib. X De Praepar. Evang. cap. III. Quomodo ergo ait Philo, Mosi accitos esse praeceptores ex Graecia?
Aliud insuper de Mose narrat Josephus, penes quem sit fides, quod scilicet Pharao Mosi infanti diadema in caput imposuerit, Moses vero illud detraxerit in terram et pedibus conculcarit; quod cum quasi malum omen acciperent Aegyptii, quasi infans hic Aegypto futurus esset exitialis, atque divinus ille qui talem puerum nasciturum praedixerat, asseveraret Mosen hunc esse illum ipsum puerum, velletque eum interficere, Thermutis Mosen eripuerit et servarit.
Voluit Deus Mosen ducem populi futurum in aula Pharaonis educari, ut regiam urbanitatem, morum elegantiam, animi magnitudinem, liberalitatem, aliasque regis virtutes, quasi rector populi futurus, addisceret et imbiberet. Secundo, ut postea legatus Dei pro populo apud Pharaonem futurus, majoris esset apud eum auctoritatis, praesertim accedentibus tot ejus signis, portentis et plagis.
«Vocavitque nomen ejus Moyses, dicens: Quia de aqua tuli eum.» Putant Philo, Josephus, Clemens Alexandrinus, lib. I Strom., Procopius et Rabanus, quod Moyses sit nomen Aegyptium: mos enim aegyptiace significare aquam, vel, ut ait Josephus, aquam Aegyptii vocant mo; ises vero servatos: ut Moses idem sit quod servatus ex aqua. Verum dico Moses esse nomen Hebraeum, et significare tractum vel extractum, puta ex aquis; radix enim ejus est Hebraea, scilicet מש masa, quae significat trahere, vel extrahere. Hebraeum ergo Hebraeo infanti nomen indit adoptans eum mater Aegyptia: id clarum est ex hebraico textu, qui sic habet: ותקרא שמו משה vatticra shemo Mosheh ותאמר: כי מן המים משיתיהו vattomer: ki min hammaim meshitihu, id est, et vocavit nomen ejus Moses, et dixit: Quia ex aquis extraxi eum: ubi clare patet vocatum esse Mosen, ab Hebraeo meshitihu, quod significat extraxi eum, scilicet ex aquis.
Nota primo, genuine dicendum esse Moses, corrupte vero dici Moyses: sic et alia nomina propria Hebraeorum apud Graecos et Latinos corrupta sunt; משה, id est Moses, revolutum per anastrophen, idem esse quod השם hasschem, id est ipsum nomen, scilicet celebre, magnum, potens et terribile Pharaoni et Aegyptiis. Rursum, nomen, id est virtus, efficacia, et potentia admiranda quae data est Mosi; tertio, Clemens Alexandrinus supra tradit Mosen, antequam exponeretur a parentibus, vocatum esse Joachim, postea vero a filia Pharaonis vocatum esse Mosen: tertium etiam habere nomen, postquam in coelum assumptus est, et vocari Melchi. Rursum Aben Ezra et R. Abraham aiunt Mosen ab Aegyptiis vocatum esse Monion. Pererius quoque censet Mosi a filia Pharaonis Aegyptium inditum esse nomen, idem significans quod hebraeum Moses, ac Mosis nomen postea ab Hebraeis ipsi impositum esse. Verum haec omnia incerta sunt: nec enim S. Scriptura, nec Josephus, nec Philo aliud nomen pandunt quam Mosis, cujus et etymon reddunt, quasi eo appellatus sit tam ab Hebraeis, quam ab Aegyptiis; in sequentibus enim capit. Pharao et Aegyptii non aliter eum compellant quam Mosen; sed et Gentium historici, Tacitus, Trogus, Justinus et alii, Mosen eum semper nominant. Ab eventu ergo felici extractionis ex aquis, Moses nomen est sortitus, idque, fausto omine et significatione, quod scilicet ipse pariter aquis afflictionum extracturus et liberaturus esset filios Israel, eosque per mare Rubrum sicco pede duceret. «Competens, ait S. Augustinus, serm. 89 De Temp., fuit divina vindicta, ut suis affectibus puniatur parricida (Pharao per Mosen), et filiae provisione pereat, qui genitrices interdixerat parturire.»
Allegorice Cyrillus: Mater, ait, quae filium (Mosen) in fiscella conclusit, est Synagoga, quae Christum ex se natum segregavit, ut alienum; sed Pharaonis filia, id est Ecclesia Gentium, illum suscepit, idque apud aquas baptismi. Et Prosper: «Dum descendit, ait, filia Pharaonis ad Mosen, id est doctrina hujus mundi ad Christum, abluta spiritali unda, deposuit superbiam, suscipiensque quasi grandis parvum, per humilem gratiam Ecclesiae sociata, quae filia fuerat, Christi mater efficitur.» Addit Theodoretus: Mater rursum a Gentili Aegyptia filium educandum suscepit, quia Israel ab Ecclesia Gentium fidem Christi novissimis temporibus accipiet. Moses ergo natus in persecutione Pharaonis, id est, Christus natus in persecutione Herodis et diaboli, qui totum mundum suo jugo premebat. Moses occultatus mensibus tribus significat Christum in lege vetere occultatum triplici tempore, scilicet Judicum, Regum et Pontificum. Moses projectus in flumen a parentibus significat Christum in aquas passionis et mortis a Judaeis immersum, quem Aegyptia, id est Gentilitas, suscepit, et magnifice ac splendide tractavit, videns ejus elegantiam in coelesti sapientia, vita et moribus.
Tropologice, Hugo de Sancto Victore in allegoria in Exodi I: Moses, ait, est quisquis in fluvio praesentis saeculi; filia regis est gratia Dei, quae nos fluxu saeculi erutos in filios Dei adoptat, et Hebraeae, id est, transeunti in coelum matri Ecclesiae tradit nutriendos.
Versus 11: «Postquam creverat Moyses»
In diebus illis (cum Moses ageret annum aetatis 40, ut ait S. Stephanus, Act. vii, 23), postquam creverat Moses. — Josephus et plurimi ejus sequaces narrant Mosen, a Pharaone bello Aethiopico praefectum, Aethiopes profligasse; regiam Sabam, quae postea a Cambyse nomine sororis Meroe est appellata, cepisse traditione Tharbis, filiae regis Aethiopum: quam Moses deinde, juxta pacta, in uxorem acceperit. Hoc Mosis bellum Torniellus consignat anno Mosis 40, cum jam pridem Amenophis, sub quo natus est Moses, obiisset, ac regnaret Orus, si credimus Eusebio. Sane quidquid de hoc bello sit, quod Theodoretus et alii fabulosum vocant, non dubium est Mosen multa de se humilitatis studio praeterisse, nec enim his quadraginta annis, quibus in aula vixit quasi princeps, deses vel otiosus fuit. Addit auctor Histor. Scholast. et alii Tharbis hanc, esse Aethiopissam illam, ob quam contra Mosen murmurarunt Maria et Aaron, Numer. XII. Rursum Mosen, parta victoria, cum redire vellet in Aegyptum, nec dimitteret eum Tharbis, ipsum, ut qui peritissimus esset astrorum, duas imagines sculpsisse in gemmis, ejus virtutis ac potestatis, ut altera memoriam afferret, altera oblivionem; cumque paribus annulis eas inseruisset, alterum, scilicet memoriae, sibi reservasse, alterum, scilicet oblivionis, dedisse Tharbis: quem illa induens, mox Mosis oblita fuit, sicque ille in Aegyptum redire potuit. Sed hae sunt fabulae et naeniae.
Egressus ad fratres suos. — Hebraei fratres vocant omnes eos, qui sunt ejusdem familiae vel gentis.
Viditque afflictionem eorum. — Addit Philo, Mosen saepius visisse suos Israelitas laborantes et afflictos, eosque consolatum esse, ac praefectos operum lenitatis admonuisse, itaque purpuratos sensim eum suspectum habere coepisse, ac tandem ad regem, tanquam ab eo dissidentem, resque novas molientem, detulisse, ejusque aures calumniis implesse. En fortitudinem Mosis profitentis se Israelitam, magisque eligentis affligi cum populo Dei, quam temporalis peccati habere jucunditatem, Hebr. xi, 25. Moses ergo contempsit regnum Aegypti, fassus se Hebraeum, eoque negans se filium filiae Pharaonis. Ob hoc, ait Ambrosius, in Psal. cxviii, factus est a Deo Pharaonis Deus, id est eo superior, eique terribilis. Ob hoc quoque Philo Mosen vocat miraculum naturae: nam ambire, non dico regiam dignitatem, sed amicitiam, ordinarium in natura opus est; at haec ipsa spernere, imo detestari, plane extraordinarium est, ideoque miraculum, eoque magis, quo ea non sui commodi, sed publici boni, et suae gentis causa despexit. Ita Philo. Haec vera est animi celsitudo, regnum pietati posthabere: haec summa dignitas, quae eum regi dignitate digniorem effecit. Major est enim qui dignitatem despicit, quam qui suspicit et suscipit. Nam ille honore superior, hic inferior est: ille pompae herus, hic servus: hic gloriam esurit ut mendicus, ille contemnit ut dominus.
Virum Aegyptium percutientem quemdam de Hebraeis. — Philo ait hunc Aegyptium fuisse unum ex praefectis, qui injusto onere oppressos Hebraeos tam inique pulsare consuevisset. S. Stephanus, Act. vii, percussionis vice, injuria eum affecisse dicit. Tradunt Hebraei hunc Aegyptium adulterium commisisse cum uxore hujus Hebraei, ideoque orta rixa eum percussisse; sed hoc eorum de more est figmentum. Certum est hanc percussionem fuisse gravem et enormem, vel in se, vel ob circumstantias, vel ob ea quae praecesserant, ut ait Philo, ita ut percussor mereretur plecti morte: alias enim Moses non habuisset potestatem et jus, nec voluntatem eum occidendi.
Versus 12: «Percussum Aegyptium abscondit sabulo»
«Percussum,» id est occisum; sepelivit enim et abscondit eum in sabulo.
Quaeres, an juste et recte caedem hanc fecerit Moses? videtur enim Moses, utpote agens vitam privatam, nullam ad hoc auctoritatem vel a Deo, vel ab homine accepisse.
Primo, Hebraei, etiam prisci, teste Clemente Alexandrino, lib. I Stromat., excusant Mosen, eo quod Aegyptium occiderit non gladio, sed pronuntiando in eum nomen tetragrammaton Jehova, quomodo S. Petrus solo verbo occidit Ananiam et Sapphiram: sed hoc est commentum: percutere enim est, non verbo, sed gladio aliisve armis ferire. Rursum, tunc nomen Jehova necdum erat Mosi revelatum. Deus enim illud sibi primo indit, illudque Mosi revelat Exodi vi, 3.
Secundo, S. Augustinus, lib. XXII Contra Faustum, cap. lxx, hoc factum Mosis culpat, quasi factum praeter potestatis et justitiae ordinem; illudque tribuit ejus zelo, sed nimio et inculto, qui vitiosa quidem, inquit, sed magnae fertilitatis signa fundebat; significabat enim hic zelus nimius, Mosen, ubi excultus foret, zelumque hunc ratione agere et temperare didicisset, fore insignem et animosum populi ducem. Hinc et Oecumenius in Epist. Judae, tradit diabolum in altercatione cum Michaele de corpore Mosis, dixisse Mosen non esse dignum sepultura, eo quod injuste occidisset Aegyptium, eumque non in sepulcro, sed in sabulo sepelivisset.
Tertio, S. Ambrosius, lib. I Officior. cap. xxxvi, S. Thomas et Burgensis hoc Mosis factum tribuunt juste defensioni, qua Hebraeum injuste invasum defendere tenebatur ex charitate. «Qui enim socium non defendit ab injuria, cum potest, tam est in vitio quam ille qui facit,» ait S. Ambrosius. Nam, ut ait Toletus in Luca xii, annot. 27, tunc non erat judex, qui posset injuriam avertere, et injuria erat praesens, nec moram temporis patiebatur: unde Mosis erat tunc subvenire.
Addit Cajetanus hosce praefectos operum fuisse publicos hostes et oppressores Hebraeorum: ideoque licuisse Hebraeis eos occidere, si possent, perinde ac in bello justo licet hostem et invasorem ubivis occidere.
Quarto, planissime et solidissime, fecit id Moses, ex inspiratione divina auctoritatem adeptus; movebat enim Deus Mosen ad hanc caedem, ut vindicem sui populi agere inciperet, et publicum hostem occideret; hoc enim est quod ait S. Stephanus, Actor. vii, 25: «Fecit ultionem percusso Aegyptio: existimabat autem fratres intelligere, quoniam Deus per manum ipsius daret salutem illis.» Sciebat ergo Moses, adeoque alios passim scire putabat, se jam a Deo designatum esse ducem et vindicem Hebraeorum, Deumque velle ut ad hunc ducatum per hanc caedem et vindictam justam se compararet; adeoque S. Stephanus hic videtur confirmare historiam Josephi, qui narrat oraculum patri Amram factum, de filio suo Mose vindice et liberatore Hebraeorum futuro. Ita S. Augustinus hic, Rupertus, S. Thomas et alii.
Symbolice notat S. Ambrosius, lib. De Cain et Abel, Mosen aptum fuisse interfectorem Aegyptii, quia in seipso prius interfecerat ambitum honoris et regni. «Ille, ait, velut quasdam in se manus injicit, qui interficit voluptates corporis sui. Interfecit ergo Moses Aegyptium hominem; sed non interfecisset, nisi prius in se Aegyptium spiritualis nequitiae interemisset, honorem regalium voluptatum.»
Allegorice, Moses percusso Aegyptio liberavit Hebraeum, id est, Christus fracta diaboli potentia liberavit genus humanum. Aegyptius absconsus est sabulo, quia diabolus, ejusque tentamenta absconduntur in bonis temporalibus, quae instar sabuli vilia, imbecilla et instabilia sunt. Ita Pererius.
Versus 13: «Quomodo palam factum est verbum istud?»
Ait, — intra se, id est cogitavit; sicut enim est verbum linguae, ita est et verbum mentis.
Quomodo palam factum est verbum istud? — Hebraice, vere notum factum est verbum; noster Interpres profundius Mosis pathos intellexit, illudque per notam admirationis expressit, quasi diceret: Itane, vel verene notum factum est verbum istud? sed eodem res redit. Nota: Verbum metonymice usurpant Hebraei pro facto, aut re cujus verbum est index et signum; sic dicitur: «Non erit impossibile apud Deum omne verbum,» id est omnis res; et pastores dicunt Luc. capit. II: «Videamus hoc verbum quod factum est,» Christum jam natum.
Vide hic quam aulae honores sint inconstantes, quam mundi felicitas sit instabilis et varia. En Moses adoptatus in filium regis, pellitur in exilium. Vere dixit Philo, libro Quod Deus sit immutabilis: «Sicut affluxum maris sequitur paulo post refluxus, sic rerum caducarum affluentiam sequitur mox refluentia.» Audi et Senecam: «Notissima, ait, vox est ejus, qui in cultu regum consenuerat, cum eum quidam rogaret quomodo rarissimam rem in aula consecutus esset senectutem: Injurias accipiendo, et gratias saepe agendo.»
Versus 15: «Qui fugiens»
Opportuno tempore, quando Deo visum, rediturus, suisque consulturus. Hinc Apostolus ad Hebr. cap. XI, vers. 27, ait de Mose: «Fide reliquit Aegyptum, non veritus animositatem regis,» quasi diceret: Etsi Moses fugerit, non tamen concidit animo, nec spem liberandi Israelis abjecit; sed certo sibi persuasit se suo tempore rediturum et liberaturum Israelem: quanquam et alius magis genuinus illius loci est sensus, ut dixi Hebr. XI.
Ita S. Athanasius, cum Juliani Apostatae jussu Alexandria in exilium pelleretur, et circa se Christianos illacrimantes videret, dixit: «Bono animo estote; nebula enim est, quae brevi evanescet.» Ita Sozomenes, lib. V, cap. xiv. Ita factum est; nam paulo post Julianus monachus in spiritu praevidens Juliani interitum, suis dixit: «Aper silvestris, hostis vineae Domini, debitas scelerum in Christum dedit poenas, et mortuus jacet, ne amplius Christianis insidias struat.» Mox compertum est id vere accidisse eodem momento, quo monachus loquebatur, teste Theodoreto, lib. III, cap. IX.
Ubi nota: Fidelis et sanctus in exilium pelli nusquam nequit; nam ubique excipitur a Deo, qui illius pater, et patria, et omne bonum est. Ita S. Cyprianus, Epist. 66 ad Thibaritanes: «Solus, ait, non est cui Christus in fuga comes est; solus non est, qui templum Dei servans, ubicumque fuerit, sine Deo non est.»
Ita S. Augustinus, serm. De S. Cypriano: «Arbitraris, ait, tyranne, de patria sua in alienam te excludere hominem Dei? falleris; ille in Christo nusquam est exul, in carne ubique est peregrinus.» Ita S. Nazianzenus: «Mihi, ait, Oratione 28, omnis terra, et nulla terra patria est:» quia scilicet mihi patria coelum est, et quia totam terram pro patria duco, sumque cosmopolita, id est, civis mundi.
Ita S. Basilius: «Exilium, ait, non cognosco, qui nullo loco circumscriptus sum; ac nec terram hanc, quam nunc incolo, meam habeo, et eam omnem, in quam projectus fuero, pro mea duco: imo ut rectius loquar, universam terram Dei esse scio, cujus advena sum et peregrinus;» testis est Nazianzenus, Orat. 20, quae est de laudibus S. Basilii.
Hugo Victorinus, lib. III Didasc. cap. ult.: «Delicatus, ait, ille est adhuc, cui patria dulcis est; fortis jam, cui omne solum patria est; perfectus, cui mundus totus exilium est. Ille mundo amorem infixit, iste sparsit, hic extinxit.»
Madian. — Madian urbs fuit condita a Madian filio Abrahae ex Cetura, unde et tota regio dicta est Madian. Quam verum illud Eccli. II: «Fili, accedens ad servitutem Dei, praepara animam tuam ad tentationem!» Ecce quot hic tentamenta Mosen vocationem Dei sequentem, aulamque egressum glomeratim invadunt, paupertas, ignominia, contemptus, non ab Aegyptiis tantum, sed et ab ingratis, quorum causa haec omnia subibat, Israelitis, insidiae regis, pericula mortis, fuga, exilium; sed nullis, ne ingratorum quidem, malis vincitur Mosis destinata pietas, quae non homines, sed Deum intuita, invisibilem tanquam videns sustinuit, ad Hebr. xi, 27. Vide hic quam verum sit illud S. Marci Anachoretae: «Deus conscius infirmitatis nostrae, non solet alicui quid magni conferre, nisi praevia calamitate.»
Allegorice notat Rupertus S. Stephanum asserere Act. vii, patres Judaeorum negasse Mosen, Samuelem, Davidem, in exemplum et typum Judaeorum Christum negantium: qui idcirco fugiens uxorem alienigenam duxit, scilicet Ecclesiam Gentium.
Nota: Mose agente in Madian (anno Mosis 67, inquit Torniellus, qui fuit Cecropis Atheniensium regis primi 31) contigit celebre illud apud Gentiles diluvium Deucalionis in Thessalia. Dicitur «Deucalionis,» quia Deucalion tunc ibidem regnavit, ipseque cum paucis aliis hoc diluvium, in parva rate appellens ad Parnassum montem, evasit; unde fertur ipse genus humanum reparasse. Ita S. Augustinus, lib. XVIII De Civit. x.
Tunc etiam contigit Phaetontis incendium, perinde ac si ignis et aqua in perniciem hominum tunc conjurassent: tantus enim fuit aestus solis, ut universum orbem torruisse videretur: ex quo orta est fabula Phaetontis, quod scilicet Phaeton, Solis filius, male regens solis currum, terram exusserit. Ita Eusebius, Cyrillus, Orosius, lib. I, cap. x, et ex his Torniellus.
Versus 16: «Sacerdoti Madian»
Chald. principi Madian; quin et Artapanus apud Eusebium, lib. IX De Praep. Evang. cap. ult., hunc Raguel vocat regem Arabiae: ejus enim pars est Madian. Hebraeorum כהן cohen proprie sacerdotem significat; sed quia sacerdotium, quasi nobilissima et divina functio, tum fere principibus aut primariis, familiarum, uti Melchisedech, Noe, Abraham, competebat; et quia princeps ac magistratus in primis cultum Dei, et quae ad gloriam illius faciunt, promovere debet: hinc cohen principem quoque significat, ut patet II Reg. viii, 18, ubi filii David dicuntur fuisse sacerdotes, hoc est, ut Septuaginta vertunt, aularchae, id est principes aulae.
Potuit ergo Raguel sacerdos esse et princeps: sacerdos, inquam, tum quidem idolorum, quia Madianitae erant idololatrae; postea autem videns mira quae faciebat Deus per Mosen, Deum verum agnovit et coluit, ut patet Exodi xviii, licet S. Cyrillus, lib. III De Adorat. in spiritu, fol. 54, et Abulensis putent eum ex tunc coluisse unum Deum altissimum, sed cum eo multos etiam alios deos suae gentis.
Demetrius historicus, ait Eusebius supra, tradit quod Abraham ex Cetura genuit Jecsan, ex quo natus est Dadan, ut patet Gen. cap. xxv, vers. 3, a quo Raguel pater Jethro, cujus filiam Moses accepit uxorem; additque Mosen fuisse statura longum et flavum, prolixiore capillo et barba, ac denique statura et facie permagnae dignitatis.
Adaquare cupiebant greges. — Nobilis tum erat ars pastoritia, quidquid occlamet Calvinus, quam etiam tum nobiles exercebant virgines mirabili temporum illorum castimonia, uti in Genesi vidimus fecisse Rachel et Liam.
Versus 17: «Defensis puellis»
Ejecerunt eas, — ad haustum a puellis paratum potum agentes sua pecora, fruituri inertes alienis laboribus, ait Philo.
Defensis puellis. — Hugo Victorinus putat Mosen comites duxisse secum, quibus adjutus pastoribus restitit. Ubique charitatis semina sparsit Moses, innocentium, oppressorum et justitiae vindex; ita sibi Raguelis gratiam et Sephoram conjugem conciliavit. Hoc prudentis, hoc Christiani est, beneficentia sibi omnes devincire. Sic «Christus transiit benefaciendo, et sanando omnes oppressos a diabolo,» Act. cap. x, 38. Vidit et hoc per umbram gentilis Scipio, qui servabat Polybii praeceptum, ne e foro discederet, quin aliquem sibi amicum aut benevolum magis efficeret, ait Plutarchus.
Versus 18: «Ad Raguel»
Tradunt Hebraei, Lyranus et Abulensis, Raguel fuisse quadrinomium: primo enim vocatur hic Raguel; secundo, cap. sequenti, vocatur Jethro, id est addens, quia ipse addidit unum caput legi, de ordinatione populi per tribunos, centuriones, quinquagenos et decanos, Exodi XVIII; tertio, vocatur Cineus, Judic. IV, 11; quarto, vocatur Hobab, id est amans, quia dilexit legem Dei, et ad judaismum est conversus, ut patebit Exodi xviii. Verum alii probabilius putant Hobab non esse Raguel, sed Raguelis filium, de quo Num. x, 29.
Versus 19: «Vir Aegyptius»
Talis Moses ex veste et habitu videbatur; forte etiam se venire ex Aegypto sciscitantibus puellis responderat.
Versus 20: «Ut comedat panem»
Cibum sumat, convivetur nobiscum. Panis enim Hebraeis, per synecdochen, quemlibet cibum significat.
Versus 21: «Juravit ergo Moyses quod habitaret cum eo»
Scriptura hic, brevitati studens, multa intelligenda relinquit, scilicet filias ad fontem reversas esse, indeque Moysen, patris verbis persuasum, domum deduxisse, amanter ab eo salutatum esse, explorataque statim ejus indole, post multa ultro citroque verba, tandem ad pactum habitandi cum eo descendisse, illudque juramento firmasse, ac denique ejus filiam Sephoram uxorem duxisse.
Nota: Pro juravit hebraice est יאל joel, quod licet proprie significet, voluit, consensit, acquievit; et ita hic vertant Septuaginta, Chaldaeus, Vatablus et alii, tamen subinde per metathesin, et per commutationem litterarum ehevi, idem est quod אלה, id est juravit, ut patet I Samuel. xiv, 25: «Et adjuravit Saul populum;» hebraice est יאל joel.
Versus 22: «Quem vocavit Gersam»
Hebraice, quia dixit: dat enim rationem cur eum vocet «Gersam,» quod scilicet ipse Moses, advena et peregrinus fuerit in Madian. גר ger enim peregrinum, שם sham illic significat.
Nota: Hi filii Mosi nati sunt, non statim ut venit in Madian, anno ejus 40, sed diu post, scilicet paulo ante reditum ex Madian in Aegyptum, qui contigit anno ejus 80. Id patet ex eo quod in hoc reditu uxorem cum filiis hisce imposuerit asino, ut dicitur cap. IV, vers. 20. Erant ergo tunc adhuc parvuli.
Alterum vero peperit. — Noster Interpres cum Septuaginta secundi filii Mosis nomen hic inserit, ut filios Mosis simul enumeret, licet illud non habeatur in Hebraeo hoc loco, sed Exodi cap. xviii, vers. 4: unde illud transcripserunt Septuaginta et Noster; vel potius illud ex Hebraeo hic excidit. Hebraea enim subinde mutila sunt, uti ostendit Bellarminus lib. II De Verbo Dei, cap. 11. Nomen ergo secundo filio Moses imposuit Eliezer, id est, Deus meus adjutor, idque ut doceret fideles primo, exilia et adversa quaeque, Deo nixos, fortiter ferre; secundo, liberos suos intueri, non ut irritamenta avaritiae, sed ut monumenta divinae largitatis, quibus ad gratiarum actionem et Dei obedientiam incitentur; tertio, Dei semper esse memores, prolesque Sancto vel Sancti alicujus nomine nuncupare; quarto, nomine suo proles admonere voluit, ut cogitent unde et quomodo sint nati, quidve Deo debeant, denique quos imitari teneantur.
Versus 23: «Post multum vero temporis mortuus est rex Aegypti»
Is videlicet sub quo natus Moses, adoptatus et ad necem quaesitus fuit: hoc enim series historiae videtur exposcere. Quae ratio coegit Gerardum Mercatorem, ut non Eusebium, sed Manethonem secutus, haec omnia quae hucusque narravit Moses, contigisse censeat sub Armesesmiano, sive Ramesses rege, quem diutissime, scilicet 66 annos, regnasse tradit.
Verum quia certiorem hic chronologum Eusebio non habemus, quem passim Catholici sequuntur, hinc cum illis solidius dicemus, hoc tempore non tantum mortuum fuisse Pharaonem illum, sub quo natus est Moses, sed et duos alios, eum in regno sequentes, qui ejusdem cum eo erant genii et odii in Judaeos. Haec enim facta videntur paulo ante, et, si Torniello credimus, uno anno ante ducatum Mosis et liberationem Hebraeorum ex Aegypto, cum Moses ageret annum aetatis 79, ad quem nec Ramesses, nec quis alius rex Aegypti regnavit. Dicit ergo Moses hic, instante jam Hebraeorum liberatione, quod rex eos affligens, cum suis asseclis sit mortuus, ut indicet iis, utpote tyrannis, mortuis, Hebraeos ingemuisse et inclamasse Deum, ut eis mitiorem Pharaonem crearet, aut potius liberatorem mitteret qui eos ex Aegyptia servitute exciperet. Sensus ergo est, q. d. Mortuo rege; aliisque tyrannis, Hebraei serio invocarunt Deum pro sua liberatione; Deusque eos exaudivit, ac sequenti anno, qui fuit 80 Mosis, misit Mosen qui eos liberavit.
Vociferati sunt. — Hebraei hic, flagello hoc servitutis exciti, redeuntes ad cor, acrius post mortem tyrannorum, quasi major jam libertatis sperandae detur occasio, vociferantur ad Deum, utpote qui solus eos liberare poterat: ita tribulatio docet Deum invocare; vulgo dicitur: Qui nescit orare, eat ad mare; ibi enim fluctus et pericula docebunt eum precari, Deumque et coelites inclamare.
Ascendit clamor eorum ad Deum ab operibus. — Chaldaeus, propter opera. Hinc Theologi docent oppressionem pauperum esse peccatum clamans in coelum, quod sui enormitate Deum provocet ad celerem opprimentium vindictam, et oppressorum liberationem.
Versus 24: «Ac recordatus est foederis»
Anthropopathos hic et alibi, Deo memoria et recordatio tribuitur: quia si Deus esset homo, qui hactenus permisisset Hebraeos affligi, recte eorum oblitus diceretur; jam vero eos liberare destinans, diceretur recordare foederis initi cum Patriarchis, quo promisit se Deum fore eorum, seminisque eorum, peculiari utique et eximia circa eos providentia.
Versus 25: «Et respexit Dominus filios Israel»
Ita Romana et Hebr. Respexit autem, et cognovit (uti addunt Hebraea) Deus populum suum, cogitando eum cito liberare, eique clementem se exhibere.
Nota to audivit, recordatus est, respexit, cognovit: haec enim omnia repetunt et inculcant miram Dei in suos curam, amorem, providentiam, magnamque et celerem brevi affore ejus opem et misericordiam. Septuaginta vertunt, et cognitus est eis, scilicet liberans eos, quasi diceret: Cognita eis fuit Dei erga se cura et providentia, cum per Mosen coepit et aggressus est eos liberare; unde Noster vertit, et liberavit eos: 70 enim liberavit hic actum inchoatum, non consummatum significat.
Tertullianus De Patientia: Remedia adversus omnem adversitatem
Est hoc capite et praecedenti illustris locus moralis de fructibus adversitatis et patientiae, ejusque exemplum in Mose et Hebraeis, qui per adversa creverunt, factique sunt populus, Ecclesia et regnum Dei. Scripsit Tertullianus (quem S. Cyprianus et alii secuti sunt) insignem librum De Patientia, in quo cap. v, ostendit diaboli et omnium hominum peccata, impatientiae esse ascribenda; sequentibus demonstrat, quam eximium sit vitae antidoton patientia, idque contra quaevis adversa.
Primo, adversus opum et facultatum jacturam, cap. viii, haec dat patientiae pharmaca:
Primum: «Omni, ait, pene in loco de contemnendo saeculo Scripturis dominicis commonemur. Unde et Dominus ipse in nullis divitiis invenitur.»
Secundum, «Dominus semper pauperes justificat, divites praedamnat; radix enim omnium malorum est cupiditas.»
Tertium, «nihil est nostrum, quoniam Dei sunt omnia, cujus ipsi quoque nos sumus.»
Quartum, «qui damni impatientia concitatur, terrena coelestibus anteponendo, de proximo in Deum peccat. Libenter ergo terrena amittamus, coelestia tueamur: totum licet saeculum pereat, dum patientiam lucrifaciam.»
Quintum, «patientia in detrimentis exercitatio est largiendi; facit enim nos faciles ad communicandum, et dandum eleemosynam: non piget donare eum, qui non timet perdere.»
Sextum, «gentilium est omnibus detrimentis patientiam adhibere, qui rem pecuniariam fortassis animae anteponunt; nos vero non animam pro pecunia, sed pecuniam pro anima deponere convenit, seu sponte in largiendo, seu patienter in amittendo.»
Septimum, «ipsam animam et corpus, in saeculo isto expositum omnibus ad injuriam gerimus, ejusque injuriae patientiam subimus: absit a servo Christi, ut patientia majoribus tentationibus praeparata, in frivolis excidat.»
Secundo, adversus acria verba et verbera, eodem cap. haec dat patientiae remedia:
Primum: «Dominus monet: Verberanti te in faciem, etiam alteram genam obverte. Fatigetur aliena improbitas patientia tua.»
Secundum, «plus improbum illum caedis sustinendo; ab eo enim vapulabit, cujus gratia sustines.»
Tertium, «respice dictum Domini: Cum vos maledixerint, gaudete.»
Quartum, «Dominus ipse maledictus in lege, et tamen solus est benedictus; igitur Dominum servi consequamur, et maledicamur patienter, ut benedicti esse possimus.»
Quintum, «alioqui cruciabor, saltem impatientia muta.»
Sextum, «idcirco qui te laedit, ut doleas, quia fructus laedentis in dolore laesi est; ergo cum fructum ejus everteris non dolendo, ipse doleat necesse est, amissione fructus sui: tunc tu non modo illaesus ibis, sed insuper et adversarii tui frustratione oblectatus, et dolore defensus.»
Tertio, adversus dolorem in morte charorum, cap. ix, haec dat patientiae dulciaria:
Primum: «Lege Apostolum I Thess. IV: De dormientibus non contristemini,» etc.
Secundum, «credimus resurrectionem mortuorum; vacat ergo dolor mortis, vacat et impatientia doloris.»
Tertium, «cur doleas, si periisse non credis? cur impatienter feras subductum, quem credis reversurum?»
Quartum, «profectio est quam putas mortem, idque ad beatam vitam.»
Quintum, «non est lugendus qui antecedit, sed plane desiderandus; cur immoderate feras abiisse, quem mox subsequeris?»
Sextum, «impatientia in hujusmodi et spei nostrae male ominatur, et fidem praevaricatur.»
Septimum, «Christum laedimus, cum evocatos quosque ab illo, quasi miserandos, non aequanimiter accipimus.»
Octavum, «Apostolo resistimus dicenti: Cupio dissolvi et esse cum Christo; optimum ergo illud est votum Christianorum, pariter et nostrum.»
Quarto, adversus ultionis appetitum, cap. ix et x, haec dat patientiae placamenta:
Primum: «Haec ulciscendi libido negotium curat, aut gloriae, aut malitiae; sed gloria ubique vana est, et malitia Domino odiosa, hoc quidem loco maxime: quia malum duplicat, quod semel factum est. Quid enim refert inter provocantem et provocatum, nisi quod ille prior in maleficio deprehenditur, iste posterior?»
Secundum, «uterque laesi Domini reus est, qui omnem nequam prohibet et damnat, quique praecipit malum malo non rependendum.»
Tertium, «quem honorem litabimus Domino, si nobis arbitrium defensionis (id est ultionis) arrogaverimus?»
Quartum, «quid credimus judicem illum, si non et ultorem? hoc se nobis repromittit dicens: Vindictam mihi, et ego vindicabo; id est patientiam mihi, et ego patientiam remunerabor.»
Quintum, «qui vindicat se, honorem unici judicis, id est Dei, abstulit.»
Sextum, «post vindictam sequitur poenitentia, fuga et reatus, ut pari modo plectamur.»
Septimum, «nihil impatientia susceptum, sine impetu transigi novit: quidquid impetu actum est, aut offendit, aut corruit, aut praeceps abiit.»
Octavum, «si levius defendaris, insanies: si uberius, oneraberis.»
Nonum, «quid mihi cum ultione, cujus modum regere non possum, per impatientiam doloris?»
Decimum, «si patientiae incubabo, non dolebo: si non dolebo, ulcisci non desiderabo.»
Quinto, contra Satanae insultus, cap. xi, haec dat patientiae roboramenta:
Primum: «Parvula Satanae jacula de sua mediocritate contemnas; maximis pro sua exuberantia cedas.»
Secundum, «ubi minor injuria, ibi nulla necessitas impatientiae: at ubi major injuria, ibi necessarior est injuriae medela, patientia.»
Tertium, «certemus igitur, quae a malo infliguntur sustinere, ut hostis studium aemulatio nostrae aequanimitatis eludat.»
Quartum, «si vero quaedam ipsi in nos aut imprudentia, aut sponte etiam superducimus, aeque patienter obeamus, quae nobis imputemus.»
Sexto, ad cruces a Deo immissas, haec dat patientiae sustentamina:
Primum: «Si a Domino nonnulla credimus incuti, cui magis quam Domino patientiam praebeamus?»
Secundum, «gaudere et gratulari nos decet dignatione divinae castigationis: Ego, inquit, quos diligo, castigo.»
Tertium, «Dominus patientes felices praedicat, dicens: Beati pauperes spiritu, beati flentes, beati mites, beati pacifici; gaudete cum vos maledixerint, et persequentur: merces enim vestra plurima est in coelo.»
Septimo, cap. XII, hos patientiae fructus assignat. Primus est pax et reconciliatio cum proximis:
Primo, «Patiens implet legem Christi, jubentis ignosci fratri, non septies, sed septuagesies septies; item, ut remittamus fratri offensam, si a Deo veniam et remissionem cupimus.»
Secundo, «et Apostoli dicentis: Sol non occidat super iracundiam vestram; non licet ergo nobis una die sine patientia manere.»
Tertio, «conjugatos dissidentes patientia conciliat: alterum adulterum non facit, alterum emendat.»
Quarto, «prodigum filium patientia patris recepit,» cipit, vestit, pascit, et apud impatientiam irati fratris excusat.
Secundus patientiae fructus, est dilectio, sive charitas.
«Dilectio summum fidei Sacramentum, Christiani nominis thesaurus, quam Apostolus totis viribus Spiritus Sanctus commendat, cujus nisi patientiae disciplinis eruditur?»
Primo, «Dilectio, ait, magnanimis est: ita patientiam sumit.» Secundo, «benefica est: malum patientia non facit.» Tertio, «non aemulatur: id quidem patientiae proprium est.» Quarto, «nec superbum sapit: modestiam de patientia traxit.» Quinto, «non inflatur, non protervit: et hoc ad patientiam pertinet.» Sexto, «non irritatur, omnia sustinet, omnia tolerat: utique, quia patiens est.» Septimo, «merito ergo nunquam excidet; exhauriuntur linguae, scientiae, prophetiae, permanent fides, spes, dilectio: fides, quam Christi patientia induxit; spes, quam hominis patientia exspectat; dilectio, quam Deo magistro patientia comitatur.»
Tertius est, quod patientia suggerat pietatis exercitia, cap. XIII.
«Quae est negotiatio patientiae in corpore?» Primo, «afflictatio carnis, hostia Domino placatoria.» Secundo, «jejunia cum cinere et sacco conjuncta.» Tertio, «precationes et deprecationes.» Quarto, «continentia carnis.» Quinto, «constantia sub cruce.»
Exempla sunt. «Secatur Isaias, patientiae viribus armatus, et de Domino non tacet; lapidatur Stephanus, et veniam hostibus suis postulat: Job omnem patientiae speciem, adversus omnem diaboli vim expungit, quem non abacti greges, non filii uno ruinae impetu adempti, non corporis cruciatus a patientia exclusit: quale in illo viro feretrum Deus de diabolo extruxit? quale vexillum gloriae, cum ille homo ad omnem acerbum nuntium, nihil ex ore promeret, nisi Deo gratias? quid? ridebat Deus; quid? dissecabatur Satan. Hinc omnia duplicia recuperavit.»
Quartus est, quod patientia caeteras virtutes quasi parit, cap. XIV.
Primo, «humilitatem instruit.» Secundo, «poenitentiam exspectat.» Tertio, «exomologesin assignat.» Quarto, «carnem regit.» Quinto, «spiritum servat.» Sexto, «linguam fraenat.» Septimo, «manum continet.» Octavo, «tentationes conculcat.» Nono, «scandala pellit.» Decimo, «martyrium consummat.» Undecimo, «pauperem consolatur, divitem temperat.» Duodecimo, «servum domino, dominum Deo commendat.» Decimo tertio, «feminam exornat, virum approbat; amatur in puero, laudatur in juvene, suscipitur in sene; in omni sexu, in omni aetate formosa est.»
Octavo, patientiae effigiem ita ad vivum depingit, cap. XV:
Primo: «Vultus illi tranquillus et placidus.» Secundo, «frons pura, nulla moeroris aut irae rugositate contracta.» Tertio, «supercilia in laetum modum remissa.» Quarto, «oculi humilitate, non infelicitate dejecti.» Quinto, «os taciturnitatis rubore signatum.» Sexto, «color qualis securis et innoxiis.» Septimo, «motus frequens capitis in diabolum, et minax risus.» Octavo, «amictus circum pectora candidus, et corpori impressus, ut qui nec inflatur, nec inquietatur.» Nono, sedet in throno spiritus ejus mitissimi, qui non turbine glomeratur, non nubilo livet, sed est tenerae serenitatis, apertus et simplex, quem tertio vidit Elias; nam ubi Deus, ibi et alumna ejus, patientia scilicet: cum ergo spiritus Dei descendit, individua patientia comitatur eum.»