Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Moses accipit a Deo ad missionis tria signa triplicis conversionis: primum, virgae in colubrum; secundum, manus in lepram; tertium, aquae in sanguinem. Secundo, Moses ab hac missione varie se excusat; tandem irascente Deo acquiescit, reditque in Aegyptum cum uxore et filiis. Tertio, vers. 24, Angelus minatur Mosi mortem: hinc uxor circumcidit filium; mox Angelus Mosen dimittit. Denique, vers. 27, Aaron Dei monitu fratri Mosi occurrit.
Textus Vulgatae: Exodus 4:1-31
1. Respondens Moyses ait: Non credent mihi, neque audient vocem meam; sed dicent: Non apparuit tibi Dominus. 2. Dixit ergo ad eum: Quid est quod tenes in manu tua? Respondit: Virga. 3. Dixit Dominus: Projice eam in terram. Projecit, et versa est in colubrum, ita ut fugeret Moyses. 4. Dixitque Dominus: Extende manum tuam, et apprehende caudam ejus. Extendit, et tenuit, versaque est in virgam. 5. Ut credant, inquit, quod apparuerit tibi Dominus Deus patrum suorum, Deus Abraham, Deus Isaac, et Deus Jacob. 6. Dixitque Dominus rursum: Mitte manum tuam in sinum tuum. Quam cum misisset in sinum, protulit leprosam instar nivis. 7. Retrahe, ait, manum tuam in sinum tuum. Retraxit, et protulit iterum, et erat similis carni reliquae. 8. Si non crediderint, inquit, tibi, neque audierint sermonem signi prioris, credent verbo signi sequentis. 9. Quod si nec duobus quidem his signis crediderint, neque audierint vocem tuam: sume aquam fluminis, et effunde eam super aridam, et quidquid hauseris de fluvio, vertetur in sanguinem. 10. Ait Moyses: Obsecro, Domine, non sum eloquens ab heri et nudiustertius; et ex quo locutus es ad servum tuum, impeditioris et tardioris linguae sum. 11. Dixit Dominus ad eum: Quis fecit os hominis? aut quis fabricatus est mutum et surdum, videntem et caecum? nonne ego? 12. Perge igitur, et ego ero in ore tuo, doceboque te quid loquaris. 13. At ille: Obsecro, inquit, Domine, mitte quem missurus es. 14. Iratus Dominus in Moysen, ait: Aaron frater tuus Levites, scio quod eloquens sit: ecce ipse egreditur in occursum tuum, vidensque te laetabitur corde. 15. Loquere ad eum, et pone verba mea in ore ejus; et ego ero in ore tuo, et in ore illius, et ostendam vobis quid agere debeatis. 16. Ipse loquetur pro te ad populum, et erit os tuum; tu autem eris ei in his quae ad Deum pertinent. 17. Virgam quoque hanc sume in manu tua, in qua facturus es signa. 18. Abiit Moyses, et reversus est ad Jethro socerum suum, dixitque ei: Vadam et revertar ad fratres meos in Aegyptum, ut videam si adhuc vivant. Cui ait Jethro: Vade in pace. 19. Dixit ergo Dominus ad Moysen in Madian: Vade, et revertere in Aegyptum: mortui sunt enim omnes qui quaerebant animam tuam. 20. Tulit ergo Moyses uxorem suam, et filios suos, et imposuit eos super asinum, reversusque est in Aegyptum, portans virgam Dei in manu sua. 21. Dixitque ei Dominus revertenti in Aegyptum: Vide ut omnia ostenta quae posui in manu tua, facias coram Pharaone: ego indurabo cor ejus, et non dimittet populum. 22. Dicesque ad eum: Haec dicit Dominus: Filius meus primogenitus Israel. 23. Dixi tibi: Dimitte filium meum ut serviat mihi; et noluisti dimittere eum: ecce ego interficiam filium tuum primogenitum. 24. Cumque esset in itinere, in diversorio occurrit ei Dominus, et volebat occidere eum. 25. Tulit illico Sephora acutissimam petram, et circumcidit praeputium filii sui, tetigitque pedes ejus, et ait: Sponsus sanguinum tu mihi es. 26. Et dimisit eum postquam dixerat: Sponsus sanguinum, ob circumcisionem. 27. Dixit autem Dominus ad Aaron: Vade in occursum Moysi in desertum. Qui
obviam ei in montem Dei, et osculatus est eum. 28. Narravitque Moyses Aaron omnia verba Domini quibus miserat eum, et signa quae mandaverat. 29. Veneruntque simul, et congregaverunt cunctos seniores filiorum Israel. 30. Locutusque est Aaron omnia verba quae dixerat Dominus ad Moysen, et fecit signa coram populo, 31. et credidit populus. Audieruntque quod visitasset Dominus filios Israel, et quod respexisset afflictionem illorum: et proni adoraverunt.
Versus 1: Non Credent Mihi
1. NON CREDENT, -- populus et plebs Hebraeorum: quia inter eos multi sunt durae cervicis. Nam de senioribus praedixerat Deus cap. III, vers. 18, eos credituros, cui sine dubio Moses fidem habebat. Tertia est haec Mosis excusatio ob populi incredulitatem: hinc Deus ad signa descendit.
Versus 2: Quid Est Quod Tenes in Manu Tua?
2. QUID EST QUOD TENES IN MANU TUA? -- Deus rogat Mosen non quasi ignorans, sed ut ei det occasionem respondendi ejus, quod volebat ab eo audire.
RESPONDIT: VIRGA -- pastoralis, qua oves regebat. In Hebraeo pulchra est paronomasia: quaesierat Deus mazze, «quid hoc?» respondet Moses: matte, «est virga.»
Quaeres, quid ad litteram significet haec virga? Respondet R. Abraham: Virga est Pharao, qui tempore Josephi erga Hebraeos fuit instar virgae mollis, et ad nutum Josephi flexilis; sed mortuo Josepho, versus est in colubrum insidiando Hebraeis, eisque exitium machinando; verum in fine rursum factus est quasi virga, dum per plagas Mosis domitus, Hebraeos Aegypto exire permisit, imo compulit.
Verum dico: Hac virga ejusque metamorphosi significabantur vices et vicissitudo Hebraeorum, sive tres eorum status in Aegypto. Hebraei enim virgam, id est sceptrum et principatum tenebant, vivente et regente Josepho; eo vita functo virga haec in terram projecta est et versa in colubrum, quia Hebraei prius cari, post mortem Joseph exosi fuere Aegyptiis, ac si essent colubri, qui insidias et necem machinarentur Aegyptiis; rursum hic coluber in virgam reversus est in manu Mosis, ut habent Hebraea, quia Moses populo suo rursum sceptrum, libertatem et dominationem attulit. Ita Lyranus, Abulensis, Pererius.
Symbolice, hac virga significabatur ducatus et summa potestas, quam Mosi mox daturus erat Deus, qua Aegyptios percussit et punivit, Hebraeos vero texit, duxit et gubernavit; virga enim haec fuit Mosi instar sceptri, quod Aegyptiis formidabile fuit et exosum instar serpentis, Hebraeis vero amabile instar virgae et baculi pastoralis. Mittitur ergo a Deo Moses armatus, non lancea, sed baculo, verum thaumaturgo, eoque debellat Aegyptum. Hic est typus Christi mittentis Apostolos cum baculo, eosque armantis potestate patrandi miracula, quibus orbem sibi subigant, Marc. cap. ult. vers. 17. Unde S. Bernardus: «Insonat, ait, tuba salutaris, coruscant miracula, et mundus credit: cito persuadetur quod dicitur, dum quod stupeatur ostenditur.» Hujus virgae Mosaicae partem inventam esse anno Christi 1008, ad eamque ex Gallia, Italia aliisque provinciis confluxisse plurimos narrat ex Glabro Baronius anno jam dicto.
Allegorice, virga est crux Christi lignea, quae in serpentem est versa Judaeis et impiis: hi enim crucem quasi supplicium malefactorum exhorrescunt; sed per caudam, id est in fine mundi, eam apprehendent, scientque non colubrum esse, sed virgam, id est Dei virtutem et sapientiam. Ita S. Cyrillus, Origenes, homil. 4; S. Augustinus, serm. 86 De Temp.
Rursum Cyrillus in Collectan. in Exodum: Virga, inquit, est humana natura, quae recta a Deo condita est, et posita in paradiso, ubi erat in manu Mosis, id est in cura et protectione Dei; per peccatum haec virga projecta est in terram, cum ei dictum est: «Terra es, et in terram reverteris;» hic versa est in colubrum, quia serpenti tentanti credidit, consensit et cohaesit; et, sicut serpens innatum habet venenum, ita nos peccatum originale ab Adamo per naturalem propaginem contrahimus, per quod quasi serpentes humi serpimus, et non nisi terrena sapimus: Christus hunc serpentem apprehendit non in capite ubi habet venenum, sed in cauda, quia humanam naturam sine peccato assumpsit. Rursum, in cauda, id est in ultima aetate mundi, humanam naturam assumpsit, itaque eam sibi et Deo univit, imo pulchriorem et augustiorem effecit. Ita Pererius.
Anagogice, idem Cyrillus, lib. De Incarnatione, cap. XIV: Virga, inquit, est Christus, qui est potentia Patris, quique tenet virgam sive sceptrum regni et aequitatis. Haec in serpentem versa est in incarnatione; humana enim natura per peccatum facta est maligna ut serpens: peccatoris autem naturam et similitudinem induit Christus; hinc serpens in deserto exaltatus, significabat Christum in cruce exaltatum, ut dicitur Joan. III, 14. Serpens hic per resurrectionem rursum factus est virga, id est dominus, rex, judex, triumphator, et princeps coeli et terrae.
Pari modo Cyrillus ibidem, cap. XV, sequens signum leprae Mosis, de Christo nato, passo et resurgente interpretatur.
Tropologice, virga est disciplina, correctio et castigatio, quae initio pueris, imperfectis et immortificatis horrida videtur ut serpens; sed in fine, cum ejus fructum experiuntur, agnoscunt esse virgam paternam et pastoralem: nam, ut ait Apostolus Hebr. XII, 11: «Omnis disciplina in praesenti quidem videtur, non esse gaudii, sed maeroris; postea autem fructum pacatissimum exercitatis per eam reddet justitiae.»
Versus 3: Ita Ut Fugeret Moyses
3. ITA UT FUGERET MOYSES. -- Erat enim hic coluber ex magna virga productus magnus horridusque: unde Philo eum vocat draconem serpentum principem.
Versus 5: Ut Credant
5. UT CREDANT. -- Subaudi, hoc signum virgae facies coram eis, ut scilicet eam mutes in colubrum, ac rursum in virgam: hoc fine, ut credant te a me esse missum.
Versus 6: Protulit Leprosam
6. QUAM CUM MISISSET IN SINUM, PROTULIT LEPROSAM. -- Secundum est hoc signum manus leprosae et sanatae.
Symbolice ad litteram, Moses manum mittens in sinum, significabat se habere curam populi, eumque quasi sinu suo gestare, Num. XI, 12. Manus enim significabat populum Hebraeum: unde in sinu Mosis manus facta est leprosa, quia cum viderent Aegyptii populum habere ducem Mosen, ab eoque foveri, erigi et defendi, coeperunt eum durius tractare et affligere; sed Moses eam secundo mittens in sinum, id est plenam et perfectam populi curam suscipiens, eum per plagas Pharaoni immissas vindicando, manum reduxit sanam et integram, quia populum ex Aegypto salvum eduxit.
Symbolice et tropologice, hoc signo significabatur causa afflictionis Hebraeorum: manus enim in sinu, sunt Hebraei in cultu, ac religione, et consequenter in cura et sinu quasi Dei; hic manus facta est leprosa, quia Hebraei prolapsi sunt ad idola et vitia Aegyptiorum; sed haec eluit Deus, manumque a lepra expurgavit, cum rursum Hebraeos per Mosen in sinu suo condidit, acceptans eos in suum populum, suamque Ecclesiam. Ita S. Cyrillus et Theodoretus.
Addit Theodoretus Deum voluisse hoc signo Mosen admonere perpetuae humilitatis, quando manum ejus futuram thaumaturgam, et ipsa etiam elementa commutaturam, prius lepra infecit.
Allegorice S. Augustinus, serm. 86 De Temp.: Manus, inquit, leprosa est Synagoga Judaeorum, quae lepra, id est, infidelitate in Christum, infecta, rejecta fuit a Deo; huic successit manus credula nitida, id est, Ecclesia fidelis Gentium, a Deo electa.
Secundo Pererius: Manus Mosis, inquit, est Christus Filius Dei, qui est quasi manus Patris; per ipsum enim Pater fecit omnia. Hic erat ab aeterno in sinu Patris, sed cum foras prolatus est per incarnationem, visus est leprosus, id est, laboribus doloribusque obrutus. Unde Isaias, LIII, ait: «Non est species ei, neque decor, et nos putavimus eum quasi leprosum.» Sed retractus rursus per resurrectionem et ascensionem in sinum Patris, sedensque ad dexteram Dei, gloriosus apparuit.
Versus 8: Neque Audierint Vocem Signi Prioris
8. NEQUE AUDIERINT VOCEM SIGNI PRIORIS, -- id est vocem signo priore confirmatam: signum enim muta voce loquebatur, sermonem Mosis esse sermonem Dei, hujusque rei signum hoc sigillum erat.
Versus 9: Sume Aquam Fluminis
9. SUME AQUAM FLUMINIS, -- Nili.
ET VERTETUR IN SANGUINEM. -- Tertium hoc signum, quo Moses vertit aquam in sanguinem, appositum fuit: eo enim Aegyptiis infanticidium Hebraeorum quasi exprobravit, eorumque sanguinem hoc sanguine vindicavit, portenditque illorum in aquis et mari Rubro suffocationem, qui parvulos Hebraeorum aquis merserant. «Dignum enim fuit ut is fluvius, cui parvulos Hebraeorum crudeli nece mergendos tradiderant, auctoribus sceleris poculum sanguinis redderet, et cruorem polluti gurgitis, quem parricidali caede macularant, potando sentirent,» inquit Origenes, homil. 4, et ex eo S. Augustinus, serm. 87 De Temp. Putat Josephus Mosen hoc tertium signum, aeque ut duo priora, expertum esse, et fecisse hic coram Domino. Verum melius Philo censet Mosen tantum duo priora signa hic coram Domino expertum esse, tertium vero hoc signum distulisse, et reservasse ut illud faceret coram Pharaone: hoc enim significat hic Scriptura.
Tertullianus, lib. De Resurr. carnis, cap. XXVIII, per tria haec signa mystice accipit trinam virtutem Dei: hic enim primo, colubrum, id est diabolum, subegit; secundo, carnem leprosam, imo corruptam, de sinu mortis in resurrectione extrahet; tertio, omnem sanguinem, inquit, exsequetur judicio, id est, justo judicio a morte vindicabit, et suscitabit omnem sanguinem in martyrio aut morte effusum, per communem omnium resurrectionem.
Versus 10: Non Sum Eloquens
10. OBSECRO, DOMINE. -- Subaudi, parce mihi, noli me mittere. Hoc enim intelligitur per aposiopesin.
NON SUM ELOQUENS. -- Symmachus, non sum εὔλαλος, id est disertus; hebraice, non sum vir verborum, qui scilicet multa facunde loquar, ut Pharao oratorem tam jejunum non sit auditurus.
AB HERI ET NUDIUSTERTIUS, -- a superiori tempore: est hebraismus.
ET EX QUO. -- Hebraice, etiam ex quo mecum locutus es, q. d. Nec alloquio tuo evasi facundior, ut ex verbis meis nosse potes; quare minus est consentanea expositio Philonis, quae talis est: Cum meam eloquentiam tuae, o Domine, comparo, me mutum et elinguem agnosco: alia enim est mens Mosis, uti mox demonstrabo.
IMPEDITIORIS ET TARDIORIS LINGUAE SUM. -- Nota: Haec verba pendent a praecedentibus, q. d. Etiam ex quo mecum locutus es, Domine, impeditioris linguae remansi, nec evasi eloquentior, cum tamen tu linguas infantium facias saepe disertas.
Male ergo Biblia Regia haec dirimunt per hypocolon, positum post servum tuum, ut nova deinde sententia incipiat, haec scilicet, impeditioris et tardioris linguae sum. Ex priori lectione, quae germana est, putant aliqui defectum hunc linguae in Mose fuisse auctum ex visione et colloquio Dei, propter summam divinae majestatis admirationem, et reverentiam Mosis. Verum contrarium innuunt Hebraea; sic enim habent: «Mi Domine, ego non sum eloquens, etiam ab heri, etiam a nudiustertius, etiam ex eo tempore quo locutus es ad servum tuum; quia gravis oris, et gravis linguae sum ego,» q. d. Nunquam fui eloquens, ne quidem ab eo tempore quo tu mecum locutus es, quia natura impeditam et tardam habeo linguam. Chaldaeus vertit: Quia gravis loquelae et profundae linguae ego sum, q. d. Difficulter et tarde loquor, ita ut videar ex profundo et imo pectore verba trahere. Impedimentum aliud gracilitatis exprimunt Septuaginta dum vertunt, ἰσχνόφωνος, καὶ βραδύγλωσσος ἐγώ εἰμι: idque de gracili voce secuti sunt Origenes, homil. 3; S. Hieronymus, Jerem. cap. 1; Philo, Theodoretus, Augustinus, Quaest. X et XVI, ubi ait: «Forte fastus regius non permittebat accedentes de proximo loqui,» ut merito timeat Moses se, ob gracilitatem vocis, a Pharaone non audiendum.
Est haec quarta Mosis excusatio, qua missionem ad Pharaonem detrectat, petita ab impedimento linguae. Ubi nota quintuplex illud in Mose fuisse: primum, quod, ut indicant Hebraea, esset homo paucorum verborum, id est, dicendi jejunus et inops; secundum, quod in dicendo non esset eloquens, sed rudis, inconditus et inelegans; tertium, quod in sermone non esset promptus, sed tardiloquus; quartum, quod voce esset gracili et exili; quintum, quod lingua esset impedita, ut aliquas litteras et voces bene pronuntiare non posset; forte etiam quod esset balbus vel blaesus. Ob hosce defectus Moses, cap. VI, vocat se incircumcisum labiis.
Nota hic humilitatem Mosis, qua sua vitia confitetur, legationem tam honorificam detrectat; hinc meruit ut, per vocem ejus infirmam, Deus confunderet eloquentes et sapientes Aegyptiorum, ait Theodoretus.
Quaeres, an hoc vitium linguae Mosis fuerit naturale, an ex accidente ei obvenerit? Aliqui apud Hugonem Victorinum putant hoc tantum linguae vitium in Mose fuisse, quod scilicet per 40 annos quibus vixerat in Madian, oblitus esset linguam Aegyptiacam. Verum non hoc idiomatis, sed aliud linguae vitium, imo vitia in Mose ponit hic Scriptura. Secundo, Hebraei tradunt quod Moses, cum esset triennis, prunas candentes ori admoverit, et extremam linguam adusserit, indeque linguae hoc vitium contraxerit; sed haec Judaeorum est fabella. Tertio, Origenes, homil. 3; S. Gregorius, homil. 8 in Ezech., et Rupertus, lib. 1 in Exod. cap. XVIII, putant Mosen per se fuisse disertum, sed postquam coepit colloqui cum Deo, comparatione divinae sapientiae et eloquentiae, visum sibi se esse infantem et mutum; idque «ab heri, et nudiustertius,» id est ab hoc triduo quo tecum, Domine, locutus sum: hinc enim patet, haec inter Deum et Mosen non uno, sed tribus diebus esse acta et dicta.
Verum haec expositio refellitur, ex eo quod Moses post hoc colloquium cum Deo manserit infacundus et tardiloquus, et, ut ipse ait cap. VI, vers. 12, incircumcisus labiis: unde ibidem ei Deus socium et interpretem addit Aaronem, qui pro Mose loquatur ad populum.
Dico ergo hoc vitium linguae naturale fuisse Mosi, et a natura ei insitum, non autem ex accidenti ei obvenisse. Mosen ergo ita indisertum elegit Deus ad hanc legationem, tum ut Mosen in humilitate per hunc defectum contineret, tum ut Hebraeorum liberatio non eloquentiae Mosis, sed Dei potentiae tribueretur; infirma enim mundi elegit Deus, ut confundat fortia. Pari modo elegit Deus rudes et indisertos Apostolos, per quos orbem convertit. Ita Theodoretus.
Nota: Moses infacundus fuit exterius apud homines, sed interius facundus fuit apud Deum, quia efficacia suae orationis et sanctitatis impetravit a Deo quidquid voluit, ut patet Exodi XXXII, vers. 11 et 14.
Versus 11: Quis Fecit Os Hominis?
11. QUIS FECIT OS HOMINIS? AUT QUIS FABRICATUS EST MUTUM ET SURDUM? NONNE EGO? -- q. d. Ego sum qui sensus, sensuumque usum do et adimo, cum mihi libuerit, ut et balbis linguam expediam, et lingua agiles cum placet constringam: cum ergo te nunc mittam, et legatum meum designem, os quoque et facundiam tibi dabo.
Disce hic facundiam et gratiam sermonis esse donum Dei, vel naturale, vel supernaturale. Hinc Platoni, cum adhuc infans dormiret in cunis, apes mellis copiam in os instillare sunt visae; quod praesagium erat, ex Platonis ore, Dei dono, fluxuram orationem melle suaviorem. Hinc et Xenophon ab elegantia sermonis vocatus est Musa Attica. Sic et in S. Ambrosio cum adhuc infans esset, ore examen apum consedit, quod divinam viri eloquentiam praemonstrabat, inquit Paulinus in ejus Vita. S. Dominici mater gravida, sibi visa est in quiete continere in alvo catulum ore praeferentem facem, qua, editus in lucem, orbem terrarum incenderet: quo somnio significabatur fore, ut S. Dominicus sua concione facunda et fervida, piaque cunctos ad Dei amorem inflammaret. Simile quippiam contigit matri S. Bernardi, qui vere fuit mellifluus. Mirum vero est quod subinde videmus homines tetricos alias et inficetos, facundia a Deo donari, multaque gratiose et eleganter proloqui. Ita cum Xenocrates, natura durus et tetricus, gratiose et festive loqueretur, ac mirarentur audientes, dixit Plato: «Quid miramini? nonne inter carduos et urticas lilia plerumque et rosas enasci cernitis?»
Versus 13: Mitte Quem Missurus Es
13. OBSECRO, DOMINE, MITTE QUEM MISSURUS ES, -- q. d. Alium mitte, quem te missurum praescivisti.
Hebr. est, mitte, quaeso, per manum (scilicet alterius), quem mittes, q. d. Ad legationem hanc tantam alio, meque aptiore utere instrumento; hoc enim Hebraeis est manus.
Notat Cajetanus quintam hanc esse excusationem Mosis. Prima enim fuit cap. III, vers. 11, ex sua inhabilitate, quod ad tantum munus esset ineptus et impar. Secunda, cap. III, vers. 13, ex ignoto Dei nomine. Tertia, cap. III, vers. 1, ex incredulitate Hebraeorum. Quarta, cap. III, vers. 10, ex suo linguae vitio. Cumque videret has excusationes non acceptari a Deo, quintam hanc addit interpellationem et supplicationem, qua omnino conatus est a se excutere, et in alium rejicere hanc missionem, obsecrans: «Mitte quem missurus es,» q. d. Mitte quemcumque volueris, modo ne me mittas inidoneum ad tantum munus. Ita Vatablus.
Quare non recte Lyranus putat, his verbis Mosen orasse Deum, ut definite Aaronem fratrem suum mitteret, utpote qui se esset eloquentior, quique, ut addunt et fingunt aliqui Rabbini, hactenus prophetam egerat in Israel. Non recte etiam R. Salomon putat Mosen petiisse mitti Josue, de quo sibi revelatum erat, quod post mortem suam induceret Hebraeos in Chanaan. Verba enim Mosis generalia et indefinita sunt. Secundo, multi Patres, ut S. Justinus, Tertullianus, Cyprianus, Eusebius, scribentes contra Judaeos, et Rupertus, putant Mosen hic petiisse adventum Messiae; hujus enim nomen erat «missus» vel «mittendus,» ut patet Genes. XLIX, 10, q. d. Quandoquidem, o Domine, statuisti mittere Messiam, eumque ut nos peccato liberet, aliquando missurus es, eum nunc potius mitte, ut populum tuum eadem opera ex Aegypto liberet. Hic sensus valde probabilis et accommodatus est, quidquid objiciat Abulensis, et audacter nimis tantis Patribus obstrepat Eugubinus. Ita enim olim alii Patriarchae in gravibus causis, semper ad Christum promissum respiciebant, et ad eum suspirabant, ut patet de Jacob Genes. XLIX, vers. 10 et 18.
Quaeres, an Moses peccarit toties renitendo vocationi et missioni Dei? Aliqui Hebraei censent Mosen peccasse mortali incredulitate, diffidentia et inobedientia; ideoque punitum esse in eo quod Hebraeos non induxerit in terram promissam. Sed haec nimis dura et fundamento carens est censura: nec ob hanc, sed ob aliam diffidentiam ad aquas contradictionis, Moses exclusus est terra sancta, ut patet Numer. XX. Magis insulsum est quod ait R. Salomon, Mosen ob hoc peccatum privatum esse sacerdotio, illudque translatum esse ad Aaron. Secundo, S. Basilius, Gregorius, Hieronymus, eosque citans Pererius omnino excusant Mosen, ejusque excusationem quasi ab humilitate profectam laudant, tum quia Moses sciebat cor pervicax et inexorabile Pharaonis, atque duram cervicem Hebraeorum, ait Basilius, quam se putabat frangere non posse; tum quia veri obedientis est, honorifica (qualis erat haec missio) refugere et detrectare; ad dura vero et aspera se ultro et alacriter offerre, uti docet S. Gregorius, lib. XXXV Moral. XIII. Pari modo Saul se quasi indignum excusavit a regno, I Reg. cap. IX, et Jer. cap. I, a prophetia et praedicatione.
«Moyses, inquit S. Gregorius, quia apud se mente humilis extitit, oblatam protinus tanti regiminis gloriam expavit. Paulus vero cum ab Agabo, quanta se adversitas in Hierosolymis maneret, audivit, protinus respondit: Ego non solum alligari, sed et mori in Jerusalem paratus sum pro nomine Jesu. Praeunte ergo utrorumque ducum infracta virtute instituimur, ut si obedientiae palmam apprehendere veraciter nitimur, prosperis hujus saeculi ex sola jussione, adversis autem etiam ex devotione militemus.»
Verum dico cum Cajetano et Abulensi, Mosen peccasse veniali pusillanimitate et inobedientia; cum enim suam infirmitatem perpenderet, illi nimis inhaesit, arbitrans se infirmiorem esse quam qui tantum onus a Deo impositum sustinere posset, non cogitans Deum, qui se vocabat, sibi quoque vires et animos suppeditaturum. Licet ergo Moses directe non repelleret, nec detrectaret voluntatem Dei, cupiebat tamen Deum aliud velle, aliumque mittere, et ad hoc nimis, adeoque quinto Deum ursit; quare merito ei, quasi nimis tergiversanti iratus est Deus: vel, ut hebraice est, יחר iichar, id est subito excanduit, salva tamen amicitia cum Mose: unde mox hanc iram clementia temperavit, Mosenque jam acquiescentem ad Pharaonem misit, addens ei socium Aaronem.
Dices: Moses sciebat jam ante se electum a Deo ad hoc munus; ideoque tam animose, quam periculose Aegyptium illum occidit, uti ex S. Stephano ostendi cap. II, 12: quomodo ergo hic factus est pusillanimis, ut hoc munus jam detrectet.
Respondeo: Id ex eo accidit, quod res ardua eminus ostensa, et diu post futura, quasi absens, mentem non feriat, nec percellat; eadem tamen cum praesens est, et executioni mandanda, tunc hominem percellit, ut trepidet et sudet: tunc enim longe vivacius apprehenditur rei moles, difficultates omnes et pericula, quam ante. Id in nobis nostrisque militibus belli inexpertis experimur: qui cum extra teli jactum sunt, leones videntur, quidquid ausuri; sed ubi cominus cum hoste pugnandum est, clangentibus tubis, et aciebus utrimque conclamantibus, tunc pallent, pavent et palpitant, et, ut ille ait, in pace leones, in praelio sunt cervi. Ita ergo Moses, cum oraculum de futuro suo ducatu acciperet, non timuit; cum vero illum sibi imponi vidit, ejusque onera et difficultates cominus perspexit, tunc trepidare, omniaque effugia quaerere coepit, salva tamen amicitia et obedientia Dei: unde cum vidit Deum absolute id velle, nec excusationes ullas admittere, sed irasci, statim paruit, onusque acceptavit.
Versus 14: Aaron Frater Tuus Levites
14. AARON FRATER TUUS LEVITES. -- To Levites additur nomini Aaron, quasi cognomen ex tribu petitum, more Judaeorum: illi enim a sua tribu cognominabantur, uti Hollandi a parente, et alii passim a familia cognominantur. Porro Levites erat cognomen honorabile, ob sacerdotium addictorium tribui Levi, in quo primus et princeps futurus erat Aaron.
Versus 15: Ego Ero in Ore Tuo
15. EGO ERO IN ORE TUO. -- Ex Hebraeo verti potest, ego ero cum ore tuo, q. d. Ego ero moderator oris tui, suggeram, moderabor et dirigam linguam et sermones tuos: «Domini enim est gubernare linguam,» ut ait Sapiens Prov. XVI, 1, idque cum Sanctis, assidue a Deo efflagitandum est, praesertim ei qui aliis praeest; sic Esther capite XIV, 13, orat ad Deum: «Tribue, inquit, sermonem compositum in ore meo;» et Apostolus Ephes. VI, 19, cupit orari pro se, «ut detur, inquit, mihi sermo in apertione oris mei.»
Philo putat balbutiem Mosi naturalem, hic a Deo fuisse curatam et sublatam, q. d. ei Deus: «Meo nutu articulate omnia edisseres, facundia mutata in melius, nec aliter cogitationes promente, quam manant fontes limpidissimi.» Sed hoc non videtur verum; nam ob Mosis infacundiam, et facundiam Aaronis, hunc Mosi socium addit, ut sequitur. Rursum cap. VI, 12, Moses diserte ait se adhuc esse incircumcisum labiis.
Versus 16: Erit Os Tuum
16. ERIT OS TUUM. -- Aaron erit interpres tuus.
TU AUTEM ERIS EI IN HIS QUAE AD DEUM PERTINENT, -- q. d. Tu mandabis et ordinabis ea quae agenda sunt, tanquam intellectus concipiens; Aaron vero ista eadem loquetur, tanquam os exequens, et eloquens.
Moses fuit quasi intellectus concipiens, Aaron quasi os eloquens.
tu eris ei lelohim, in Deum, pro Deo, vice Dei, ut scilicet ex te Dei, puta meam, voluntatem intelligat, ex te quasi me consulat et audiat; nam, ut ait Christus Apostolis: «Qui vos audit, me audit;» et Psaltes principibus et judicibus: «Ego dixi, dii estis.» Chaldaeus vertit, tu eris ei in principem, sed hoc frigidum est et improprium. Elohim enim proprie Deum significat.
Moraliter, disce hic quantum sit bonum socius et societas: cum enim omnis homo defectus habeat, alter alterius defectus supplet; quia in adjutorium mutuum homo generatus est: hinc tantopere celebratur a sapientibus Graecis factum illud caeci pedibus integris, qui sublatum in collum ferebat truncum pedibus, bene oculatum; ex quo uterque utriusque auxilio fruebatur, alter pedum, alter oculorum socii commodum percipiens, quo carebat. Unde illud Ausonii epigram. 123: Quo caret alteruter, sumit ab alterutro.
Sic Moses ab Aarone eloquentiam, Aaron a Mose sapientiam accepit. Prudenter ergo Sapiens: «Frater, ait, qui adjuvatur a fratre, quasi civitas firma,» Prov. XVIII, 19; Eccle. IV, 10: «Melius est duos esse simul, quam unum; habent enim emolumentum societatis suae. Si unus ceciderit, ab altero fulcietur: vae soli! quia non habet sublevantem se. Et si quispiam praevaluerit contra unum, duo resistent ei. Funiculus triplex difficile rumpitur.» Hac de causa religiosi vadunt bini, et Christus binos misit discipulos evangelizare, tum ut socium laborum, tum ut vitae testem habeant. Hinc S. Thomas Aquinas dicere solebat: «Monachum solum esse daemonem solitarium.» Nam, ut ait Seneca, epist. 25: «Omnia nobis mala solitudo persuadet.» Et epist. 11: «Magna pars peccatorum tollitur, si peccaturis testis assistat.» Justinianus imperator, Novel. const. 133, monachos clam testibus vivere, scelus ducit; vult ergo eos «invicem testes esse mutuae honestatis» et castitatis; nam, ut ait Theodorus Studita in suo testamento, § 15: «Unius facilis est calumnia.» Ita Joseph ab hera passus est calumniam stupri, quia solus erat; ita et Susanna calumniam senum subiit, quia sola. Merito ergo S. Augustinus, in Regul. cap. XII, ita sancit: «Quando simul estis in ecclesia, et ubicumque feminae sunt, invicem pudicitiam vestram custodite. Deus enim, qui habitat in vobis, etiam isto modo custodiet vos ex vobis.» Audiant Religiosi soli sententiam D. Thomae Cantiprat., lib. II, cap. XI, § 1, audiant et timeant: «Quam vera, inquit, sit haec sententia: Vae soli! ego novi, qui triginta annis vices Episcopi in diversis provinciis habui, qui in hoc articulo, quo Religiosi soli vadunt in viis, vel soli manent in curiis, horrenda mala, horrenda scandala, horrendaque pericula frequenter audivi, quae nunquam sustinuissent adjuncto socio, vel fecissent.»
Versus 18: Vadam et Revertar ad Fratres Meos
18. VADAM ET REVERTAR AD FRATRES MEOS IN AEGYPTUM, UT VIDEAM SI ADHUC VIVANT. -- Visionem Dei celat socerum suum Moses, modestiae studio, aliamque veram et justam abeundi causam ei objicit, ut urbane ab eo discedendi veniam impetret.
Versus 20: Imposuit Eos Super Asinum
20. IMPOSUIT EOS SUPER ASINUM. -- R. Salomon dicit hunc eumdem esse asinum, cum eo qui ligna Abrahae tulit ad immolandum Isaac, Genes. XXII, 3. Eodem quoque asino vehendum esse Messiam, juxta prophetiam Zachar. cap. IX, vers. 9: Quia hebraice, inquit, hic asinus habet he demonstrativum, quasi illustris sit et celebris; et quia, nisi mirus et inusitatus fuisset, non potuisset ferre matrem cum filiis jam grandioribus. Quis non videat et rideat hanc fabellam? et tamen huic R. Salomoni, quasi suo Pythagorae, credunt per omnia Judaei, hasque fabellas pro certis habent traditionibus. Vide hic justum Dei judicium in Judaeos. «Eo quod charitatem veritatis non receperunt, ideo mittet illis Deus operationem erroris, ut credant mendacio,» inquit S. Paulus, II Thessal. II, 10. Tales enim sunt hae nugae et fabellae, quibus scatet R. Salomon, ut mirum sit Lyranum tantum illi et illis subinde tribuere. Ad argumentum ejus superius, respondi filios hos natos esse sub hoc tempus, ac proinde parvulos fuisse, non autem grandiores.
PORTANS VIRGAM DEI IN MANU SUA. -- Virga haec fuit baculus Mosis pastoralis, quo pascebat et minabat oves Jethro, quae versa fuit, et rursum coram Pharaone vertenda erat in colubrum; per quam Moses fecit omnia portenta et plagas Aegypti: hinc vocatur «virga Dei.» Addunt, vel fingunt Hebraei, hanc virgam fuisse quadrilateram, atque in ea fuisse inscriptum nomen Dei tetragrammaton, sive quadrilaterum, ita ut singulis virgae lateribus una nominis littera esset incisa.
Artapanus apud Eusebium, lib. IX De Praepar. cap. ult., ait hanc Mosis virgam postmodum ab Aegyptiis in veneratione habitam esse, atque in ejus memoriam in templo Isidis baculum poni et coli. Isidem enim putant illi terram esse, quae baculo Mosis percussa tot prodigia produxit.
Versus 21: Vide Ut Omnia Ostenta Facias
21. VIDE UT OMNIA OSTENTA QUAE POSUI IN MANU TUA (id est, in potestate tua; scilicet illa tria portenta, quae hoc capite tibi assignavi, et alia quae deinceps tibi assignabo, vide et cura, ut ea omnia), FACIAS CORAM PHARAONE.
EGO INDURABO, -- quomodo induret Deus, dicam cap. VII, vers. 3.
Versus 22: Filius Meus Primogenitus Israel
22. FILIUS MEUS PRIMOGENITUS ISRAEL, -- filius per adoptionem, non per naturalem generationem, q. d. Ego Deus Israelitas quasi Abrahae, Isaaci et Jacobi posteros, mihi in filios adoptavi, illos mihi in populum elegi, ut mihi serviant, me colant, ego vicissim eis sim pater, protector et provisor.
Nota: primogenitus, id est, dilectus prae ceteris gentibus et electus, habitusque ut primogenitus; ad haec, primus inter populos Dei fide et cultu adunatus, in eaque fide genitus et nutritus: talis enim fuit populus Israel.
Versus 23: Ecce Ego Interficiam Filium Tuum
23. Ecce ego interficiam filium tuum. -- Ultimam tantum ponit comminationem et plagam: quia eousque obduratum mansit cor Pharaonis; per illam autem emollitum fuit, ut dimitteret Hebraeos.
Versus 24: Occurrit Ei Dominus
24. Occurrit ei Dominus, -- angelus, humana forma gerens Dei personam. Unde Septuaginta vertunt, occurrit illi angelus; vide dicta cap. III, vers. 2.
ET VOLEBAT OCCIDERE EUM, -- vel praefocatione, ut vult Tertullianus; vel potius, ut Theodoretus et Diodorus, gladio evaginato mortem intentans, non puero, sive filio Mosis incircumciso (ut vult Tertullianus, lib. Contra Judaeos, cap. III, et S. Augustinus): hic enim infans non peccarat, nec mortem erat meritus: culpa enim omissae circumcisionis non in ipso, sed in parentibus residebat. Mosi ergo mortem hanc intentat angelus; pronomen enim eum designat Mosem, de quo hactenus continuus fuit sermo.
Nugatur R. Salomon angelum hunc apparuisse specie draconis, et hianti ori Mosen absorbuisse usque ad membrum quod circumcidendum erat: id videns Sephora intellexit id Mosi accidisse, eo quod filium non circumcidisset; quocirca illa mox eum circumcidit, statimque draco Mosen revomuit.
Quaeres, cur angelus voluerit Mosen occidere? Respondet primo, S. Augustinus, sermone 86 De Tempore, et Eusebius uterque, scilicet Emissenus et Caesariensis, eo quod secum duceret uxorem, quae Mosi, ejusque missioni impedimento erat futura: quaeque, ait Eusebius, Hebraeis suspectam ejus missionem fecisset; dixissent enim Mosi: Si venis ut nos educas ex Aegypto in Chanaan, cur non reliquisti uxorem et proles, utpote tot remoras, in Madian? Per Madian enim (puta per Sina montem, cui adjacet Madian), nobis eundum est in Chanaan. Sed recte Mosen hic excusat Theodoretus, quod non potuerit relinquere uxorem in Madian, sine gravi soceri sui offensione, et suspicione quod eam vellet repudiare. Verum aliam causam mortis intentatae Mosi suggerit Scriptura.
Secundo, Theodoretus et Diodorus putant Angelum comminatum esse mortem Mosi, ut hoc timore ex animo ejus metum Pharaonis, quasi clavum clavo pelleret, q. d. Tu, o Moses, nimis formidas Pharaonem; etenim me timere magis deberes, quippe qui, ut vides, possum te subito nullo negotio occidere.
Verum dico Angelum voluisse occidere Mosen, eo quod non circumcidisset filium, ut jusserat Deus, Genes. XVII, 12. Ipse enim futurus erat legislator populi; debebat ergo ipse primus legem servare: hanc enim causam intelligens uxor Mosis, statim filium circumcidit, moxque angelus, quasi sibi jam satisfactum esset, Mosen dimisit. Ita Isidorus Pelusiota, Rupertus, Lyranus, Abulensis, Cajetanus.
Quaeres secundo, cur Moses vir sanctus secundum legem filium suum non circumcidit? Respondent Rupertus et Chaldaeus, eo quod Jethro socer et Sephora uxor, utpote Gentiles et Madianitae, non permitterent puerum eo dolore et vulnere affici. Verum obstat quod seniorem filium jam circumciderant: unum enim, puta minorem, tantum circumcidit Sephora, quia nimirum senior jam erat circumcisus; alioqui enim et hunc circumcidi coegisset angelus. Rursum obstat quod Sephora statim ex se, et per se circumcidens infantem, satis indicavit se istius ritus esse peritam, illumque peregisse in seniore filio circumcidendo.
Hinc verius censent Hebraei, Lyranus, Abulensis et Pererius, quod minor hic filius, Eliezer scilicet, recens jam esset natus, cui proinde vel Moses, vel potius mater gravia damna itineris metueret, si eum circumcideret: distulit ergo rem Moses, donec veniret in Aegyptum; hac enim eadem de causa Hebraei peregrinantes in deserto, per 40 annos non sunt circumcisi, ut patet Josue cap. V. Verum angelus mortem minitans Mosi, hunc nimium timorem illi excussit, idque ne Moses legislator futurus, remissior in lege servanda fuisse videretur. Moses enim quasi dux, ceteris perfecto in lege implenda exemplo praeire debebat. Vidit ergo Sephora angelum minitantem mortem Mosi marito, propter puerum incircumcisum, eumque forte digito ostendentem.
Intellexit ergo Sephora Mosen esse in vitae periculo, ob neglectam filii circumcisionem, partim ex eo quod angelus phantasiam ejus regens hanc speciem et causam ei objiceret et suggereret; partim ex eo quod angelus vel vultu, vel digito puerum incircumcisum notaret; partim ex eo quod Moses eam docuerat praeceptum circumcisionis a Deo latum sub interminatione mortis. Addit quarto, Cajetanus, intercessisse sermonem angeli de incircumciso filio, licet eum hic non exprimat Scriptura.
Versus 25: Tulit Sephora Acutissimam Petram
25. TULIT ILLICO SEPHORA ACUTISSIMAM PETRAM. -- Non quod cultro petrino necessario fieri deberet circumcisio, uti sensit S. Augustinus, sed quia consternatae et festinanti matri talis culter primus occurrit; praesertim quia haec circa Arabiam Petraeam, ubi est Sina et Madian, contigerunt, in qua major petrarum quam ferri est copia et usus: unde petras ibi exacuunt instar ferri, ex eisque cultros efficiunt acutissimos: nam alioqui, Genes. XVII, ubi lex de circumcisione fertur, nulla petrae fit mentio: qua de re plura dicam Josue V. Interim vide D. Thomam, III part., Quaest. LXX, art. 3, ad 2.
ET CIRCUMCIDIT PRAEPUTIUM FILII SUI, -- id est filiorum suorum, ait Cajetanus; putat enim utrumque Mosis filium hic a Sephora circumcisum esse. Secundo, Hugo de S. Victore putat unum filium hic tantum esse circumcisum: quia mater, inquit, utpote Gentilis, unum sibi filium, quasi proprium et incircumcisum retinuerat, alterum vero Mosi circumcidendum reliquerat; vel unum tantum filium ducebat secum Moses, alterum vero apud socerum, quasi obsidem amoris et benevolentiae suae, reliquerat. Sed hisce obstat S. Scriptura, quae expresse, vers. 20, ait Mosen revertentem duxisse secum filios suos; hic vero, vers. 25, ait filium, puta alterum tantum e duobus, esse circumcisum.
Hinc ergo apparet solum Eliezer, utpote recens natum, esse circumcisum; seniorem vero Gersam jam ante fuisse circumcisum, uti dixi.
Tetigitque (Sephora, ut patet ex Hebraeo, quasi deprecabunda pro vita mariti Mosis) PEDES EJUS. -- Septuaginta vertunt, procidit ad pedes ejus, scilicet angeli invadentis Mosen, inquit Cajetanus, ut supplici prece eum placaret. Secundo, Chaldaeus vertit, projecit praeputium filii ad pedes angeli, q. d. Si propter incircumcisum puerum irasceris Mosi, en tibi pueri praeputium circumcisum; quare placatus desine persequi virum meum. Tertio, alii, «pedes ejus,» id est pueri, inquiunt, q. d. Pueri pedes mater, vel sanguine fuso, vel ipso praeputio projecto, tetigit vel tinxit.
Verum dico: Sephora «tetigit pedes ejus,» scilicet Mosis; huic enim dixit id quod sequitur: «Sponsus sanguinum tu mihi es.» Tetigit ergo ipsa mariti pedes, eosque aspersit sanguine et praeputio filii coram angelo, ut hoc quasi pretio eum a morte servaret et redimeret, dicens: «Sponsus sanguinum tu mihi es ob circumcisionem,» quasi dicat: Ego te, o marite, certae morti destinatum ab angelo, rursum sanguine filii mei, quem circumcidendo eum effudi, mihi sponsum coemo.
Male ergo Rupertus sic explicat: tetigit pedes ejus, id est importune supplicavit Mosi, ut se domum ad patrem redire permitteret; exterrita enim erat visione angeli. Unde sequitur: «Et dimisit eum.» Verum sic dicendum fuisset: Et dimisit eam, puta Moses Sephoram.
Nota: Tangere pedes inter Judaeos tum amoris, tum reverentiae et adorationis erat signum, praesertim mulierum erga viros. Sic Sunamitis orans Elisaeum pro filio jam mortuo, pedes ejus tangit, IV Reg. IV, 27. Sic Magdalena, aliaeque piae mulieres post resurrectionem tenuerunt Christi pedes, Matth. cap. ult., vers. 9. Sic (ut ex antiquis Conciliis liquet) moris fuit in Ecclesia vetere, ut qui Episcopos salutarent, eorum genua manu tangerent. Hic etiam fuit Gentilium mos; unde illud apud Homerum, Iliad. α, vers. 499: Καί ρα πάροιθ' αὐτοῖο καθέζετο, καὶ λάβε γούνων.
«Genibus primum est affusa Tonantis.» Sic a Plinio, lib. IX, epist. 21, «advolutus genibus» dicitur. Qui vero delicti veniam precabantur, supplices pedibus advolvebantur. Unde Petrus Chrysologus, serm. 93: «Ad pedes, ait, tendat, citam veniam qui requirit.» Salvianus Massiliensis, epist. ad Hypatium et Quietam: «Advolvor vestris, o parentes charissimi, genibus: illa ego vestra Palladia.» Filiique supplices parentum pedibus affusi pedes osculabantur, ait idem Salvianus. Causam hujus ritus naturalem dat Plinius, lib. XI, cap. XLV: «Hominis, inquit, genibus quaedam religio inest, observatione gentium: haec supplices attingunt, ad haec manus tendunt, haec ut aras adorant; forte quia eis inest vitalitas. Antiquis Graecis in supplicando mentum attingere mos erat.»
Secunda causa est, quia genua misericordiae dicata sunt. Servius in illud Aeneid. III: «Dixerat et genua amplexus, genibusque volutans, haerebat;» «Physici, ait, dicunt esse consecratas numinibus singulas corporis partes, ut aurem Memoriae, frontem Genio, dexteram Fidei, genua Misericordiae.» Et Pierius, hierogl. 35: «Genu, ait, misericordiae sedem esse, antiqua omnis superstitio confitetur, uti memoriae auris, irrisionis nasus habetur.» Facientes ergo vota tenebant genua, ut de illorum misericordia, cujus illa sunt sedes, sibi quae poscerent, polliceri significarent. De diis Gentium ait Arnobius, lib. VI: «Ita enim non ridetis haec signa, quorum plantas et genua contingitis, et contrectatis orantes?» Inde mox signandi vota, et incerandi deorum genua. Votum enim quisque suum ceratis inscriptum tabulis, deorum genibus affigebat. Juvenalis, satyr. 10: «Propter quae fas est genua incerare deorum.»
Tertia causa est, quod in genibus posita sit potentia, motus et progressionis virtus, quodque ipsa, roboris et vigoris integri symbolum sint. Nam uti flectere genua, professio est imbecillitatis et indigentiae, ita non flectere, dignitatis et potentiae: unde elephas Aegyptiis symbolum erat regiae potentiae quod genua non flectat, id est alterius ope non egeat, nec habeat necesse alteri supplicare; tangere ergo genua, nihil est aliud quam agnoscere alterius robur atque potentiam, qua ferre opem possit, si velit, et confirmare labantem.
Quartam causam dat Goropius, lib. V Origin. Antuerp.: Olim, inquit, supplices ad genua provolvebantur, ut femur oscularentur, quasi vitam sibi inde quaerere significarent, unde accepissent: semen enim, et consequenter proles et posteritas, e lumbis et femore ortum habent. Sic ergo Sephora tangendo pedes mariti, amorem et reverentiam -- Septuaginta vertunt, et abiit angelus ab eo. Ita S. Augustinus.
ut vitam marito impetraret; pro angeli enim pedibus (quos tangere non audebat) mariti pedes amplexa est.
Sponsus Sanguinum Tu Mihi Es
SPONSUS SANGUINUM TU MIHI ES. -- Mirum cur Septuaginta verterint, stetit sanguis filii mei. Clare Chaldaeus vertit, obtulit, Sephora, praeputium coram eo, angelo, et ait: «Propter sanguinem circumcisionis hujus (scilicet neglectum et non effusum) condemnatus erat ad mortem sponsus meus.»
R. Abraham haec verba refert ad puerum circumcisum, quasi etiam circumciso applaudens mater dixerit: Tu es mihi sponsus sanguinum; tradunt enim Hebraei, moris fuisse Hebraeis matribus, ut filios, cum erant circumcisi, vocarent sponsos suos.
Secundo, Rabanus putat Sephoram haec dixisse ex ira, q. d. Tu, o marite, causa es cur fundere debuerim sanguinem filii mei; unde merito indignor, et te voco sponsum sanguinum.
Tertio, alii sic explicant, quasi dicat: Video te mihi fore sponsum laboriosum et sanguinarium, multoque majora mihi tecum perpetienda esse in Aegypto: dimitte ergo me, ut redeam domum ad parentes; unde putant Sephoram hoc loco cum filiis domum rediisse.
Quarto et optime, quasi diceret: Nisi ego sanguinem filii mei in circumcisione effudissem, tu ab angelo interfectore periisses; te igitur ego mihi denuo sponsum acquisivi et coemi, non dote pecuniaria, sed profusione sanguinis filii mei, ut versu seq. plenius explicabo.
Nota: Nuptiae tam apud Hebraeos quam Romanos, fiebant coemptione: maritus enim pecunia data tum uxori, tum parentibus ejus, ab eis illam sibi uxorem coemebat; vicissim subinde uxor maritum sibi dato pretio coemebat. Sic David centum praeputiis Philistinorum emit a Saule filiam ejus Michol sibi in uxorem, II Regum III, 14. Sic Osee fornicariam sibi in uxorem emit quindecim argenteis, Osee III, 2. Sic olim Saxones et Burgundiones trecentis solidis sibi uxores a parentibus coemebant. Hinc et illud Poetae: «Teque sibi generum Thetis emat omnibus undis. Rex tibi conjugium, et quaesitas sanguine dotes abnegat.» Vide Riberam in Osee III, vers. 2.
Aliqui sic explicant: Tu, o marite, vel sponse, reus eras sanguinis et mortis, erasque occidendus ob omissam filii circumcisionem. Verum dico: sensus est, ob circumcisionem, id est, ob sanguinem filii mei, quem in ejus circumcisione effudi; tu, o Moses, es mihi sponsus sanguinum: quia hoc sanguine, te morti addictum a morte redemi, q. d. Ante circumcisum filium, tu eras mihi sponsus sanguinum, caedis et interfectionis, inquit R. David Kimchi, quia eras occidendus, sanguisque tuus effundendus erat ab angelo: jam vero circumciso filio es mihi sponsus sanguinis circumcisionis, quia, sanguine circumcisionis filii mei, tuam vitam teque mihi sponsum coemi.
Symbolice, Moses junctus alienigenae, est Doctor Christianus deditus humanae philosophiae. Haec gignit proles, id est dogmata vera, sed vanis et falsis commixta; quae nisi circumcidantur, mortem afferunt homini Christiano, v. g. dogmata Philosophorum sunt, Deum esse primum motorem, sed non esse omnipotentem; non posse aliquid facere ex nihilo, sed tantum ex materia sibi coaeterna; non agere libere, sed fato et ex necessitate naturae. Haec omnia circumcidenda sunt per cultrum petrinum, id est per fidem Christi.
Rursum disce hic, non esse satis patrifamilias si ipse sit religiosus et sanctus, sed debere curare, ut et filii et familia tota talis sit. Audi quam recte et pie familiam suam instituerit S. Elzearius, comes Ariani, ex Vita ejus, cap. XVIII: «Primo enim constituit, ut omnes e domo sua quotidie Missam integre audirent. Secundo, ut viverent caste et pure: qui secus facerent, eos domo sua expellebat. Nolebat enim, ut quisquam pane suo vesceretur, quem sciret peccato mortifero implicatum, ne alios inficeret, et ne ejus peccatum fovere videretur. Tertio, ut nobiles et milites, itemque virgines et matronae semel in hebdomade confiterentur, et semel in mense communicarent. Quarto, ut eaedem virgines et matronae mane usque ad prandium precibus et piis exercitiis vacarent: a prandio manuariis operibus sese occuparent. Quinto, ut nemo auderet blasphemare Deum, B. Virginem, aut aliquem Sanctorum, vel jurare temere, vel inhonesta proferre; corrumpunt enim bonos mores colloquia prava: eum qui secus fecisset, in pane et aqua jejunare cogebat. Sexto, ut nemo luderet tesseris aut alio lusu turpi et inhonesto. Septimo, ut omnes pacem, amicitiam et concordiam colerent: si quis alium offendisset, mox cum offenso rediret in gratiam. Octavo, ut quotidie a prandio aut vespere inter illos, ipso praesente, fieret collatio et collocutio de rebus piis et salutiferis.» Lege et Tobiam, cap. IV, ubi ipse filium instruit ad omnem virtutem. Hoc quoque saeculo B. Thomas Morus, Angliae Cancellarius et martyr, ita proles et familiam suam tam in litteris, quam in virtute et pietate Christiana instituit, ut de ea scribat Erasmus: «Domus Mori schola est et gymnasium Christianae religionis.» Testis est D. Stapletonius in Vita Mori.
Allegorice, hoc dicat Christo verus Christianus, praesertim Religiosus: «Sponsus sanguinum tu mihi es, o Christe,» tum quia tuo sanguine animam meam tibi coemisti et desponsasti. Unde S. Agnes dicebat tyranno: «Sanguis Christi sponsi mei tinxit genas meas;» tum quia a me vicissim, ut sim sponsa te digna, exigis sanguinem meum, imo carnem et vitam meam, dum doces iis qui te sequi, tibique placere volunt, circumcidendas et mortificandas esse concupiscentias carnis et sanguinis, dum ais: Nemo potest meus esse discipulus, nisi qui abnegat semetipsum, et tollit crucem suam, nisi qui odit et perdit animam suam in hoc mundo, nisi qui carnem suam crucifigit cum vitiis et concupiscentiis, nisi qui diabolo, carni et mundo resistit usque ad sanguinem, usque ad mortem et martyrium: atque haec est «circumcisio cordis in spiritu, non littera,» non Judaica, sed Christiana, non exterior, sed interior, «cujus laus non ex hominibus, sed ex Deo est,» Rom. II, 29. Martyri ergo Christus est sponsus sanguinum. Unde S. Cyprianus De Laude martyrii: «Sanguini, inquit, nostro patet coelum, ingreditur miles vulneribus suis gaudens.» Idem lib. II, epist. 4: «Vos, ait, de vinea Domini racemi pingues, et jam maturis fructibus botri, pressurae saecularis infestatione calcati, torcular nostrum sentitis: vini vice sanguinem funditis; ad passionis tolerantiam fortes, martyrii poculum libenter hauritis.»
Denique non suffecit Mosi unum circumcidere filium seniorem, nisi et secundum circumcideret: ita Praelato, et cuivis Christiano non sufficit circumcidere intellectum ab errore, nisi et affectum circumcidat a cupiditate. Ita Pererius.
Versus 26: Et Dimisit Eum
26. Et dimisit eum. -- Puta Sephora Mosen reliquit rediitque in patriam, ait Lyranus. Verum obstat Hebraeum ירף iireph, quod non significat remittere in alium locum, sed quiescere, cessare, dimittere in pace, non vexare alium.
Tertio, alii, «dimisit eum,» scilicet Mosen morbus, quo eum percusserat angelus.
Quarto et genuine, «dimisit eum,» scilicet angelus Mosen, nec amplius ei mortem intentavit, cum vidit filium ejus jam esse circumcisum; unde illi, ac consequenter angelo, quem hac ratione placare, et marito conciliare volebat, exhibuit, ejusque misericordiam et potentiam imploravit.
Sic Sidonius Apollinaris, lib. I, epist. 5: «Apostolorum, ait, liminibus affusus;»
Versus 27: In Montem Dei
27. IN MONTEM DEI, -- in montem Sina. Videtur Moses, cum comitatus jam fratre suo Aarone, plane se accingeret ad suam legationem tam arduam obeundam, remisisse in Madian uxorem cum filiis, ut liberior esset et expeditior: nam Sephoram a Mose recessisse ad suos, patet ex eo, quod illa postmodum ad Mosen ex Aegypto cum Hebraeis egressum, in Sina redierit, ut dicitur cap. XVIII, 2.
Versus 30: Locutusque Est Aaron
30. LOCUTUSQUE EST AARON. -- Ecce Aaron hic est os et interpres Mosis, uti praedixerat Deus vers. 16.
ET FECIT SIGNA CORAM POPULO. -- «Fecit,» non Aaron, sed Moses qui immediate praecessit: ita enim partita erant a Deo munia Mosis et Aaronis, ut Moses suo imperio mandaret et faceret signa, Aaron mandata Mosis et Dei eloqueretur, tanquam dux verbi.
Signa, -- tria illa, de quibus initio capitis.
Versus 31: Visitasset
31. VISITASSET, -- respexisset ad eos liberandum et educendum ex Aegypto; hoc enim posterius verbum explicatio est prioris.