Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Pergit sancire leges judiciales de furto, vers. 1; de deposito, vers. 7; de commodato, vers. 14; de fornicatione, vers. 15; de maleficiis, vers. 18; de charitate erga peregrinos, viduas et pupillos, vers. 21: de usura et pignore, vers. 25; de decimis et primitiis, vers. 29.
Textus Vulgatae: Exodus 22:1-31
1. Si quis furatus fuerit bovem, aut ovem, et occiderit vel vendiderit, quinque boves pro uno bove restituet, et quatuor oves pro una ove. 2. Si effringens fur domum sive suffodiens fuerit inventus, et accepto vulnere mortuus fuerit, percussor non erit reus sanguinis. 3. Quod si orto sole hoc fecerit, homicidium perpetravit, et ipse morietur. Si non habuerit quod pro furto reddat, ipse venundabitur. 4. Si inventum fuerit apud eum quod furatus est, vivens, sive bos, sive asinus, sive ovis: duplum restituet. 5. Si laeserit quispiam agrum vel vineam, et dimiserit jumentum suum ut depascatur aliena, quidquid optimum habuerit in agro suo, vel in vinea, pro damni aestimatione restituet. 6. Si egressus ignis invenerit spinas, et comprehenderit acervos frugum, sive stantes segetes in agris, reddet damnum qui ignem succenderit. 7. Si quis commendaverit amico pecuniam, aut vas in custodiam, et ab eo, qui susceperat, furto ablata fuerint, si invenitur fur, duplum reddet: 8. si latet fur, dominus domus applicabitur ad deos, et jurabit quod non extenderit manum in rem proximi sui, 9. ad perpetrandam fraudem, tam in bove, quam in asino, et ove ac vestimento, et quidquid damnum inferre potest: ad deos utriusque causa perveniet; et si illi judicaverint, duplum restituet proximo suo. 10. Si quis commendaverit proximo suo asinum, bovem, ovem, et omne jumentum ad custodiam, et mortuum fuerit, aut debilitatum vel captum ab hostibus, nullusque hoc viderit: 11. jusjurandum erit in medio, quod non extenderit manum ad rem proximi sui; suscipietque dominus juramentum, et ille reddere non cogetur. 12. Quod si furto ablatum fuerit, restituet damnum domino. 13. Si comestum a bestia, deferat ad eum quod occisum est, et non restituet. 14. Qui a proximo suo quidquam horum mutuo postulaverit, et debilitatum aut mortuum fuerit domino non praesente, reddere compelletur. 15. Quod si imprasentiarum dominus fuerit, non restituet, maxime si conductum venerat pro mercede operis sui. 16. Si seduxerit quis virginem necdum desponsatam, dormieritque cum ea, dotabit eam, et habebit eam uxorem. 17. Si pater virginis dare noluerit, reddet pecuniam juxta modum dotis, quam virgines accipere consueverunt. 18. Maleficos non patieris vivere. 19. Qui coierit cum jumento, morte moriatur. 20. Qui immolat diis, occidetur, praeterquam Domino soli. 21. Advenam non contristabis, neque affliges eum: advenae enim et ipsi fuistis in terra Aegypti. 22. Viduae et pupillo non nocebitis. 23. Si laeseritis eos, vociferabuntur ad me, et ego audiam clamorem eorum; 24. et indignabitur furor meus, percutiamque vos gladio, et erunt uxores vestrae viduae, et filii vestri pupilli. 25. Si pecuniam mutuam dederis populo meo pauperi qui habitat tecum, non urgebis eum quasi exactor, nec usuris opprimes. 26. Si pignus a proximo tuo acceperis vestimentum, ante solis occasum reddes ei. 27. Ipsum enim est solum, quo operitur, indumentum carnis ejus, nec habet aliud in quo dormiat: si clamaverit ad me, exaudiam eum, quia misericors sum. 28. Diis non detrahes, et principi populi tui non maledices. 29. Decimas tuas et primitias tuas non tardabis reddere: primogenitum filiorum tuorum dabis mihi. 30. De bobus quoque, et ovibus similiter facies: septem diebus sit cum matre sua, die octava reddes illum mihi. 31. Viri sancti eritis mihi: carnem, quae a bestiis fuerit praegustata, non comedetis, sed projicietis canibus.
Versus 1: Si quis furatus fuerit bovem aut ovem, et occiderit vel vendiderit, quinque boves pro uno bove restituet, et quatuor oves pro una ove
Quaeres: Cur fur bovis quinque boves, fur autem ovis non quinque, sed quatuor tantum oves restituere jubetur? Respondet Theodoretus, quia majus furtum majori poena et mulcta plectendum est; majus autem est furtum bovis quam ovis, quia bos majoris est pretii, quam sit ovis. Cui adde, furem bovis juste adigi ad quintum bovem reddendum, ut per illum sarciat damnum, quod bovis dominus ob ejus furtum passus est in agricultura; ad hanc enim non servit ovis, sicuti servit bos et equus. Huc allusit Strabo in Glossa, et ex eo S. Thomas, I II, Quaest. CV, art. 2, ad 9: Jubet Deus, inquit, ut fur quinque boves pro uno reddat, quia bos quinque habet utilitates: nam primo, immolatur; secundo, pascit sua carne; tertio, arat; quarto, dat lac; quinto, dat corium. Ovis vero quatuor tantum affert commoda: nam primo, immolatur; secundo, pascit sua carne; tertio, dat lac; quarto, dat lanam. Haec congruentia est, non causa.
Mystice, bos doctorem plebis, ovis auditorem et discipulum significat: hinc qui aufert aut pervertit doctorem, gravius plectitur, quam qui auditorem. Vide Rabanum.
Versus 3: Quod si orto sole hoc fecerit, homicidium perpetravit, et ipse morietur
Nota: Hic sancit Deus ut is, qui diurnum furem occidit, reus sit mortis; qui vero nocturnum occidit, minime: hunc ergo licebat occidere, non illum. Ratio disparitatis est, quia nocturni furis incerta est vis et intentio; nescitur enim an ad furandum tantum, an vero etiam ad occidendum veniat. Rursum, quia noctu fur agnosci non potest, ut dominus rem suam ab eo ablatam judicio repetere possit. Tertio, quia fur nocturnus non potest tam secure repelli aut apprehendi, quam diurnus; de die enim paterfamilias auxilia domestica et vicinorum ad manum habet, eaque statim advocare potest. Eadem distinctio furis diurni et nocturni, quoad ejus occisionem, habetur in jure canonico, Extrav. de Homicidiis, cap. Si perfodiens, ex S. Augustino, quae ex hac Dei sanctione derivata est.
Intellige haec, si fur tantum agat furem; si enim ulterius gladio aut armis furtum tueretur, aeque occidi poterat diurnus fur ac nocturnus. Ita Augustinus, Quaest. LXXXIV, quod etiam sanxit lex civilis, uti videre est leg. Furem, ff. ad legem Corneliam, De sicariis.
ET IPSE MORIETUR, - scilicet qui furem diurnum occidit; hebraice est, sanguines ei reddendo reddet, q. d. Sanguinem suum dabit pro fuso a se sanguine furis; caeso enim (ob injuriam per caedem illi factam) quodam modo sanguis caesoris debetur. Chaldaeus haec ad furem refert, vertitque, solvens solvet fur, id est furtum suum restituet. Verum melius Noster et Septuaginta haec referunt non ad furem, sed ad furis percussorem.
SI NON HABUERIT (scilicet fur) QUOD PRO FURTO REDDAT, IPSE VENUNDABITUR. - Hebraei enim suppositum (quale hic est to fur) saepe subticent, et ex antedictis quasi notum intelligendum relinquunt.
Versus 4: Si inventum fuerit apud eum quod furatus est, vivens, sive bos, sive asinus, sive ovis, duplum restituet
Nota to vivens et apud eum. Nam, si bovem vel ovem occidisset aut vendidisset, pro uno bove non duos, sed quinque, pro una ove quatuor restituere debebat, uti dictum est, vers. 1. Sin autem vivens animal apud furem reperiebatur, tunc fur pro uno duo tantum restituere debebat. Ratio disparitatis erat, quia in priori casu major erat culpa et injuria, tum quia in eo fur animal non tantum furatus erat, sed et illud occiderat aut vendiderat; tum quia nulla apud eum erat restitutionis spes: quorum utrumque secus erat apud furem, qui animal furto ablatum vivens adhuc detinebat; facile enim multisque modis illud domino restitui, et ad eum redire poterat. Jam vero apud Christianos, utpote quibus majus est crimen furari, ad coercendam furandi licentiam, atque ad necessariam reipublicae pacem, fures, etiamsi rem furatam viventem aut integram servent, juste suspendio plectuntur.
Alexander Severus imperator adeo vindex furti fuit, ut, si quem talium videret, paratum haberet digitum, quo ei oculum erueret: imo, quemdam ex honoratis in furto deprehensum mox ex lege crucifigi jusserit. Idem per praeconem edixit: «Nemo salutet principem, qui se furem esse noscit.» Idem furti suspicione infames nec intueri sustinebat: adeo ut, cum Septimus Arabinus, qui famosus crimine furtorum sub Heliogabalo fuerat liberatus, inter senatores principem salutatum venisset, exclamarit: «O numina, o Jupiter, o dii immortales! Arabinus non solum vivit, sed etiam in senatum venit. Fortassis de me sperat? tam fatuum, tam stultum me esse judicat?» testis est Lampridius in ejus Vita. Diogenes apud Laertium, lib. VI, videns duci furem qui phialam ex aerario sustulerat, dixit: «Magni fures parvum ducunt.» Utinam hoc non possit vere dici in magistratus aliquos Christianos, a quibus interdum ad laqueum adigitur, qui decem drachmas sustulit, ipsi impune magnis furtis, vel peculatu potius ditescunt!
Nota quod dicitur, «sive bos, sive ovis:» sub his enim a paritate rationis omnia pecora et pecudes, omniaque animalia, tam magna quam parva, intelligenda sunt, inquit Cajetanus.
Versus 5: Si laeserit quispiam agrum vel vineam
SI LAESERIT QUISPIAM AGRUM VEL VINEAM, ET DIMISERIT (id est, ita ut dimiserit, sive dimittendo, ut patet ex Hebraeo) JUMENTUM SUUM, UT DEPASCATUR ALIENA, QUIDQUID OPTIMUM HABUERIT IN AGRO SUO, AUT VINEA, RESTITUET.
Versus 6: Si egressus ignis invenerit spinas
Nota to spinas. Ita enim legendum est, non spicas, ut patet ex Hebraeo, Chaldaeo, Septuaginta et Romano. Jubet enim haec lex, ut, si quis negligentia sua igni a se excitato male advigilarit, nec caverit ne proserperet, itaque factum sit ut ignis spinas quae segetem sepiebant, atque exinde ipsam segetem corripuerit, teneatur de damno; par judicium erat, si ignis corripuisset linum, aut cannabem, vel arbores, etc.
Versus 8: Si latet fur
SI LATET FUR (qui furatus est commendatum, id est depositum), DOMINUS DOMUS (in qua depositum fuit furto sublatum) APPLICABITUR AD DEOS (ad judices), ET JURABIT, QUOD NON EXTENDERIT MANUM IN REM PROXIMI SUI, - q. d. Si fur aliquis depositum surripuerit, depositarius apud quem res deposita, et cui commendata erat, vocatus in jus veniet ad judices, et juramento purgabit se, probabitque suam a furto innocentiam.
Versus 9: Quidquid damnum inferre potest
Hebr. est, super omni re perdita quam dixerit, quia ipsa est, scilicet quam ego per depositarium perdidi, quasi dicat: Super omni culpa quam depositario imponit.
AD DEOS (id est judices) UTRIUSQUE (tam deponentis qui rem suam perdidit, quam depositarii apud quem fuit res furto sublata) CAUSA PERVENIET, ET SI ILLI JUDICAVERINT, DUPLUM RESTITUET PROXIMO SUO. - Hebr. est, is quem judices damnaverint, duplum restituet proximo suo, quod Cajetanus et alii nonnulli intelligunt de alterutro, quasi dicat: Alteruter, puta vel depositarius qui est reus, vel deponens qui est accusator, si condemnetur, debet luere duplum: depositarius quidem, quia maligne et fraudulenter rem depositam custodivit, imo eam vel furatus est, vel cum fure divisit; deponens vero (si is condemnetur), quia calumniam furti et infidelitatis falso irrogavit depositario, cum is esset innocens.
Verum noster Interpres melius de solo depositario, qui reus agitur, hunc locum explicat, q. d. Depositarius qui a judicibus fuerit furti, vel collusionis cum fure condemnatus, solvet duplum ejus quod sua culpa perditum, et furto sublatum est. Agitur enim hic de depositario qui reus est: ejus enim est restituere rem depositam, uti hic dicitur; de deponente vero hic non agitur: illi enim si accusator sit, falsoque depositarium calumnietur, eamdem ex lege talionis subeundam esse poenam, non hic, sed Deut. cap. XIX, vers. 19, sancitur.
Triplex ergo hic circa depositum est casus, et lex. Primo, si depositarius per fraudem rem depositam interverterit, reddet duplum, uti decernitur vers. 9. Secundo, si non admiserit fraudem, sed per ejus negligentiam res deposita sublata sit furto, reddet simplum, puta rem ipsam, aut pretium rei restituet, uti decernitur hoc vers. 12. Tertio, si sine ejus scitu et negligentia, res secreto furtim sublata sit, censebitur innocens, nihilque restituet, uti decernitur vers. 10 et 11.
Versus 10: Nullusque hoc viderit
NULLUSQUE HOC VIDERIT, - qui cavere posset, nullus etiam qui testis esse posset, q. d. Si testibus suam innocentiam probare non possit, purget se juramento, finisque controversiae sit juramentum per sanctissimum Dei nomen; hebraice enim additur nomen Dei tetragrammaton.
Versus 11: Suscipietque dominus juramentum
Suscipietque dominus (herus vel possessor, ut habent Hebraea, ovis, vel animalis perditi) JURAMENTUM.
Versus 12: Quod si furto ablatum fuerit
QUOD SI FURTO ABLATUM FUERIT, RESTITUET DAMNUM DOMINO. - Si nimirum ejus, puta depositarii, culpa aut negligentia, res furto ablata sit. Unde hebr. additur, si de cum ipso, id est, si ipso sciente vel vidente, vel cum ipse facile scire aut videre et cavere posset (sic enim accipitur to cum ipso, vers. 15, uti omnes ibidem vertunt et explicant), res furto ablata sit, tunc rem furto sublatam restituere tenebitur: opponitur hic versus praecedenti, in quo addebatur, «nullusque hoc viderit»: loquebatur enim de eo, cui sine culpa res ablata erat; is enim erat insons.
Versus 13: Si comestum a bestia
Hebraice haec est sententia: «Si rapiendo raptum, aut rapiendo laniatum sit, adducet ipsissimum testem, videlicet id quod laniatum est, et non restituet.» Ita Chaldaea, et consentiunt Septuaginta. Unde Noster brevissime et optime vertit.
Versus 15: Quod si imprasentiarum dominus fuerit
QUOD SI IMPRASENTIARUM DOMINUS FUERIT, NON RESTITUET, - quia domino animalis praesente, minuitur cura et vigilantia commodatarii (de eo enim hic est sermo) qui animal mutuo, id est, ut juridice et distincte loquar, commodato accepit ad usum, quia dominus praesens suae rei curam habere debet: si ergo ipse perire eam sinat, id ei imputetur. Quod si ipse omni sua cura et conatu non possit rem servare, sed ipsa casu pereat, hujusce casus ipse sit testis, videatque commodatarium esse innocentem. Sin denique commodatarii culpa, quam ipse impedire non valeat, res pereat, judices dijudicent an, et quantum restituere teneatur; hoc enim aequitas et justitia postulant.
MAXIME SI CONDUCTUM VENERAT PRO MERCEDE OPERIS SUI. - Hebr. est, si mercenarium, id est conductum fuerit, veniens pro mercede sua, id est, si commodatarius, vel potius conductor non gratis acceperit animal, sed ejus usum mercede conduxerit, et moriatur animal praesente domino, ad nihil tenebitur. Sin gratis erat animal commodatum in favorem commodatarii, fieri poterat ut is teneretur ad restitutionem; levior enim culpa obligasset commodatarium, saltem ad partem aliquam rei pereuntis praestandam, quae non obligasset conductorem, qui non suo solius, sed alterius etiam, puta locantis, commodo contractum talem iniit, quemadmodum et jam leges civiles graviorem in conductore, quam in commodatario culpam requirunt, ut is ad restitutionem teneatur; in illo enim levem, in hoc tantum levissimam culpam requirunt. Quanquam jus hoc nostrum veteri illi non respondeat per omnia; sunt enim hic multa mere positiva illius temporis, ut quod hic passim ingeritur de praesentia domini, cum res perit; illa enim nunc est impertinens, nec quidquam juvat commodatarium aut conductorem.
Tropologiam superiori similem vide apud Rabanum.
Versus 16: Si seduxerit quis virginem
Dices: Deut. cap. XXII, vers. 29, qui vitiavit virginem ad 50 siclos, id est, florenos, praecise damnatur; ergo aequalis omnibus dos erat danda. Respondeo: Deuteron. de alio casu loquitur, nimirum si injuria et vis illata esset puellae, ac per consequens patri ejus; tunc enim ob injuriam parenti illatam, 50 siclos non puellae, sed parenti pendere debebat stuprator, atque insuper tenebatur vitiatam ducere, eamque retinere sine ulla repudii spe, uti ibi dicitur. Ita Abulensis. Ibi ergo de stupro et vi, hic de simplici fornicatione agitur.
Versus 17: Reddet pecuniam juxta modum dotis, quam virgines accipere consueverunt
REDDET PECUNIAM JUXTA MODUM DOTIS, QUAM VIRGINES ACCIPERE CONSUEVERUNT, - q. d. Dabit virgini quam vitiavit, tantam dotem, quantam ipsa a patre juxta suam conditionem accepisset; ditioribus enim major dos erat assignanda, quam pauperibus.
Versus 18: Maleficos non patieris vivere
Hebr. maleficam non vivificabis, id est vivere non sines, vel in vita non conservabis, sed vitam ei adimes; sexus enim femineus magis maleficiis sive veneficiis est obnoxius, quam virilis; a pari tamen per maleficam intellige et maleficum.
Versus 25: Si pecuniam mutuam dederis populo meo
Hebr. non eris ei ut exactor, vel faenerator, et non pones super eum morsum, id est usuram: Hebraei enim usuram vocant נשך nesech, id est morsum, quia usura magis quam canis mordet et rodit pauperes.
Versus 26: Si pignus a proximo tuo acceperis vestimentum
Pro vestimentum hebr. est operimentum; maxime enim videtur loqui lex de cooperculis nocturnis, sive vestes eae sint, sive stragula. Est haec lex non justitiae, sed charitatis et misericordiae, jubetque ut creditores pauperum debitorum misereantur, et vesperi pignus ab eis acceptum reddant, ut eo noctu uti, seque cooperire possint, mane, si libeat, illud pro pignore relaturi. Ita Cajetanus.
Tropologice S. Gregorius lib. XVI Moral. cap. 11: Pignus, ait, ante solis occasum reddere jubemur, quia priusquam in nobis per dolorem cordis sol justitiae occidat, debemus ei confessionem veniae reddere, a quo confessionem accepimus culpae.
Versus 28: Diis non detrahes
Hebr. Elohim, id est judices, non vilipendes, aut viles tuis verbis reddes. Ita Chaldaeus. Ita Eccle. cap. X, vers. 20: «In cogitatione, ait, tua regi ne detrahas, et in secreto cubiculi tui ne maledixeris diviti,» quia magnatibus nihil est occultum, «quia, inquit, et aves coeli portabunt vocem tuam, et qui habet pennas annuntiabit sententiam,» q. d. Fama perferet tua maledicta ad ejus aures; facile enim haec emanant. Nam, ut ait Juvenalis, Satyra 9: «Secretum divitis ullum esse putas? Servi ut taceant jumenta loquentur, et canis, et postes, et marmora.»
«Multae, inquit Xenophon, lib. VIII Paediae Cyri, principis sunt aures, multi oculi; et ubique dicere metuunt ea quae principi non expediunt, quasi ipse audiret; et metuunt facere ei non conducentia, quasi ipse adesset.»
Et Vegetius, lib. II, cap. 5: «Imperatori, ait, cum Augusti nomen accipit, tanquam praesenti et corporali Deo fidelis est praestanda devotio, et impendendus pervigil famulatus; Deo enim vel privatus, vel militans servit, cum fideliter eum diligit, qui Deo regnat auctore.»
Versus 29: Decimas tuas et primitias tuas non tardabis reddere
Clare expressit Interpres, quod hebr. generatim et confuse dicitur, ne tardes offerre plenitudinem tuam et lacrymam tuam, id est, spicas tuas plenas, et vinum tuum, omneque liquidum, quod pressum lacrymam, id est liquorem distillat; hoc est, ut Chaldaeus, Septuaginta et Noster vertunt, offeres decimas et primitias tuas; non enim jubet Deus offerri omnes fruges, sed tantum earum decimas et primitias, uti alibi textus Hebraeus exprimit; idque hac de causa, ait Philo, lib. De Sacerdotum honoribus, ut, dum Hebraei assuescunt semper alimenti sui partem Deo decidere, nunquam in ejus oblivionem veniant, sed recordentur haec sibi a Deo donata esse, utque hoc testentur, dent, imo reddant Deo frugum ejus decimas et primitias.
Versus 30: Septem diebus sit cum matre sua; die octava reddes illum mihi
Jubet hic Deus primogenita boum et ovium sibi offerri, octavo die a nativitate eorum, non ante; quia ante octavam diem foetus nimis est tener, et quasi immaturus ac imperfectus, nec satis plene formatus. Ita D. Thomas.
Anagogice, septem diebus manemus in hac vita cum matre Ecclesia, sed in octava die resurrectionis sistemur Domino, remunerationem bonorum ab eo accepturi. Ita Rabanus.
Versus 31: Viri sancti eritis mihi
VIRI SANCTI ERITIS MIHI, - tum animo, tum corpore, sancte videlicet servando praecepta mea, et cavendo ab omni inquinamento, etiam carnis a bestiis devoratae, uti sequitur.
CARNEM QUAE A BESTIIS FUERIT PRAEGUSTATA, NON COMEDETIS. - Jubet hoc Deus primo, ut Hebraeos decentiam et sanctitatem quamdam externam et corporalem doceat. Secundo, ut illos vitam ex ratione degere doceat, quaeque nihil feritatis aut barbariei prae se ferat, ait Theodoretus. Tertio, ut illos a caede et furto longius arceat, eorumque aversionem et horrorem eis ingerat. Ita Cajetanus.
Tropologice, carnem a bestiis praegustatam edere non licet, id est conversationem et doctrinam animalem, haeretico vel diabolico opere lanialem, Christiano imitari non licet. Ita Rabanus.
Rursum, homo captus a diabolo, vel hominibus qui ferinis sunt moribus, et a cultu pietatis extranei, comedendus non est, id est, non est imitandus, sed arguendus. Ita Radulphus in cap. III Levit., et Rabanus.
Unde S. Ambrosius, serm. 12, citans et mystice explicans hanc legem: «Tetrior, ait, bestia est, quisquis sumit quod bestiae superavit. Dic igitur mihi, tu Christiane, cur praedam relictam a praedonibus praesumpsisti? etc. Aiunt plerique lupos leonum subsequi solere vestigia, scilicet ut rabiem suam rapina satient aliena, et, quod leonum saturitati remanet, id luporum rapacitate consumatur, sic ut isti avaritiae lupi praedonum vestigia subsecuti sunt; ut quod illorum rapacitati superavit, horum cederet feritati.»