Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Praescribitur ritus servandus in festo כפורים Kippurim, id est Expiationis. Expiationis hujus ritus et ordo (qui hoc capite satis est intricatus) erat hic: Primo, decima die mensis septimi, Pontifex veniebat ad sanctuarium adducens suum vitulum pro peccato, et arietem in holocaustum. Secundo, lotis manibus et pedibus induebat vestes minorum sacerdotum, ac praesentabat vitulum et arietem Domino ad ostium tabernaculi. Tertio, aliqui e senioribus populi, nomine totius populi offerebant duos hircos pro peccato, et unum arietem in holocaustum. Quarto, Pontifex mittebat sortem super hircos uter offerretur, et uter esset emissarius. Quinto, sorte facta jugulabat Pontifex vitulum suum pro peccato oblatum et hircum populi in quem ceciderat sors, ut esset victima pro peccato. Sexto, hujus vituli et hirci sanguinem commixtum accipiebat, et ingrediens cum thuribulo thurificando Sanctum sanctorum, aspergebat sanguinem septies contra propitiatorium, orabatque pro peccatis tam suis, quam populi; interim carnes, et pelles ac fimus tam vituli, quam hirci ab alio quopiam elata extra castra ibidem comburebantur. Septimo, e Sancto sanctorum regrediebatur in Sanctum, illudque expiabat tingendo eodem sanguine cornua altaris thymiamatis, et orando pro se et populo. Octavo, ex Sancto rediens ad atrium, sive ad ostium tabernaculi, caprum emissarium offerebat Domino, confitendo et capiti capri imprecando omnia peccata Israelitarum; mox caprum per certum hominem in desertum emittebat. Nono, deponebat vestes, lavabat corpus, induebat vestes pontificales, itaque immolabat arietem suum, et arietem populi in holocaustum Domino: sicque complebat caeremonias festi Expiationis.
Textus Vulgatae: Leviticus 16:1-34
1. Locutusque est Dominus ad Moysen post mortem duorum filiorum Aaron, quando offerentes ignem alienum interfecti sunt; 2. et praecepit ei, dicens: Loquere ad Aaron fratrem tuum, ne omni tempore ingrediatur Sanctuarium, quod est intra velum coram propitiatorio quo tegitur arca, ut non moriatur (quia in nube apparebo super oraculum) 3. nisi haec ante fecerit. Vitulum pro peccato offeret et arietem in holocaustum. 4. Tunica linea vestietur, feminalibus lineis verenda celabit: accingetur zona linea, cidarim lineam imponet capiti: haec enim vestimenta sunt sancta; quibus cunctis, cum lotus fuerit, induetur. 5. Suscipietque ab universa multitudine filiorum Israel duos hircos pro peccato, et unum arietem in holocaustum. 6. Cumque obtulerit vitulum, et oraverit pro se et pro domo sua, 7. duos hircos stare faciet coram Domino in ostio tabernaculi testimonii; 8. mittensque super utrumque sortem, unam Domino, et alteram capro emissario, 9. cujus exierit sors Domino, offeret illum pro peccato; 10. cujus autem in caprum emissarium, statuet eum vivum coram Domino, ut fundat preces super eo, et emittat eum in solitudinem. 11. His rite celebratis, offeret vitulum, et rogans pro se et pro domo sua, immolabit eum; 12. assumptoque thuribulo, quod de prunis altaris impleverit, et hauriens manu compositum thymiama in incensum, ultra velum intrabit in Sancta; 13. ut positis super ignem aromatibus, nebula eorum et vapor operiat oraculum, quod est supra testimonium, et non moriatur. 14. Tollet quoque de sanguine vituli, et asperget digito septies contra propitiatorium ad Orientem. 15. Cumque mactaverit hircum pro peccato populi, inferet sanguinem ejus intra velum, sicut praeceptum est de sanguine vituli, ut aspergat e regione oraculi, 16. et expiet Sanctuarium ab immunditiis filiorum Israel, et a praevaricationibus eorum, cunctisque peccatis. Juxta hunc ritum faciet tabernaculo testimonii, quod fixum est inter eos in medio sordium habitationis eorum. 17. Nullus hominum sit in tabernaculo, quando pontifex Sanctuarium ingreditur, ut roget pro se, et pro domo sua, et pro universo coetu Israel, donec egrediatur. 18. Cum autem exierit ad altare quod coram Domino est, oret pro se, et sumptum sanguinem vituli atque hirci fundat super cornua ejus per gyrum; 19. aspergensque digito septies, expiet, et sanctificet illud ab immunditiis filiorum Israel. 20. Postquam emundaverit Sanctuarium, et tabernaculum, et altare, tunc offerat hircum viventem; 21. et posita utraque manu super caput ejus, confiteatur omnes iniquitates filiorum Israel, et universa delicta atque peccata eorum: quae imprecans capiti ejus, emittet illum per hominem paratum, in desertum. 22. Cumque portaverit hircus omnes iniquitates eorum in terram solitariam, et dimissus fuerit in deserto, 23. revertetur Aaron in tabernaculum testimonii, et depositis vestibus, quibus prius indutus erat cum intraret Sanctuarium, relictisque ibi, 24. lavabit carnem suam in loco sancto, indueturque vestibus suis. Et postquam egressus obtulerit holocaustum suum ac plebis, rogabit tam pro se quam pro populo; 25. et adipem, qui oblatus est pro peccatis, adolebit super altare. 26. Ille vero, qui dimiserit caprum emissarium, lavabit vestimenta sua et corpus aqua, et sic ingredietur in castra. 27. Vitulum autem et hircum, qui pro peccato fuerant immolati, et quorum sanguis illatus est in Sanctuarium ut expiatio compleretur, asportabunt foras castra, et comburent igni tam pelles quam carnes eorum ac fimum; 28. et quicumque combusserit ea, lavabit vestimenta sua et carnem aqua, et sic ingredietur in castra. 29. Eritque vobis hoc legitimum sempiternum: Mense septimo, decima die mensis affligetis animas vestras, nullumque opus facietis, sive indigena, sive advena qui peregrinatur inter vos. 30. In hac die expiatio erit vestri, atque mundatio ab omnibus peccatis vestris: coram Domino mundabimini; 31. sabbatum enim requietionis est, et affligetis animas vestras religione perpetua. 32. Expiabit autem sacerdos, qui unctus fuerit, et cujus manus initiatae sunt ut sacerdotio fungatur pro patre suo: indueturque stola linea et vestibus sanctis, 33. et expiabit Sanctuarium et tabernaculum testimonii atque altare, sacerdotes quoque et universum populum. 34. Eritque vobis hoc legitimum sempiternum, ut oretis pro filiis Israel, et pro cunctis peccatis eorum semel in anno. Fecit igitur sicut praeceperat Dominus Moysi.
Versus 1: Post mortem duorum filiorum Aaron
1. LOCUTUS EST DOMINUS AD MOYSEN, POST MORTEM DUORUM FILIORUM AARON, q. d. Mox a morte et strage sacerdotum novellorum, haec de festo Expiationis sanxit Deus, ut hoc exemplo et vindicta cautiores deinceps redderet sacerdotes in exequendo officio suo, et lege quam hic statuit.
Quaeres, quando et cur institutum sit hoc festum Expiationis?
Hebraei, quos sequitur Lyranus et S. Thomas, I II, Quaest. CII, art. 4, ad 10, et Ribera, lib. V De Templo, cap. XI, putant hoc festum institutum esse in memoriam remissionis idololatriae, qua Judaei vitulum aureum conflarant, Exod. XXXII, 4, ideoque celebrari decima die septembris, eo quod illo die Moses descenderit de Sina, ferens secundas legis tabulas, et denuntians populo peccati remissionem, Deumque eis jam esse placatum: putant enim ipsi Mosen ter fuisse in monte per 40 dies, ita ut universim ibi cum Deo fuerit 120 dies, haeseritque in monte usque ad decimum diem mensis septimi; nam Moses ascendit in montem septima die mensis tertii, uti dixi Exod. XXIV, 12, et Exod. XXXII, 19: inde numera 120 dies, pervenies ad decimum diem mensis septimi.
Verum haec sententia falso nititur fundamento: nam primo, Mosen non ter, sed bis tantum fuisse in monte per 40 dies, scilicet semel ante primas tabulas, et secundo ante secundas, ostendi Exod. XXXIV, 28. Idem magis patebit Deuter. IX, 25. Secundo, quia diu post descensum Mosis de monte, ac promulgatam peccati veniam (quae contigerunt anno primo egressus ex Aegypto, die 28 mensis quinti, uti ostendi Exod. XXXIV, 28), occisi sunt filii Aaron, videlicet fabricato jam tabernaculo, sub initium anni secundi; institutio autem hujus festi contigit post occisionem horum filiorum, uti hic dicitur.
Itaque cum erectum sit tabernaculum, et Aaron filiique ejus consecrati sint sacerdotes die primo mensis primi, anni secundi egressus Hebraeorum ex Aegypto, ut patet Exod. XL, 12 et 15, inde die octavo occisi sunt filii Aaron, offerentes ignem alienum, ut patet Levit. X, 1, collato cum cap. IX, vers. 1; Deus autem hoc festum instituerit mox post caedem horum filiorum, uti hic dicitur: hinc sequitur Deum circiter die nono mensis primi instituisse hoc festum Expiationis, jussisseque illud celebrari die decimo mensis septimi.
Respondeo ergo primo: Occasio hujus festi instituendi fuit peccatum irreverentiae, in tabernaculo admissum a filiis Aaron, offerentibus ignem alienum, ut hic insinuatur. Ad illud enim praecavendum, et ad reverentiam tabernaculi et sacrorum sanciendam et inculcandam, jubet hic Deus, ut non nisi semel in anno Pontifex Sancta sanctorum ingrediatur, ad tabernaculum expiandum, idque non nisi cum summa reverentia et praemissis multis ritibus et sacrificiis.
Respondeo secundo: Causa festi fuit, ut eo fieret generalis expiatio omnium peccatorum, toto anno tam a sacerdotibus quam a populo admissorum; sicuti apud Christianos in festo Paschae fit communis omnium expiatio, per confessionem omnibus indictam: cujus rei hoc festum Expiationis apertissimum fuit symbolum et figura, de quo plura vers. 29.
Nota: Judaei hoc festum non celebrarunt toto tempore 40 annorum, quo peregrinati sunt in deserto; nam post dedicationem tabernaculi, nulla amplius ab eis in deserto oblata fuerunt sacrificia, quae tamen hoc festo hic jubentur offerri.
Versus 2: Ne omni tempore ingrediatur Sanctuarium
2. NE OMNI TEMPORE INGREDIATUR SANCTUARIUM QUOD EST INTRA VELUM, puta intra sanctiorem tabernaculi partem, quae ab interiori dirimitur velo, diciturque Sanctum sanctorum. Ex vers. 2, 19 et 33, et clarius ex epist. ad Hebr. IX, 7, colligitur semel tantum in anno, scilicet decima die mensis septimi in festo Expiationis, licuisse Pontifici ingredi Sancta sanctorum, idque non nisi cum incenso et praeviis sacrificiis quae hic praescribuntur; ut hac ratione loci, Deique ibi habitantis, reverentia et religio tam Pontifici quam populo incuteretur.
Opinantur aliqui id quod sancitur hic, ut nemo nisi summus Pontifex intret in Sanctum sanctorum, idque semel in anno in festo Expiationis, limitandum esse ad solemnem ingressum, quo solemniter res divina facienda erat in Sancto sanctorum; nam transacto illo tempore licuisse iis qui sanctitate erant insignes, ingredi Sanctum sanctorum. Sic enim S. Jacobum illud ingressum esse testatur Epiphanius, haeres. 78, et Hegesippus, lib. V, et ex eo Eusebius, lib. II Histor. cap. XXIII. Ita censet noster Christophorus a Castro in Hist. Deiparae, cap. III, pag. 123, additque B. Virginem praesentatam in templo habitasse, vel certe orasse in Sancto sanctorum. Hoc enim diserte asserit Evodius successor S. Petri in cathedra Antiochiae, apud Nicephorum, lib. II, cap. XXIII, et Germanus Constantinopolitanus Patriarcha, orat. De Oblatione Mariae. Accedunt Andreas Cretensis, De Dormitione Deiparae, et Gregorius Archiepiscopus Nicomediae, orat. De Oblatione Mariae, qui dicunt B. Virginem in adytis seu penetralibus templi habitasse. Verum haec limitatio videtur esse nimia legis laxatio; lex enim diserte dicit sancitque, ne summus Pontifex (multo minus quilibet alius sacerdos vel Judaeus) unquam ingrediatur Sanctum sanctorum, nisi cum sacra peracturus est in eo, ad illud expiandum in die expiationis. Unde Abulensis hoc loco expresse docet nulli omnino nisi Pontifici licuisse ingredi Sanctum sanctorum, excepto unico Mose, qui erat supra pontificem, utpote legislator et dux populi. Hic enim jussu Dei in dubiis ad consulendum Dei oraculum ingrediebatur Sanctum sanctorum, ibique Deum sibi ad singula ex propitiatorio respondentem audiebat, ut patet Numer. VII, 79. Secundo, quia virgines Deo devotae, inter quas habitavit B. Virgo Deipara, degebant in atrio ad ostium tabernaculi, ut patet Exod. XXXVIII, 8, et I Reg. II, 22. Quis ergo dicat illas omnes habitasse vel orasse in Sancto sanctorum? Idem videtur dicendum de B. Virgine, praesertim cum illo tempore arcana et incognita esset ejus sanctitas et dignitas, quod scilicet futura esset mater Dei; atque ipsa ex humilitate suam sanctitatem celans caeteris virginibus sese aequabat, imo submittebat, juxta illud: «Respexit humilitatem ancillae suae.» De S. Jacobo ingrediente Sanctum sanctorum quid sentiendum sit, dixi in prooemio ejus epistolae. Patres qui dicunt B. Virginem habitasse in adytis vel in Sancto sanctorum, omnes excepto uno Germano, qui nimis clare loquitur de Sancto sanctorum strictim accepto, per adyta et Sanctum sanctorum videntur accipere sanctuarium sive templum; hoc enim vocatur Sanctum sanctorum, id est Hebraea phrasi sanctissimum, comparatione facta cum domibus locisque profanis. Igitur B. Virgo habitavit in Sancto sanctorum, id est in templo, quod erat sanctissimum, puta in atrio: hoc enim erat templum laicorum; in eoque erat penetrale, id est habitaculum intimius et semotius, in quo habitabant virgines Deo et templo addictae. Aut certe vocatur Sanctum sanctorum, quia illi forinsecus obversum erat aut cohaerebat, sicut etiamnum habitacula annexa templo, templi nomine censentur. Orantes enim in templo, praesertim virgines sacrae, spectabant Deum in Sancto sanctorum residentem.
Allegorice, significabatur Christus hic suo sanguine ingressurus in Sanctum sanctorum, et coelum reseraturus. Ita Apostolus, Hebr. IX, 12. Semel in anno illuc ingressus est Christus; nam annus in hoc legali sacrificio omnium temporum exprimit cursum et circuitum. Ita Radulphus.
Tropologice, in persona summi Pontificis, omnis, cum capite suo Christo, electorum Ecclesia designatur; ingredimur enim et nos qui vivimus Sanctum sanctorum, puta coelum, non adhuc reipsa, sed per spem, meritum, desiderium et contemplationem: nubes humanitatem Christi, vel divinae visionis profunditatem significat. Ita Radulphus.
Quia in nube apparebo super oraculum
Super propitiatorium. Nota: In Sancto sanctorum tam tabernaculi quam templi, nulla erat fenestra, nulla lucerna aut lux, idque ad reverentiam tantorum arcanorum quae erant in Sancto sanctorum, quae proinde Deus a nemine, ne a pontifice quidem, conspici volebat. Hinc quia pontifice illud ingrediente, et valvas vel cortinas aperiente, aliquod lumen ex lucernis quae ardebant in Sancto, vel ex radiis solaribus per has valvas diffundebatur in Sancta sanctorum, hac de causa jussit Deus ad illud offuscandum, pontificem adolere thymiama, et suffitu nubem fumosam toti loco induci, ne quid videre posset, ut aspectum Sanctorum quem pontificis revelarat ingressus, nubes velaret incensi, inquit Origenes; et maxime ne pontifex videret corpus angeli, secum loquentis vice Dei ex propitiatorio sive oraculo. Licet enim non sit certum, tamen satis probabile est angelum ita loquentem, corpus humanum aeque ac vocem assumpsisse; idque probatur primo, quia hoc significant haec verba: «In nube apparebo super oraculum,» q. d. Ex nube crassa formabo mihi corpus, illudque assumam et collocabo inter Cherubim super arcam, ut ex propitiatorio respondeam et fundam oracula: hac de causa vicissim corpus illud incensi fumo quasi contegi volo, ut per illud quasi per velum appareasm et loquar. Secundo, quia hoc naturalius est, ut scilicet vox humana a corpore humano, quam a puro aere procedat. Tertio, quia Ezechiel, cap. I, Deum specie humana insidentem currui Cherubim; simile autem, imo idem fuit in Cherubim arcae Mosaicae, uti ibi dixi. Quarto, quia ideo volebat Deus pontificem ingredi Sancta sanctorum cum incenso, ut ejus fumo hoc suum corpus tegeret, ne a pontifice conspici posset: ad vocem enim Dei loquentis tegendam, non erat opus fumo; vox enim non videtur, sed auditur, et vocem hanc suam audiri volebat Deus. Quinto, quia ob hanc causam dicitur Daniel. III, 55, Deus sedere super Cherubim in propitiatorio, indeque loqui (loqui enim est oris et corporis humani; nemo enim sedens loquitur nisi homo), Exod. XXV, 22; Numer. VII, 89, quia scilicet corpus hoc a Deo, id est ab angelo Dei personam sustinente, assumptum, sedebat in propitiatorio, ita ut arca esset scabellum pedum ejus, Psalm. XCVIII, 5. Haec est sententia Abulensis, Quaest. XXII in Exod., Vilalpando, lib. IV De Templo, cap. XXXIV, et aliorum.
Contrarium tamen sentit Cajetanus, scilicet Deum hic non assumpsisse corpus, sed apparuisse tantum per nubem et fumum incensi: «Conspici, inquit, Deum in nube super propitiatorium, est eum in nube thymiamatis super propitiatorium repraesentari.»
Versus 3: Vitulum pro peccato offeret et arietem in holocaustum
3. NISI HAEC ANTE FECERIT, VITULUM PRO PECCATO OFFERET, ET ARIETEM IN HOLOCAUSTUM. — «Ante, etc. offeret,» partim immolando, ut vitulum pro peccato: hujus enim sanguinem inferre debet in Sanctum sanctorum; partim praesentando Deo, ut arietem: hic enim aries non ante, sed post pontificis in Sanctum sanctorum ingressum, et rursum egressum, immolabatur in holocaustum.
VITULUM PRO PECCATO OFFERET. Hunc vitulum offerebat pontifex pro suis et suae familiae peccatis, toto anno scienter vel ignoranter admissis, ut patet vers. 6; nam pro peccatis populi non vitulum, sed hircum offerebat, ut patet vers. 7 et 15.
Allegorice, Christus obtulit vitulum, id est seipsum pro peccatis suis, id est nostris, quae ipse in se luenda transtulit: oravit pro se et domo sua, id est pro Apostolis et omnibus credentibus, Joan. XVII, vers. 9. Obtulit et hircum, id est paenitentiam populi sui. Ita Radulphus.
Versus 4: Tunica linea vestietur
4. TUNICA LINEA VESTIETUR, FEMINALIBUS LINEIS, etc., puta femoralibus, tegentibus utrumque femur, sive femur.
Nota: Pontifex hoc festo Expiationis non utebatur vestibus pretiosis sibi propriis, et pontificalibus, uti tiara, tunica hyacinthina, ephod, rationali et balteo; sed tantum communibus minorum sacerdotum: quia supplicabat pro venia peccatorum tam suorum, quam populi, eratque hoc festum non laetitiae, sed maeroris, paenitentiae et afflictionis: unde peracta expiatione oblaturus holocausta, tunc demum assumebat vestes pontificales. Simile jam videmus in die Parasceves, cujus hoc festum erat typus; Ecclesia enim denudatur; sacerdos, imo et Episcopus, solum diaconorum albis induitur, cum peragit officium passionis: quo peracto ad perficiendum Missae sacrificium proprias et pretiosiores, puta sacerdotales vel pontificales, induit.
Versus 5: Duos hircos pro peccato
5. SUSCIPIETQUE AB UNIVERSA MULTITUDINE FILIORUM ISRAEL DUOS HIRCOS PRO PECCATO, haec est hostia pro peccatis totius populi, toto anno scienter vel ignoranter admissis.
Dices: Hebr. IX, 7, dicitur pontifex has obtulisse tantum pro sua et populi ignorantia; ergo non pro peccatis scienter admissis.
Respondeo: Ignorantia ibi, uti et alibi saepe significat omne peccatum; nam, ut ait Sapiens, Proverb. XIV, 22, et Aristoteles, III Ethic.: «Omnis peccans est ignorans, quia imprudens.»
Versus 6: Pro domo sua
6. Pro domo sua, pro tota familia sacerdotum omnium et Levitarum: nam hi non continentur nomine populi, sed ad pontificis domum pertinent.
Versus 8-9: De sortibus super hircos
8 et 9. MITTENSQUE SUPER UTRUMQUE (Super ambos hircos copulatim) SORTEM, UNAM DOMINO, ET ALTERAM CAPRO EMISSARIO: CUJUS EXIERIT SORS DOMINO, OFFERET ILLUM PRO PECCATO. — Super populi hircos talis jubetur hic jaci sors, ut pontifex duas, v. g. chartulas accipiat, uni inscribat nomen Dei, alteri nomen capri emissarii, mox utramque misceat, vel abscondat in urna aut sinu, et inde educat unam, eamque imponat uni hirco, alteram vero alteri; cui imposita fuerit chartula Dei, hic immoletur Deo pro peccato populi; alter vero, cui obtigit chartula capri emissarii, dimittatur liber.
Hinc Judaei fabulantur Deum hoc die expiationis sedere, ut distribuat sortes cuique hominum, atque quaecumque unicuique eventura sunt toto anno, disponat et constituat. Unde aliqui ex eis fundunt sanguinem avis, vel bestiae super capita eorum quos diligunt, ut eis propitient Deum, ut scilicet Deus, si eo die judicet et decernat eorum sanguinem esse effundendum, pro eo suscipiat sanguinem hujus bestiae. Refert et refutat hoc Abulensis. Sapit enim superstitionem gentilitiam; nam Gentiles dies habebant fastos et nefastos, faustos et infaustos: hos cavebant, illos ambiebant. Ita Lucullus cum Tigrane dimicaturus pridie nonas octobris, quae dies nefasta erat, quod illo die Cimbri copias Caepionis deleverant, dicente tum quodam istam diem abominari Romanos et formidare: «Pugnemus ergo, ait, hodie strenue, ut hanc diem quoque ex nefasta et tristi fastam laetamque Romanis reddamus.» Ita factum est; nam quinque tantum Romanorum amissis, ultra centum hostium millia interemit: testis est Plutarchus in Lucullo.
Allegorice, hircus pro peccato significat Christum patientem et morientem in cruce; hircus emissarius significat Christi divinitatem, quae in passione pati non potuit, et libera mansit: ita Theodoretus, Isychius, et Cyrillus lib. IX Contra Julianum, ante medium; aut, ut Procopius, emissarius significat Christi animam et spiritum, qui a morte liber evasit, et tertio die in corpore glorioso resurrexit. Secundo, hircus pro peccato significat Christum immolatum; emissarius significat genus humanum, quod per Christi mortem a morte liberatum et manumissum est: ita Cyrillus ibidem. Tertio, distinctius et aptius ad tropologiam, Origenes et Beda hic, atque S. Hieronymus (vel quisquis est auctor: videtur enim ipse graece et hebraice fuisse imperitus, ac consequenter non esse Hieronymus) in cap. XV Marci, per hircum pro peccato intelligunt Christum morti adjudicatum; per emissarium Barabbam (unde et Rupertus per duos hos hircos accipit Christum, et Antichristum per Barabbam praesignatum), qui dimissus est liber quasi in eremum, peccata secum ferens populi clamantis et dicentis: «Crucifige, crucifige.»
Tropologice, hircus pro peccato sunt electi et salvandi; hircus emissarius sunt reprobi et damnandi; sors est divina reprobatio et praedestinatio, qua Deus electos certissimis itineribus ad vitam aeternam perducit, de qua dicitur Psal. XXX: «In te speravi, Domine, dixi: Deus meus es tu in manibus tuis sortes meae,» q. d. Cujus sorti ego sim necdum scio, tuae tamen potestatis hoc esse scio, ut tibi sors mea exeat, et in electorum tuorum partem me transferat. Hircus enim Dei, non manet hircus, sed Deo occiditur; ita poenitentes vitia sua trucidant, et vitam commutant, adeoque omnes Sancti et electi propter Deum mortificantur tota die, imo et occiduntur, uti Martyres, ut puri et gloriosi resurgant: alter vero emissarius manet hircus, et ut hircus dimittitur in solitudinem, id est in terram tenebrosam, ubi nullus est ordo, sed summa desolatio, puta in infernum, ut ibi lanietur a feris, id est daemonibus. Ita Radulphus et Beda.
Male ergo Gentiles hanc sortem dixerunt esse fatum, quod omnibus rebus et actionibus hominum necessitatem imponeret. «Fatum, inquit Chrysippus apud Gellium, lib. VI, cap. 11, est sempiterna quaedam et indeclinabilis rerum series, et catena volvens semetipsa sese, et implicans per aeternos consequentiae ordines, ex quibus aptata connexaque est.» Et Seneca in Oedipo:
Fatis agimur, cedite fatis.
Non sollicitae possunt curae
Mutare rati stamina fati;
Quidquid patimur, mortale genus,
Quidquid facimus, venit ex alto.
Et Solon dicebat, «fatum mortalibus adducere mala simul et bona.» Verum S. Scriptura contradocet, scilicet bona quidem ex gratia Dei oriri, sed cooperante libero arbitrio: mala vero, uti sunt peccata, obduratio, etc., ac consequenter ipsa reprobatio et damnatio, oriri ex mala hominis voluntate, quam Deus permittit et ordinat ad justam poenam.
Versus 10: De capro emissario et significatione vocis Azazel
10. CUJUS AUTEM IN CAPRUM EMISSARIUM, STATUET EUM VIVUM CORAM DOMINO, UT FUNDAT PRECES SUPER EO, ET EMITTAT EUM IN SOLITUDINES. — Alter est hic hircus sive caper, scilicet emissarius, sive emissus in solitudinem, ut eo quasi secum deferat peccata populi, quae sacerdos illi imprecatus est, et quasi capiti ejus imposuit.
Nota: Pro emissarius, hebraice est עזאזל Azazel, quod primo, recentiores Rabbini, eo eos secuti Vatablus et Oleaster, putant esse nomen montis, in quem hic hircus ducebatur, et ex quo praecipitabatur. Addunt Judaei filum vel funiculum rubrum ad cornu hujus hirci alligatum, fuisse versum in album, si Deus peccata populi condonaret; sin autem, mansisse rubrum. Unde vir ducens hircum in solitudinem, cum hanc coloris mutationem in filo videbat, mox inflabat cornu: inde alii ordine suo dispositi Jerusalem usque, similiter buccina insonabant, ut omnis populus terrae sciret sibi esse dimissa peccata. Fabellam hanc refert Oleaster.
Secundo, R. Abraham putat Azazel significare daemonem, quia fortis est. Unde quod nos habemus in caprum emissarium, hebraice est לעזאזל laazazel, quod R. Abraham vertit, pro forti, q. d. Statuet pontifex hunc secundum hircum, sistetque Domino, ut ipse populum liberet a forti, id est a diabolo: sic et Valentiniani apud Irenaeum, lib. I, cap. XII, ponunt Azazel esse nomen daemonis. Idem sensit Julianus Apostata, quem refutat Cyrillus, lib. IX Contra eumdem. Hinc et Cornelius Agrippa insignis magus, lib. II De Occulta philosophia, asserit Azazel esse nomen unius daemonis ex iis qui elementis praesunt, quique suas operas magis et sagis impendunt: eumdem quoque meridiei regem esse, Amaymonque vocari ex Hebraeorum Cabala tradit, aut potius nugatur. Sic et Reuchlinus, lib. III De Arte Cabalist., tradit Azazel in exercitu Satanae latissime imperare.
Credibile est ex hisce Judaeorum et haereticorum figmentis, daemonem aliquem postmodum hoc nomen Azazel assumpsisse, ut magos et sagas in hoc eorum errore confirmaret: unde et eisdem in hirci specie apparet, et in eadem ab iis adoratur; fierique potest ut hic hircus pariter ab eis vocetur Azazel. Nam ab olim daemones hirci speciem induisse, eo quod animal hoc lascivum sit superbumque, patet ex eo quod ipsi in Scriptura vocantur שעירים seirim, id est pilosi et hirsuti instar hirci, uti inter alios annotavit noster Delrio, De Magia lib. II, Quaest. XXVII, sect. 3.
Ita legimus in Vitis Patrum, lib. VI, tom. II, numer. 12, Julianum Apostatam Imperatorem missum suum habuisse daemonem Azazel, sive emissarium, quem ipse ex Perside misit in Occidentem, ut ei inde responsum aliquod afferret; cumque pervenisset daemon ad locum in quo habitabat Publius monachus, stetit ibidem per dies decem immobilis, quia monachus ille continuo orabat, itaque impediebat ejus transitum. Regressus ergo daemon, et rogatus a Juliano: Quare tardasti? Respondit: Publius monachus transitum meum impedivit, itaque re infecta redeo. Julianus indignans minatus est Publio; verum intra paucos dies Dei nutu interemptus est.
Tertio, alii Azazel vertunt depulsorium, scilicet vindictae divinae, hoc est expiatorium; talis enim erat hic hircus.
Verum dico caprum Azazel, hebraice idem esse quod caprum abeuntem, vel emissarium: ita enim vertit Noster, et Septuaginta qui eum vocant ἀποπομπαῖον χίμαρον. Unde et Symmachus et Aquila vertunt, caprum qui emittitur in solitudinem, teste Theodoreto. Componitur enim azazel ex עז ez, id est caper, et אזל azal, id est abiit, ablatus est; dicitur caper ez, eo quod obfirmatam frontem cornibus gerat, a radice עזז azaz, id est firmavit; roboravit; porro lamed praefixitur azazel, ut significet discretionem et terminum sortis, idemque est quod praepositio pro; sors enim unius hirci erat ladonai, id est pro Domino, ut scilicet illi immolaretur; alterius vero erat laazazel, id est pro capro emissario, ut scilicet emitteretur quasi piaculum populi in desertum.
De hoc ergo capro dicitur: «Statuet (pontifex) eum coram Domino, ut fundat super eo preces,» ut scilicet confiteatur peccata sua et populi, Deumque roget ut illa transferat in hircum. Unde hebraice est ad expiandum in eo, hoc est per eum. Haec per prolepsin dicuntur: nam emissio hirci hujus fiebat peracta expiatione Sancti Sanctorum, postquam pontifex inde rediisset, ut patet vers. 22 et 21.
Hic ergo hircus emissarius erat quasi anathema, catharma et piaculum populi, cui populus per pontificem omnia sua peccata imponebat, ut ille iis onustus, ea secum extra castra efferret in desertum: perinde ac Romani et Graeci tempore communis pestis aut luis homines piaculares seligebant, eosque necando diis devovebant ad cladem averruncandam: quale piaculum fuit Curtius, qui in hiatum urbis sese praecipitem dedit. Qua de re plura dixi I Cor. IV, 43.
Hinc etiam apud Gentiles erant dii ἀποπομπαῖοι, ἀλεξίκακοι, ἀποτροπαῖοι, λύσιοι, φύξιοι, id est, emissarii, depulsores malorum, avertentes, solventes, fugantes mala; hinc et depulsoria sacra dicta sunt, quae diis depellentibus et mala averruncantibus fiebant, de quibus Giraldus, Syntag. 1.
Versus 11: Offeret vitulum
11. OFFERRET VITULUM. — Non erat haec vitula rufa de qua Num. XIX; illa enim extra castra, pro peccato populi, hic vero in tabernaculo, pro peccatis sacerdotum immolabatur.
Versus 12: Assumpto thuribulo
12. ASSUMPTOQUE THURIBULO, ET HAURIENS MANU COMPOSITUM THYMIAMA, — «compositum» ex stacte, onycha, galbano et thure, uti praescriptum est Exodi XXX, 34 et 35.
Intrabit in Sancta
12 et 13. INTRABIT IN SANCTA (in Sanctum sanctorum, quod pluraliter vocatur Sancta, ad emphasin: erat enim sanctissimum), UT POSITIS SUPER IGNEM AROMATIBUS, NEBULA EORUM ET VAPOR OPERIAT ORACULUM, QUOD EST SUPRA TESTIMONIUM (id est, supra arcam, in qua est testimonium, id est, lex sive tabulae legis, ut dixi Exodi XXV, 21), ET NON MORIATUR. — Quia si non adoleverit thymiama, quod fumo suo operiat oraculum sive propitiatorium, et corpus illud a me assumptum in eo residens, morietur, eo quod illud videre praesumpsit.
Thuribula sunt corda Christi et Sanctorum; ignis est Spiritus Sanctus; thymiama sunt virtutes; suffitus sunt orationes Sanctorum, Apoc. VIII, 4. Quod ergo Aaron jubetur thuribulum de igne altaris implere, praesignificat potestatem Christi, qui mentem humanam, quam pro nobis assumpsit, auro justitiae radiantem, spiritualis amoris facibus inflammavit; pari modo qui Christi sunt, et ipsi thuribulis suis ignem imponunt, et incensum adolent: quia ex amore divino virtutes concipientes, ad coelestium promissorum beatitudinem desideria sua extendunt, sed adhuc cum maerore et aenigmate. Unde nebula hic ex iis ascendere dicitur, quam aliquando secutura est flamma, cum videbunt ea facie ad faciem: atque hi vitam inveniunt, et mortem evadunt, inquit Radulphus.
Pulchre S. Ambrosius explicans illum vers. Ps. CXVIII, Ignitum eloquium tuum nimis, et servus tuus dilexit illud: «Quem, ait, Dominus ignem novo sparsit testamento, qui secretos mentium divinae ardore cognitionis inflammaret affectus, qui vaporem fidei et devotionis adoleret, qui cupiditatem virtutis accenderet. Hoc igne calefactus dicit Jeremias: Et erat ignis flammigerans in ossibus meis: Hoc sermonum igne coelestium vaporati Cleophas et ille alius, qui simul cum Domino ab Jerusalem usque ad castellum confecerant iter, dicebant: Nonne cor nostrum ardens erat in nobis, cum aperiret nobis Scripturas?»
Et rursum: «Fortis ut mors dilectio, dura sicut infernus aemulatio. Durus zelus, quem vitae hujus nulla vincit illecebra. Durus sicut inferi, per quem peccato morimur, ut vivamus Deo.»
Et S. Chrysostomus, homil. 52 in Acta: «Qui igne Christi, ait, captus fuerit, talis fuit, qualis esset homo solus super terram habitans. Adeo nihil curae est ei gloria et ignominia. Tentationes autem sic contemnit, et flagella et carceres, quasi in alieno corpore pateretur, vel quemadmodum si adamantinum possideret corpus. Quae autem suavia sunt in hac vita, ita ridet, et non sentit sicut nos ipsi corpora mortua. Et sicut muscae in medium flammae non incidunt, sed fugiunt, ita et affectiones ad illos accedere non audent.»
Versus 14: Asperget digito septies contra propitiatorium
14. TOLLET QUOQUE DE SANGUINE VITULI, ET ASPERGET DIGITO SEPTIES CONTRA PROPITIATORIUM, — versus propitiatorium (non enim sanguis hic tangebat vel attingebat ipsum propitiatorium, ut recte advertit Abulensis). Causa erat, non quod propitiatorium peccasset, sed quod ipsum peccatis populi, in cujus medio erat, toto anno commissis quasi pollutum et contaminatum videretur; ut ergo haec pollutio tolleretur, sacerdos et populus qui causam pollutionis dederat, dabant sanguinem hirci et vituli pro sanguine suo, cujus uti et mortis, rei erant. Expiatio autem haec fiebat, non in altari holocaustorum, quia illud satis quotidianis sacrificiis expiabatur; sed in altari thymiamatis, et in Sancto sanctorum: quae duo quasi sanctissima, maxime Deum, qui offensus et placandus erat, repraesentabant.
AD ORIENTEM, — id est, versus anteriorem partem propitiatorii primo sibi ingredienti occurentem; nam illa respectu posterioris erat ad Orientem, sicut Sanctum sanctorum per consequens erat ad Occidentem. Unde absolute loquendo, sacerdos expiabat eo situ quo Judaei orabant, scilicet conversus ad Occidentem, puta conversus ad Sanctum sanctorum, quod erat ad Occidentem; dicitur tamen hic expiare «ad vel potius contra Orientem,» non mundi, sed propitiatorii, id est, contra vel versus anteriorem partem propitiatorii: haec enim spectabat Orientem, illique obversa erat. Ita Cajetanus, Abulensis, Vatablus.
Allegorice, aspergitur sanguis hic septies contra propitiatorium, ut significetur quod sanguine et morte Christi, intercedente divina propitiatione, septiformis Christi gratia confertur fidelibus, qua coelum introeant: sic aspergitur versus Orientem, id est Christum, qui lucem justitiae contulit nobis, ut jam mutati audiamus illud Apostoli, Ephes. V: «Eratis aliquando tenebrae, nunc autem lux in Domino.» Ita Radulphus.
Versus 15: Inferet sanguinem hirci intra velum
15. CUMQUE MACTAVERIT HIRCUM PRO PECCATO POPULI, INFERET SANGUINEM EJUS INTRA VELUM, — puta intra Sanctum sanctorum; «inferet,» nimirum simul cum sanguine vituli, de quo vers. 11 et 14: alioqui enim bis eodem die debuisset pontifex ingredi Sancta sanctorum, cum tantum semel id ei liceret, ut patet Hebr. IX, 7.
Allegorice, Christus per sanguinem vituli, id est sui ipsius, et per sanguinem hirci, id est, per mortificationem et paenitentiam populi, expiat sanctuarium, non quasi illud in se immundum sit, sed ut significetur futurae vitae sanctificatio praesenti contritione acquirenda, inquit Radulphus.
Versus 17: Nullus hominum sit in tabernaculo
17. NULLUS HOMINUM SIT IN TABERNACULO, QUANDO PONTIFEX SANCTUARIUM INGREDITUR. — «In tabernaculo,» id est, in priore tabernaculi parte, quae dicitur Sanctum: nam in Sanctum sanctorum, nulli nunquam, nisi pontifici intrare fas erat. Praecipitur hic ergo, ne ullus aliorum sacerdotum sit in Sancto, eo tempore quo pontifex ingreditur Sanctum sanctorum, idque ad reverentiam majestatis Dei, et ne Deum ex Sancto sanctorum loquentem pontifici, alii sacerdotes in Sancto audire possent.
Allegorice, omnes discipuli Christi in ejus passione (per quam ingressus est in Sanctum sanctorum, puta in coelum) ab eo recesserunt et fugerunt; rursum vix ullus aliorum tunc salutis suae curam gessit. Ita Isychius et Radulphus.
Nota: Tabernaculum significat totum sanctuarium, constans Sancto et Sancto sanctorum; synecdochice tamen nunc unam, nunc alteram partem significat; subinde enim singulae partes vocantur tabernaculum; hinc tabernaculum quadrupliciter sumitur: primo, pro atrio tabernaculi, ipsoque tabernaculo; secundo, pro toto tabernaculo, excluso atrio; tertio, pro Sancto, uti hic sumitur; quarto, pro Sancto sanctorum, uti accipitur vers. 16 praeced. Ita Abulensis.
Versus 18: Oret pro se ad altare thymiamatis
18. Cum autem exierit ad altare (thymiamatis) QUOD CORAM DOMINO (propitiatorio, in quo residet Dominus) EST, ORET PRO SE, — et pro toto populo, uti praecessit: erat enim haec una communis omnium expiatio. Ita Abulensis.
Versus 20: De significatione tabernaculi
20. Postquam emundaverit sanctuarium (Sanctum sanctorum) ET TABERNACULUM, — id est Sanctum, quod expiatur per hoc, quod expiatur altare thymiamatis quod in eo situm est, per ritum qui jam praescriptus est vers. praecedenti.
Tropologice, Sanctum sanctorum significabat coelum; Sanctum, viros perfectos hujus vitae: unde altare thymiamatis, quod erat in Sancto, significabat Sanctos deditos contemplationi et rebus coelestibus; atrium significabat communem laicorum vitam, ut dixi Exodi XXVI, sub initium. Atrium ergo quotidie expiabatur, quia in altare holocaustorum, quod erat in atrio, quotidie sacrificabatur: imperfecti enim ob frequentes lapsus, frequenti et quasi continua indigent poenitentia. Sanctum vero semel in anno expiabatur, quia viri perfecti, licet inculpate videantur vivere, tamen ex hac vita egredi non debent sine paenitentia, uti docuit et exemplo suo ostendit S. Augustinus, teste Possidonio in ejus Vita, et S. Fulgentius, cujus in morbo haec erat vox: «Domine, da mihi hic modo patientiam, et postea indulgentiam.» Sanctum sanctorum denique expiabatur, quia coelum paenitentia aperitur. Ita fere Radulphus.
Hoc est quod dicebat Abbas Menas apud Joannem Moschum in Prato Spirit., cap. CLIX: «Omnis monachus poenitentiam agere debet, juvenes simul ac senes, ut aeterna vita frui cum gloria et laude mereantur: juvenes quidem, quia in flore aetatis, cum fervet concupiscentia, cervicem suam sub jugum pudicitiae miserunt; senes vero, quia inolitam sibi ex multis temporibus malorum anticipationem transferre ad meliora potuerunt.»
Versus 20-21: De confessione super caprum emissarium
20 et 21. Tunc offerat hircum viventem, et POSITA UTRAQUE MANU SUPER CAPUT EJUS, CONFITEATUR OMNES INIQUITATES FILIORUM ISRAEL, ET UNIVERSA DELICTA ATQUE PECCATA EORUM: QUAE IMPRECANS CAPITI EJUS, EMITTET ILLUM PER HOMINEM PARATUM, IN DESERTUM. — Hic est caper emissarius, cui sacerdos imprecabatur peccata populi non ut culpa (hoc enim fieri nequit), sed ut poena a populo in hircum transiret; poena, inquam, qua Deus hic temporaliter eum in communi affligere solebat pro peccatis: nam alioqui poenae integrae cuilibet peccatori sigillatim luendae, vel hic, vel in Purgatorio, aut inferno remanebant et restabant, nihilque haec caeremonia ex illis demebat. Ita Abulensis. Judaei tradunt, aut potius fabulantur, pontificem hoc die alias quoque preces effudisse, petiisseque primo, bona et felicia tempora; secundo, ne a tribu Juda sceptrum auferretur; tertio, ne quis egeret in populo; quarto, ne Deus stultas hominum particularium preces exaudiret, quae bono communi sunt noxiae, ut qui proficiscuntur serenam auram optant et petunt, cum forte terrae et bono communi magis pluvia conveniat. Refert haec Oleaster.
Per hominem paratum
21. PER HOMINEM PARATUM. — Hebraice est, dimittet eum per manum viri עתי itti, id est temporis, puta hoc tempore ad id paratum. Ita Septuaginta, Chaldeus et Noster. Aliter vertit Oleaster, Per virum temporis, ait, id est per virum senem, aut multo tempore in solitudine versatum.
In desertum
IN DESERTUM, — ubi hic caper emissarius devoretur a feris, itaque quasi piaculum, luat poenas peccatis populi debitas, et in ipsum translatas. Sic et Gentiles Pani, deo pastorum qui in desertis agunt, sacrificabant hircum, qui ad specum agebatur, in quo Pan ipse diversari putabatur, uti docet Lucianus.
Tropologice, confitetur sacerdos peccata populi super caput hirci emissarii, quia confiteri debent electi, quod et ipsi natura fuerint filii irae, et digni similia pati, ni gratia subvenisset: et sic in aeternum cantent misericordias Domini, dicantque: «Misericordiae Domini, quia non sumus consumpti;» et: «Nisi Dominus exercituum reliquisset nobis semen, quasi Sodoma fuissemus.»
Rursum imprecabatur pontifex peccata populi capiti hirci, quia orat Christus, ut ira divinae indignationis, cui etiam electi fuerunt obnoxii, illis per gratiam absolutis, in caput reproborum tantum retorqueatur, non ut illi aliquid ultra meritum sustineant, sed ut communem reatum soli portent. Homo ducens hunc hircum in eremum pariter est Christus, qui in die judicii reprobis dicet: «Ite, maledicti, in ignem aeter—» Ita Radulphus. Misera et horrenda erit horum sors; sicut enim cadaverum omnium caro, cibus est vermium, ita animarum damnatarum vita, erit mortis esca, idque in aeternum. Rursum, sicut bos herbam in pratis depascitur, non a radice, ubi illius est vita, eam convellendo, sed carptim tondendo et incidendo: ita anima in poenis illis infinitis posita, absque suae substantiae consumptione, a perpetuo quasi vulture morsu dilaniatur, sed non absumitur.
Versus 22-24: De reditu et vestitu Aaron
22, 23 et 24. CUMQUE PORTAVERIT HIRCUS OMNES INIQUITATES EORUM IN TERRAM SOLITARIAM, REVERTETUR AARON IN TABERNACULUM (qui emittens hircum erat extra illud: erat enim ad ostium tabernaculi), et depositis vestibus lavabit carnem suam (totum corpus, ut haec lotio symbolum sit munditiae, per expiationem jam peractam adeptae) in LOCO SANCTO (in atrio tabernaculi, puta in labro aeneo juxta ostium tabernaculi, unde egredi debebat ex Sancto; nam in Sancto se hoc festo exuebat et induebat pontifex), INDUETURQUE VESTIBUS SUIS — pontificalibus; nam deinceps haec solemnitas erat laeta, jamque cum expiatione transierant signa luctus. Unde immolanda erant festiva holocausta, et pontifex hic ministrare, eaque immolare debebat; non poterat autem pontifex ministrare, nisi in pontificalibus; induere ergo debebat primo vestes communes sacerdotum, quas exuerat ut se lavaret, et insuper eis superinduere vestes suas, puta pontifici proprias.
Tropologice, Christus, postquam emiserit damnatos in solitudines aeternas gehennae, revertetur in tabernaculum, id est coelum; deponet vestes, quia non apparebit in corruptione carnis, sed eam lavabit, id est mundam ab omni vulnere et contagione passionis exhibebit; indueturque vestibus suis, id est stola immortalitatis sibi debita se indutum ostendet electis; offeret holocaustum, id est totam redemptionis suae laudem et gloriam Deo tribuet, omnesque electos Deo offeret, cum in coelis nil remanebit mortale in carne, nec culpabile in spiritu eorum, sed omnes divinis laudibus occupabuntur; orabit pro se et suis, id est meritum orationis suae, quantum vel sibi vel amicis profuerit, manifestabit; adipes hostiae pro peccato adolebit, quia tunc voluntaria mors, in qua animam suam pro electis amicis suis posuit, ipsimet videnti tantum fructum, et tantum populum, tantamque gloriam electorum, gaudium ineffabile pariet. Ita Radulphus.
Versus 26: Qui dimiserit caprum emissarium
26. ILLE VERO QUI DIMISERIT (mendose Biblia Plantiniana habent demiserit) CAPRUM EMISSARIUM, LAVABIT VESTIMENTA SUA ET CORPUS AQUA, ET SIC INGREDIETUR IN CASTRA. — «Lavabit,» scilicet ad abluendam immunditiem legalem, quam contraxit ex contractu hirci tot peccatis onusti, secundum pontificis imprecationem et plebis aestimationem.
Versus 27-28: De combustione extra castra
27 et 28. VITULUM AUTEM ET HIRCUM, QUI PRO PECCATO FUERANT IMMOLATI, ET QUORUM SANGUIS ILLATUS EST IN SANCTUARIUM, ASPORTABUNT FORAS CASTRA, ET COMBURENT IGNI, TAM PELLES QUAM CARNES EORUM AC FIMUM (ob causam dictam cap. IV, vers. 12); ET QUICUMQUE COMBUSSERIT EA, LAVABIT VESTIMENTA SUA ET CARNEM AQUA: — «Quicumque,» scilicet ex populo; nam sacerdotis tantum erat vitulum et hircum immolare, sanguinem effundere et aspergere: hae enim erant functiones sacerdotales; quibus peractis aliquis ex populo carnes, pellem et fimum vituli et hirci efferebat extra castra, ibique ea cremabat usque ad pulverem.
Allegorice, fimus et pellis vituli est crucis Christi ignominia; extra castra haec comburuntur, quia extra urbem passus est Christus, et extra Judaeam in Gentes fructum et gloriam suae crucis extendit: unde et hircus pro peccato ibidem comburitur, ut significetur Christus extra Synagogam in Gentibus, Gentiumque paenitentia et conversione glorificatus; quicumque ergo combusserit, id est combustum et tostum in cruce crediderit, lavet se, id est sanctificet seipsum, ut castrorum supernorum mereatur ingressum, inquit Radulphus.
Versus 29-30: Legitimum sempiternum
29. ERITQUE VOBIS HOC LEGITIMUM SEMPITERNUM, — q. d. Haec lex erit vobis perpetua et semper observanda.
29 et 30. Mense septimo, decima die mensis, AFFLIGETIS ANIMAS VESTRAS. IN HAC DIE EXPIATIO ERIT VESTRI. — Hinc et ex vers. 32, patet hoc festum Expiationis, ejusque ceremonias peractas fuisse decima die mensis septimi; quando scilicet Judaei frugibus jam collectis, otium habebant Deo vacandi, se expiandi, Deoque gratias agendi. Unde totus fere mensis septimus erat festus et sacer, ut patet Levit. XXIII.
Hinc allegorice, mensis septimus est tempus gratiae, in quo septem spiritus Dei missi sunt in omnem terram, Apocal. V; in quo Christus sanctuarium aeternum ingressus est, trahens post se omnia saecula, inquit Radulphus.
Nota: Festum Expiationis incipiebat a vespera diei nonae, et durabat usque ad vesperam diei decimae mensis septimi, ut patet Levit. XXIII, 32. Judaei enim sua festa celebrabant a vespera in vesperam; expiatio autem haec fiebat per pontificem, qui non tantum populum, sed et seipsum aliosque sacerdotes, quin et templum adeoque Sanctum sanctorum expiabat, ut patet vers. 33.
Affligetis animas vestras
29. AFFLIGETIS (Hebraeum תענו teaunu verti quoque potest humiliabitis) ANIMAS VESTRAS, — tum jejunando, tum aliis modis carnem macerando.
Tradit Josephus, lib. III, cap. X, hoc die expiationis Judaeos jejunare solitos usque ad vesperam. Secundo, Abulensis in Levit. XXIII, Quaest. XXII, ex eo quod hic dicitur: «Affligetis animas vestras,» collegit Judaeis hoc die omnem delectationem fuisse vetitam; unde tertio, tradunt Judaei, et adhuc servare dicuntur, eodem die abstinendum fuisse a potu, ab uxoribus, a balneis, calceos praeterea abjiciendos esse; quin imo hoc die singuli speciatim confitentur peccata sua, et pro eis sibi plagas et verbera infligunt, uti ego ex iis ipsis audivi. Erat enim hic dies paenitentiae ad expiationem promerendam, uti apud nos est Quadragesima et Parasceve.
Hinc, ut summatim omnes sensus mysticos hujus loci complectar, allegorice hoc festum Expiationis significabat expiationem sacrificii crucis Christi. Tropologice, significabat emundationem animarum, tum quotidianam et particularem, tum annuam omnibus communem in Paschate.
Audi Origenem hic, homil. 33: «O mira festivitas, dies festus vocatur afflictio animae. Vide ergo si vis diem festum agere; si vis ut laetetur Deus super te, afflige animam tuam et humilia eam; non ei permittas explere desideria sua, nec concedas ei lasciviis evagari; cum enim afflicta fuerit anima, et humiliata in conspectu Domini, tunc repropitiatur ei Deus, et tunc ad eam venit ille quem proposuit Deus propitiatorem, Christus Jesus, Dominus et Redemptor ejus.» Compunctio enim expiat et sanctificat animam; haec autem acquiritur meditatione novissimorum et duplicis sortis, de qua vers. 8.
Ita Abbas Ammon in Vitis Patrum, lib. V, tit. De compunct., rogatus ut diceret verbum aedificationis: «Cogita, ait, quasi reus in carcere, tibique dic: Vae mihi, quomodo habeo astare ante tribunal Christi, et quomodo habeo actuum meorum reddere rationem? si sic semper meditatus fueris, poteris salvus esse.»
Et Abbas Elias: «Ego, ait, tres res timeo: primam, quando egressura est anima mea de corpore; secundam, quando occursurus sum Deo; tertiam, quando adversum me proferenda est sententia.»
Theophilus Archiepiscopus, moriturus dixit: «Beatus es, Abba Arseni, quia semper hanc horam ob oculos habuisti.»
Abbas Agathon, moriturus, tres dies mansit immobilis oculos apertos tenens; pulsaverunt autem eum fratres, dicentes: Abba, ubi es? et ille respondit: «In conspectu divini judicii assisto.» Dicunt ei: Et tu times? Et ille dixit: «Interim laboravi virtute qua potui, in custodiendis mandatis Dei; sed homo sum, et nescio utrum placuerint opera mea coram Domino.» Dicunt ei fratres: Et non confidis de operibus tuis, quia secundum Deum sint? Et dixit senex: «Non praesumo, nisi venero ante Deum; aliter enim sunt judicia Dei, aliter hominum.» Ibid. cap. XI De Sobrietate.
Abbas Evagrius dixit: «Memor esto semper exitus tui, et non obliviscaris aeterni judicii, et non erit delictum in anima tua.» Ibid.
Insignis quidam Abbas in eremo rigide vivens, rogatus: «Quomodo sustines laborem hunc?» respondit: «Totus labor temporis mei, quem hic sustineo, non est idoneus comparari ad unam diem tormentorum quae peccatoribus in futuro saeculo praeparantur.» Ibid. cap. VII De Patientia.
Alius senex dixit: «In omni re increpet homo animam suam, dicendo ei: Memor esto, quoniam oportet te Deo occurrere.» Ibid. lib. VII, cap. XXI.
Anagogice, hoc festum significabat expiationem totius mundi, et discretionem electorum a reprobis in die judicii faciendam.
Versus 31: Sabbatum requietionis
31. Sabbatum enim requietionis est. — Hebraice est, sabbatum sabbati, sive quies quietis est, q. d. Summa quies hoc die vobis colenda et adhibenda est; celeberrima enim festa Judaeis erant haec duo: primo, sabbatum; secundo, dies hic expiationis. Unde nec in eis licebat cibos parare, quod tamen aliis festis permissum erat, ut patebit cap. XXIII, vers. 27.
Versus 32: Sacerdos qui unctus fuerit
32. SACERDOS QUI UNCTUS FUERIT, — q. d. Qui consecratus fuerit pontifex per unctionem capitis et manuum; hac enim unctione initiatur et consecratur ipse.
Versus 34: Fecit sicut praeceperat Dominus Moysi
34. UT ORETIS. — Vos, o pontifices, deinceps secuturi; soli enim pontifices poterant expiare et solemniter orare hac die.
FECIT IGITUR (Moses) SICUT PRAECEPERAT DOMINUS MOYSI. — «Moysi,» id est sibi, est hebraismus. Porro «fecit,» non celebrando festum Expiationis, ut vult Lyranus: hoc enim celebrandum erat mense septimo; haec autem gesta sunt mense primo, uti ostendi initio capitis: «fecit» ergo, id est promulgavit Moses populo hanc Dei legem de festo Expiationis, suo tempore, puta mense septimo, in Chanaan servando; hoc enim praeceperat ei Deus, vers. 2.