Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Sanciuntur promiscue praecepta quaedam moralia et caeremonialia, partim ante recensita, partim nova, quale est de non serendo agro diverso semine, de veste ex lana et lino non induenda, vers. 19, de praeputiis arborum circumcidendis, vers. 23, de coma in rotundum non attondenda, de non radenda barba, vers. 27, de non incidenda carne, vers. 28.
Textus Vulgatae: Leviticus 19:1-37
1. Locutus est Dominus ad Moysen, dicens: 2. Loquere ad omnem coetum filiorum Israel, et dices ad eos: Sancti estote, quia ego sanctus sum, Dominus Deus vester. 3. Unusquisque patrem suum et matrem suam timeat. Sabbata mea custodite. Ego Dominus Deus vester. 4. Nolite converti ad idola, nec deos conflatiles faciatis vobis. Ego Dominus Deus vester. 5. Si immolaveritis hostiam pacificorum Domino, ut sit placabilis: 6. eo die quo fuerit immolata, comedetis eam, et die altero; quidquid autem residuum fuerit in diem tertium, igne comburetis. 7. Si quis post biduum comederit ex ea, profanus erit et impietatis reus, 8. portabitque iniquitatem suam, quia sanctum Domini polluit, et peribit anima illa de populo suo. 9. Cum messueris segetes terrae tuae, non tondebis usque ad solum superficiem terrae, nec remanentes spicas colliges. 10. Neque in vinea tua racemos et grana decidentia congregabis, sed pauperibus et peregrinis carpenda dimittes. Ego Dominus Deus vester. 11. Non facietis furtum. Non mentiemini, nec decipiet unusquisque proximum suum. 12. Non perjurabis in nomine meo, nec pollues nomen Dei tui. Ego Dominus. 13. Non facies calumniam proximo tuo, nec vi opprimes eum. Non morabitur opus mercenarii tui apud te usque mane. 14. Non maledices surdo, nec coram caeco pones offendiculum; sed timebis Dominum Deum tuum, quia ego sum Dominus. 15. Non facies quod iniquum est, nec injuste judicabis. Non consideres personam pauperis, nec honores vultum potentis. Juste judica proximo tuo. 16. Non eris criminator, nec susurro in populo. Non stabis contra sanguinem proximi tui. Ego Dominus. 17. Non oderis fratrem tuum in corde tuo, sed publice argue eum, ne habeas super illo peccatum. 18. Non quaeras ultionem, nec memor eris injuriae civium tuorum. Diliges amicum tuum sicut teipsum. Ego Dominus. 19. Leges meas custodite. Jumentum tuum non facies coire cum alterius generis animantibus. Agrum tuum non seres diverso semine. Veste, quae ex duobus texta est, non indueris. 20. Homo si dormierit cum muliere coitu seminis, quae sit ancilla etiam nubilis, et tamen pretio non redempta, nec libertate donata: vapulabunt ambo, et non morientur, quia non fuit libera; 21. pro delicto autem suo offeret Domino ad ostium tabernaculi testimonii arietem; 22. orabitque pro eo sacerdos, et pro peccato ejus coram Domino, et repropitiabitur ei, dimitteturque peccatum. 23. Quando ingressi fueritis terram, et plantaveritis in ea ligna pomifera, auferetis praeputia eorum: poma, quae germinant, immunda erunt vobis, nec edetis ex eis. 24. Quarto autem anno omnis fructus eorum sanctificabitur laudabilis Domino. 25. Quinto autem anno comedetis fructus, congregantes poma quae proferunt. Ego Dominus Deus vester. 26. Non comedetis cum sanguine. Non augurabimini, nec observabitis somnia. 27. Neque in rotundum attondebitis comam, nec radetis barbam. 28. Et super mortuo non incidetis carnem vestram, neque figuras aliquas aut stigmata facietis vobis. Ego Dominus. 29. Ne prostituas filiam tuam, ne contaminetur terra, et impleatur piaculo. 30. Sabbata mea custodite, et Sanctuarium meum metuite. Ego Dominus. 31. Non declinetis ad magos, nec ab ariolis aliquid sciscitemini, ut polluamini per eos. Ego Dominus Deus vester. 32. Coram cano capite consurge, et honora personam senis; et time Dominum Deum tuum. Ego sum Dominus. 33. Si habitaverit advena in terra vestra, et moratus fuerit inter vos, non exprobretis ei; 34. sed sit inter vos quasi indigena, et diligetis eum quasi vosmetipsos: fuistis enim et vos advenae in terra Aegypti. Ego Dominus Deus vester. 35. Nolite facere iniquum aliquid in judicio, in regula, in pondere, in mensura. 36. Statera justa, et aequa sint pondera: justus modius, aequusque sextarius. Ego Dominus Deus vester, qui eduxi vos de terra Aegypti. 37. Custodite omnia praecepta mea, et universa judicia, et facite ea. Ego Dominus.
Versus 2: Sancti Estote
2. Sancti estote. — «Sancti,» id est mundi et puri ab omni immunditia carnis et spiritus, ab omni peccato et irregularitate legali.
Versus 3: Matrem Suam Timeat
3. Matrem suam timeat, — revereatur.
Versus 4: Nolite Converti ad Idola
4. Nolite converti ad idola. — Pro idola hebr. est elilim, id est vanitates, res vanae et nihili, qualia sunt idola, quae vanam et mendacem umbram Divinitatis prae se ferunt; secundo, elilim est diminutivum ab el, id est Deus, qua fortis, quasi dicas: Deiculi, forticuli; quod Flandrice dicimus Godekens; tertio, elil idem est quod al el, id est non Deus: idola enim non sunt vere dii; quarto, elil idem est quod el lail, id est Deus noctis, hoc est nocturnus, lucifugus, qui in tenebris ambulat: tales sunt daemones qui in idolis coluntur; quinto, elil alludit ad rad. ala, id est exsecratus est: sunt enim idola res exsecrandae. Ita Oleaster.
Nec deos conflatiles facietis vobis. — Est synecdoche; ex parte enim totum intelligitur: nam per deos conflatiles accipit omnia idola, sive fusilia sint et conflata, sive ductilia, sive sculptilia. Ita S. Augustinus, et ex eo Radulphus.
Tropologice, avari pro diis habent massas auri; hi enim sunt eorum dii conflatiles, hi sunt elilim: quam sapiunt qui non elilim, id est vanitates et insanias falsas, sed el, id est Deum fortem et verum, colunt, qui veras opes tribuit non in ista terra morientium, sed in supera illa terra viventium! Felices, quibus solus, tu Domine, es spes et res, et omne opus eorum oratio, ut dicant: «In pace in idipsum dormiam et requiescam.»
Versus 5: Hostia Pacificorum
5. Ut sit placabilis. — Hebraeum est lirtsonechem, id est secundum voluntatem vel beneplacitum vestrum, quasi dicat: Sponte et voluntarie immolate eam. Ita Chaldaeus. Verum Noster, Septuaginta et Vatablus Hebraeum ratson accipiunt passive, q. d. Ad favorem, gratiam, beneplacitum et benevolentiam vobis conciliandam apud Deum. Vide Can. 25.
Versus 7: Si Quis Post Biduum Comederit
7. Si quis post biduum comederit ex eo (hostia pacifica), profanus erit et impietatis reus, — quia sacram hanc caeremoniam a Deo sancitam violavit, ideoque abominabilis erit, ut vertit Chaldaeus. Septuaginta vertunt ἀνοσίμαχα, id est insacrificabile est, q. d. Talis caro et hostia, quasi profana et polluta, Deo offerri et sacrificari nequit.
Versus 8: Peribit
8. Peribit, — sententia judicis, si res constet; sin autem, puniente et vindicante Deo.
Versus 9: Spicilegium Messis
9. Non tondebis usque ad solum superficiem terrae, — q. d. Non demetes omnino agrum tuum, sed aliquas, verbi gratia, humiliores et solo pene incubantes spicas, in agro relinques carpendas pauperibus. Ita Abulensis in cap. XXIII, vers. 22; unde hebraice est: Non consummabis metere angulum, vel extremitatem agri tui, q. d. Non secabis omnes fruges, sed dimittes aliquid in extremitate vel angulo agri tui, ut pauperes illud colligere possint. Ita Oleaster et alii.
Versus 10: Racemi Vineae
10. Neque in vinea tua racemos (post vindemiam remanentes) congregabis. — Ita Chaldaeus. Hebraice est: Ne facias iterato racemationem vindemiae tuae; Septuaginta: Non revindemiabis vinetum tuum; racematio ergo, uti et spicilegium, hic pauperibus relinquenda praecipitur, uti et fructus anni septimi, de quo cap. XXV, 6.
Versus 11: Non Mentiemini
11. Non mentiemini. — Hebraice, non negabitis, scilicet veritatem, in deposito, credito, aliove quovis contractu et debito.
Versus 12: Non Perjurabis
12. Non perjurabis in nomine meo, — per nomen meum. Nec pollues nomen Dei tui, — quantum in te est; nam alioqui nomen Dei in se pollui nequit.
Versus 13: Opus Mercenarii
13. Non morabitur opus mercenarii tui apud te usque mane. — «Opus,» id est merces operis; est metonymia: simili modo capitur «opus,» Isai. XXXII, 17, et cap. XL, 10, LXII, 11; Job XXXIV, 11; Psalm. CXXVII, 2, q. d. Non differes solutionem mercedis in alteram diem, sed eadem die ante noctem operario sive mercenario persolves, quia hi operarii fere pauperes sunt, vivuntque in diem ex diurno pretio.
Pro non calumniabis, etc., hebr. est, ne opprimas proximum tuum, et ne rapias, ne vi ab eo quidquam exigas.
Versus 14: Surdus et Caecus
14. Non maledices surdo, — quia hoc valde inhumanum est, ut ei qui se defendere nequit, injuriam irroges.
Tropologice S. Gregorius, III part. Pastor., admonit. 36: «Surdo, ait, maledicere, est absenti, et non audienti derogare.»
Nec coram caeco pones offendiculum. — Hebraei censent etiam hic prohiberi ne quis viro simplici male consulat. Sed hic sensus est mysticus. Tropologice S. Gregorius supra: «Coram caeco ponere offendiculum, est discretam quidem rem agere, sed tamen ei qui lumen discretionis non habet, scandali occasionem praebere.»
Versus 15: Justum Judicium
15. Non consideres (in judicio, uti praecessit) personam pauperis, — ut iniqua ejus miseratione commotus, judicium pervertas.
Versus 16: Criminator et Susurro
16. Non eris criminator, nec susurro. — In Hebraeo his duobus respondet unum nomen rachil, id est detractor, susurro. Septuaginta vertunt: Non ambulabis dolo in gente tua.
Ita Vespasianus Imperator fiscales calumnias magna calumniantium poena repressit, ferebaturque ejus vox: «Princeps qui delatores non castigat, irritat.» Et Antoninus Pius Imperator delatores, si non probarent crimen, capitali poena affecit; si probarent, oblato praemio dimisit infames. Aristoteles, cum judiciorum metu Athenis profugisset, roganti cuipiam: «Qualis est civitas Atheniensium?» respondit: «Pulcherrima, sed in ea pyrus super pyrum, et ficus super ficum consenescit.» Quo dicterio notavit Atheniensium sycophantes et calumniatores, perniciosissimos bonis viris. Ita Aelianus, lib. III.
Thearidas cum gladium cote acueret, rogatus a quopiam num esset acutus: «Acutior, ait, calumnia,» indicans calumniam rem esse nocentissimam. Demosthenes, orat. I Contra Aristogit.: «Viperam, ait, ubi conspexeritis, mox interficitis: itidem cum delatorem et crudelem hominem videritis viperinam habere naturam, ne exspectate donec vestrum aliquem mordeat, sed cum primum occurrerit, puniatur.»
Pelopidas, cum fortis quidam miles per calumniam apud ipsum deferretur, ut qui ei conviciatus esset: «Equidem, ait, facta ejus respicio, verba autem non audivi.» Ita Xenophon in Oeconom.
Denique S. Athanasius, apolog. 1: «Qui lapide, inquit, ictus est, quaerit medicum; ictus autem calumniae gravius quam lapides feriunt. Est enim calumnia clava, et gladius, et jaculum incurabile, ut ait Salomon.»
Non stabis (Septuaginta, non conspirabis) contra sanguinem proximi tui, — ut videlicet contra eum falsum testimonium dicas, vel alias injuste eum occidentes juves. Sanguis hic vitam significat; anima enim et vita est in sanguine, ut dixit Moses, cap. XVII, 14.
Versus 17: Non Oderis Fratrem Tuum
17. Non oderis fratrem tuum in corde tuo. — Hinc patet Judaeis in veteri Testamento non tantum actionem externam, verbi gratia, homicidii aut laesionis, uti Josephus et Rabbini nonnulli (quos proinde corrigit Christus, legemque explicat Matth. V, 23) putarunt, sed etiam internam, puta malum voluntatis actum, qualis est odii, vetitam fuisse. Ita Cassianus, lib. VIII De capital. Vitiis, cap. XIV.
Sed publice argue eum. — Hebraice, arguendo argue, q. d. Ne foveas odium in corde tuo contra proximum; neve occulte machineris ei malum; sed ostende publice, id est in manifesto, ei qui te laesit, te offensum esse, et petere satisfactionem pro injuria vel damno tibi illato. Non praecipit ergo eum qui offendit, publice et coram tota multitudine objurgari, sed ne offensus odium servet occultum; ideoque injuriam sibi factam manifestet ei qui illam intulit, petatque satisfactionem. Unde Tertullianus, lib. IV Contra Marcion. cap. XXXV, hunc locum accipit de correptione fraterna, quasi ea Judaeis hic fuerit praecepta.
Ne habeas super illo peccatum, — moliendo occulte ejus laesionem vel perniciem.
Versus 18: Non Quaeras Ultionem
18. Non quaeras ultionem, — ut privatim te ulciscaris. Secundo et potius, nec privatim nec publice in judicio petes ultionem ex rancore procedentem; omnis enim talis est peccatum in foro animae et coram Deo. Haec ergo lex supplet et perficit legem talionis, latam Numer. XXXV, 19, et Deuter. XIX, 12, quae permittit ut quis in judiciali foro vindictam expetat, quando illa in re est justa, licet malo animo, et ex vindicta illam accusator petat, v. g. ut propinquus occisi homicidam interficiat; hoc enim licet in se justum sit, tamen si fiat ex vindicta, iniquum et peccatum est.
Quare jubet hic Deus ut in talibus non quaerant ultionem, sed tantum jus suum, ut justitiae vel privatae vel publicae satisfiat.
Praeclare Plutarchus: «Cibo, ait, utitur, juxta naturam is, qui esurit; at vindicta debet uti, qui nec sitit eam, nec esurit. Ut pater videns puerum volentem incidere quippiam, arrepto ferro id facit, ita ratio vindictam eripiens irae, utiliter castigat.» Et Juvenalis, satyra 13: «Infirmi est animi exiguique voluptas / Ultio: continuo sic collige, quod vindicta / Nemo magis gaudet quam femina.»
Et Franciscus Petrarcha, dialog. 101: «Nobilissimum, ait, vindictae genus est parcere. Ultionis momentanea delectatio est, misericordiae sempiterna. Multos vindicasse poenituit, neminem pepercisse.» Sed quid illustrius hac voce Christi, Matth. V, 39: «Ego dico vobis non resistere malo; sed si quis te percusserit in dexteram maxillam tuam, praebe illi et alteram:» et Pauli ad Rom. cap. XII: «Nulli malum pro malo reddentes. Noli vinci a malo, sed vince in bono malum.»
Nec memor eris injuriae. — Chaldaeus: Non servabitis inimicitias.
Diliges Amicum Tuum Sicut Teipsum
Diliges amicum tuum sicut teipsum. — Hinc Judaei a contrario sensu colligebant: ergo inimici odio habendi sunt, uti refert Christus, Matth. V, 43. Verum illud argumentum omnino est invalidum; nec enim consequentia valet, nec antecedens est verum, prout ipsi intelligebant: nam amicus non significat hic eum qui nobis benevolus est, sed omnem proximum. Id patet ex Septuaginta, qui vertunt τὸν πλησίον, id est proximum, et ex Chaldaeo, qui vertit chabrach, id est socium tuum, et ex Hebraeo rea, quod non tantum amicum significat, sed et per metaphoram Hebraeis usitatam transfertur ad eum qui nobiscum quavis ratione conjunctus est, sive cui nobiscum quippiam intercedit negotii: talis autem est omnis homo; nam ut minimum omnis homo alteri amicus, et cum alio conjunctus est communi ex primo parente origine, communi creatione et similitudine Dei, communi redemptione, communi Ecclesia et Sacramentis, communi gratia, charitate, ordinatione et cursu ad vitam aeternam. Ita S. Augustinus, Hieronymus, Theophylactus in Matth. V; nam dilectionem inimicorum praeceptam fuisse Judaeis, patet Exod. XXIII, 4.
Qualis et quanta debeat esse haec dilectio, suo exemplo docuit nos Christus, de quo S. Bernardus, serm. 20 in Cant.: «Dilexit, ait, me simul Deus fortiter, sapienter, et dulciter. Dulciter, quia carnem induit; sapienter, quia culpam vitavit; fortiter, quia mortem sustinuit.»
Rursum S. Gregorius, libro X Moral. cap. VI: «Proximi, ait, dilectio ad duo praecepta derivatur, cum et per quemdam justum (Tobiam, cap. IV, vers. 16) dicitur: Quod ab alio tibi oderis fieri, vide ne tu alteri facias. Et per semetipsum Veritas dicit: Quae vultis ut faciant vobis homines, et vos facite illis,» scilicet in rebus licitis et salutaribus: haec enim tantum quisque proximo aeque ac sibi, secundum rectam rationem velle et optare debet, uti pluribus et particularibus exemplis declarat ibidem S. Gregorius.
Sicut teipsum. — Vox sicut non aequalitatem, sed similitudinem significat: nam ordinata charitate magis diligit se homo quam proximum: similia tamen dilectionis signa exhibere debet proximo atque sibi ipsi. Sic accipitur to sicut Deut. XVIII, 45, Joannis XVII, 21 et 22, Isaiae I, 26, Malach. III, 4, ubi Malachias copiam bonorum spiritualium in lege nova confert cum ubertate legis veteris et priorum temporum, cum tamen in lege nova multo sit major.
Ego Dominus, — qui scilicet idipsum licet arduum, jure meo exigo et praecipio.
Ita proximum, Agrippam regem, amavit S. Paulus. Cum enim rex diceret: «In modico suades me Christianum fieri,» subjecit: «Opto apud Deum et in modico et in magno, non tantum te, sed et omnes qui audiunt, hodie fieri tales, qualis et ego, exceptis his vinculis,» Actor. XXVI, 29.
Et S. Joannes, qui senex in Collectis non aliud dicebat, quam: «Filioli, diligite alterutrum.» Rogatus cur idem semper ingeminaret, respondit: «Quia praeceptum Domini est, et si solum fiat, sufficit;» testis est S. Hieronymus in epist. ad Galat.
Et S. Dominicus, cujus haec erat vox: «Plus in charitatis codice didici, quam in universa sancta Scriptura.» Ex hoc codice praedicabat, multosque convertebat, et suos ex eodem praedicare volebat.
Et S. P. N. Ignatius, qui ut obscenum euntem ad amasiam corrigeret, aquis se immergens dixit: «Perge, miser, ad foedissimas tuas voluptates; impendentem capiti tuo ruinam non vides? ego hic me tui causa tamdiu macerabo, donec justissimum Dei furorem in te paratum avertam.» Testis est Ribadeneira in ejus Vita.
Et S. Xaverius, qui amicis Chinam ob pericula dissuadentibus ait: «Non aliud mihi in votis est, quam ut vel morte mea Sinarum salutem repraesentem.» Testis est Tursellius, lib. III Vitae ejus, cap. XV.
Versus 19: Diversa Genera
19. Jumentum tuum non facies coire cum alterius generis animantibus. — Hebraei et Cajetanus hanc legem et duas sequentes putant non litteraliter, uti sonant, sed symbolice accipiendas esse, ut scilicet tantum prohibeant studium novitatis et novae curiositatis, inquit Cajetanus, atque perturbationem et confusionem, ut inter Hebraeos nulla sit mala lingua et simultas, sed unitas perfecta et charitas, inquiunt Hebraei: rationem afferunt, quod constet Judaeos habuisse mulos, qui ex diversis speciebus, puta ex equa et asino, generantur. Mulo enim insedit David, Salomon, Absalom aliique filii Davidis, II Reg. XIII, 29; et I Esdra II, 66, dicitur Judaeos Babylone redeuntes habuisse mulos ducentos. Verum alii passim ad litteram, uti sonant, haec accipiunt: hoc enim plane et simpliciter verba ipsa significant. Itaque hac lege vetabantur Judaei procurare congressum asini cum equa ad generandum mulos. Muli ergo quos habuerunt Judaei, vel casu geniti sunt, sponte sua commixtis asino et equa; vel ab aliis gentibus, commixtionem hanc et mulorum procreationem procurantibus, eosdem emerunt.
Causa hujus legis fuit, prima, quia Deus volebat honestissime juxta naturam institui Hebraeos: congressus autem iste animalium diversae speciei est contra naturam; secunda, quia nolebat Deus species animalium ab Hebraeis permisceri et confundi, sed quamque simplicem et integram in sua essentia permanere; tertia, ne ipsi Hebraei curantes ideoque spectantes hunc animalium congressum, similia discerent et imitarentur. Ita Theodoretus, Quaest. XXVII. Unde in Traditionibus Hebraeorum praeceptum invenitur (ut R. Moses dicit), ut homines avertant oculos ab animalibus coeuntibus: facile enim in hoc conspectu excitatur in homine motus concupiscentiae, inquit D. Thomas mox citandus.
Tropologice Radulphus: Cum alterius generis animantibus, dominorum impulsu coeunt jumenta, cum humanae mentes ad vitia pronae, pastorum suorum exemplo seductae, mundi amatoribus conformantur.
Allegorice, Isychius sic explicat, q. d. Non permittes fideles sectari circumcisionem et baptisma.
Agrum Tuum Non Seres Diverso Semine
Agrum tuum non seres diverso semine. — Hujus et sequentis legis causa literalis fuit, prima, ut per eas Deus Hebraeis novitatis et confusionis ansam praecideret, eosque admoneret simplicitatis et ordinis.
Secunda, quia voluit Deus hac caeremonia, videlicet simplicitate seminis et vestis, coli potius, quam duplicitate: quia ita placuit ei instituere, ut simplicitatem hominibus commendaret in victu, vestitu, omnique alia re. Deus enim cum in se sit simplicissimus, sitque ipsa simplicitas, ideoque unitas, primitas et causalitas rerum omnium, amat simplicia, et adulterinas mixtiones sive carnis, sive spiritus in suo cultu odit et vetat, inquit Theodoretus.
Unde symbolice, S. Cyrillus, lib. VIII De Adoratione, ait hac lege biformes mores vetari. «Omnibus nobis in conversionis initio nulla virtus magis necessaria est quam simplicitas verecunda,» ait S. Bernardus. Ita S. Job laudatur quod fuerit vir simplex et rectus: «simplex, quia nullum laedere, imo prodesse desiderabat; rectus, quia se a nullo corrumpi permittebat,» ait Beda, lib. I De Templo Salomonis. Hinc Sapiens, Prov. XI, 20: «Abominabile, ait, est cor pravum, et voluntas ejus in his qui simpliciter ambulant.» Et cap. XX, 7: «Justus qui ambulat in simplicitate sua, beatos post se filios derelinquet.» «Simplex, ait S. Augustinus, homil. 2 in Joan., eris explicando te a mundo; implicando, duplex eris.» «Quid, ait S. Hieronymus, simplicitate divinius? quae sicut bonus paterfamilias satis sibi abundat, et sua puritate contenta, non quaerit alienum: nec abrodit, sed se de caeteris fingit: nec se in varias partes commutat, sicut astutia, quae ut sit cauta, timet omnia, nec suis consiliis credit: versat ipsa suas sententias; simplicitas autem timere nil novit.» Et rursum: «Prudentia absque simplicitate malitia est, et simplicitas absque ratione stultitia nominatur.» Hinc Christus ait: «Estote prudentes sicut serpentes, et simplices sicut columbae.»
Audi et Gentiles. Cicero, libro I De Officiis: «Compendiaria, ait, via ad gloriam est, ut qualis quisque haberi vult, talis sit.» Et libro De Amicitia: «Aperte odisse vel amare est magis ingenui, quam fronte occultare sententiam.» Seneca, epist. 10: «Virtutem, ait, bona sequitur fide, qui se non exornat et pingit; sed idem est sive ex denuntiato videatur, sive imparatus et subito; veritas in omnem partem sui semper eadem est.» Idem ad Neronem: «Nemo, ait, potest personam fictam diu ferre, ficta in naturam suam cito recidunt.» Idem in Prov.: «Malus, ait, ubi se bonum simulat, tunc est pessimus.»
Tertia, vetuit Deus hanc seminum commixtionem in agricultura, «ad detestationem idololatriae, qua Aegyptii in venerationem stellarum diversas commixtiones faciebant, et in seminibus, et in animalibus, et in vestibus repraesentantes diversas conjunctiones stellarum. Rursum, omnes hujusmodi commixtiones prohibentur ad detestationem coitus contra naturam,» inquit D. Thomas, I II, Quaest. CII, art. 6, ad 9.
Tropologice, agrum non seres diverso semine, id est, non docebis contraria divinis doctrinis in Ecclesia, inquit Isychius. Secundo, Radulphus: Diversum, inquit, semen seminat ecclesiastes, qui bona loquitur, et mala operatur; qui verbo triticum spargit, sed exemplo peccati sementem discipulorum cordibus injicit.
Vestis ex Duobus Texta
Veste quae ex duobus texta est, non indueris. — Non ait, veste quae ex duobus pannis consuta est: haec enim non fuit vetita Judaeis, inquit Abulensis, sed quae ex duobus, puta lana et lino, contexta est. Ita Chaldaeus, et ita explicatur haec lex Deuteron. XXII, 11. Excipe ab hac lege vestes pontificis: hae enim erant variegatae, contextae ex lino sive bysso, cocco, purpura et hyacintho. Imo Josephus asserit ea de causa laicis hic vetari vestem bilicem, puta ex lino lanaque contextam, ne scilicet ipsi vestirentur ut pontifex, sed veste, uti et statu, ab eo discriminarentur.
Tropologice Radulphus: Lana, quia crassior est, opus visibile; linum, quia subtilius est, occultam malitiam significat; vestem ergo ex lana et lino contextam induunt, qui loquuntur pacem cum proximo suo, mala autem in cordibus eorum, Psalm. XXVII. Sic et S. Cyrillus, lib. VII De Adoratione, pag. 144: Figurate, ait, lex vetat duplicitatem, videlicet hominibus placendi cupiditatem, quae ex duobus componitur studiis et voluntatibus, scilicet ex velle esse malum, et velle hominibus videri bonum. Similia habet Rupertus, lib. I in Deuter. cap. XVIII, et Procopius in Deuter. XXII, 11.
Versus 20: Ancilla Nubilis
20. Etiam nubilis. — Ita legendum cum Romanis, non nobilis, uti habent Plantiniana. Hebraice enim est necherephet, hoc est desponsata, id est desponsabilis viro: participia enim passiva apud Hebraeos saepe capiuntur pro nominibus verbalibus.
Vapulabunt ambo. — Hebraice, vapulatio eis erit loris bubulis: hoc enim significat bircoret, a bacar, id est bos, deductum. Ita Vatablus.
Versus 22: Repropitiatio
22. Et repropitiabitur ei, ne eum puniat in hac vita, uti dixi cap. I, vers. 4. Et rursum «repropitiabitur ei,» per gratiam et infusionem charitatis, si vere contritus hoc sacrificium obtulerit.
Versus 23: Praeputia Arborum
23. Auferetis praeputia eorum. — Jubet hic Deus ut arborum fructus qui primis tribus annis ex iis nascuntur, quasi immundi abjiciantur, fructus vero quarto anno nati, Deo consecrentur, itaque demum fructus quinti anni censeantur mundi, quibus vesci liceat. Praeputia ergo vocat primos trium annorum fructus, uti explicant Hebraea; vocantur hi praeputium, allusione ad circumcisionem pueri. Sicut enim puer immundus erat, donec in circumcisione auferretur ab eo praeputium, et abjiceretur: ita et arbores censebantur immundae, donec fructus trium primorum annorum circumcisi et abjecti essent: hinc hebraice hi fructus vocantur incircumcisi, id est immundi.
Et S. Chrysostomus, serm. De Ascensione Domini, ubi ex hoc loco docet primitias, quae a Deo expectuntur, esse fructum non imperfectum et imbecillem, sed validum et fortem. Ait enim: «Vide legislatoris prudentiam: fructum primum nec manducari permittit, ne ante Deum quisquam eum percepisse videatur; nec offerri concessit, ne Deo immaturus offeratur; sed, Dimitte, ait, quia primus est, nec offeras, quia oblatione necdum dignus est.»
Voluit Deus hac caeremonia coli, perinde ac circumcisione puerorum, congrue tamen ad arborum naturam; nam earum fructus primi magis aquosi et indigesti, ideoque insalubres sunt posterioribus. Ita Abulensis.
Allegorice, tres primi anni fuerunt tria tempora prima, quibus adhuc lex impura, utpote historiae crassitudine praegravata, et umbram tanquam inutilem corticem circumpositum habens. Haec tria tempora fuerunt, quo Moses, quo Josue, quo Judices praefuerunt; deinde secutum est quartum, quo illustris Prophetarum chorus exortus est: tum fructus legis factus est sanctus et laudabilis, quia Christi adventus coeptus est praedicari. Demum quinto tempore, puta Christi, facta est lex esui apta, utilissima et purissima per Christi Evangelium. Ita Cyrillus, lib. VIII, pag. 167.
Tropologice, S. Gregorius, lib. VIII Moralium cap. XXXV: «Ligna, inquit, pomifera sunt opera virtutibus fecunda: praeputia earum auferimus, cum de ipsa inchoationis infirmitate suspecti, primordia nostrorum operum non approbamus, ne, dum accepta laus suaviter carpitur, fructus operis intempestive comedatur,» idque usque ad quartum annum quo Deo consecrentur, id est, dum mens in quadro posita et solidata, non sibi sed Deo bona omnia adscribere discat. Ita Radulphus.
Poma quae germinant, quae producunt, scilicet ipsae arbores.
Versus 24: Fructus Quarti Anni
24. Quarto autem anno omnis fructus sanctificabitur laudabilis Domino. — Hebraice, quarto anno omnis fructus sanctitas laudum erit Domino, id est, quarto anno fructus consecrabitur Domino in laudem ejus, ut videlicet offeratur sacerdotibus, sicut primitiae et decimae, et in eorum jus cedat; quarto ergo anno hosce fructus comedere poterant sacerdotes, non laici.
Versus 26: Augurium et Somnia
26. Non augurabimini, non exercebitis magiam, aut magicam divinationem.
Nota: Augurium dicitur quasi avium garritus, eratque ex avibus divinatio, eaque triplex. Nam avium aliae volatu, aliae cantu futura praedicere putabantur: et illae quidem praepetes, istae oscines dicebantur. Erat et tertium genus ex illarum pastu, cum pullis gallinaceis e cavea depromptis esca porrigebatur; de quibus fuse Alexander ab Alexandro. Verum noster Interpres passim accipit augurium generatim, pro quavis divinatione. Sic Joseph dicitur augurari solitus in suo scypho, Genesis cap. XLIV, vers. 5. Sic Latini subinde capiunt augurium. Hebraeum enim nachas absolute significat divinare: cui affine est lachas, id est mussitavit, susurravit. Susurris enim et mussitationibus utuntur divini. Vanitatem hujus artis agnovit M. Cato, qui aiebat se demirari quod non rideret aruspex, quoties aspiceret aruspicem, sentiens totum hoc divinationum genus imposturam esse, qua populo fiebat fucus: solent enim inter se impostores ridere multitudinis stultitiam. Testis est Cicero, libro II De Divinatione.
Nec observabitis somnia. — Hebraice est onen, quod Noster alibi, et Septuaginta hic vertunt: Οὐ κληδονιεῖσθε, id est, non augurabimini ex avibus; secundo, Rabbini et Oleaster vertunt, non eritis praestigiatores, ut onen alludat ad ain, id est oculus, et ad anan, id est nubes, q. d. «Oculos non nubilabitis praestigiis;» tertio, melius Noster hic et Deut. XVIII, 10, vertit: Non observabitis somnia; Hebraeum enim onen varium est et generale: significat enim oculis aliquid observare. Unde meonenim vocantur observatores, sive temporum, sive astrorum, sive somniorum, sive avium. Jam quia augurium, quod proprie fit ex avibus, hic immediate praecessit, temporum vero et astrorum observatio saepe est licita: hinc noster Interpres prudenter censuit taxari hic somniorum observatores et divinatores (quae superstitio tunc erat frequens et familiaris multis): onen enim recte somniis convenit, sive radicem ain, id est oculum, spectes; somnia enim sunt visa nocturna, quae oculis anima videntur, quaeque somnians sibi videtur oculis corporeis cernere: sive spectes radicem anan, id est nubes; quod enim nubes sunt in aere, hoc somnia et phantasmata sunt in anima.
Porro Gentiles multum tribuisse somniis docet Chrysippus, qui somnium sic definit: «Somnium est vis cernens, et explanans quae a diis hominibus significantur in somnis.» Quin et Cicero in lib. I De Divinat.: «Cum, ait, somno sevocatus est animus a societate et contagione corporis, tum meminit praeteritorum, praesentia cernit, futura praevidet; jacet enim corpus dormientis ut mortui: viget autem et vivit animus; quod multo magis faciet post mortem, cum omnino e corpore excesserit.»
Vanitatem vero hujus superstitionis irridebat Diogenes dicens: «Quae vigilantes agitis, ea non curatis; quae vero dormientes somniatis, sollicite perquiritis. Ad felicitatem enim vel infelicitatem hominis non tam refert quid patiatur in somniis, quam quid agat vigilans. Ibi quoties aliquid turpe committit, oportebat metuere deorum iram, ac tristem eventum; non, si quid dormientibus sit visum.» Testis est Laertius, lib. VI.
Heraclitus dixit, «vigilantibus unum communem esse mundum, sopitos in suum quemque discedere; at superstitiosus ne vigilans quidem communi cum aliis mundo fruitur, semper somniante cogitatione,» inquit Plutarchus in Moral.
Comicus dixit: «Cum dii nobis somnum dederint curarum et laborum delinimentum, superstitiosus sibi illum reddit carnificinam.»
Recte ergo Ecclesiasticus, cap. XXXIV, vers. 2: «Quasi qui apprehendit umbram, et qui persequitur ventos: sic et qui attendit ad visa mendacia. Hoc secundum hoc visio somniorum;» et vers. 5: «Somnia malefacientium vanitas est;» et vers. 7: «Multos enim errare fecerunt somnia, et exciderunt sperantes in illis.»
Versus 27: Coma et Barba
27. Neque in rotundum attondebitis comam. — Quia hoc, uti et sequentia, faciebant Gentiles, ut patet Jeremiae IX, 26, et XXV, 23, et cap. XLIX, 32, praesertim Aegyptii, inter quos hactenus vixerant Hebraei. Unde Vatablus sic exponit: Non attondebitis in rotundum comam vestram, Aegyptiorum sacerdotum more. Quin et Radulphus asserit Gentiles, cum se daemonibus consecrabant, capita sua in rotundum totondisse: censebant enim deos gaudere figura rotunda et orbiculari, utpote omnium capacissima et perfectissima. Hinc Empedocles, rogatus quid esset Deus, respondit: «Deus est circulus, cujus centrum est ubique, circumferentia nusquam,» quia scilicet nusquam terminantur Dei majestas et immensitas. Hanc sui rotunditatem Deus in mundo, quasi in sui imagine expressit: coelos enim et elementa creavit sphaerica et rotunda.
Hac de causa veteres diis suis templa rotunda aedificabant: sic rotundam aedem Numa Pompilius Romae consecrasse fertur Vestae, quod eamdem esse terram, qua vita hominum sustentaretur, crederet, ut hac ratione dea sui simili templo coleretur: terra enim est rotunda. Sic Augustus Caesar, Agrippae nomine, omnibus diis templum rotundo ambitu dedicavit, eaque de causa Pantheon appellavit, idque nunc B. Virgini dedicatum a rotunda forma quam retinet, nomen habet.
Aristoteles testatur veteres gavisos esse diis templa rotunda dedicare, cujusmodi Romae adhuc multa, vel magna ex parte diruta, vel a Christianis in honorem Sanctorum instaurata visuntur.
Hac eadem de causa cum diis suis se devovebant, caesariem in rotundum attondebant: Gentiles enim capillos suos diis, id est daemonibus, dedicasse tradit Lucianus in dea Syria in fine, Theodoretus hic Quaest. XXVIII, Cyrillus, lib. XVI De Adoratione, et Athanasius vel potius Anastasius in Quaest. S. Script. Quaest. LXIV. Merito ergo idipsum Judaeis hic vetat Deus, q. d. Nolo vos, o Judaei, sequi Gentiles et daemones, sed naturam potius et dispositionem vultus, in capitis vestri attonsione, voloque vos docere omnem, etiam in vestibus et capillitio, munditiem et decentiam. Hinc et apud Graecos nonnullos, circumtondere comam, in proverbio erat, pro eo quod est ludibrio habere. Nam ita stupidis et fatuis non sentientibus circumtonderi solet caesaries, ludibrii causa. Unde Lucianus in Misanthropo: «Sedebas, ait, cum tibi caesaries ab illis circumtonderetur.» Hoc praeceptum fuit caeremoniale, ideoque jam abolitum est.
Quare inepte illud torquent haeretici contra tonsuram monachorum, uti ostendit Bellarminus, libro II De Monachis, cap. XL. Septuaginta vertunt: Οὐ ποιήσετε σισόην ἐκ τῆς κόμης, non facietis sisoen ex coma vestra. Videntur Septuaginta vocem sisoen accepisse ab Hebraeo tsitsit, id est cincinnus, uti patet Ezech. VIII, 3; nam Suidas sisoen interpretatur πλεξείδων, id est capillum plicatum; et Cyprianus, lib. III Testimon. 83, sisoen vertit cirrum. S. Petrus, epist. I, cap. III, vers. 3, sisoen videtur vocare τριχῶν πλοκῆς, id est, capillorum plicationem, quod noster Interpres vertit capillaturam; S. Paulus, I Timoth. II, 9, vocat πλέγματα, id est intortos crines; Latini vocant capillitium calamistratum, sive calamistris in cincinnos reflexum.
Censent ergo Septuaginta cincinnos hic vetari Judaeis, et de iis accipi possunt Hebraea, quae sic ad verbum sonant: Non circulabitis, non facietis rotundam, vel «non concinnabitis extremitatem capitis vestri.» Ratio est, quia cincinnati et calamistrati capilli signum sunt mollis et effeminati animi, ideoque viros dedecent.
«Sint procul a nobis juvenes ut femina compti.»
Hinc illa gravis Archesilai sententia apud Plutarchum, qui, cum videret juvenem castum, sed cincinnatum, vocem fractam, et oculos ludibundos, dixit: «Nihil interest, ait, quibus membris cinaedi sitis, posterioribus, an prioribus;» et Plautus in Asinaria: «Quisnam istuc tibi credat, cinaede calamistrate?» et Synesius: «Nullus comatus, qui idem non sit cinaedus;» et S. Ambrosius, lib. III De Virgin.: «Cincinni, ait, non ornamenta, sed crimina sunt; lenocinia formae, non praecepta virtutis.» Cincinnos fuisse quasi titulum meretricium docet Clemens Alexandrinus, lib. III Paed. cap. III. Merito ergo Tiburtius in Vita S. Sebastiani, Torquatum cincinnatum, se Christiano nomine censentem increpat; cumque ambo religionis causa judici sisterentur, ac quaesitus de fide Torquatus respondisset se esse Christianum: «Credisne, ait Tiburtius, vir illustrissime, hunc esse Christianum, qui in sui lenocinio moliendo, capitis fimbrias admittit, etc.: nunquam tales pestes Christus dignatus est habere servos suos.» Adeo sibi daemon in cincinnis placet, ut Cincinnatuli nomen aliquando usurparit. «Cincinnatulus daemoni nomen erat; hac ille appellatione gestiens inclamanti respondebat: si de praeteritis aut praesentibus sciscitareris quae reconditissima forent, responsa dabat mirifica; si de futuris, semper mendacissimus.» Ite nunc, adolescentes, ite, nobiles, capillos religate, inungite, crispate, ite, nova gloria daemonum, infernorumque deliciae: vos ille amat, ad vestrum nomen exultat ac gestit: prostituite pudorem ac formam.
Nec radetis barbam. — Barbam tondere non erat vetitum Judaeis, sed radere, superducta, verbi gratia, novacula, ut fit in coronis quam sacerdotes gestant in vertice; hebraice est: Non destrues extremitatem barbae tuae; voluit enim Deus in populo suo barbam, quasi virilitatis insigne apparere; barba enim virum significat. Unde Diogenes barbam se ideo gestare respondebat, ut se virum esse subinde recordaretur; et Artemidorus filios tantum ornamenti patribus afferre dixit, quantum ori barba decoris addit. Cynicus quoque apud Lucianum, tam deforme putat esse ornatum barbae auferre viris, quam leoni jubas attondere.
Laco quidam, interrogatus cur tam prolixam aleret barbam, respondit: «Ut canos videns nihil iis indignum in me admittam.» Testis est Plutarchus in Laconic., qui et ibidem addit Lacones comam alere solitos, Lycurgi memorantes dictum, qui comam formosis pulchritudinem augere, deformes terribiliores reddere pronuntiasset.
Theseum denique perhibent tondere barbam nunquam voluisse, ut virtutem ipse suam eo profiteretur indicio. Barba ergo primo, est insigne viri; secundo, virtutis; tertio, perfectionis, ait Isychius; quarto, fortitudinis, inquit Eucherius; quinto, sapientiae, inquit Radulphus. Barbam ergo reservare jubentur Hebraei, ut etiam in vultus habitu, virtutis et sapientiae formam ferre videantur. Excipiuntur ab hac lege leprosi jam mundati; hi enim in legali sua purificatione omnes corporis pilos radere debebant, juxta legem Levit. XIV, 9. Porro apud Christianos clerici non radunt, sed tondent barbam, ex veteri ritu; monachi vero, quasi mundo mortui, radunt, licet in diversis Ecclesiis hujusce rei diversus fuerit mos. Vide Baronium, anno Christi 58.
Fallitur ergo, fallitque Martinus Polonus in Chronico, et Petrus de Natalibus lib. IV, cap. LVII, qui Anicetum Pontificem barbam aeque ac comam Clericis vetuisse scribunt. Nam in decretis Aniceti, 23 distinct. cap. Clericis, nulla barbae fit mentio. Ex traditione enim Apostolorum est, ut Clerici barbam alant, uti docent Clemens Alexandrinus, lib. III Paed. cap. III, Cyprianus, lib. III ad Quirinum, Epiphanius, haeres. 80, praeterquam quod Apostolorum icones omnem dubitationem abstergunt. Clerici ergo uti comam tondebant, ita barbam alebant. Hinc illa sanctio Concilii Carthaginensis IV, can. 44: «Clericus neque comam nutriat, neque barbam radat;» sic enim legit Codex Vaticanus M. S. Perperam ergo aliquis misopogon, ut barbam sacerdotibus eraderet, vo radat erasit, uti erasum est in decreto Burchardi, lib. II, cap. CLXXIV, et cap. V Extrav. De vita et honest. Cleric. Sane Sidonius Apollinaris, lib. IV, epist. 24 ad Turnum Maximum, olim palatinum, nunc sacerdotem, ita pingit et celebrat: «Habitus viro, gradus, pudor, color, sermo religiosus; tum coma brevis, barba prolixa.»
Versus 28: Incisiones pro Mortuis
28. Et super mortuo non incidetis carnem vestram. — Deuter. cap. XIV, 1, etiam vetatur depilatio capillorum: idque primo, ne nimio luctu Judaei prosequantur mortuos, sed potius spe resurrectionis luctui modum ponant. Pulchre et vere S. Hieronymus ad Paulam super obitu Blaesillae: «Cur, ait, dolemus quemquam mortuum? an ad hoc nati sumus, ut maneamus aeterni? Abraham, Moses, Isaias, Petrus, Jacobus, Joannes, Paulus, electionis vas, et super omnia Filius Dei moritur; et nos indignamur aliquem exire de corpore, qui ad hoc forsan raptus est, ne malitia mutaret intellectum ejus? Lugeatur mortuus, sed ille quem gehenna suscipit, quem tartarus devorat, in cujus poenam aeternus ignis aestuat. Nos quorum exitum angelorum turba comitatur, quibus obviam Christus occurrit, gravemur magis, si diutius in tabernaculo isto mortis habitemus; quia quamdiu hic moramur, peregrinamur a Domino,» etc.
Secundo, quia idololatrae, maxime Syri Judaeis vicini, indeque ipsi Judaei, haec faciebant in luctu, carnemque incidebant, ut patet III Reg. XVIII, 28. Idem de sacrificiis matris deorum testatur S. Augustinus, lib. II De Civit. XXVII, et lib. VII, XXVI, ubi sic ait: «Credita est mater magna vires Romanorum adjuvare, exsecando virilia virorum; unde et sacerdotes ejus festo profundebant se sanguine, incidentes carnes brachiorum: summus autem sacerdos amputabat sibi virilia, in honorem primi sacerdotis istius deae, dicti Atis.»
Audi et de Scythis Herodotum, lib. IV: «Scythae, ait, in funere regum aurem decidunt, crinem circumtondent, brachia circumcidunt, sinistram manum sagittis trajiciunt.» Lucianus quoque de suis Syris (fuit enim ipse Syrus) ita ait lib. De Dea Syria: «Certis notis compunguntur omnes, alii quidem in vola manus, alii in cervice; et inde est quod cuncti Assyrii notas inustas habent.» Idem libro De Luctu, meminit dilaniationis comae, et cruentationis genarum in luctu. Sic et Virgilius, IV Aeneid., loquens de Anna Didonis mortem deplorante:
«Unguibus ora soror foedans et pectora pugnis.»
Et Ovidius, lib. III Trist. eleg. 3:
«Parce tamen lacerare genas, nec scinde capillos; / Non tibi nunc primum, lux mea, raptus ero.»
Et Servius in III Aeneid. sic ait: «Varro dicit mulieres in exequiis et luctu ideo solitas ora lacerare, ut sanguine ostenso inferis satisfaciant.» Quocirca id vetitum fuit Leg. XII tabul., ubi, teste Cicerone, lib. II De Legibus, haec erat sanctio: «Muliebres genas ne radunto.» Insuper capillos in luctu solvisse et laniasse, docet Ovidius, lib. VI Metamorph. fabula 7 De Philomela:
«Mox ubi mens rediit, passos laniata capillos.»
Et Tibullus, lib. I, eleg. 1:
«Tu manes ne laede meos, sed parce solutis / Crinibus, et teneris, Delia, parce genis.»
Clare vero Cicero, Tuscul. III: «Ex hac, ait, opinione sunt illa varia et detestabilia genera lugendi, paedores muliebres, lacerationes genarum, pectoris, capitis percussiones. Hinc ille Agamemnon Homericus, et idem Accianus, scindens dolore identidem intonsam comam. In quo facetum illud Bionis: Perinde stultissimum regem in luctu capillum sibi evellere, quasi calvitio moeror levaretur,» cum potius vulsionis dolore augeatur. Audi et Plutarchum in Consolatoria ad Apollonium: «Barbarorum, inquit, nonnulli corporis partes abscindunt, nares scilicet et aures, reliquum quoque corpus plectentes.»
Neque figuras, etc. — Quas egregie descripsit Prudentius, Hymn. 10 περὶ στεφάνων:
«Quid cum sacrandus accipit sphragitidas? / Acus minutas ingerunt fornacibus, / His membra pergunt urere, utque igniverint, / Quamcumque partem corporis fervens nota / Stigmavit, hanc sic consecratam praedicant.»
Nimirum hisce characteribus se quasi servos Numinis profitebantur, cujus singularem characterem gerebant. Sic referente scriptore tertii Machabaeorum libri, non procul ab initio, Ptolemaeus Philopator jussit Judaeos, qui ad idola defecerant, descriptos signari igne in corpore, insigni Bacchi hederae folio.
Versus 30: Sabbata et Sanctuarium
30. Sabbata mea custodite. — Sabbatum hic quodlibet festum significat per synecdochen: erat enim sabbatum omnium festorum maximum.
Et Sanctuarium meum metuite, q. d. Tabernaculum et templum meum reveremini, tum ne immundi irreverenter eo accedatis, tum ne curiose illud scrutemini, neve ulterius illud ingrediamini quam a me praescriptum est: non enim poterant laici ingredi Sanctum, imo nec atrium sacerdotum. Est haec alia lex a praecedenti de sabbatis.
Versus 31: Magi et Arioli
31. Non declinetis ad magos. — Hebraice ad pythones, qui daemonem habent familiarem, maxime ventriloquum. Hi enim vocantur obot, ab ob, id est utre, eo quod ex eorum ventre, quasi ex utre voce confusa loqueretur daemon; quos Graeci vocant ἐγγαστριμύθους, id est, ex intestinis vaticinantes, inquit Theodoretus, Quaest. XXIX; unde et Septuaginta hic et alibi eos vocant ἐγγαστριμύθους, id est ventriloquos.
Nec ab ariolis aliquid sciscitemini. — Arioli proprie vocantur, qui ex victimis immolatis divinant. Ars haec primo inventa est a quodam qui Teges vocatus, quem ferunt inter arandum de terra prosiliisse, teste Lucano, lib. I De Bello civili, et Boccacio, lib. I De Geneal. deorum. Hujus rei etiam meminit Jus Canonicum 24, Quaest. V, cap. Episcopi. Pro ariolis hebraice est iidonim, id est divinis.
Versus 32: Honor Senum
32. Honora personam senis, et time Dominum, q. d. Si senes non times, time saltem Deum, et propter timorem Domini senes honora: jubet enim hic Deus eos honorari. Idque primo, quia juvenes gerere se debent cum senioribus, tanquam discipuli cum magistris; at magistrorum est sedere, discipulorum eis adstare et auscultare. Unde Theodosius Imperator jussit filios suos adstare coram Arsenio, magistro suo.
Secundo, quia, ut ait Aristoteles, lib. IX Ethic. cap. II: «Omni seniori honor pro aetate reddendus est, assurgendo, et sessione cedendo,» etc. Idem docet Plato, dialog. IX De Legibus, et Cicero, lib. I De Offic.: «Est, inquit, adolescentis majores natu vereri.»
Tertio, quia in senibus praeter excellentiam aetatis, est excellentia experientiae, et prudentiae ex aetate longiore. Hinc senes olim regebant rempublicam et a senibus nomen accepit senatus, perinde ac ἀπὸ τῶν γερόντων apud Spartanos γερουσία, qui erat magistratus regi assidens. Unde S. Thomas ait senectutem esse signum virtutis, ideoque honorandam, licet quandoque virtus deficiat. Hinc Chaldaeus, pro eo quod nos habemus, coram cano capite consurge, vertit, coram eo qui doctus est in lege consurge.
Quarto, quia omnes pene nationes instinctu naturae senes honorarunt. Spartani, teste Plutarcho, in theatro venientibus senibus consurgebant omnes, et eos sessum recipiebant. Romani adolescentes in curiam deducebant seniores, extra curiam eos praestolabantur, ut domum reducerent. Audi Juvenalem, satyr. 13:
«Credebant hoc grande nefas et morte piandum, / Si juvenis vetulo non assurrexerat.»
Hispanis haec vox senior, nonnihil detorta in señor, et Italis in signore, significat dominum. De Essenis ait Philo: «Reverentia erga seniores et cura talis est, qualis esse potest germanorum liberorum erga parentes.»
Quinto, quia senes sunt instar parentum, Deumque parentem omnium repraesentant. Unde Tecletus, rogatus quare Spartani juniores senioribus assurgerent, respondit: «Eo id fieri, ut assueti hoc honoris deferre alienis, tanto magis venerentur parentes.» Testis est Plutarchus in Lacon.
Sexto, quia, ut ait S. Basilius, lib. De Abdic. rerum, si honores senes, «ob istam animi tui submissionem, gloria te afficiet Deus;» atque, ut ait Isychius hic, faciet, cum senueris, ut eadem reverentia tibi a junioribus rependatur: si negligas senes, poena talionis te senem puniet, ut a junioribus quasi delirus contemnaris.
Versus 33: Advena
33. Si habitaverit advena, puta circumcisus proselytus, de quo cap. sequenti vers. 2.
Versus 35: Justae Mensurae et Pondera
35. Nolite facere iniquum aliquid in judicio, in regula, qua scilicet aliquid mensuratis, qualis est ulna, q. d. Justa mensura utimini in mensurando.
36. Aequa sint pondera. — Hebraice aequi sint lapides; olim enim lapidibus utebantur pro ponderibus: unde Prov. XVI, 11, haec pondera vocantur lapides sacculi, non saeculi, uti quidam perperam legunt.
Justus modius. — Hebraice, justum sit epha. Epha continebat tres modios: verum noster Interpres pro epha, usitatum et commune apud Graecos et Latinos mensurae nomen, puta modium, substituit; pari modo pro «aequusque sextarius,» scilicet sit, hebraice est, aequum sit hin. Hin autem Judaeorum erat mensura continens 12 sextarios. Verum quia apud nos non est mensura una, quae illi Hebraeorum respondeat, hinc apposite Interpres pro hin supposuit sextarium. Haec enim mensura nobis est notissima: tantum enim vult dicere et praecipere hic Deus, ut justa mensura utantur Hebraei tam in liquidis, quam in aridis; sicut enim hin et sextarius liquidorum, ita et epha et modius aridorum erat mensura.
Scribunt Hebraei eum qui injustis utitur mensuris et ponderibus, quinque scelerum et malorum causam esse. Primo, polluit terram. Secundo, violat sive profanat nomen Dei. Tertio, facit recedere majestatem, gloriam et praesentiam Divinitatis. Quarto, in gladium cadere facit Israel. Quinto, efficit ut in exilium ejiciatur ex terra ipsorum.