Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Deus promittit viginti octo benedictiones Judaeis, si leges ejus servent. Secundo, vers. 14, totidem et plures maledictiones eis comminatur, si illas non servent.
Textus Vulgatae: Leviticus 26:1-45
1. Ego Dominus Deus vester: Non facietis vobis idolum et sculptile, nec titulos erigetis, nec insignem lapidem ponetis in terra vestra, ut adoretis eum: ego enim sum Dominus Deus vester. 2. Custodite sabbata mea, et pavete ad Sanctuarium meum. Ego Dominus. 3. Si in praeceptis meis ambulaveritis, et mandata mea custodieritis, et feceritis ea; 4. dabo vobis pluvias temporibus suis, et terra gignet germen suum, et pomis arbores replebuntur. 5. Apprehendet messium tritura vindemiam, et vindemia occupabit sementem; et comedetis panem vestrum in saturitate, et absque pavore habitabitis in terra vestra. 6. Dabo pacem in finibus vestris: dormietis, et non erit qui exterreat. Auferam malas bestias, et gladius non transibit terminos vestros. 7. Persequemini inimicos vestros, et corruent coram vobis; 8. persequentur quinque de vestris centum alienos, et centum de vobis, decem millia: cadent inimici vestri gladio in conspectu vestro. 9. Respiciam vos, et crescere faciam, multiplicabimini, et firmabo pactum meum vobiscum. 10. Comedetis vetustissima veterum, et vetera novis supervenientibus projicietis. 11. Ponam tabernaculum meum in medio vestri, et non abjiciet vos anima mea. 12. Ambulabo inter vos, et ero Deus vester, vosque eritis populus meus. 13. Ego Dominus Deus vester, qui eduxi vos de terra Aegyptiorum, ne serviretis eis, et qui confregi catenas cervicum vestrarum, ut incederetis erecti.
14. Quod si non audieritis me, nec feceritis omnia mandata mea, 15. si spreveritis leges meas, et judicia mea contempseritis, ut non faciatis ea quae a me constituta sunt, et ad irritum perducatis pactum meum: 16. ego quoque haec faciam vobis: Visitabo vos velociter in egestate, et ardore, qui conficiat oculos vestros, et consumat animas vestras. Frustra seretis sementem, quae ab hostibus devorabitur. 17. Ponam faciem meam contra vos, et corruetis coram hostibus vestris, et subjiciemini his qui oderunt vos, fugietis, nemine persequente. 18. Sin autem nec sic obedieritis mihi, addam correptiones vestras septuplum propter peccata vestra, 19. et conteram superbiam duritiae vestrae. Daboque vobis coelum desuper sicut ferrum, et terram aeneam. 20. Consumetur incassum labor vester, non proferet terra germen, nec arbores poma praebebunt. 21. Si ambulaveritis ex adverso mihi, nec volueritis audire me, addam plagas vestras in septuplum propter peccata vestra. 22. Immittamque in vos bestias agri, quae consumant vos, et pecora vestra, et ad paucitatem cuncta redigant, desertaeque fiant viae vestrae. 23. Quod si nec sic volueritis recipere disciplinam, sed ambulaveritis ex adverso mihi: 24. ego quoque contra vos adversus incedam et percutiam vos septies propter peccata vestra. 25. Inducamque super vos gladium ultorem foederis mei. Cumque confugeritis in urbes, mittam pestilentiam in medio vestri, et trademini in manibus hostium, 26. postquam confregero baculum panis vestri: ita ut decem mulieres in uno clibano coquant panes, et reddant eos ad pondus: et comedetis, et non saturabimini. 27. Sin autem nec per haec audieritis me, sed ambulaveritis contra me; 28. et ego incedam adversus vos in furore contrario, et corripiam vos septem plagis propter peccata vestra, 29. ita ut comedatis carnes filiorum vestrorum et filiarum vestrarum. 30. Destruam excelsa vestra, et simulacra confringam. Cadetis inter ruinas idolorum vestrorum, et abominabitur vos anima mea, 31. in tantum ut urbes vestras redigam in solitudinem, et deserta faciam Sanctuaria vestra, nec recipiam ultra odorem suavissimum.
32. Disperdamque terram vestram, et stupebunt super ea inimici vestri, cum habitatores illius fuerint. 33. Vos autem dispergam in Gentes, et evaginabo post vos gladium, eritque terra vestra deserta, et civitates vestrae dirutae. 34. Tunc placebunt terrae sabbata sua cunctis diebus solitudinis suae: quando fueritis 35. in terra hostili, sabbatizabit, et requiescet in sabbatis solitudinis suae, eo quod non requieverit in sabbatis vestris quando habitabatis in ea. 36. Et qui de vobis remanserint, dabo pavorem in cordibus eorum in regionibus hostium, terrebit eos sonitus folii volantis, et ita fugient quasi gladium, cadent nullo persequente, 37. et corruent singuli super fratres suos quasi bella fugientes; nemo vestrum inimicis audebit resistere. 38. Peribitis inter gentes, et hostilis vos terra consumet. 39. Quod si et de iis aliqui remanserint, tabescent in iniquitatibus suis, in terra inimicorum suorum, et propter peccata patrum suorum et sua affligentur: 40. donec confiteantur iniquitates suas, et majorum suorum, quibus praevaricati sunt in me, et ambulaverunt ex adverso mihi. 41. Ambulabo igitur et ego contra eos, et inducam illos in terram hostilem, donec erubescat incircumcisa mens eorum: tunc orabunt pro impietatibus suis. 42. Et recordabor foederis mei quod pepigi cum Jacob, et Isaac, et Abraham. Terrae quoque memor ero, 43. quae cum relicta fuerit ab eis, complacebit sibi in sabbatis suis, patiens solitudinem propter illos. Ipsi vero rogabunt pro peccatis suis, eo quod abjecerint judicia mea, et leges meas despexerint. 44. Et tamen etiam cum essent in terra hostili, non penitus abjeci eos, neque sic despexi ut consumerentur, et irritum facerem pactum meum cum eis. Ego enim sum Dominus Deus eorum, 45. et recordabor foederis mei pristini, quando eduxi eos de terra Aegypti in conspectu Gentium, ut essem Deus eorum. Ego Dominus. Haec sunt judicia atque praecepta, et leges, quas dedit Dominus inter se et filios Israel in monte Sinai per manum Moysi.
Versus 1: Non Facietis Vobis Idolum
1. NON FACIETIS VOBIS IDOLUM. — Pro idolum, hebraice est אלילים elilim, id est deiculos, de quo dixi cap. xix, vers. 4; sic et per sculptile intellige sculptile, non imaginis, sed idoli.
NEC TITULOS, — Hebraice, nec statuam, intellige idoli alicujus, vel ut statuam illam adoretis. Ita Radulphus.
NEC INSIGNEM LAPIDEM. — Hebraice, nec lapidem picturae aut caelaturae, id est lapidem pictum aut caelatum, scilicet insignibus alicujus idoli. Septuaginta, et ex iis Tertullianus vertunt, nec lapidem scopum, id est nec lapidem eminentem, quem instar scopi assidue intueamini et observetis, ad colendum in eo idolum. Chaldaeus vertit, nec lapidem adorationis; hic enim erit finis et usus lapidis hujus: forte etiam Chaldaeus pro משכית maschit per caph, id est picturae, legit משחית maschit per chet, id est adorationis, a radice שחח, id est curvavit se, et curvando adoravit: unde et sequitur: «Ut adoretis eum;» hebraice est, ut adoretis ad eum, vel ante eum, sive ut incurvetis vos ei. Ita et Septuaginta; Vatablus tamen et Chaldaeus vertunt, ut adoretis super eum, q.d. Ut huic lapidi innixi vel incumbentes, adoretis idolum ipsi impositum.
Versus 2: Pavete ad Sanctuarium Meum
2. PAVETE AD SANCTUARIUM MEUM. — Hebraice, timete et reveremini sanctuarium meum, id est, reverenter tabernaculum et templum meum habete et colite.
Versus 3: Si in Praeceptis Meis Ambulaveritis
3. SI IN PRAECEPTIS MEIS AMBULAVERITIS, etc., DABO VOBIS PLUVIAS. — Nota: Ab hoc vers. 3 ad vers. 43, Deus promittit et assignat 29 (Isychius numerat 30) benedictiones, et bona obventura iis qui servant leges Dei; tot enim invenies in versione Septuaginta, si unam ab alia per conjunctionem discernas, numeresque omnes copulas, et, licet in Hebraeo et in versione latina tantum sint 28.
Prima ergo benedictio est: «Dabo vobis pluvias temporibus suis;» secunda: «Terra gignet semen suum;» tertia: «Pomis arbores replebuntur,» et ita deinceps.
Refert Plutarchus in Convivio septem sapientum, eos inter se quaesivisse: «Quaenam domus esset optima, quaenam familia beatissima? Primus, inquit, Solon respondit: In qua res neque injuste est parta, neque in ea vel conservanda, diffidentiae; vel impendenda, poenitentiae est locus. Secundus Bias dixit: In qua dominus sua sponte talem se gerit, qualem foris propter leges. Tertius Thales: In qua, ait, plurimum otii domino conceditur. Quartus Cleobulus: In qua plures sunt qui diligunt, quam qui metuant dominum. Sextus Pittacus: In qua neque requiruntur supervacanea, neque desiderantur necessaria. Septimus Chilon: Quae similis est urbi in qua sapiens rex imperat.»
Haec vere, sed verius Moyses hic: «Ea est familia felicissima, quae Deo auscultat, ideoque ab eo benedicitur undequaque.»
Versus 5: Apprehendet Messium Tritura Vindemiam
5. APPREHENDET MESSIUM TRITURA VINDEMIAM, ET VINDEMIA OCCUPABIT SEMENTEM, — q.d. Tanta erit vobis abundantia frumenti et vini, ut antequam trituram absolveritis, incipiat vindemia; vindemia vicissim tanta erit, ut eam non sitis absoluturi antequam serendi tempus adveniat; quin imo illa sementis faciendae tempus quoque occupabit: similis est phrasis Amos IX, 43.
Tropologice Radulphus: Omnis bona actio, inquit, tam messis est quam semen, quia jucunditas quam de transactis laboribus mens nostra concipit, novorum germinat concupiscentiam, ut multiplicato semine actionis, multiplicatur et messis retributionis. Vide eum, uti et Isychius, qui benedictiones hasce temporales spiritaliter explicat, ut quod sequitur: «Dormietis, et non erit qui exterreat,» q.d. Dum moriemini (mors enim Sanctorum est tantum somnus, propter spem resurrectionis), nec daemon, nec conscientia vos terrebit, quia nullius eritis vobis conscii, unde terreamini. Sic pluvia est Spiritus Sancti perfusio ejusque gratia.
Versus 6: Gladius Non Transibit Terminos Vestros
6. GLADIUS (hostilis) NON TRANSIBIT TERMINOS VESTROS, — nec hostes, nec bella metuetis.
Versus 8: Persequentur Quinque de Vestris Centum
8. Persequentur quinque de vestris centum. — Ita Gedeon cum trecentis stravit innumeros Madianitas, Judic. VII, 22; idem fecerunt Machabaei.
Versus 10: Comedetis Vetustissima Veterum
10. COMEDETIS VETUSTISSIMA VETERUM. — Hebraice, comedetis vetus inveteratum, q.d. Multiplicabo vos, et multiplicabo simul annonam vestram, adeo ut illam prae multitudine et copia absumere non possitis, sed illam diutissime servare, adeoque abjicere cogamini, novarum frugum suavitate et copia superveniente.
Versus 12: Ambulabo Inter Vos
12. Ambulabo inter vos. — Tantam vestri curam geram, ac si inter vos ambularem undequaque et circumquaque, ita ut nullus hostibus vos invadendi vel opprimendi locus detur, cum undique vos protegens, ac pro vobis pugnans, quasi custos et gladiator potentissimus inambulem.
Vide dicta II Corinth. VI, in fine capitis.
Versus 13: Confregi Catenas Cervicum Vestrarum
13. CONFREGI CATENAS CERVICUM VESTRARUM, — servitute Aegyptiaca vos eripui, ut essetis liberi.
Versus 14, 15 et 16: Maledictiones pro Inobedientia
14, 15 et 16. QUOD SI NON AUDIERITIS ME, ET AD IRRITUM PERDUCATIS PACTUM MEUM (si non stetis pactis conventis, si videlicet non servetis leges meas, quas vos servaturos pacti estis et spopondistis).
VISITABO VOS VELOCITER IN EGESTATE ET ARDORE — Septuaginta vertunt: Obfirmabo super vos festinationem (trepidationem et fugam), et egestatem, et scabiem, et icterum; Hebraea enim vox קדחת kaddachat significat icterum sive morbum regium, qui oritur ex accensione, et maxime oculis insidet, inquit Isychius. Chaldaeus vertit: Visitabo vos in conturbatione, egestate et ardore obscurantibus oculos, et exspirare facientibus animam; Vatablus: Visitabo vos terrore, tabe vel phthisi, et febri ardente, quae oculos consumant, et animum contabescere faciant.
Nota: sicut vers. 3 Deus servantibus leges suas promisit viginti novem benedictiones, ita hic non servantibus eas, totidem et plures ac graviores maledictiones ac mala intentat.
Praeclare enim Cicero, lib. V De Natura Deorum: «Ut nec domus, inquit, nec respublica ratione quadam et disciplina designata videatur, si in ea nec recte factis praemia exstent ulla, nec supplicia peccatis: sic mundi divina in homines moderatio profecto nulla est, si in ea discrimen nullum est bonorum ac malorum.»
Socrates rogatus, «quaenam civitas rite gubernari possit,» respondit: «Ea in qua invitantur boni praemiis, injusti dant poenas.»
Lysander rogatus, «quam rempublicam maxime probaret?» «Eam, inquit, in qua fortibus viris ac meticulosis congrua utrisque redduntur.» Ita Plutarchus in Lacon.
Xenophon in Aeconom. ait animalia duabus rebus adduci ad obtemperandum, scilicet delinimento, si sit generosius, ut equus; et plagis, si sit contumacius aut hebetius, ut asinus. Ita homines duri et viles poenis, generosi praemiis ad officium incitandi sunt. «Nihil enim non, inquit Livius, Decad. 1, lib. IV, aggressuri sunt homines, si magna conantibus magna praemia proponantur.»
Porro poenae hae graves sunt, aeque ut praemia, tum quia a Deo proponuntur, tum quia duris Judaeis sanciuntur. «Poenae enim leves, ut ait Dionysius Halicarnassaeus, lib. II, non possunt refraenare juventutis insaniam et ingenii ferocitatem, neque rerum honestarum contemptores ad temperantiam reducere.»
Denique Theophrastus rogatus, «quidnam vitam humanam conservaret?» «Beneficentia, inquit, honor et poena.»
Et Lycurgus aiebat, «a duabus rebus contineri rempublicam, praemio et poena.»
Idem dixit Solon; sicut enim ex vipera, crocodilo caeterisque nocentissimis bestiis, medici remedia contra venena et morbos efficacia conficiunt: ita animadversio in nocentes multos vel arcet vel retinet a facinoribus.
CONSUMAT ANIMAS VESTRAS, — id est vitas.
Versus 19: Superbiam Duritiae Vestrae
19. SUPERBIAM DURITIAE VESTRAE, — superbam vestram duritiem.
Dabo Vobis Coelum Desuper Sicut Ferrum
DABO VOBIS COELUM DESUPER SICUT FERRUM, ET TERRAM AENEAM, — q.d. Claudam vobis coelum, id est nubes, ut sit durum instar ferri, suique usum terris vestris neget, nec in eas imbrem depluat. Dabo et terram aeneam, ut non magis quam aes, suscipiat semina coelique influentias; itaque vel nullos vel paucos et tenues dabit vobis fructus. Pulchre hanc sententiam applicat S. Ambrosius, epist. 5 ad Romulum.
Versus 21: Si Ambulaveritis Ex Adverso Mihi
21. SI AMBULAVERITIS EX ADVERSO MIHI, — si mihi adversi et inobedientes fueritis; est catachresis; Septuaginta vertunt: Si ambulaveritis contra me obliqui: Chaldaeus: Si ambulaveritis coram me in duritia. Vatablus vertit: Si ambulaveritis mecum cum casu, id est, si dixeritis mala quae vobis immittam, casu accidere. Hebraeum enim קרי keri, id est occursus, tam adversum quam casum significat; unde et sequentia ita verti possunt: Ambulabo et ego vobiscum cum casu, q.d. Non curabo vos ultra; ita vobiscum agam, ut videantur omnes res vestrae casu accidere. Si sentialis me mortalia non curare, ego res vestras non curabo, permittam vos rotae fortunae, ut cum ea rotemini, sitisque sortis et casus ludibrium.
Versus 24: Ego Quoque Contra Vos Adversus Incedam
24. EGO QUOQUE CONTRA VOS ADVERSUS INCEDAM, — quasi hostis vos invadens, puniens et trucidans.
PERCUTIAM VOS SEPTIES, — percutiam vos plena, perfecta et multiplici plaga. Septenarius enim perfectionis et multitudinis est symbolum.
Versus 26: Postquam Confregero Baculum Panis Vestri
26. POSTQUAM CONFREGERO BACULUM PANIS VESTRI, — q.d. Postquam immisero in vos famem, quae vos cogat ad deditionem hostibus obsidentibus faciendam, uti accidit in utroque excidio Hierosolymitano, scilicet per Babylonios et per Romanos peracto.
Nota: panis vocatur baculus, quia est fulcimentum vitae, eique ut baculo vita hominis innititur. Similis phrasis est Psalm. CIV, vers. 16; Isai. cap. III, 1, ubi pro robur panis, in Hebraeo est baculus panis.
ET REDDENT EOS AD PONDUS, — q.d. Appendent et distribuent vobis panem ad pondus, nec comedetis tantum quantum vultis, et quantum fames exigit.
Versus 28: Septem Plagis
28. Septem plagis, — multis aliis plagis. Sic enim accipitur haec phrasis vers. 21, 24 et alibi.
Versus 30: Destruam Excelsa Vestra
30. DESTRUAM EXCELSA VESTRA. — Excelsa vocantur templa idolorum, quae in locis excelsis, Gentilium ritu, aedificarunt Judaei.
ET SIMULACRA CONFRINGAM. — Hebraice pro simulacra est חמנים hammonim, quasi dicas solaria aut simulacra solis; sol enim dicitur חמה chamma sive hamma, ab ardore; חמם hamam enim significat calere: unde Punicum Hammon est Jupiter Hammonius, cui in Africa templum fuit celebre, solis simulacro nobile, teste Macrobio, libro I Saturn. cap. XXI. Verum hic et alibi hammonim per synecdochen capitur pro quolibet simulacro et idolo: maxime tamen respicit hic Deus ad Jovem Hammonium, quem Judaei coli viderant, imo et coluerant in Aegypto, vetatque ne eum similesque deos deinceps colant.
Versus 31: Deserta Faciam Sanctuaria Vestra
31. DESERTA FACIAM SANCTUARIA VESTRA, — sive quae idolis, sive quod mihi dedicastis, puta meum tabernaculum vel templum.
NEC RECIPIAM ULTRA ODOREM SUAVISSIMUM, — non placebit mihi ultra immolatio sacrificiorum et incensio thymiamatis vestri, antea suavissimi et gratissimi mihi.
Versus 34: Tunc Placebunt Terrae Sabbata Sua
34. TUNC PLACEBUNT TERRAE SABBATA SUA, — q.d. Tunc terra vestra fruetur quiete sua, cum vos qui eam vexastis et contaminastis, ex ea expellemini, et transferemini in terram inimicorum vestrorum: tunc enim terra hac quiete partim sibi suaeque liberationi, partim Deo ultori suo metaphorice congaudebit, perinde ac indoluit ante, se a tam impiis hominibus incoli et pollui, ideoque vos quasi evomuit. Vide dicta cap. XVIII, vers. 24 et 28.
Versus 35: Requiescet in Sabbatis Solitudinis Suae
35. ET REQUIESCET IN SABBATIS SOLITUDINIS SUAE, EO QUOD NON REQUIEVERIT IN SABBATIS VESTRIS, — q.d. Eo quod illi quietem septimi anni abstuleritis, ob avaritiam et cupiditatem frugum, itaque legem meam sitis praevaricati: hac de causa Deus vos terra hac expellet, itaque terrae, soli quasi relictae, reddet suum sabbatum, id est suam quietem illi ex lege mea debitam.
Versus 36: Terrebit Eos Sonitus Folii Volantis
36. DABO PAVOREM IN CORDIBUS EORUM, etc., TERREBIT EOS SONITUS FOLII VOLANTIS. — Hic pavor et comes et poena est malae conscientiae, sicut e contrario bona conscientia est ad omnia interrita. Hunc pavorem Deus incussit Judaeis sub Tito, et alias saepe; item Aegyptiis in triduanis tenebris uti dixi Exod. X, 23; item Caino, Genes. IV, 14.
«Nulla poena, inquit Isidorus, lib. II Soliloq., gravior est poena conscientiae. Vis autem nunquam esse tristis, bene vive. Secura mens tristitiam leviter sustinet. Bona vita gaudium semper habet, conscientia autem reis semper in poena est; nunquam securus est reus animus: mens enim malae conscientiae propriis gyratur stimulis.» Lucanus, lib. I:
— Omnes in Caesare manes;
Hunc omnes gladii, quos aut Pharsalia vidit,
Aut ultrix visura dies stimulante senatu,
Illa nocte premunt; hunc infera monstra flagellant.
Heu quantum misero poenae mens conscia donat!
Statius, lib. III Thebaidos:
— Invigilant animo, scelerisque patrati
Supplicium exercent curae, tunc plurima versat
Pessimus in dubiis augur timor.
Euripides in Oreste:
O miser Oresta, quid morbi te perdit? Orest.
Conscientia: sum enim mihi conscius de malis perpetratis.
Menander:
Mortalibus omnibus conscientia Deus.
Pythagoras neminem tam audacem esse dicebat, quem mala conscientia non faciat timidissimum; omni enim vento excitatur et horret.
Plutarchus, lib. De Tranquillitate animi: «Facinorosa conscientia, inquit, instar ulceris in corpore, poenitentiam relinquit in anima lancinantem jugiter ac pervellentem.»
Seneca, epist. 97: «Facinorum mala, inquit, flagellantur a conscientia, cui plurimum tormentorum est; eo quod perpetua illam sollicitudo urget ac verberat, quod sponsoribus suae securitatis non potest credere.»
Isocrates dicebat, «omnino non sperandum, si quid turpe feceris, te latiturum. Quamvis enim lateas alios, tute tamen tibi male conscius eris.»
Epictetus: «Parentes, inquit, nos pueros paedagogo, Deus autem jam viros insitae conscientiae custodiendos tradit.»
Nero, occisa matre, confessus est se exagitari materna specie, verberibus furiarum, ac taedis ardentibus. Ita Dion in Nerone.
S. Basilius apud Antonium in Melissa, pag. 1, serm. 16: «Sicut umbrae, inquit, corpora; sic peccata sequuntur animas, et manifestas facinorum repraesentant imagines.»
S. Chrysostomus, hom. 22 De Nequitiae repulsa: «Sicut, inquit, qui carcerem habitant, capitis damnationem opperientes et mortem, etiamsi deliciis abunde fruantur, vitam agunt maxime molestam et anxiam; sic qui improba conscientia molestantur.» Conscientia enim mille testes. «Hic est vermis qui non morietur,» assidue rodens conscientiam, Isaiae LXVI, 24.
E contrario, bona conscientia fiduciam et exsultationem parit.
Plutarchus in Moral.: «Ut nepenthes, inquit, herba ab Homero praedicata, addita poculis, omnem discutit tristitiam convivii: ita bona mens insita nobis omnem vitae sollicitudinem abolet.»
Bias rogatus, «quaenam res metu careret?» «Bona, inquit, conscientia.»
Periander rogatus, «quid in animo esset maximum,» respondit: «Bona mens in corpore humano.»
Idem rogatus, «quid esset libertas?» «Recta, ait, conscientia.»
Socrates rogatus, «quinam tranquille viverent?» «Illi, ait, qui nullius absurditatis sibi conscii sunt.»
Denique Hugo Victorinus, lib. II De Anima, cap. VI: «Tranquilla conscientia, ait, est quae omnibus est dulcis, nulli gravis; utens amico ad gratiam, inimico ad patientiam, cunctis ad benevolentiam, quibus potest ad benefaciendum: cui Deus nec sua peccata imputat, quia non fecit; nec aliena, quia non approbavit; nec negligentiam, quia non tacuit; nec superbiam, quia in unitate permansit.»
Et rursum: «Conscientia bona est titulus religionis, templum Salomonis, ager benedictionis, hortus deliciarum, aureum reclinatorium, gaudium angelorum, arca foederis, thesaurus regis, aula Dei, habitaculum Spiritus Sancti, liber signatus et clausus, et in die judicii aperiendus.»
Versus 39: Tabescent in Iniquitatibus Suis
39. TABESCENT IN INIQUITATIBUS SUIS, — q.d. Propter peccata sua tabe sensim conficientur cum eis. Ita Hebraea. Has poenas reipsa experti sunt Judaei in Babylonica captivitate et excidio eis a Romanis illato, ac nominatim illam versus 29: «Comedetis carnes filiorum vestrorum, et filiarum vestrarum,» ut patet Jerem. cap. XIX, vers. 9: «Cibabo, inquit, eos carnibus filiorum suorum, et carnibus filiarum suarum, et unusquisque carnem amici sui comedet in obsidione.»
Versus 41: Donec Erubescat Incircumcisa Mens Eorum
41. DONEC ERUBESCAT INCIRCUMCISA MENS EORUM, — Hebraice, donec humilietur eorum cor incircumcisum, id est improbum, luxurians, et plenum vanis, superfluis et perversis cogitationibus. Nam per circumcisionem Judaei fiebant sancti et mundi; praeputium vero habentes et incircumcisi censebantur profani, Gentiles, et immundi. Unde nomen praeputii et incircumcisi per metaphoram ad alia transfertur, et significat immundum, impolitum, ineptum, rude, durum et intractabile. Sic cap. XIX, vers. 23, fructus primi arborum vocantur incircumcisi, id est immundi et inepti ad esum. Sic hic vocatur cor incircumcisum, id est immundum, et suis sceleribus non praesectum, non repurgatum; sed iis obduratum et intractabile. Sic Exodi VI, 13, Moses ait se esse incircumcisum labiis, id est impolitum et inelegantem in loquendo. Sic rebellium aures vocantur incircumcisae, id est ad audiendum durae et ineptae, quia scilicet ipsi eas obturant, ne audiant, Jerem. VI, 10, Actorum cap. VII, vers. 51.
Tunc Orabunt pro Impietatibus Suis
TUNC ORABUNT PRO IMPIETATIBUS SUIS. — Orabunt recte vertit Interpres, si Hebraea aliter suppungas, legasque ירצו iartsu in activa conjugatione hiphil, non iirtsu in cal, uti jam suppungunt et legunt Hebraei: iartsu enim significat, placabunt, seu facient ut placeant; iirtsu vero significat, placebunt; unde et Chaldaeus legens iartsu, vertit, tunc placabunt pro iniquitatibus suis; intelligitur enim in Hebraeo de more praepositio בעד bead, id est pro. Septuaginta legerunt iirtsu: vertunt enim τότε εὐδοκήσουσι τὰς ἁμαρτίας αὐτῶν, tunc placita habebunt peccata sua, id est poenas quas pro peccatis patientur, placide et humiliter, quasi poenitentes acceptabunt. Ita Isychius et Vatablus. Posset etiam τὸ εὐδοκήσουσι per antiphrasin et ironice accipi, q.d. Tunc displicebunt illis peccata eorum, tunc ea exosa habebunt et abominabuntur.
Versus 43: Complacebit Terra Sibi in Sabbatis Suis
43. COMPLACEBIT (terra) SIBI IN SABBATIS SUIS, — q. d. Tunc terra fruetur quiete sua; vide dicta vers. 34.
Versus 44: Non Penitus Abjeci Eos
44. ET TAMEN CUM ESSENT IN TERRA HOSTILI, NON PENITUS ABJECI EOS, NEQUE SIC DESPEXI. — Haec praeterita pro futuris accipienda sunt more prophetico: «cum essent,» id est cum erunt, «non abjeci, neque despexi,» id est non abjiciam, neque despiciam. Est enim toto hoc capite continua prophetia, et comminatio in futurum. Ita Vatablus.
Hoc loco mire exultant Judaei, pollicentes sibi liberationem ex tam longa qua premuntur servitute. Et quia prima dictio hujus periodi est אַף aph, id est attamen, aph vero Germanis significat simiam: hinc ipsi hanc periodum vocant auream simiam, et quoties eam in synagogis legunt, mire exsultant et jubilant. Hinc Fredericus III Imperator dicebat Judaeos in bibliis suis habere simiam, quam merito aureis deberent scribere litteris. Ita miseri isti inani et erronea spe se lactant. Loquitur enim Moses tempore durationis legis et judaismi: jam autem lex et judaismus per Christum abolita sunt, atque per Romanos respublica et Synagoga Judaeorum eversa sunt.
Versus 45: Recordabor Foederis Mei Pristini
45. RECORDABOR FOEDERIS MEI PRISTINI, — quia licet illud foedus cum Hebraeis a Deo initum jam sit recens, utpote anno praecedenti in Sina sanctum, tamen futuris generationibus peccantibus, de quibus loquor, erit antiquum.
Haec Sunt Judicia Atque Praecepta et Leges
HAEC SUNT JUDICIA (justae minae et poenae, quas Deus leges suas violantibus justo judicio infliget) ATQUE PRAECEPTA ET LEGES, — id est pacta, inquit Chaldaeus. Pactorum enim cum Deo a Judaeis initorum conditio erant leges. Unde sequitur: «Quas dedit Dominus inter se et filios Israel.» Et ita leges hic distinguemus a praeceptis.
Secundo, haec sic explicari possunt, quasi hoc versu sit epilogus, et generalis complexio Levitici, omniumque legum tam Levitico, quam a Deo latarum. Hebraea enim sic habent: Hae sunt sanctiones (id est praecepta caeremonialia), et judicia (id est praecepta judicialia), et leges sive decreta (puta moralia et naturalia, qualia sunt Decalogi), quae Dominus dedit inter se et inter filios Israel, in monte Sinai per manum Mosis.
QUAS DEDIT DOMINUS INTER SE ET FILIOS ISRAEL IN MONTE SINAI, — degentibus scilicet Israelitis in monte Sinai, ad sanciendum foedus inter se et inter eos; nam hae leges non sunt datae Mosi in ipso monte Sinai (uti Decalogus in monte hoc datus est Exodi XIX et XX), sed in tabernaculo, ut patet ex initio hujus libri. Omnis ergo lex, aut pene omnis, Mosi data est in Sina, puta ad radices montis Sina; nam quae sparsim in Numeris et Deuteronomio enumerantur, vel explicationes, vel additiones sunt legum jam auditarum, simulque cum legibus jam auditis datae sunt. Facta autem et dicta sunt haec omnia sub initium anni secundi egressus Hebraeorum ex Aegypto, ut dixi in prooemio.
Per Manum Moysi
PER MANUM MOYSI, — per Mosen.
Ex hoc capite liquet quam vere dixerit Psaltes, Psalm. CXVIII: «Tu mandasti mandata tua custodiri nimis.» Hebraice מְאֹד meod, id est valde, puta summa diligentia, studio et sollicitudine: idque primo, quia Deus custodientibus ea promittit hic praemia magna nimis; secundo, quia violantibus ea intentat supplicia acerba nimis; tertio, quia Deus, qui ea imperat, colendus, metuendus et observandus est nimis; quarto, quia pericula omnia mortemque ipsam subiri vult, ne unum ejus frangatur mandatum, peccatumque committatur; quinto, quia omnia vult servari, ita ut nec unum, etiam minimum, violes: hic etiam pilus facit umbram, ut vulgo dicitur; sexto, quia tota vita, a pueritia et rationis usu ad mortem usque, jubet ea custodiri. Vere, ait S. Augustinus, magna tua, o Domine, est sapientia et charitas, qui nos cogis ad amorem tui, bonumque nostrum; nisi enim id faciamus, minaris nobis gehennam; si faciamus, promittis immensas et aeternas coronas.