Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Moses mittit duodecim exploratores in Chanaan: referunt illi in vecte botrum; sed narrantes urbium et incolarum robur, Hebraeos ab ea absterrent, frustra renitente Caleb.
Textus Vulgatae: Numeri 13:1-34
1. Profectusque est populus de Haseroth, fixis tentoriis in deserto Pharan, 2. ibique locutus est Dominus ad Moysen, dicens: 3. Mitte viros, qui considerent terram Chanaan, quam daturus sum filiis Israel, singulos de singulis tribubus, ex principibus. 4. Fecit Moyses quod Dominus imperaverat, de deserto Pharan mittens principes viros, quorum ista sunt nomina. 5. De tribu Ruben, Sammua filium Zechur. 6. De tribu Simeon, Saphat filium Huri. 7. De tribu Juda, Caleb filium Jephone. 8. De tribu Issachar, Igal filium Joseph. 9. De tribu Ephraim, Osee filium Nun. 10. De tribu Benjamin, Phalti filium Raphu. 11. De tribu Zabulon, Geddiel filium Sodi. 12. De tribu Joseph, sceptri Manasse, Gaddi filium Susi. 13. De tribu Dan, Ammiel filium Gemalli. 14. De tribu Aser, Sthur filium Michael. 15. De tribu Nephtali, Nahabi filium Vapsi. 16. De tribu Gad, Guel filium Machi. 17. Haec sunt nomina virorum, quos misit Moyses ad considerandam terram: vocavitque Osee filium Nun, Josue. 18. Misit ergo eos Moyses ad considerandam terram Chanaan, et dixit ad eos: Ascendite per meridianam plagam. Cumque veneritis ad montes, 19. considerate terram, qualis sit; et populum qui habitator est ejus, utrum fortis sit an infirmus: si pauci numero an plures: 20. ipsa terra, bona an mala; urbes quales, muratae an absque muris: 21. humus, pinguis an sterilis, nemorosa an absque arboribus. Confortamini, et afferte nobis de fructibus terrae. Erat autem tempus quando jam praecoquae uvae vesci possunt. 22. Cumque ascendissent, exploraverunt terram a deserto Sin, usque Rohob intrantibus Emath. 23. Ascenderuntque ad meridiem, et venerunt in Hebron, ubi erant Achiman et Sisai et Tholmai filii Enac; nam Hebron septem annis ante Tanim urbem Aegypti condita est. 24. Pergentesque usque ad Torrentem botri, absciderunt palmitem cum uva sua, quem portaverunt in vecte duo viri. De malis quoque granatis, et de ficis loci illius tulerunt, 25. qui appellatus est Nehelescol, id est, Torrens botri, eo quod botrum portassent inde filii Israel. 26. Reversique exploratores terrae post quadraginta dies, omni regione circuita, 27. venerunt ad Moysen et Aaron, et ad omnem coetum filiorum Israel in desertum Pharan, quod est in Cades. Locutique eis et omni multitudini ostenderunt fructus terrae; 28. et narraverunt, dicentes: Venimus in terram, ad quam misisti nos, quae revera fluit lacte et melle, ut ex his fructibus cognosci potest; 29. sed cultores fortissimos habet, et urbes grandes atque muratas. Stirpem Enac vidimus ibi. 30. Amalech habitat in meridie, Hethaeus et Jebusaeus et Amorrhaeus in montanis: Chananaeus vero moratur juxta mare, et circa fluenta Jordanis. 31. Inter haec Caleb compescens murmur populi, qui oriebatur contra Moysen, ait: Ascendamus, et possideamus terram, quoniam poterimus obtinere eam. 32. Alii vero, qui fuerant cum eo, dicebant: Nequaquam ad hunc populum valemus ascendere, quia fortior nobis est. 33. Detraxeruntque terrae, quam inspexerant, apud filios Israel, dicentes: Terra, quam lustravimus, devorat habitatores suos; populus, quem aspeximus, procerae staturae est. 34. Ibi vidimus monstra quaedam filiorum Enac de genere giganteo: quibus comparati, quasi locustae videbamur.
Versus 1: Profectus est populus de Haseroth
1. PROFECTUSQUE EST POPULUS DE HASEROTH (ubi fuit decima quarta mansio Hebraeorum), FIXIS TENTORIIS IN DESERTO PHARAN, -- q. d. Pergendo figere castra in vasto illo deserto Pharan: nam in eo deinceps sequentes fuere mansiones usque ad trigesimam tertiam; haec porro decima quinta, in quam proxime ex Haseroth venerunt, fuit Rethma, ut patet Num. XXXIII, 48.
Versus 2-3: Mitte viros qui considerent terram
2 et 3. IBIQUE LOCUTUS EST DOMINUS AD MOYSEN, DICENS: MITTE VIROS QUI CONSIDERENT TERRAM CHANAAN. -- Dixit hoc Deus, postquam populus iste diffidens promissis Dei, petiisset mitti exploratores in Chanaan, qui referrent qualis esset terra, quam fertilis, et quam munita, ut patet Deut. 1, 22. Cum enim populus id peteret, Moses consuluit Dominum, qui Mosi annuit, jussitque ut faceret idipsum quod populus petebat, ut ex hoc loco patet. «Optimus enim est Imperator, qui maxime cognitas habet res hostium,» ait Chabrias; in bellis enim plurimum valet secretum. Unde Metellus rogatus a centurione, quid esset facturus, respondit: «Si scirem tunicam meam consilii mei esse consciam, eam statim exurerem,» ait Plutarchus.
Singulos de singulis tribubus, ex principibus
3. SINGULOS DE SINGULIS TRIBUBUS, EX PRINCIPIBUS, -- non primis et summis, puta ex 12 illis, quorum quisque toti tribui suae praeerat; nam illi aliter vocabantur, ut patet cap. x, vers. 14; sed ex aliis inferioribus, qui primis illis subordinati erant; et forte ex illis, qui consilio Jethro constituti erant, Exodi XVIII, 25.
Versus 12: De tribu Joseph, sceptri Manasse
12. DE TRIBU JOSEPH SCEPTRI MANASSE, -- Hebraice de tribu Joseph tribus Manasse, seu quoad tribum Manasse. Tribus enim Joseph duplex erat, scilicet Ephraim et Manasse: ut ergo certam tribum designet, tribum Joseph determinat per tribum Manasse.
Versus 17: Osee in Josue mutatur
Vers. 17. VOCAVITQUE OSEE FILIUM NUN, JOSUE. -- Nota: Pro Nun, Septuaginta et passim veteres, qui eos sequuntur, legunt Nave, sed corrupte; nam Hebraea, Chaldaea et Latina habent Nun, et facile in Graecum Nun depravari potuit, ut pro Nun (quomodo videntur vertisse Septuaginta) irrepserit Navi. Rursum pro Osee, vel ut Hebraice est, Hosee, Septuaginta vertunt Ausen, et ita veteres Septuaginta secuti, saepe Josue vocant Ausem. Videntur ergo Septuaginta legisse nomen Hebraeum aliis punctis, quasi descendens ab imperativo passivo niphal., verbi iasca, id est salvum fecit; videlicet hosea, id est salvare, salvus sis: unde crasi factum est nomen Ause, quod Moses mutavit in activum Jehoscua, id est salvator, vel qui salvum faciet: nisi quis vetus mendum suspicetur cum S. Hieronymo, initio Comment. in Osee, ut pro Ause legatur Ausem, vav depravato in mem, quod charactere ei est affine. Noster enim et Chaldaeus et alii passim Osee vertunt, non Ause.
Cur Moses nomen in Josue mutaverit
Moses vero Hosee nomen mutavit in Jehoscua, addita et praefixa ad nomen Osee littera iod, primo, ut certiorem ipsi Josue, et populo per ipsum, salutem et victoriam de Chananaeis promitteret, quam hac exploratione inchoabat: Hosee enim verbum significat salva (unde hosanna idem est quod salva quaeso), Jehoscua vero, quo alludit Jehoscua, significat qui salvabit; secundo, ut innueret multa ei bona largiturum Deum, cui primam litteram nominis sui tetragrammati, scilicet iod, addidisset. Quo respexisse videtur S. Hieronymus in Aggaei cap. 1, et Eusebius, IV Demonstr. cap. ult., dicens: Jehoscua idem est quod Jaho Jescua, id est Dei salus, aut salvator, hoc est, datus a Deo ad salutem populi: nam nomen tetragrammatum ipse legit hisce punctis, ut sonet Jaho; tertio denique, quia spiritu prophetico praevidebat Moses, Josue expressum typum gesturum Jesu Christi, uti nomine, ita re ipsa, et felicissima traductione populi electi in terram promissam.
Josue typus Jesu Christi
Hinc Eusebius, lib. IV Demonstr. XXXVII, docet Aaron pontificem a Mose vocatum esse Christum, quia typus erat sacerdotii Christi: Ausen vero (vitiose enim in Eusebio legitur Nausen) vocatum a Mose Josue, quia typus futurus erat principatus Christi; sic et Theodoretus, Quaest. XXV, et Tertullianus Contra Judaeos, et Clemens Alexandrinus in lib. I Paedag. VII, Justinus Contra Tryphonem, pag. 84, Lactantius, lib. IV De Vera sapientia, cap. XVII, Prosper, par. II, Praed. cap. IV, Origenes, homilia 1 in Josue, Ambrosius in Psalmo XLVII, Hieronymus ad Paulinum, Augustinus, lib. XVI Contra Faustum, cap. XVIII. Ita Abram futurus pater multorum populorum, a Deo vocatus Abraham. Praecursor Christi futurus primus gratiae et Evangelii Christi praeco, dictus est Joannes, id est gratiosus.
Hinc rursum notant Lactantius, lib. IV, cap. XVII, Origenes, hom. 11 in Exod., et alii Patres Graeci et Latini, quos citat Serarius, praefat. in Josue, quod Moses ei mutarit nomen, eumque pro Hosee vocarit Josue, eo tempore, quo dux militiae contra Amalecitas est constitutus, eosque debellavit. Josue enim significat Salvatorem, qui tanquam dux populi salvavit populum suum: sicut Jesus salvavit homines, pugnando et debellando daemones, Coloss. II, 15. Hujus rei indicium est, quod Josue nomen primum legatur Exodi XVII, 9, ubi Josue dux belli contra Amalec a Mose constituitur.
Alii tamen censent Osee nomen mutatum fuisse in Josue hoc tempore, quo designatus est explorator terrae sanctae. Tunc enim anceps, et periculosum terram hostilem explorandi officium suscipiens, evidenti mortis ignominiosae et acerbae discrimini (ne scilicet quasi explorator, et proditor a Chananaeis torqueretur et excarnificaretur) ultro pro populo se obtulit. Tunc ergo acer, magnanimus et interritus apparuit, ideoque dignus, qui novo hoc et augusto nomine donaretur. Ita censent Justinus Contra Tryphonem, S. Augustinus, lib. XVI Contra Faustum, cap. XIX, Anastasius Nicaenus, Quaest. LV, Abulensis et Oleaster.
Addit S. Augustinus, Josue tunc gessisse typum Jesu Christi, qui abiturus in coelum suis discipulis ait: «Et si abiero, et praeparavero vobis locum, iterum venio, et assumam vos ad meipsum,» Joan. XIV, 3.
Sic Antiochus primus hujus nominis Syriae rex, ob victoriam de Galatis reportatam, soter, id est salvator, est appellatus: atque in pugna tulit in vexillo figuram pentalpha, cum verbo hygiaia, id est salus, ut in numismatibus cernitur; atque usus est pro militari tessera verbo sozantho, quod salvum esse significat; eamque ab Alexandro Magno se in somnis jussum usurpare dixit: testis est Lucianus, Apol. de Lapsu in salut., et Pierius, Hierogl. 47.
Nomen Jesus: etymologia et significatio
Ex quibus omnibus patet, Jehoscua, vel per crasin Josue, idem prorsus nomen esse quod Jescua, id est Jesus, non vero diversum, ut volunt Galatinus, Pagninus, et Jansenius, cap. VII Concord. Idque convincitur ex eo quod passim Septuaginta, Josephus, et Philo, lib. De Charitate, Hebraeum Jescua, sive Josue, vertunt Iesous, id est Jesus: nam Iesous Graecis trisyllabum est, eo quod iota apud eos sit vocalis, quae Hebraeis et Latinis est consonans; deinde punctum tsere sub iod in Jescua vertunt in eta: olim enim eta sonabat ut e; ac tertio gutturalem ayin vertunt in sigma, lenioris pronuntiationis causa, uti pro Maschiach vertunt Messias.
Deinde idipsum patet ex Aggaeo, cap. 1, vers. 1, 12, 14, et cap. II, vers. 3, 5, et ex Zacharia, cap. III, vers. 1, 3, 8; nam hi duo Jesum pontificem, filium Josedec (qui etiam fuit typus Christi, qua Pontifex est summus novi Testamenti, ut patet Zachar. III, versibus citatis) Jesum nominant, qui tamen ab Esdra, lib. I, cap. III, 2, 8, 9, et cap. IV, vers. 3, in Hebraeo et nostra versione, vocatur Jesue. Denique, utriusque hujus nominis in Hebraeo eaedem sunt litterae, et eadem radix, videlicet iasca, id est salvum fecit; unde Josue vel Jesus idem est, quod Salvator.
Hinc patet primo, falli eos qui nomen Jesus a Graeco verbo iao, id est sano: vel a Syro asa, id est sano, deducunt; quasi Iesous idem sit quod iatros, id est medicus; ita Epiphanius, haeresi 29: «Jesus,» ait, «Hebraica lingua curator appellatur, aut medicus et salvator.» Sic et a Graeco iao nomen Iesous deducit Basilius in Asceticis, et Cyrillus, Catechesi 10, sub finem. Ubi tamen nota quod, licet haec non sit vera etymi ratio, recta tamen nominis sit adaptatio et accommodatio.
Quomodo Jesus hebraice scribendum sit
Patet secundo, hebraice scribendum esse Jescua, ut ultima sit ayin, non vero Iesu, uti Judaei scribunt, vel ob contemptum, vel ob Syriacam decurtationem; non etiam scribendum esse Jescuah, per he in fine: quia hoc salutem, Jesus autem Salvatorem significat.
Patet tertio, nomen Jesus non esse idem cum nomine tetragrammato, nec ab eo sola littera schin inserta differre, uti quidam e Novatorum grege, puta Lucas Osiander in Matth. 1, sensit; ac proinde neque scribendum esse Jehescuh per he in fine praecedente vau, ut ipse vult, quasi Christi Domini nomen Jesus, a Josue, vel Jescua sit omnino diversum. Nam id jam refutatum est; et idipsum aperte convellit S. Matthaeus, 1, 21, qui de Christo ait: Vocabis nomen ejus Jesum; ipse enim salvum faciet, etc. Unde patet nomen Jesus idem esse quod Jescua, vel Josue, id est salvator; neque scribendum esse Jehescuh Hebraice, sed Jescua, quia Jehescuh non significat salvatorem, sed Jescua; imo Jehescuh confictum est nomen, nec proprie ullam radicem Hebraeam habet. Denique in titulo crucis Dominicae, qui Romae servatur in templo Sanctae Crucis, Jescua, non Jehescuh scribitur nomen hoc, ut testatur Pagninus oculatus testis, in interpretatione nominum Hebraeorum.
Dices: Etiam Jescua non significat salvatorem, sed salvatum, quia habet formam participii passivi pual. Respondeo, Jescua non esse pual, sed esse nomen, significans salvatorem, aeque ut Josue; nomina vero multum a participiis et punctis et significatione differunt; alludit enim Jescua ad ioschia, id est qui salvabit, vel certe ad jescuah, id est salus, quasi dicas, ipsa salus, id est salvator per essentiam.
Jesus et Emmanuel
Dices secundo: Isaiae VII, 14, et Matth. 1, 23, dicitur quod Christus vocandus sit Emmanuel, id est nobiscum Deus: hoc autem significat Jehescuh, non Jescua, vel Josue: nam Jehescuh continet omnes litteras nominis Dei tetragrammati, inserta tantum littera schin. Respondeo: Etiam Jehuda continet omnes litteras nominis tetragrammati, uti et multa alia nomina, non tamen idcirco significat idem quod tetragrammaton. Secundo, ut fingas significare idem quod nomen tetragrammaton, neutiquam tamen significare potest, nobiscum Deus: quia nomen tetragrammaton hoc non significat, sed simpliciter Deum significat.
Addo Jehoscua, quod idem est cum Jescua, habere omnes litteras nominis tetragrammati, easque conjunctas, non dissectas, ut Jehescuh. Quod ergo ad Isaiae et S. Matthaei locum attinet, respondet Justinus in Quaest. ad orthodox., Quaest. CXXXV; Tertullianus, lib. Contra Judaeos, cap. IX; Lactantius, lib. IV De Vera sapientia, cap. XII; Cyrillus, lib. De Incarnatione Unigeniti, cap. III, to et vocabunt nomen ejus Emmanuel, non significare Christum ita nominandum (nunquam enim Emmanuelis nomen ipsi inditum legimus, sed Jesu tantum, idque in circumcisione), sed fore Emmanuelem, ut jure Emmanuel vocari possit; nam vocari in Scriptura saepe significat esse, ut Isaiae IX, 6, Isaiae LX, 14, Zachar. VIII, 3, Jerem. III, 17.
Deinde, ut recte Tertullianus supra: Emmanuel et Jesus idem sunt, non sono, sed sensu. Nam esse Deum nobiscum, est esse salvatorem: salus enim nostra et redemptio Dei ad nos descensu peracta est, nec alio modo perfici potuit.
Nomen Josue et tetragrammaton
Fateor tamen, quod, sicut Deus Abraham et Sarae addidit litteram he nominis sui tetragrammati, ut significaret se ex iis nasciturum hominem: ita et Josue eamdem litteram addidit, ut Jehoscua in se contineat omnes litteras nominis tetragrammati: quia per hoc significare volebat Jesum Christum, cujus typus erat Josue, fore Jehova, id est Deum.
Prophetae et Sibyllae nomen Jesu praedixerunt
Quapropter hoc nomen Jesu revelatum est Prophetis, qui eo appellandum fore Messiam praesignificarunt, ut patet Habacuc III, 18: «Exultabo in Deo Jesu meo.» Isaiae XLV, 8: «Aperiatur terra et germinet salvatorem,» et passim Septuaginta. Hebraei nomen masciach, id est Messias, vertunt soter, id est salvator.
Unde et prisci Rabbini ante Christi tempora Messiae nomen fore Jesus praedixerunt, ut ex R. Haceados docet Galatinus, lib. III, cap. XX.
Idem prophetarunt Sibyllae, ut docet acrostichis illa versuum Sibyllae Erythraeae, quorum primae litterae haec verba reddunt: Jesus Christus Filius Dei, Salvator, Crux, quae exstat in fine Sibyllinorum oraculorum tom. II Biblioth. SS. Patrum, et eam citat Cicero, lib. II De Divin., indeque probat poema Sibyllae non esse furentis, sed attenti animi, artisque et cogitationis. Eamdem citat et Constantinus Imperator apud Eusebium, in fine Vitae hujus, et fuse S. Augustinus, lib. XVIII De Civit. XXIII.
Numerus Sibyllinus 888
Idem praedixit, sed aenigmatice Sibylla Cumana, quae, ut refert Sixtus Senensis, lib. II, verbo Sibylla, vaticinata est numerum litterarum nominis Messiae fore 888, dum ita canit: Sed quae sit numeri totius summa docebo: Namque octo monades, totidem decades super ista, Atque hecatontades octo, infidis significabunt Hominibus nomen: tu vero mente teneto.
Hunc enim numerum continent 4 litterae Graecae nominis Jesus, cujus numeri mysterium explicat Venerabilis Beda, in cap. II Luc.: «Videlicet significari per Jesum resurrectionem, et viam in coelum esse patefactam. Octonarius enim sive simplex, sive multiplicatus per decem, id est octoginta, sive per centum, id est 800, significat octavam resurrectionis.»
Atque hinc forte daemon, qui simia est Dei, et tantus Salvatoris nostri aemulus, apud Romanos et Graecos Jovem et Minervam Soterem, Jovem Eleutherium, Salutem deam, Minervam Sospitam, et similes deorum larvas sibi induxit, de quibus multa Giraldus, lib. De Diis Gentium, syntagm. I, p. 35, et syntagm. II, p. 406 et 407, et syntagm. III, pag. 121. Denique Justinus, Apolog. 1 pro Christianis, ante finem, scribit Christianos suo tempore energumenos curare, et a daemonibus liberare solitos invocatione nominis Jesu; vide Gretserum, lib. III De Cruce, cap. XXVII.
Nomen sanctissimum et augustissimum
Est enim hoc nomen Jesus sanctissimum et augustissimum, adeoque venerabilius nomine tetragrammato, ut recte probat Abulensis, Quaest. VII, in cap. XX Exodi. Nam est proprium nomen Verbi incarnati, ut docet S. Augustinus, tract. 3 in I epist. S. Joan., tom. IX, ideoque alia omnia Christi nomina, quae plurima et praestantissima ei Scriptura attribuit, in se complectitur. Significat enim totam incarnationis Dominicae oeconomiam (in qua prae caeteris operibus, omnia attributa Dei relucent), bonaque omnia quae inde nobis sive in animo, sive in corpore, tum in hac vita, tum in futura per omnem aeternitatem obvenient. Vide Origenem, hom. 22 hic, et hom. 1 in Josue, Bernardum, serm. 15 in Cant., ubi ait veteres Jesus inanibus nominibus gloriatos esse; nec enim veram salutem praestitisse, sed adumbrasse: hanc enim solus praestitit Jesus noster.
De nomine Jesu plura dixi Philip. II, 10.
Versus 20: Urbes muratae an absque muris
20. URBES QUALES, MURATAE, AN ABSQUE MURIS. -- Clare Interpres vertit Hebraea, quae sic habent: An in castris, an in munitionibus, sive locis inclusis, habitent incolae. Castra hic opponuntur locis muro inclusis: castra ergo hic sunt loca patentia, sive municipia, in quibus turmatim habitant incolae; sic enim milites in castris non includuntur muris, sed in tentoriis campestribus degunt. Ita Oleaster. Loca inclusa sunt quae vulgo Burgos vocamus; unde Burgundiones sunt dicti, quod in burgis se continerent, ut ab hostium incursione essent tuti.
Versus 21: Tempus praecoquarum uvarum
21. ERAT AUTEM TEMPUS QUANDO JAM PRAECOQUES (id est primo maturae) UVAE VESCI POSSUNT, -- q. d. Exploratores a Mose missi explorarunt Chanaan, quando ibi erat tempus primarum uvarum: unde et botrum inde ad Hebraeos extulerunt. Exploratio ergo haec contigit sub initium junii (tunc enim in Palaestina, utpote regione calida, maturas uvae in Chanaan sunt), anno secundo exitus ex Aegypto, mense junio. Transierat enim jam annus unus, et tres menses ab hoc exitu, tuncque post paucos dies Hebraei ingressuri fuissent Chanaan, nisi murmurassent. Haec enim murmuratio ingressum eorum distulit ad 38 annos: ita Abulensis.
Versus 22: A deserto Sin usque Rohob
Vers. 22. EXPLORAVERUNT TERRAM A DESERTO SIN, USQUE ROHOB, INTRANTIBUS EMATH, -- q. d. Qua itur et intratur in Emath regionem, in qua potens fuit urbs, quae postea ab Antiocho Epiphane dicta est Epiphania, ait S. Hieronymus in Amos VI; eratque in Syriae finibus, terminans ab Aquilone terram sanctam; unde saepe in Scriptura Emath inter terminos terrae promissae commemoratur. Erat et altera Emath magna, quae postea dicta est Antiochia, urbs Syriae celeberrima.
Versus 23: Filii Enac et Hebron
23. UBI ERANT FILII ENAC. -- «Filii,» id est, nepotes et posteri Enac gigantis: vide vers. 30; unde ab hoc Enac gigante gigantes in Scriptura vocantur filii Enakim.
Hebron et Tanis
NAM HEBRON SEPTEM ANNIS ANTE TANIM URBEM AEGYPTI CONDITA EST. -- Omnes consentiunt, ait Adrichomius, Cajetanus et Oleaster, Tanim esse nobilem Aegypti urbem, non longe a Memphi sitam, quae antea dicebatur Titannis, a 10, vel, ut Adrichomius ait, 17 Titanibus, filiis Noe, constructa, sed praecisa prima syllaba Tanis, vel urbs Taneos dicta est, estque celebris in Scriptura, utpote in qua Moses coram Pharaone fecit sua signa, et plagas decem Aegypto immisit, ut patet Psal. LXXVII, 12, ubi dicitur: «Fecit mirabilia in terra Aegypti in campo Taneos;» et vers. 43: «Sicut posuit in Aegypto signa sua, et prodigia sua in campo Taneos.» Unde videtur quod Tanis tunc fuerit regia regum Aegypti; idem colligitur Isaiae XIX, 11. Sita erat juxta Nili ostium, quod ab ea Taniticum dictum est, estque proximum ostio Pelusiaco. Ad Tanim hanc caeso Godolia profugerunt Judaei cum Jeremia propheta, ibique Jeremias a Judaeis, quorum idololatriam corripiebat, lapidatus est: unde et crebra Tanis, sive Taphnis, apud Jeremiam est mentio, ut cap. II, XLIII, XLIV et XLVI.
In Tani ergo Hebraeos etiam stirpem gigantum vidisse indicat conjunctio nam, quam noster Interpres hoc versu habet, q. d. Non mirum in Hebron esse gigantes, quales vidistis in Tani, cum Hebron antiquior sit urbe Tani, ita ut a primis gigantibus potuerint incoli, ut ait Lyranus et Abulensis.
Versus 24: Botrus in vecte
24. ABSCIDERUNT PALMITEM CUM UVA SUA. -- Philo etiam diserte asserit, non plures, sed unam tantum uvam fuisse. Hebraea et Chaldaea habent palmitem et botrum uvarum unum, id est unum palmitem cum botro uno; dicit autem uvarum, quia sunt et botri cypri, aliorumque fructuum. Quare necesse est dicere uvas in Chanaan fuisse praegrandes: utpote quarum unam in vecte a duobus viris portari opus fuerit, quod indicium erat, terram illam esse fertilissimam. Sic Plinius, lib. XIV, cap. 1, ait in interiore Asia nasci uvas magnitudine uberis vaccini, ollae, imo pueri infantis.
Amplius narrant Euphorus et Metrophanes apud Stephanum, lib. De Urbibus, scilicet in Eucarpia minoris Asiae oppido tam immanes nasci racemos, ut singuli justa sint singulis curribus pondera, ita ut unius tantum racemi vectura quandoque currus confractus conciderit, atque inde urbem Eucarpiam, id est fertilem esse dictam, ideoque veteres dictitasse urbem hanc a Jove datam fuisse Cereri et Baccho ad inhabitandum; sed puto currum istum crassiore mendacio, quam uva onustum jam pridem concidisse, et evanuisse. Ecquid mirum? Nota est Graecorum fides, Graecosque graecari et fabulari solitos scimus. Credibilius Strabo, lib. II, botros uvarum commemorat, qui singuli bipedali sunt longitudine. Idem, lib. XI et lib. XV, tradit in Mauritania et Carmania botros nasci, qui ad duos cubitos in longum extendantur.
Interpretatio allegorica: Christus in cruce
Allegorice, sicuti sponsa Christo dicit: «Botrus cypri dilectus meus mihi in vineis Engaddi,» idque ob dulcedinem et gloriam resurrectionis Christi: ita pariter hic uva pendens in vecte, est Christus pendens in cruce: haec nata est ex terra promissa, id est B. Virgine, quam promisit Isaias cap. VII, vers. 14: «Duo bajuli sunt duo testamenta: praeunt Judaei, sequuntur Christiani; salutem hic (Christianus) ante conspectum suum gerit, ille (Judaeus) post dorsum: hic obsequium praefert, ille contemptum. Laboremus ergo, ne a cervicibus nostris tam sanctam sarcinam deponamus.» Ita S. Augustinus, serm. 100 De Tempore; S. Ambrosius, serm. 72 De S. Cypriano; S. Hieronymus ad Fabiolam, in mansione 15; Prosper, par. II Praed. cap. IX; Rupertus hic, et S. Bernardus, serm. 44 in Cantic.
QUEM PORTAVERUNT DUO VIRI. -- S. Ambrosius, loco jam citato, ait hosce duos botri bajulos fuisse Josue et Caleb: cui favet, quod hi duo soli terram Chanaan Hebraeis commendarint, ut patet vers. 31, et cap. seq. vers. 6.
Versus 26: Exploratores reversi post quadraginta dies
26. REVERSIQUE EXPLORATORES TERRAE POST QUADRAGINTA DIES. -- Per 40 ergo dies exploratores lustrarunt terram Chanaan, quibus non comederunt manna; illud enim tantum inveniebatur in castris Hebraeorum: sed frugibus terrae Chanaan vescebantur, quas vel in agris carpebant, uti hic botrum carpserunt, vel a Chananaeis in villis emebant. Ita Abulensis.
Versus 27: Cades in deserto Pharan
27. VENERUNT AD MOYSEN, etc., IN DESERTUM PHARAN, QUOD EST IN CADES, -- q. d. Venerunt exploratores redeuntes ad suos in Cades, sive Cadesbarne, quod est in deserto Pharan; est hypallage.
Dubium est an Cades hoc, ex quo missi sunt exploratores, idem sit cum Cades trigesima tertia mansione, de qua Num. XX, 1, et cap. XXXIII, vers. 36.
Abulensis putat esse eumdem locum, et eamdem mansionem, ac consequenter exploratores missos esse non ex decima quinta, sed ex trigesima tertia mansione, in eaque, vel juxta eam Hebraeos haesisse 38 annos, scilicet usque ad mortem Mariae, quae in Cades mortua est, sub initium anni quadragesimi exitus ex Aegypto, Num. XX, 1. Probat idipsum ex Deut. 1, 46, ubi dicitur: «Sedistis ergo in Cadesbarne multo tempore.» Censet ergo Abulensis, Hebraeos anno secundo citissime percurrisse omnes mansiones a Sina, quae fuit duodecima, usque ad Cades, quae fuit trigesima tertia, atque in Cades haesisse ab anno secundo usque ad quadragesimum.
Verum non est verisimile Hebraeos tamdiu in una mansione mansisse, praesertim cum dicat Scriptura eos per 40 annos vagatos esse in deserto, vers. 33. Secundo, quia Num. XX, 1, demum in Cades, trigesimam tertiam mansionem, venisse narrantur; ergo hoc cap. est alia mansio. Tertio, quia Deut. II, 14, Hebraei 38 annos ambulasse dicuntur in deserto: ergo iis non haeserunt in Cades.
Dico ergo aliam esse hanc mansionem ab illa de qua cap. XX et XXXIII, ac consequenter Cades hoc diversum esse ab illo Cades, uti docent Zieglerus, Wolfgangus, et Adrichomius in Descriptione terrae sanctae. Si tamen idem Cades utrobique esse velis, uti volunt Cajetanus, Oleaster et Andreas Masius in Josue cap. XV, dicendum est Hebraeos bis venisse in Cades, scilicet primo hic; secundo, Num. XX, 1. Vagabantur enim Hebraei, et a Deo circumducebantur, maxime post murmur hoc exploratorum, per inviam solitudinem perplexis gyris et maeandris. Unde eos, eo unde discesserant, puta in Cades, rursum rediisse non est mirum. Hinc et Chaldaeus pro utroque Cades vertit Recem, quo nomine solet appellare Petram, nobilem Arabiae urbem, vel certe locum urbi illi vicinum. Verum prius est verius, uti dicam cap. XX, vers. 1.
Missi ergo sunt hi exploratores ex decima quinta mansione, quae fuit in Rethma, Num. XXXIII, 18; porro Rethma erat juxta urbem Cades: unde exploratores hic in Cades, vel, ut dicitur Josue XIV, 7, Deut. 1, 20 et 22, in Cadesbarne reversi dicuntur.
Versus 28: Terra fluens lacte et melle
28. QUAE REVERA FLUIT LACTE ET MELLE, -- q. d. Terra Chanaan est fertilissima; est hyperbole.
Versus 29: Cultores fortissimi et urbes muratae
29. URBES GRANDES ATQUE MURATAS -- nimis, uti addunt Hebraea, Chaldaea, Graeca et Rabanus. Deut. cap. 1, 28, dicitur eas munitas, id est muratas, fuisse in coelum, hoc est altissimos habuisse muros; est hyperbole. Hi muri terruerunt Hebraeos pusillanimes: magnanimi enim non curant muros, sed bellatores et propugnatores validos.
Unde Agesilaus rex, roganti cur Sparta muris careret: «Hi, ait, sunt Spartae muri,» cives armatos commonstrans. Alteri hac ipsa de re percunctanti respondit: «Urbes non lapidibus et lignis, sed virtute inhabitantium debere esse munitas.» Monstrabat ei quidam urbis alicujus muros admodum validos, et quaerebat pulchrosne eos judicaret, respondit: «Ita sane, sed non ut viri, verum ut mulieres intus habitent.» Ita Agis rex eorumdem Lacedaemonum, muros Corinthiorum perambulans, cum spectasset eos sublimes et validos: «Quaenam, ait, in hoc gynaeceo habitant mulieres?» Ita Antalcidas muros Spartae aiebat esse juvenes, terminos autem hastarum cuspides.
Sic et Scipio Africanus militi vallum tollenti, et admodum se premi dicenti: «Non injuria,» inquit: «ligno enim huic magis fidis, quam gladio.» Idem adolescenti pulchrum clypeum ostentanti: «Clypeus quidem, inquit, o adolescens, pulcher est, caeterum Romanum virum magis decet fiduciam suam in dextra sua, quam in sinistra collocare.» Testis est Plutarchus in eorum Vita.
Versus 30: Amalec habitat in meridie
30. AMALEC HABITAT IN MERIDIE. -- Dicunt hoc exploratores, non quasi terra Amalecitarum pertinuerit ad terram Hebraeis promissam; sed quia ei vicina erat, ita ut Amalecitae ingressum Hebraeorum in eam facile impedire, atque Hebraeos bellis impetere et divexare potuissent. Et conati fuerant Exodi XVII. Hanc enim difficultatem hostium fortissimorum in terra promissa, et in ejus vicinia commorantium, proponunt hic exploratores populo, ut eum ab ingressu in Chanaan absterreant.
Versus 31: Caleb compescit murmur
31. INTER HAEC CALEB COMPESCENS MURMUR POPULI. -- Tacente Josue, unus Caleb omnibus se opponit, murmurque sedare conatur: quia Caleb erat animosior zeloque plenus; unde eum solum Deus ab hoc heroico actu mire laudat cap. seq. vers. 24, dicens: «Servum meum Caleb, qui plenus alio spiritu secutus est me, inducam in terram hanc.» Ob eamdem causam eidem Deus, per Mosen peculiarem quamdam terrae Chanaan partem, puta montana Hebron, ubi erant gigantes hi, promisit sub juramento, quam et ipse Caleb a Josue petiit, et obtinuit, ut patet Josue XIV, 6, 9 et 12, et Josue XV, 13.
MURMUR QUI, -- murmur quod: est antiptosis.
Versus 32: Peccata exploratorum
32. NEQUAQUAM AD HUNC POPULUM VALEMUS ASCENDERE. -- Hinc patet hos exploratores in sua ad populum relatione peccasse, primo, dissuadendo et divertendo populum ab ingressu in Chanaan, itaque resistendo promissis et voluntati Dei, qui Hebraeos in eam inducere volebat. Fecerunt idipsum ex pusillanimitate et timore bellorum cum Chananaeis, cum ipsi vitam quietam, inertem et deliciosam agere mallent in Aegypto, etiam sub jugo Pharaonis; secundo, mentiendo, idque in multis:
Primo, quia asseruerunt Chananaeos tam esse potentes, ut eis praevalere non possent Hebraei; aiunt enim: «Nequaquam ad hunc populum valemus ascendere, quia fortior nobis est.»
Secundo, imponendo falsa crimina terrae Chanaan, dicendo: «Terra quam lustravimus, devorat habitatores suos.»
Tertio, amplificando ea quae viderant, supra veritatem, ut cum dicunt: «Ibi vidimus monstra quaedam filiorum Enac, quibus comparati quasi locustae videbamur.»
Quarto, asserendo omnes passim Chananaeos procerae esse staturae prae Hebraeis: «Populus,» inquiunt, «quem aspeximus, procerae staturae est,» cum tamen Chananaei ordinarie non essent proceriores quam Aegyptii, Hebraei et alii populi eis vicini.
Quinto, quia subticent veritatem, ut quod tres tantum vidissent in Chanaan gigantes, aliaque multa, quae potuissent populum in spem potiundae Chanaan erigere, metumque Chananaeorum illi adimere, vel minuere. Ita Abulensis.
Versus 33: Terra devorat habitatores suos
33. TERRA QUAM LUSTRAVIMUS, DEVORAT HABITATORES SUOS. -- Aliqui hoc intelligunt de bonitate terrae, quasi dicant: Terra Chanaan tam fertilis est, ut omnes illi inhient, ejusque possessores vicissim ejiciant et occidant. Alii sic explicant, quasi dicant: Terra Chanaan tam bona est, ut nullus ex ea exire cupiat; unde quicumque in ea nascuntur, in eadem vivere et mori volunt; itaque quasi a terra sua devorantur. Verum haec non fuisset detractio, sed potius laus terrae.
Dico ergo: «Terra devorat habitatores suos,» hoc est, terra Chanaan ex aeris intemperie insalubris est, noxia et pestilens, ita ut morbos generet, et mortem citam incolis afferat. Id dixerunt, forte eo quod lustrantes terram, invenerint tum pestem in ea grassari, eamque ipsi attribuerint conditioni, et malae qualitati terrae, cum potius tribuenda esset Deo, qui Levit. cap. XVIII, 24, promiserat Hebraeis se facturum, ut terra ipsa evomeret Chananaeos ob scelera eorum. Unde tradunt Hebraei nonnulli, penes quos sit fides, tunc tantam fuisse luem in Chananaea, totque morientes, ut Chananaei occupati circa suorum funera, licet viderent hosce exploratores, eos tamen non caperent, non examinarent, imo non curarent.
Versus 34: Nephilim et comparatio locustarum
IBI VIDIMUS MONSTRA. -- Hebraice, ibi vidimus nephilim, id est gigantes, qui dicuntur nephilim, id est cadentes, quia ita erant proceri, ut qui eos videbat ex terrore caderet: aut potius cadentes, id est cadere facientes (ut cal ponatur pro hiphil), prosternentes et occidentes passim alios homines; erant enim hi gigantes homines feri et truculenti tyranni. Ridiculum ergo est quod ait R. Salomon, hos gigantes vocari nephilim, id est cadentes, quia, inquit, gigantes erant ex genere duorum angelorum cadentium de coelo, scilicet Aza et Azael.
QUASI LOCUSTAE VIDEBAMUR. -- Est hyperbole nimia et mendax, ad deterrendum populum ab ingressu in Chanaan. Addit Josephus, ex suo, ut videtur, genio et spiritu paraphrastico, quo res suae gentis ornare et colorare solet, exploratores dixisse, quod Hebraei non possent Chananaeos opibus et armis instructos superare, ob suam paupertatem, et armorum rerumque inopiam, quodque prius deberent flumina impervia, et montes insuperabiles transire. Addit insuper Hebraeos ad tantum murmur his verbis concitatos fuisse, ut Mosen et Aaronem voluerint occidere, itaque in Aegyptum reverti.