Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Balaam maledicturus Hebraeis, eis praeter mentem benedicit; inde, vers. 14, mutat locum, ut maledicat, sed rursum eisdem benedicit, eosque laudat a religione, fortitudine et adjutorio Dei, eorumque victorias praedicit; hinc iterum mutat locum, vers. 27.
Textus Vulgatae: Numeri 23:1-30
1. Dixitque Balaam ad Balac: Aedifica mihi hic septem aras, et para totidem vitulos, ejusdemque numeri arietes. 2. Cumque fecisset juxta sermonem Balaam, imposuerunt simul vitulum et arietem super aram. 3. Dixitque Balaam ad Balac: Sta paulisper juxta holocaustum tuum, donec vadam, si forte occurrat mihi Dominus, et quodcumque imperaverit loquar tibi. 4. Cumque abiisset velociter, occurrit illi Deus. Locutusque ad eum Balaam: Septem, inquit, aras erexi, et imposui vitulum et arietem desuper. 5. Dominus autem posuit verbum in ore ejus, et ait: Revertere ad Balac, et haec loqueris. 6. Reversus invenit stantem Balac juxta holocaustum suum, et omnes principes Moabitarum: 7. assumptaque parabola sua, dixit: De Aram adduxit me Balac rex Moabitarum, de montibus Orientis: Veni, inquit, et maledic Jacob: propera, et detestare Israel. 8. Quomodo maledicam, cui non maledixit Deus? Qua ratione detester, quem Dominus non detestatur? 9. De summis silicibus videbo eum, et de collibus considerabo illum. Populus solus habitabit, et inter gentes non reputabitur. 10. Quis dinumerare possit pulverem Jacob, et nosse numerum stirpis Israel? Moriatur anima mea morte justorum, et fiant novissima mea horum similia. 11. Dixitque Balac ad Balaam: Quid est hoc quod agis? Ut malediceres inimicis meis vocavi te: et tu e contrario benedicis eis. 12. Cui ille respondit: Num aliud possum loqui, nisi quod jusserit Dominus? 13. Dixit ergo Balac: Veni mecum in alterum locum unde partem Israel videas, et totum videre non possis, inde maledicito ei. 14. Cumque duxisset eum in locum sublimem, super verticem montis Phasga, aedificavit Balaam septem aras, et impositis supra vitulo atque ariete, 15. dixit ad Balac: Sta hic juxta holocaustum tuum donec ego obvius pergam. 16. Cui cum Dominus occurrisset posuissetque verbum in ore ejus, ait: Revertere ad Balac, et haec loqueris ei. 17. Reversus invenit eum stantem juxta holocaustum suum et principes Moabitarum cum eo. Ad quem Balac: Quid, inquit, locutus est Dominus? 18. At ille assumpta parabola sua, ait: Sta Balac et ausculta, audi fili Sephor. 19. Non est Deus quasi homo, ut mentiatur: nec ut filius hominis, ut mutetur. Dixit ergo, et non faciet? locutus est, et non implebit? 20. Ad benedicendum adductus sum, benedictionem prohibere non valeo. 21. Non est idolum in Jacob, nec videtur simulacrum in Israel. Dominus Deus ejus cum eo est, et clangor victoriae regis in illo. 22. Deus eduxit illum de Aegypto, cujus fortitudo similis est rhinocerotis. 23. Non est augurium in Jacob, nec divinatio in Israel. Temporibus suis dicetur Jacob et Israeli quid operatus sit Deus. 24. Ecce populus ut leaena consurget, et quasi leo erigetur: non accubabit donec devoret praedam et occisorum sanguinem bibat. 25. Dixitque Balac ad Balaam: nec maledicas ei, nec benedicas. 26. Et ille ait: Nonne dixi tibi, quod quidquid mihi Deus imperaret, hoc facerem: 27. Et ait Balac ad eum: Veni et ducam te ad alium locum: si forte placeat Deo ut inde maledicas eis. 28. Cumque duxisset eum super verticem montis Phogor, qui respicit solitudinem, 29. dixit ei Balaam: Aedifica mihi hic septem aras, et para totidem vitulos, ejusdemque numeri arietes. 30. Fecit Balac ut Balaam dixerat, imposuitque vitulos et arietes per singulas aras.
Versus 1: Aedifica mihi septem aras
1. DIXITQUE BALAAM AD BALAC: AEDIFICA MIHI HIC SEPTEM ARAS, ET PARA TOTIDEM VITULOS. — Balaam has aras erigi jussit, primo, ad sacrificandum, non Deo vero Hebraeorum, ut vult Eugubinus: id enim non permisisset Balac; sed Baal, sive daemoni: erant enim hae excelsa Baal, uti praecessit cap. praecedenti, vers. ult. Secundo, ad superstitionem divinationis, et ad scrutandum per eas augurium, uti dicetur cap. seq., vers. 1; unde septem praecise fieri jussit aras, et in singulis cremari victimas binas, vitulum scilicet et arietem, idque cooperante Balac rege idololatra: unde et vers. 3, vocat hoc ejus holocaustum; licet vers. 4 praeter spem occurrente sibi angelo, simulate prae se ferat se in Domini honorem has aras erexisse, ut angelum sibi conciliet.
Septem autem aras erexit, vel ob septem planetas: videtur enim ipse fuisse astrologus genethliacus, qui scilicet ex horoscopo et astrorum inspectione divinabat, ait Abulensis; vel quia septenarius est symbolum perfectionis, ideoque in sacris usurpatur; unde et septem vitulos et arietes immolari jussit, ut divinaret ex eorum extis, puta ex inspectione viscerum: hoc enim est officium arioli, qualis erat hic Balaam, ut patet cap. XXII, vers. 5. Vel denique, id fecit ex superstitione. Magi enim et malefici maxime observant certos numeros, unde et nihil per parem, sed omnia per imparem numerum faciunt. Hinc Virgilius, Ecloga 8:
Terna tibi haec primum triplici divisa colore Licia circumdo, terque haec altaria circum Effigiem duco: numero Deus impare gaudet.
Sensus allegoricus: Balac et Balaam
Allegorice, Balac, qui hebraice idem est quod lingens et devorans, significat diabolum; Balaam, id est, populus vanitatis, significat Scribas et Pharisaeos, qui impulsu daemonis maledicere et perdere voluerunt Christum et Christianos, qui sunt veri Israelitae; sed Deus maledictionem eorum et mortem crucis in benedictionem et gloriam convertit. Ita Rabanus.
Rursum Jovianus Imperator vere dixit, «assentatores (qualis fuit hic Balaam) non Deum, sed purpuram colere: Euripoque persimiles esse, qui modo in hanc, modo in illam partem praecipitatur;» testis est Socrates, lib. III, cap. XXI.
Bion rogatus, «quod esset animal omnium maxime noxium: Si de feris, ait, percunctaris, tyrannus; si de mitibus, adulator.» Ita Laertius, lib. I, cap. V.
Diogenes orationem blandam et adulatoriam vocabat melleum laqueum. Idem aiebat, «satius esse incidere εἰς κόρακας quam εἰς κόλακας, id est, in corvos quam in adulatores.» Ita Laertius.
Epictetus aiebat: «Corvi mortuorum oculos evellunt; at adulatores viventium animos corrumpentes, omnem eis visum adimunt.»
Phavorinus dicebat: «Sicut Actaeon ab alumnis suis canibus interiit: sic parasiti eos, a quibus aluntur, pessumdant.»
«Ut lepori canis, sic amice adulator natura sua infestus est,» ait Antonius in Melissa, part. I, serm. 52.
Unde Aristoteles, lib. IX Ethic.: «Qui fingit, ait, se amicum, et non est, pejor est eo qui fecit falsam monetam.»
Versus 3: Sta paulisper, si forte occurrat mihi Dominus
3. STA PAULISPER, SI FORTE OCCURRAT MIHI DOMINUS. — «Dominus,» scilicet Baal, sive daemon: huic enim hoc holocaustum obtulerat Balac cum Balaam; Balaam enim hic quaerebat augurium, ut dicitur cap. seq., vers. 1, id est divinationem, puta daemonem ipsum, quicum de more secreto loqueretur, et a quo audiret responsa quae ad Balac deferret. Ita Cyrillus, lib. VI De Adoratione, fol. 113, Theodoretus, Quaestione XL, S. Augustinus, serm. 103 De Tempore, Ambrosius, lib. VI, epist. 37, Nyssenus, De Vita Mosis, sub finem, Procopius et Rabanus hic.
Dices: Pro Dominus hebraice est Jehova, quod est nomen Hebraeum. Respondeo, Balaam non dixisse Jehova (nec enim unquam hoc nomen audierat), sed fuisse usum alio nomine, quo Moabitae solebant appellare Deum (qui eis non erat Deus verus, sed Baal, sive daemon); Mosen vero, quia non Moabitice, sed Hebraice scripsit, pro eo substituisse Hebraeum nomen Jehova.
Versus 4: Occurrit illi Deus
4. CUMQUE ABIISSET VELOCITER. — Vatablus et Hebraei vertunt, cumque abiisset in excelsa; hoc enim etiam significat Hebraeum שפי scephi. Alii vertunt, cumque abiisset solus.
OCCURRIT ILLI DEUS. — «Deus,» id est, angelus bonus a Deo missus, sive «Deus,» non per se, sed per suum angelum; etiamsi enim eum non quaereret Balaam, sed daemonem suum, tamen sponte sua ingessit se et occurrit illi angelus bonus, idque ad promovendam gloriam, tum Dei, tum Hebraeorum; sicuti Pythonissae, quae pro Saule daemonem consulebat, non malus, sed bonus Samuelis spiritus se ingessit.
Occurrit autem ei angelus visibili forma, et, ut sequitur, «venit ex adverso ejus,» in assumpto scilicet corpore; quod videns Balaam, honoris causa prius eum salutavit, et allocutus est, dicens: «Septem aras erexi;» non dicit cui: forte quia dubitabat an daemon, an Deus esset ille qui ei occurrebat; tamen tacite innuit se ei qui occurrebat, aras has erexisse, qua in re mentitus est. Recte ait S. Augustinus in Psalm. LXIII: «Simulata aequitas duplex est iniquitas.»
Versus 5: Dominus posuit verbum in ore ejus
5. DOMINUS AUTEM POSUIT VERBUM IN ORE EJUS, — q. d. Angelus suggessit ei, et docuit eum quae esset dicturus ipsi Balac. Nota: Angelus hic non arguit mendacium, hypocrisin et idololatriam Balaam, sed eam dissimulat, quia sciebat eum esse idololatram, magum, improbum et incorrigibilem; unde tantum ei dicit ea quae ad rem praesentem, puta ad legationem Balac, et Hebraeorum causam, spectabant.
Versus 7: Assumpta parabola sua
7. ASSUMPTAQUE PARABOLA SUA DIXIT. — Prophetiam gravem, pulchram et acutam vocat parabolam. Hebraeum enim mascal, quod Noster saepe vertit parabolam, significat sententiam quamlibet, quae eminens est et illustris, ac quasi princeps inter sententias, quales sunt sapientum gnomae, proverbia et parabolae, item Prophetarum oracula. Radix enim mascal significat dominari et principari. Hinc vocantur misle, id est Parabolae Salomonis, sententiae ejus graves et morales. Adde in hac prophetia Balaam multas similitudines et parabolas proprie dictas immisceri.
DE ARAM (de Mesopotamia, quae hebraice dicitur Aram Naharaim, uti dixi cap. XX, vers. 5) ADDUXIT ME BALAC.
Versus 8: Quomodo maledicam cui non maledixit Deus?
8. QUOMODO MALEDICAM CUI NON MALEDIXIT DEUS? — Nota, non tantum linguam, sed et mentem Balaam, saltem ad tempus quo haec prophetavit, a Deo fuisse immutatam, ut cum antea voluisset maledicere Hebraeis, jam benediceret. Nec enim Balaam hic fuit arreptitius uti erant Sibyllae, et puella in templo Apollinis Delphici, in quam ipse Phoebus, id est daemon, introibat, atque eam per terram rotans, et despumare cogens, ad omnia de quibus interrogabatur, per os ejus respondebat; ipsa tamen puella nihil horum intelligebat, sed erat quasi extra se, et in furore, atque postquam furere desinebat, non recordabatur dictorum. Vide Virgilium, lib. VI Eneid. Balaam vero haec omnia intelligebat, imo jam ante haec omnia conceperat et memoriae mandarat, cum scilicet ea solus audivit ab angelo sibi occurrente, vers. 5. Nec enim angelus postea in ipsa vaticinatione ei, aut per eum locutus legitur. Rursum, eum ex mente et serio haec dicere patet, ex eo quod subdit: «Moriatur anima mea morte justorum.» Deus ergo non movit os Balaam, sicut os asinae loquentis; movebatur enim Balaam ut homo, non ut brutum. Deus ergo impulit ejus voluntatem, et illustravit ejus intellectum, ut pie et libenter, atque ex animo haec loqueretur. Contrarium tamen sentit Abulensis, scilicet Balaam persistentem in impia voluntate maledicendi, coacte et invite benedixisse, ex eo quod Deus moveret os ejus, licet inviti, in eoque efformaret verba haec, quibus benedixit Israeli, idque probat ex eo quod ait Balaam vers. 12: «Num aliud possum loqui, nisi quod jusserit Dominus?» Sed illud non cogit: nam non possum ibi idem est, quod non licet, non est fas. Prius ergo quod dixi verius est, idque confirmatur cap. XXIV, vers. 1, ubi dicitur: «Cumque vidisset Balaam quod placeret Domino, ut benediceret Israeli, etc., irruente in se spiritu Dei, ait.» Mox tamen a vaticinatione, Balaam rediit ad ingenium, quaesivitque modos satisfaciendi Balac, et Hebraeis maledicendi: et hoc tantum vult S. Gregorius, III part. Pastor., Admon. 13, cum ait Balaam vocem, non mentem mutasse. Nam eo modo quo dixi, se explicat S. Gregorius, libro XXXIII Moral, cap. XXVII. Simili modo Saul inter Prophetas prophetavit, et Deo laudes cecinit; sed digressus ab eis, rediit ad ingenium, et Davidem persequi perrexit: tam ergo Saul, quam Balaam permansit in cordis sui duritie et impietate habituali, quam uterque recedente spiritu Dei bono, paulo post aeque ac prius, exseruit.
Similes Balaam et Sauli sunt Christiani, qui vivunt in concubinatu, odiis, ebrietate, possessione bonorum injuste acquisitorum, et in paschate, vel articulo mortis conteruntur et proponunt emendationem; sed mox a festo, aut periculo liberi, ad concubinas, odia, pocula et possessiones iniquas redeunt: hi timeant sibi, et exspectent finem et catastrophen talem, qualem habuit Saul et Balaam.
Versus 9: De summis silicibus videbo eum
9. DE SUMMIS SILICIBUS VIDEBO EUM, — q. d. Ex praerupto hoc monte speculabor castra Israel, eaque quasi castra Dei speciosa, et pulchre per suas tribus, acies et vexilla distributa et ordinata speculando delectabor, iisque jucunde fruar.
POPULUS SOLUS HABITABIT, — q. d. Israel remotus erit, et ditione et consortio ab aliis omnibus populis, utpote Gentilibus et idololatris, atque solo imo vero serviet propriis suis legibus et ritibus, quia plane diversi sunt ab omnium aliorum populorum legibus et moribus, unde «et inter» eos «non reputabitur,» id est, non computabitur, quia inter Gentiles non annumerabitur, nec inter eos censebitur. Chaldaeus (qui hic, et alibi subinde judaizat) vertit, ecce populus solus possidebit saeculum; id enim exspectant Judaei sub Messia, ut soli dominentur in orbe terrarum.
Versus 10: Moriatur anima mea morte justorum
10. QUIS DINUMERARE POSSIT PULVEREM JACOB (id est, ut Chaldaeus vertit: Quis dinumerare poterit parvulos domus Jacob? de quibus dictum est Gen. XIII, 16, quod «multiplicabitur sicut pulvis terrae;» unde explicans subdit) ET NOSSE NUMERUM STIRPIS ISRAEL? — Hebraice est, et nosse numerum quartae partis Israelis. In hoc enim carmine, uti et in aliis, more Hebraeo, idem repetitur et explicatur hemistichio posteriore, quod dictum est in priore.
Mors justorum et impiorum
MORIATUR ANIMA MEA MORTE JUSTORUM, ET FIANT NOVISSIMA MEA HORUM SIMILIA. — «Anima mea,» id est ego: anima enim pro homine, quasi pars pro toto capitur, per synecdochen. Sic etiam accipitur a Samsone, cum ait: «Moriatur anima mea cum Philistiim;» anima enim in se mori nequit, sed tamen corpori et homini mori quasi videtur, cum ab eo separatur. Sic dicitur I Machab. II, 38: «Percusserunt mille animas,» id est mille homines, et III Regum, cap. I, 11: «Salva animam tuam,» id est teipsum, et vitam tuam, ut animam tuam in corpore tuo conserves. Similia sunt multa in Scriptura.
Nota: Castra Israel vocantur castra justorum, a potiori et digniori parte, licet in iis plures essent impii, quam justi. Simili modo Ecclesia dicitur sancta, licet in ea plures sint impii. Sensus ergo est, q. d. Balaam: Utinam mihi contingat mori tam laeta et felici morte, quali fideles et justi Israelitae morientur, scientes se ad meliorem vitam, scilicet ad beatam immortalitatem, transire!
Dicunt idem hodie impii, athei et politici, cum serio et sincere statum hominis praesentem et futurum considerant; tanta est vis veritatis. Omnes ergo mali bonam mortem appetunt, sed bonam vitam fugiunt, quia bene mori felicitas est, sed bene vivere laboriosum est: unum tamen sine alio non conceditur. Aeternitas a morte pendet, haec a vita bona vel mala; elige: periisse semel, aeternum est.
Nuper vir quidam princeps haereticus, aut potius Politicus, bonae tamen indolis et ingenii, rogatus quid de Catholicis et Calvinistis sentiret, utrorum fides esset verior, respondit argute se malle vivere cum Calvinistis, sed mori cum Catholicis, quod horum mors sit laetior et securior, illorum vita sit licentior et voluptuosior. Verum sanius et suae saluti congruentius dixisset: Quandoquidem malo mori cum Catholicis, malo et cum iis vivere; bona enim mors a bona vita pendet, et impossibile est eum qui haeretice aut male vivit, bene et feliciter mori. Prudentius ergo sibique utilius dixisset Balaam: «Vivat anima mea vita justorum, ut moriatur morte justorum.» Qui enim vivit vita piorum, certo morietur morte piorum: et qui vivit vita impiorum, certo morietur morte impiorum, idque semel et semper.
Lamachus centurio militem erroris admissi increpabat; cumque ille culpam agnosceret, et diceret se deinceps nil tale admissurum, respondit: «In bello non licet bis peccare.» Ita Plutarchus in Lacon. At in morte non licet vel semel peccare. Hoc enim peccatum est irrevocabile, semel mortuus es, semper mortuus es; semel male mortuus es, damnatus es; per omnem aeternitatem hanc mortem corrigere, hanc damnationem excutere non poteris. Iphicrates ad eumdem aiebat turpissimam esse imperatoris vocem: «Non putaram!» Christiano imprudens et stulta est haec vox: «Non putaram» tanti interesse inter bonam et malam vitam et mortem; non putaram ab ea pendere tantam aeternitatem; non putaram me ita et tam cito moriturum.
Tropologice S. Bernardus, serm. 52 in Cant.: «Utinam, ait, hac morte ego frequenter cadam, ut evadam laqueos mortis, ut non sentiam vitae luxuriantis blandimenta, ut non obstupescam ad sensum libidinis, ad aestum avaritiae, ad iracundiae et impatientiae stimulos, ad angores sollicitudinum et molestias curarum! Moriatur anima mea morte justorum, et nulla illam illaqueet fraus, nulla oblectet iniquitas. Bona mors, quae vitam non aufert, sed transfert in melius. Bona, qua non corpus cadit, sed anima sublevatur. Verum haec hominum est. Sed moriatur anima mea morte etiam (si dici potest) angelorum, ut praesentium memoriam excedens, rerum se inferiorum corporearumque non modo cupiditatibus, sed et similitudinibus se exuat, sitque ei pura cum illis conversatio, cum quibus est puritatis similitudo. Talis, ut opinor, excessus, aut tantum, aut maxime contemplatio dicitur. Rerum enim cupiditatibus vivendo non teneri, humanae virtutis est: corporum vero similitudinibus speculando non involvi, angelicae puritatis est. Utrumque tamen divini muneris est.»
Mors justorum
Morte justorum. — Vis scire qualis sit mors justorum? Audi et ambi. S. Nicolaus Tolentinas, ut habet ejus Vita, cap. XI et XIII, sex totis ante obitum mensibus, paulo ante nocturnas preces, singulis noctibus suavissimum angelorum concentum audivit, qui illi quasi praegustationem futurae vitae praebebat. Itaque quo illum ejus vitae desiderio arsisse credimus, ad cujus jucunditatem tam jucunde invitabatur? Declaravit ipse, qui frequenter illud Apostoli dictum in ore habebat: «Cupio dissolvi et esse cum Christo.» Quin etiam, cum resolutionis tempus instaret, in extremo spiritu voces fundere coepit laetantis atque gestientis: cujus inusitati gaudii cum Fratres, qui aderant, causam quaesissent, attonitus ille, vixque sui compos prae magnitudine rei: «Dominus meus, Jesus Christus, ait, sanctissimae matri suae, et Augustino patri nostro innixus, dicit mihi: Euge, serve bone et fidelis, intra in gaudium Domini tui;» in quibus verbis expiravit.
S. Arnulphus Suessionis Episcopus diem suae mortis praedixit, et pridie ter magno fragore cella ejus concussa est; ceteris timentibus dixit se vocari ad coelum. «Sub prima enim quassatione, ait, B. Petrus Apostolus ad me venit, significans mihi peccata remissa, et vitae januam patere; aderat Beatorum frequens coetus laudes divinas continenter modulantium. Sub altera quassatione cum multis angelicis spiritibus S. Michael me invisit, pollicens, se duce, me ad beatam vitam ingressurum. Tertia concussione adfuit Domina nostra vera misericordiae mater, multis stipata sanctarum virginum agminibus, benignissima me voce certiorem efficiens de anima mea, inter Assumptionis ejus gaudia in coelos transferenda.» Ita contigit; moriens enim ipso Assumptionis B. Virginis die in coelum abiit, ut habet Martyrologium; ita refert Joannes Lisiardus tertius ejus successor in ejus Vita, et ex eo Baronius, tom. XI, anno Christi 1087.
S. Gregorius, lib. IV Dial. cap. XI, mortem Ursini presbyteri describens, sic ait: «Cum magna coepit laetitia clamare, dicens: Bene veniant domini mei, bene veniant domini; quid ad tantillum servulum vestrum estis dignati convenire? Venio, venio. Gratias ago, gratias ago. Cumque hoc iterata voce repeteret, quibus hoc diceret noti sui qui illum circumsteterant, requirebant; quibus ille admirando respondit, dicens: Numquid hic convenisse sanctos Apostolos non videtis? beatos Petrum et Paulum, primos Apostolorum non adspicitis? Ad quos iterum conversus, dicebat: ecce venio, ecce venio; atque inter haec verba animam reddidit. Et quia veraciter sanctos Apostolos viderit, eos etiam sequendo testatus est. Quod plerumque contingit justis, ut in morte sua Sanctorum praecellentium visiones adspiciant, ne ipsam mortis suae poenalem sententiam pertimescant; sed, dum eorum menti internorum civium societas ostenditur, a carnis suae copula, sine doloris et formidinis fatigatione solvantur.»
Ibidem cap. X, refert de Spe Abbate, quod, cum 40 annos fuisset coecus, sub mortem visum receperit, quodque suis dans monita salutis, communicans, psallens, orans animam Deo reddiderit, quam specie columbae in coelum ferri Fratres viderunt.
Cap. XII, narrat de Probo Reatis Episcopo, quod ad eum moribundum venerint S. Juvenalis et S. Eleutherius Martyres candidis induti, qui eum ad coeleste epulum invitarunt.
Cap. XIII, narrat de S. Galla, quae videns S. Petrum rogavit: «Suntne mihi dimissa peccata?» cui S. Petrus: «Dimissa, veni.» Unde tertio die cum alia sorore, quam S. Petrus nominaverat, defuncta est.
Cap. XIV, miram narrat vitam et obitum sancti Servuli pauperis et paralytici, qui moriens audivit angelos canentes, seque invitantes et educentes ad coelum, relicta post se mira odoris fragrantia.
Cap. XV, narrat transitum S. Romulae et coelestes exequias; nam in ejus morte palam auditus est chorus virorum et feminarum psallentium, qui animam ejus in coelum eduxit; et quanto chori psallentium altius ascendebant, tanto psalmodia lenius audiebatur.
Cap. XVI, narrat transitum amitae suae Tarsillae virginis, quae ab abavo S. Felice evocata in coelum, aegrotare coepit, ac moriens clamavit: «Recedite, Jesus venit.»
Mors impiorum
E contrario vis nosse qualis sit mors impiorum? Audi et perhorresce. Impia Jesabel jussu Jehu ex fenestra praecipitata ungulis equorum conculcata, a canibus comesta est, IV Reg. ix, 33. Baltasar se inebrians vidit manum scribentem: Mane, tekel, phares, et expavit; eademque nocte a Cyro vita et regno spoliatus est, Daniel. v. Antiochus qui multos torserat, passus dirum dolorem viscerum, foetorem et vermes, miserabili morte in montibus vita defunctus est, II Machab. ix, 9. Similis fuit mors Herodis Ascalonitae.
Hunericus rex Wandalorum, et persecutor Catholicorum sceleratissimus, ait Victor Uticensis, lib. III Wandal., «tenuit dominationem regni annis septem, mensibus decem, meritorum suorum mortem consummans; nam putrefactum et ebulliens vermibus, non corpus, sed partes corporis ejus, videbantur esse sepultae.» Gregorius Turonensis, lib. II De Gestis Franc. cap. III, eum arreptum a daemone propriis morsibus se laniasse, et solem tetrum apparuisse, ita ut vix tertia ejus pars eluceret: ita infelix Hunericus mortuus est anno Christi 484.
Nota est Chrysaorii mors clamantis: «Inducias usque mane,» teste S. Gregorio, hom. 12 in Evang. Audi alterius similem, quam refert Gregorius Turonensis, lib. V Hist. Franc. cap. xxxvi, et ex eo Baronius, anno Christi 583: «Funesta, ait, morte ex hac vita abreptus est Nantinus Comes Engolismensis, qui cum in sancta loca Deique ministros mala multa patrasset, a morbo corripitur: qui nimia exustus febre, clamavit, dicens: Heu, heu, ab Heraclio antistite exuror; ab illo crucior; ab illo ad judicium vocor. Cognosco facinus, reminiscor injuste injurias me intulisse Pontifici; mortem deprecor, ne diutius crucier hoc tormento. Haec cum maxima in febre clamaret, deficiente robore corporis, infelicem animam fudit, indubia relinquens vestigia hoc ei ad ultionem beati viri venisse; nam exanimum corpus ita nigredinem duxit, ut putares eum prunis superpositum fuisse combustum. Ergo omnes haec obstupescant, admirentur et metuant, ne inferant injurias sacerdotibus, quia ultor est Dominus servorum suorum sperantium in se.»
Calvinus variis morbis misere excruciatus, teste Beza, insuper a pediculis corrosus est, uti refert Hieronymus Bolsecus medicus Lugdunensis, ejus olim discipulus, in ejus Vita cap. xxii. Ubi nota eos qui Ecclesiam persequuntur, justo Dei judicio a vermibus devorari. Ita enim contigit Hunerico, Herodi, Antiocho, Maximiano Imperatori, Arnulpho Imperatori, Caroli Crassi successori, et Calvino.
Disce mori
Jam vis mori morte non impiorum, sed justorum? «Disce mori,» assiduo te moriturum cogita: dum sanus es, praepara te ad mortem.
Ita S. Bernardus suadet Eugenio Pontifici, epistola 237: «In omnibus operibus tuis memento te esse hominem, et timor ejus qui aufert spiritum principum, semper sit ante oculos tuos. Quantoque tempus dominationis eorum paucitatem dierum tuorum nuntiet tibi. Jugi proinde meditatione inter hujus praesentis gloriae blandimenta memorare novissima tua, quia quibus successisti in sedem, ipsos sine dubio sequeris ad mortem.»
Cum olim coronaretur Imperator, sepulcrorum constructores quatuor aut quinque ad eum deferebant marmoris frusta, varii coloris, inquirentes ex quo vellet sibi construi sepulcrum: quo suae mortalitatis admonebatur, et ut prudenter imperaret. Ita refert Leontius in Vita S. Joannis Eleemosynarii, ubi pariter narrat S. Joannem curasse sibi fieri sepulcrum, sed imperfectum reliquisse, et in mensa assidenti sibi jussisse a suis suggeri: «Monumentum tuum usque hodie est imperfectum, Domine, jube ergo ut id finem accipiat; incertum enim est qua hora fur ingrediatur,» nempe mors.
S. Gregorius Thaumaturgus, teste Nysseno in ejus Vita, ita mori didicit, cum tota vita aestimavit se hic esse peregrinum, nec alicujus loci possessor esse voluit: quin et moriens proprium sepulcrum habere noluit, sed in alieno sepeliri cupivit.
S. Augustinus, teste Possidonio, ad mortem se comparabat legendo assidue psalmos Poenitentiales, flendo ubertim, orando assidue, ut per decem ultimos vitae dies neminem nisi medicum, vel refectionem afferentem ad se admitteret; dicebatque etiam laudatos Christianos, absque digna et competente poenitentia, de corpore exire non debere.
Ita paravit se ad mortem S. Fulgentius mortificando se, flendo, balnea recusando, in morbis orando: «Domine, da mihi modo patientiam, et postea indulgentiam.»
Ferdinandus Castellae et Legionis rex Catholicus et pudicus, anno Domini 1065, uti refert Lucas Tudensis et ex eo Baronius, sentiens se deficere, ab Episcopis et viris religiosis delatus est ad Ecclesiam cultu regio; ibi fixis genibus ad altare, ait: «Tua est potestas, Domine, tuum est regnum. Regnum quod te dominante accepi, et quamdiu tuae voluntati placuit rexi, ecce reddo tibi: tantum animam de voragine ipsius mundi ereptam, ut ipsam ad te suscipias, deprecor.» Et haec dicens, exuit regalem chlamydem, qua induebatur corpus, deposuit et gemmatam coronam qua caput ambiebatur, atque cum lacrymis solo prostratus pro delictorum venia Dominum attentius exorabat. Tunc ab Episcopis accepta poenitentia, Extremae Unctionis sacramento perunctus, induitur cilicio pro ornamento regali, et aspergitur cinere pro aureo diademate, cui vitali in poenitentia permanenti coram praedicto altari, duobus diebus a Deo vivere datum est. Sequenti autem, qui erat S. Joannis Evangelistae, inter manus Pontificum, coelo tradidit spiritum, anno Christi 1065.
Carolus V Imperator, memor conditionis suae humanae, diu ante mortem administratione reipublicae se sponte submovit; et cum in filium jam validum aevi et animi, curas contulisset, secessit in Hispaniam, et in S. Justi monasterio, septem a Placentia milliaribus se abdidit, cum duodecim duntaxat familiaribus, Deo et quieti vacaturus; interdixit autem aliter se quam Carolum appellari, Caesaris atque Augusti nomina cum rebus animo exuens, et totum hoc honorari contemnens. Imo hoc amplius ferunt, diu ante imperium a se abdicatum, sarcophagum sibi construi jussisse, cum funebri supellectile deportandum, clanculum tamen, quocumque iret, quem paratum habuit apud se quinque annis, ubicumque locorum esset. Arbitrabantur autem quidam qui circa eum erant, thesaurum aliquem illic detineri et conservari; alii aliquid librorum, quibus historiae veteres continentur; alii aliud quidpiam magni: Caesar vero sibi conscius in quem usum secum deferret, subticendo, in rei cujusdam sibi omnium charissimae usum id secum deferri dicebat; sic assidue mortem ante oculos sibi proposuit, et sibi semper capulum funebrem adesse voluit, ut perpetua mortis cogitatio eximeret a corde vanum hujus mundi fastum, sanctas autem actiones agendas, dum viveret, admoneret. Ita inter alios refert Lipsius, lib. II Monit. cap. xiv.
Idem fecit Caroli avus Maximilianus I Imperator, qui insuper hoc testamento cavit, ut exanimum corpus suum rudi linteo involutum, sine ulla exenteratione, sarcophago, quem quadriennio ante mortem parari curarat, imponeretur, naribus, ore auribusque viva calce oppletis. Cur hoc? voluit monumentum illud assidue in oculis habere, quod diceret: Maximiliane, cogita mori; quid te dilatas et extendis? quem tot regna non capiunt, loculus iste capiet. Sed cur non aromatibus, sed calce condiri vis? ut citus redeam in terram ex qua sumptus sum. «Memento, homo, quia pulvis es, et in pulverem reverteris.» Ita refert Lipsius ibidem.
S. Gregorius de Balaam
ET FIANT NOVISSIMA MEA HORUM SIMILIA. — Ex hoc exemplo Balaam pulchre docet S. Gregorius, lib. XXXIII Moral. cap. xxvii, quod «virtutis pondus oratio non habet, quam nequaquam perseverantia continui amoris tenet. Balaam enim cum compunctionis tempus abscessit, contra eorum vitam, quibus se similem fieri etiam moriendo poposcerat, consilium praebuit, et cum occasionem de avaritia reperit, illico oblitus est quidquid sibi de innocentia optavit.»
Efficacia gratiae divinae
Nota hic miram efficaciam gratiae et inspirationis divinae, quae, quamdiu adfuit, Balaam animum immutavit, terraque et coelo superiorem effecit. Nam, ut ait S. Cyprianus, epist. ad Donatum, lib. II, epist. 2: «Ut sponte sol radiat, dies illuminat, fons rigat, imber irrorat: ita se spiritus coelestis infundit, postquam auctorem suum, coelum intuens anima, cognovit; sole altior, et hac omni potestate sublimior, id esse incipit, quod se esse credit.» Unde infert: «Sit tibi vel oratio assidua, vel lectio; nunc cum Deo loquere, nunc Deus tecum; ille te praeceptis suis instruat, ille disponat: quem ille divitem et saturum fecerit, nemo pauperem aut famelicum efficiet;» et superius: «Nihil appetere jam, nihil desiderare de saeculo potest, qui saeculo major est.»
Vide ergo hic quam subito Spiritus Sanctus hominis impii cor et linguam convertat. Vere S. Gregorius: «Considero, ait, patres novi et veteris Testamenti, David, Danielem, Amos, Petrum, Paulum et Matthaeum, et apertis fide oculis intueor: implet namque Spiritus Sanctus puerum citharaedum, et psalmistam facit: implet abstinentem puerum, et judicem senum facit: implet pastorem armentarium, et Prophetam facit: implet piscatorem, et principem Apostolorum facit: implet persecutorem, et Doctorem Gentium facit: implet publicanum, et Evangelistam facit; quam ergo insani sumus, qui hunc Spiritum non quaerimus!»
Triplex mors
Symbolice, mors justorum est mortificatio passionum, quam acquirunt per contemplationem et vitam coelestem. Hanc optabat S. Bernardus, serm. 52 in Cant., dicens: «Excedente anima, etsi non vita, certe vitae sensu, necesse est etiam ut nec vitae tentatio sentiatur. Quis dabit mihi pennas sicut columbae, et volabo, et requiescam? Utinam hac morte ego frequenter cadam, et evadam laqueos mortis, ut non sentiam vitae luxuriantis mortifera blandimenta, ut non obstupescam ad sensum libidinis, ad aestum avaritiae, ad iracundiae et impatientiae stimulos, ad angores sollicitudinum, et molestias curarum! Moriatur anima mea morte justorum, ut nulla eam illaqueet fraus, nulla oblectet iniquitas. Bona mors, quae vitam non aufert, sed transfert in melius.»
«Triplex est mors, ait Hugo Cardinalis: naturae, culpae et gratiae; in prima moritur caro; in secunda, anima; in tertia, totus homo. Prima separat animam a carne; secunda dividit gratiam a mente; tertia sejungit totum hominem a curis saeculi. Prima est omnium; secunda est malorum; tertia est bonorum. Mortui prima morte sepeliuntur in mundo; secundi in inferno cum divite epulone; tertii in coelo cum Lazaro. De prima dicitur, Eccli. xli: O mors, quam amara est memoria tua! De secunda: Mors peccatorum pessima. De tertia: Moriatur anima mea morte justorum.»
Versus 13: Veni mecum in alterum locum
13. DIXIT ERGO BALAC: VENI MECUM IN ALTERUM LOCUM, UNDE PARTEM ISRAEL VIDEAS, ET TOTUM VIDERE NON POSSIS: INDE MALEDICITO EI. — Balac hac superstitiose loco et visioni latius benedictionem Balaam attribuit, quasi ideo benedixisset Israeli, quia totum ejus populum viderat, aut quod ille locus prae aliis fortunatus esset, sive ex coeli et astrorum influentia, sive aliunde. Similiter Syri victi ab Israelitis dixerunt: «Dii montium sunt dii eorum, ideo superaverunt nos; sed melius est ut pugnemus contra eos in campestribus, et obtinebimus eos,» lib. III Reg. cap. xx, vers. 33.
Versus 14: In locum sublimem
14. CUMQUE DUXISSET EUM IN LOCUM SUBLIMEM. — Hebraice in agrum, id est locum, speculatorum, id est speculam.
AEDIFICAVIT BALAAM SEPTEM ARAS, — similes illis de quibus quidem dictum est vers. 1.
Versus 18-19: Non est Deus quasi homo ut mentiatur
18 et 19. STA, BALAC, ET AUSCULTA, etc.: NON EST DEUS QUASI HOMO, UT MENTIATUR; NEC UT FILIUS HOMINIS, UT MUTETUR, — q. d. Ne putes, o Balac, me priorem Israelis benedictionem, quam a Deo accepi, retractaturum: Deus enim, qui meam mentem et linguam regit, non est is qui mutetur. Hebraice, non est qui poeniteat, id est revocet et mutet sua dicta et promissa. Est enim ipse per essentiam immutabilis, «stabilisque manens dat cuncta moveri,» ut ait Boetius. Unde sequitur: DIXIT ERGO (Deus scilicet, ut non maledicerem Israeli), ET NON FACIET? — q. d. Omnino faciet quod dixit, scilicet efficiet ut ego non maledicam Israeli.
Nota: Homo solet ex quatuor causis promissum negare: primo, quando fallaciter aliquid promittit et mentitur; secundo, quando ipsum promissi poenitet; tertio, quando offenditur ab eo cui aliquid promisit; quarto, quando non est in ejus potestate, ut promissum solvat. Haec a Deo longissime absunt. Nam primo, non mentitur ut homo; secundo, non poenitet ut filius hominis; tertio, non hominis meritum aut demeritum, sed suam bonitatem, et promissionem ac fidelitatem aspicit; quarto, habet fortitudinem ut rhinoceros, ideo potest praestare quod promittit; et quia potest, reipsa praestat.
Versus 20: Ad benedicendum adductus sum
20. AD BENEDICENDUM ADDUCTUS SUM, BENEDICTIONEM PROHIBERE NON VALEO. — Recte dicit, non veni, sed adductus sum; ipse enim veniebat ea mente, ut malediceret. Deus vero adducebat eum, ut benediceret. Legit noster Interpres, uti et Septuaginta, passive in Pual לֻקַּחְתִּי lukachti, id est acceptus, adductus sum; jam in Cal legunt lacachti, id est accepi. Unde Vatablus vertit ad verbum, ecce benedictionem accepi, et benedixit, scilicet Deus, non revocabit illam, scilicet benedictionem, sed eodem redit sensus.
BENEDICTIONEM PROHIBERE NON VALEO. — Non quasi Balaam coactus, contra voluntatem haec dixerit, Deusque illo invito, haec verba in ore ejus efformarit, ut vult Abulensis; sed quod mens ejus ita illustraretur a Deo, ac voluntas ejus ita incitaretur ad laudem et benedictionem Israelis, ut aegre et difficulter posset ei maledicere, imo vix posset non benedicere. Vide dicta vers. 7.
Versus 21: Non est idolum in Jacob
21. NON EST IDOLUM IN JACOB, etc., DOMINUS DEUS EJUS CUM EO EST, ET CLANGOR VICTORIAE REGIS IN ILLO. — Pulchre et clare haec reddit Chaldaeus, intueor quoniam non sunt servientes idolis in domo Jacob, neque operantes falsitatem (falsos deos, puta falsorum deorum simulacra) in Israel. Verbum Domini Dei sui est in adjutorium eorum, et majestas regis sui est inter eos. Nota: Idola et simulacra hic in Hebraeo, uti et saepe a Prophetis, vocantur עָוֶן et עָמָל aven et amal, id est dolor et labor, vel iniquitas et labor, quia maximorum laborum et dolorum suis cultoribus sunt causa. Ex hoc loco patet Hebraeos hoc tempore, scilicet anno quadragesimo ab egressu ex Aegypto, non coluisse idola, saltem publice. Nam antea eos in Aegypto et in deserto vitulum aureum et alia idola coluisse patet Amos v, 25, et Actor. vii, 42 et 43.
Clangor victoriae regis
ET CLANGOR VICTORIAE REGIS IN ILLO. — Alludit ad duas tubas argenteas, jussu Domini factas, quibus personantibus Deus jusserat Hebraeos bellum inire, seque tum eis adfore, et victoriam daturum promiserat, cap. x, vers. 9, q. d. Inexpugnabilis et insuperabilis est Israel, utpote qui secum vehit victoriam; habet enim Deum ducem, in duce regem, in rege fortem, in forti victoriam. Deus ergo est rex eorum, qui clangentibus tubis dat eis victoriam.
Vide hic quam Deus dissipet consilia principum impiorum, eaque in ipsorum caput retorqueat, idque per ipsosmet quos ad suam impietatem pertrahere sunt conati. Qui enim Deo sunt infidi, etiam hominibus sunt infidi. Quare prudenter Theodoricus rex Gothorum, Arianus licet, cum Diaconum quemdam orthodoxum diligeret, illeque, ut regi magis placeret, Arianus esset factus, mox eum capite truncari jussit, dicens: «Si Deo fidem non servasti, quomodo homini sinceram servabis conscientiam?» Ita refert Theodorus Lector in suis Collectan., lib. II. Ita nutu Dei Balaam sollicitatus a Balac ad infidelitatem, eidem infidus et adversarius fuit, atque contra eum pro hostibus ejus Hebraeis vaticinatus est victoriam.
Versus 22: Fortitudo similis est rhinocerotis
22. DEUS EDUXIT ILLUM DE AEGYPTO, CUJUS FORTITUDO SIMILIS EST RHINOCEROTIS. — Chaldaeus, R. Salomon et Eugubinus vertunt, cujus excelsa et elevata est fortitudo. Legunt enim רָם ram, id est excelsus, non reem; sed Noster cum Septuaginta hic et alibi legit רְאֵם reem, id est rhinoceros; vel, ut Septuaginta vertunt, monoceros, id est, ut Noster alibi vertit, unicornis. Et licet utrumque hoc animal idem esse doceant Tertullianus, lib. Contra Judaeos, cap. x, S. Gregorius, XXXI Moral. xiii, Isidorus, XII Etymol. II, et Beda in xxxix Job, dicantque esse animal habens unum cornu in media fronte, quatuor pedum, ita acutum et validum, ut quidquid eo impetierit, aut ventilet aut perforet, tamen verius est rhinocerotem, sive naricornem, a monocerote sive unicorni distingui.
Distinguit enim eos Plinius, et ex eo Physici passim; rhinoceros enim, ut docet Plinius, lib. VIII, cap. xx, colore est buxeo, et cornu habet ex naribus exstans, non rectum, sed reflexum et aduncum, indeque dicitur rhinoceros a ῥίν, id est nasus, et κέρας, id est cornu, eoque fortissimus est, ac pugnat cum elephanto, cui longitudine pene par est, sed cruribus multo brevioribus; cornu ad saxa limato se pugnae praeparat, in eaque alvum maxime petit, quam molliorem esse intelligit, eaque perfossa actutum superat elephantem. Ita Emmanuel rex Lusitaniae, anno 1515, Ulysippone dedit insigne spectaculum elephantis cum rhinocerote certantis, in quo elephas succubuit. Hinc rhinoceros symbolum est fortitudinis, ac consequenter Dei, qui fortissimus est. Rursum, rhinoceros symbolum est tardae irae, sed terribilis. Ipse enim magna indiget irritatione, sed ubi irasci coeperit, est ferocissimus: sic et Deus tarditatem supplicii gravitate compensat; unde proverbium: Dii laneos habent pedes, sed ferreas manus. Quocirca primus, qui in arenam produxit rhinocerotem contra taurum et ursum, Domitianus Imperator in dedicatione amphitheatri, nummum cudi jussit, cum effigie rhinocerotis, ut significaret se instar rhinocerotis, primo, magnanimum esse, ac praeditum fortitudine regali; secundo, se tardum esse ad iram, sed ea concitata implacabilem. Id explicuit duplici epigrammate Martialis, qui Domitiano fuit in deliciis. Priori explicat robur incomparabile rhinocerotis, in duello taurum instar pilae jactantis, aitque:
Praestitit exhibitus tota tibi, Caesar, arena, Quae non promisit praelia rhinoceros. O quam terribiles exarsit pronus in iras! Quantus erat cornu, cui pila taurus erat!
Altero docet eum tarde irasci, sed ubi irascitur, esse furiosissimum, ac ferire hostem non uno, sed duobus cornibus. Ait enim:
Sollicitant pavidi dum rhinocerota magistri, Seque diu magnae colligit ira ferae, Desperabantur promissi praelia Martis: Sed tamen is rediit cognitus ante furor. Namque gravem gemino cornu sic extulit ursum, Jactat ut impositas taurus in astra pilas.
Monoceros et rhinoceros
Monoceros vero, ait Plinius, lib. VIII, cap. xxi, est fera asperrima, reliquo corpore equo similis, capite cervo, pedibus elephanto, cauda apro, mugitu gravi, uno cornu nigro media fronte, duorum cubitorum eminente; hanc feram vivam negant capi. Similia habet Aelianus, lib. XVI De Animal. cap. xx, et lib. XVII, cap. xliv, qui monocerotem juba ac pilis furvum facit, pedibus celerem, cornu nigro, mansuetum erga bestias alias, ferum cum gregalibus. Hunc Pierius in hieroglyphico rhinocerotis, halicornum vocat, eumque esse putat illum, quem Septuaginta hic monocerotem, Noster alibi unicornem vertit. Hebraea enim vox reem tam monocerotem quam rhinocerotem significat, uti et alia pleraque animalium nomina apud Hebraeos pluribus communia sunt.
Monoceros ergo, ait S. Gregorius et Isidorus supra, tantae est fortitudinis, ut nulla venantium arte capiatur; sed, ut physici asserunt, virgo ei puella proponitur, quae venienti sinum aperit: ille omni ferocitate deposita caput deponit, sicque soporatus, veluti inermis capitur.
Idem tradit Rupertus et Pierius supra, et Albertus Magnus, lib. XXII De Animal., quae historia si vera est, apposite monoceros erit Christus; unde Rupertus: «Fortissimus, ait, spirituum Deus, velut unicornis, id est potentiae singularis, Deus incomprehensibilis, et invictae virtutis, virginei tractus odore uteri, illique inclusus est, et ex eo tantum comprehendi potuit et occidi.» Hinc etiam Tertullianus, Contra Judaeos, lib. X, et Justinus, Contra Tryphonem, pag. 71, illud Deuter. xxxiii, 17: «Cornua monocerotis (ita enim habent Septuaginta pro rhinocerotis), cornua ejus,» de cornibus crucis Christi dictum accipiunt, scilicet allegorice; Christi enim cornua, id est robur et fortitudo, quibus ventilavit daemonem, et confixit peccatum ac mortem, fuit crux.
Verum Marcus Paulus Venetus, lib. III, cap. xv, Gesnerus in monocerote, et alii viri docti, hanc de monocerotis per virginem cicuratione narrationem, fabulam vocant, eamque ortam asserit Gesnerus ex eo quod monoceros cum sit asperrimus, tantum mitescat quando cum femella sua commiscetur. Andreas Bacci medicus, tract. De Halicorno, pag. 67, ubi ex Aeliano docet halicornum ita ferum esse, ut etiam feminam suam oderit, adeoque ab ea secedens solitarius per deserta vagetur, donec amore incalescens, dum tempus est generandi, posita feritate, blande ad eam accedit, cum eaque pascitur et commiscetur. At mox, ubi eam concepisse, et uterum intumescere sentit, ad pristinam feritatem, aversionem et solitudinem redit.
Denique Theodoretus, Quaest. XLIV, putat ipsum populum Hebraeorum hic monocerotem vocari, eo quod unum Deum coleret, ideoque ab eo corroboraretur, fieretque fortis ut monoceros. Melius tamen Procopius, Rabanus, Rupertus et alii censent Deum hic vocari rhinocerotem vel monocerotem, juxta sensum quem paulo ante dedi. Nam et alibi Scriptura fortitudinem Dei ex rhinocerotis fortitudine metitur, ut patet Job. xxxix, 12. Deus vero hanc suam fortitudinem, ac consequenter et nomen rhinocerotis, Hebraeis aliisque suis clientibus communicavit et communicat.
Versus 23: Non est augurium in Jacob
23. NON EST AUGURIUM IN JACOB, NEC DIVINATIO IN ISRAEL. — Sub his omnem incantationem et maleficium intelligit, velut genus sub specie vulgatissima. Laudat ergo Balaam hic Israelem, quod uti non colit idola, ita nec habeat auguria; sed quia Deum verum colit, ideo veras ab eo prophetias et responsa accipiat, tum per Mosen, tum per Pontificem Eleazarum, urim et tummim vestitum, tum per alios Prophetas, quodque Deus Israelem tueatur, et pro eo pugnet; unde subdit: «Temporibus suis (puta sequentibus saeculis), dicetur Jacob et Israeli (id est posteris Israelitarum), quid (et quanta) pro eo operatus sit Deus.»
Versus 24: Populus ut leaena consurget
24. ECCE POPULUS UT LEAENA CONSURGET, ET QUASI LEO ERIGETUR. — Comparat Israelem leoni et leaenae, quae cum catulos lactat et famet, prae leone ferocit et saevit. Vide dicta Genes. xxix, 9.
NON ACCUBABIT DONEC DEVORET PRAEDAM, ET OCCISORUM SANGUINEM BIBAT. — Persistit in metaphora leonis, q. d. Non quiescet Israel, donec hostes Chananaeos proterat, ex eisque praedam dividat, atque terram eorum sibi promissam capiat et partiatur, imo donec ut leo occisorum sanguinem bibat: non quasi hoc ad litteram futurum sit, aut quasi tale quid postea reipsa fecerit Israel, sed quod perfectam et laetissimam victoriam de Chananaeis aliisque hostibus relaturus sit, in qua sanguinem eorum fusurus sit tam facile, tam jucunde et sine suorum strage, ac si calicem hauriret et ebiberet; aut potius, quod in illa victoria tam copiosum hostium sanguinem fusurus sit, ut is torrentis in modum defluens potum praebere possit victoribus, itaque eorum desiderium, et quasi sitim abunde satiare. Hoc enim tantum haec et similes phrases per catachresin et metalepsin significant, ut Psalm. lvii, 10: «Lavabit manus suas in sanguine peccatoris;» Isai. cap. lxiii, 3: «Calcavi eos in furore meo, et aspersus est sanguis eorum super vestimenta mea;» Psal. lxvii, 24: «Ut intingatur pes tuus in sanguine;» Psal. cix, ult.: «De torrente in via bibet.» Haec enim omnia non aliud significant quam insignem, plenam et perfectam de hostibus victoriam.
Versus 27: Veni ad alium locum — Mons Phegor
27. ET AIT BALAC AD EUM: VENI, ET DUCAM TE AD ALIUM LOCUM, SI FORTE PLACEAT DEO UT INDE MALEDICAS EIS. — Est haec secunda loci mutatio, quo Balac superstitiosus sperabat Balaam maledictum Hebraeis: unde ter e tribus diversis locis, Balaam vice versa benedixit Hebraeis, scilicet primo, ex monte Abarim et templo Baal, cap. xxii, 41; secundo, ex vertice Phasga, cap. xxiii, 14; tertio, hic ex monte Phegor, ut patet ex vers. seqq. Porro Phogor vel Phegor erat idolum, a quo nuncupatus est Beelphegor, aeque ac mons hic, de quo cap. xxv, 3.