Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Balaam tertio benedicit Israeli, et quarto, vers. 15, ubi vaticinatur de regno Christi, instar stellae Israele nascituri; item de Amalec, de Cinaeis, de regno Romanorum, eorumque excidio.
Textus Vulgatae: Numeri 24:1-25
1. Cumque vidisset Balaam quod placeret Domino ut benediceret Israeli, nequaquam abiit ut ante perrexerat, ut augurium quaereret: sed dirigens contra desertum vultum suum, 2. et elevans oculos, vidit Israel in tentoriis commorantem per tribus suas, et irruente in se spiritu Dei, 3. assumpta parabola, ait: Dixit Balaam filius Beor: dixit homo, cujus obturatus est oculus: 4. dixit auditor sermonum Dei, qui visionem Omnipotentis intuitus est, qui cadit, et sic aperiuntur oculi ejus. 5. Quam pulchra tabernacula tua, Jacob, et tentoria tua, Israel! 6. ut valles nemorosae, ut horti juxta fluvios irrigui, ut tabernacula quae fixit Dominus, quasi cedri prope aquas. 7. Fluet aqua de situla ejus, et semen illius erit in aquas multas. Tolletur propter Agag rex ejus, et auferetur regnum illius. 8. Deus eduxit illum de Aegypto, cujus fortitudo similis est rhinocerotis. Devorabunt gentes hostes illius, ossaque eorum confringent, et perforabunt sagittis. 9. Accubans dormivit ut leo, et quasi leaena, quam suscitare nullus audebit. Qui benedixerit tibi, erit et ipse benedictus: qui maledixerit, in maledictione reputabitur. 10. Iratusque Balac contra Balaam, complosis manibus, ait: Ad maledicendum inimicis meis vocavi te, quibus e contrario tertio benedixisti; 11. revertere ad locum tuum. Decreveram quidem magnifice honorare te, sed Dominus privavit te honore disposito. 12. Respondit Balaam ad Balac: Nonne nuntiis tuis, quos misisti ad me, dixi: 13. Si dederit mihi Balac plenam domum suam argenti et auri, non potero praeterire sermonem Domini Dei mei, ut vel boni quid vel mali proferam ex corde meo; sed quidquid Dominus dixerit, hoc loquar? 14. Verumtamen pergens ad populum meum, dabo consilium quid populus tuus populo huic faciat extremo tempore. 15. Sumpta igitur parabola, rursum ait: Dixit Balaam filius Beor: dixit homo, cujus obturatus est oculus: 16. dixit auditor sermonum Dei, qui novit doctrinam Altissimi, et visiones Omnipotentis videt, qui cadens apertos habet oculos. 17. Videbo eum, sed non modo: intuebor illum, sed non prope. Orietur stella ex Jacob, et consurget virga de Israel; et percutiet duces Moab, vastavitque omnes filios Seth. 18. Et erit Idumaea possessio ejus: haereditas Seir cedet inimicis suis; Israel vero fortiter aget. 19. De Jacob erit qui dominetur, et perdat reliquias civitatis. 20. Cumque vidisset Amalec, assumens parabolam, ait: Principium Gentium Amalec, cujus extrema perdentur. 21. Vidit quoque Cinaeum, et assumpta parabola, ait: Robustum quidem est habitaculum tuum; sed si in petra posueris nidum tuum, 22. et fueris electus de stirpe Cin, quamdiu poteris permanere? Assur enim capiet te. 23. Assumptaque parabola iterum locutus est: Heu, quis victurus est, quando ista faciet Deus? 24. Venient in trieribus de Italia, superabunt Assyrios, vastabuntque Hebraeos, et ad extremum etiam ipsi peribunt. 25. Surrexitque Balaam, et reversus est in locum suum: Balac quoque via, qua venerat, rediit.
Versus 1: Cumque vidisset Balaam quod placeret Domino ut benediceret Israeli
1. CUMQUE VIDISSET BALAAM QUOD PLACERET DOMINO, UT BENEDICERET ISRAELI. — Vidit, id est cognovit, id Balaam, ex interna illustratione Dei. Deus enim, antequam Balaam de more pergeret ad quaerendum augurium, praevenit eum, impellens ejus voluntatem, et illustrans ejus intellectum, ut clare videret qualis esset populus Israel, quamque Deo acceptus, et quam dignus benedictione: unde ipse non abiit ad sua auguria, sed extemplo populo benedixit.
NEQUAQUAM ABIIT, UT ANTE PERREXERAT, UT AUGURIUM QUAERERET. — Septuaginta, εἰς συνάντησιν τοῖς οἰωνοῖς, id est in occursum avibus. Augurium enim est divinatio quae ex avium volatu, cantu aut pastu capitur, diciturque augurium, quasi avigerium, quia ex gestu avium sumebatur; inde tamen transfertur ad quamlibet divinationem, ut dixi Genes. xliv, 5. An ergo Balaam ex avibus, an ex victimarum extis, an vero a solo daemone familiari augurium, id est divinationem suam, quaerere solitus sit, non constat: id constat ipsum vere augurem et maleficum fuisse, uti ostendi cap. xxii, 5.
Versus 2: Irruente in se spiritu Dei
2. IRRUENTE IN SE SPIRITU DEI. — «Spiritus Dei» hic est spiritus prophetiae, sive lumen supernaturale infusum intellectui Prophetae, ad intelligendum abscondita; quia enim illud lumen est tanquam aliquod vivens, hinc vocatur spiritus Dei, id est a Deo aspiratus. Spiritus enim a spirando et movendo dicitur: unde omne id quod habet vitam et motum, dicitur esse spiritus, vel habere spiritum; lumen ergo hoc non est aliud quam illustratio et revelatio menti Prophetae indita: haec autem illustratio est actus vitalis, ut patet.
Versus 3: Homo cujus obturatus est oculus
3. ASSUMPTA PARABOLA. — «Parabola,» id est, prophetia, q. d. Prophetans. Vide dicta cap. xxiii, vers. 7.
AIT: DIXIT BALAAM: DIXIT HOMO, CUJUS OBTURATUS EST OCULUS, — id est, qui unum, vel utrumque oculum perdidit, inquit R. Salomon. Putat enim ipse Balaam fuisse luscum, vel caecum. Sed haec sunt ejus commenta. Secundo, alii per oculum accipiunt intellectum practicum. Licet enim Balaam, in prophetia, apertum haberet oculum intellectus speculativum, ad cernendum futura, clausum tamen habebat oculum practicum, qui eum dirigeret ad bene recteque agendum: erat enim homo impius. Unde Rabanus: «Balaam, inquit, obturatus est oculus, ad corrigendum errorem suum, et ad venerandum ipsius prophetiae auctorem; cum apertus ei esset oculus, ad perspicienda prophetiae sacramenta.» Sed hic sensus potius mysticus videtur, quam litteralis.
Dico ergo, «cujus obturatus est oculus,» sensus est, q. d. Qui in somnis, quando clauduntur oculi, accepit a Deo propheticam visionem. Nam in somnis Deum locutum esse Balaam semel et secundo patet cap. xxii, vers. 8 et 20. Ita Rabanus et Abulensis qui, licet primo hanc expositionem refutare videatur, paulo post tamen eam probat, aliisque praefert. Posset secundo sic exponi, «cujus obturatus est oculus,» id est, qui raptus in exstasin, et alienus a sensibus, vidit visiones Dei.
Recentiores contrarie vertunt, cujus aperti sunt oculi, sed perperam. Hebraice enim שְׁתֻם satam, per sin, aeque ac סָתַם satam per samech, significat obturare, non aperire, uti recte ostendit Oleaster.
Versus 4: Qui cadit, et sic aperiuntur oculi ejus
4. Qui cadit (scilicet in somnum, vel alienationem a sensibus), ET SIC APERIUNTUR OCULI EJUS, — scilicet mentis, per lumen propheticum. Idem enim dicit, sed aliis verbis, cum eo quod dixit vers. praeced. Ita Septuaginta et Philo. Secundo, Hebraei, et Hieronymus Prado in Ezech. i, 2: «Qui cadit,» inquiunt, id est, qui incidit in deliquium animi et corporis, ita ut corpus concidat et corruat, mox ut aperti sunt oculi ejus in visione.
Tropologice S. Gregorius, hom. 9 in Ezech.: «Cadens, inquit, Balaam apertos oculos habuit, qui rectum quod diceret vidit, sed recte agere contempsit; cadens videlicet in perverso opere, et apertos habens oculos in sancta praedicatione.» Nam, ut ait S. Augustinus in Sent., Sent. 6: «Vera confessio est benedicentis, cum idem sonus est oris et cordis: bene autem loqui et male vivere, nihil aliud est, quam se sua voce damnare.»
Versus 5-6: Quam pulchra tabernacula tua, Jacob
5 et 6. Quam pulchra tabernacula tua, Jacob, etc., ut valles nemorosae, ut horti juxta fluvios IRRIGUI, UT TABERNACULA QUAE FIXIT DOMINUS, QUASI CEDRI PROPE AQUAS. — Pro valles nemorosae, hebraice est כִּנְחָלִים נִטָּיוּ kinchalim nittaiu, id est, sicut valles expandentes, scilicet arborum suarum ramos. Unde Septuaginta vertunt, sicut valles obumbrantes. Potest secundo, verti cum Chaldaeo et Recentibus, sicut torrentes se expandentes, id est spatiose et ample defluentes.
Nota: Tabernacula Israelis hic primo, comparantur valli nemorosae, quae scilicet multas habet arbores instar nemoris; sicut enim in illa magna est arborum, primo, viriditas et pulchritudo; secundo, convenientia; tertio, umbra: ita pariter haec tria erant in tabernaculis castrorum Israel.
Secundo, comparantur hortis juxta fluvios irriguis: hi enim semper virent et fructum dant copiosum in tempore; talia erant tabernacula Israel aliorumque piorum. Unde de viro justo dicitur Psalm. i: «Et erit tanquam lignum, quod plantatum est secus decursus aquarum, quod fructum suum dabit in tempore suo, et folium ejus non defluet, et omnia quaecumque faciet prosperabuntur.»
Tertio, comparantur tabernaculis quae fixit Dominus, quae scilicet solida et firma sunt, utpote a Deo erecta et stabilita: talia erant et castra Israel; ita ut nullus hostium ea concutere posset, quia Deus illa solide conservabat. Nota: Pro tabernaculis, verti potest cum Chaldaeo et Vatablo, cassia, vel arbores aromaticae, quas plantavit Dominus: hisce enim recte comparantur Israel et viri pii.
Quarto, comparantur cedris juxta aquas; cedri enim, cum magnae et procerae sint, magna indigent irrigatione et alimento, ac proinde prope aquas maxime excrescunt: sic enim et Israel positus prope aquas et mare, id est prope Deum suum, qui infundebat ei abundanter manna, et omnia quibus indigebat, mire crescebat: et hoc est quod ipsemet Moses pro eis gloriatur, dicens Deut. iv, 7: «Nec est alia natio tam grandis, quae habeat deos appropinquantes sibi, sicut Deus noster adest cunctis obsecrationibus nostris.»
Quocirca Paraphrastes Hierosolymitanus pressius ita vertit: «Quam bona sunt tabernacula in quibus oravit Jacob pater eorum, et tabernaculum foederis quod fecistis nomini meo, atque tabernacula per circuitum domus Israel. Sicut torrentes praevalent, sic quoque Israelitae praevalebunt hostibus suis. Sicut sunt horti plantati ad scaturigines aquarum, sic erunt civitates eorum proferentes, scilicet Scribas et Doctores legis. Et sicut est coelum quod expandit verbum Domini pro domicilio quietis suae, sic vivent et durabunt Israelitae in aeternum. Decori et celebres sunt tanquam cedri juxta aquas, quae extolluntur crescendo.»
Anagogice, per haec tabernacula significata est pulchritudo Jerusalem coelestis. Ita S. Fulgentius Romam veniens, vidensque, Theodorico rege Gothorum concionante, Romanae curiae nobilitatem, decus, ordinem, ad suos dixit: «Fratres, quam speciosa potest esse Jerusalem coelestis, si sic fulget Roma terrestris? Et si in hoc saeculo datur tanti honoris dignitas diligentibus vanitatem, qualis honor, gloria et pax praestabitur Sanctis contemplantibus veritatem?» Ita refert Auctor Vitae ejus cap. xiii.
Versus 7: Fluet aqua de situla ejus
7. FLUET AQUA DE SITULA EJUS. — Situlam vocat prosapiam et posteritatem Israel, q. d. Sicuti situla plena copiosam dat aquam, ita prosapia Israelis erit fecunda, multosque gignet filios: hunc genuinum et litteralem esse sensum patet ex hemistichio sequente, quod de more prius hoc explicat, cum ait: «Et semen illius erit in aquas multas.»
Secundo, symbolice: «Fluet aqua de situla ejus,» q. d. Sicut aqua e puteo hausta per situlam, ex ea in alia vasa transfunditur: ita aqua sapientiae et divinae legis hausta per situlas, id est, per libros et Prophetas Israel, transfundetur et dispergetur in alias nationes. Simili sensu ait Isaias cap. ii: «De Sion exibit lex, et verbum Domini de Jerusalem.» Ita Lyranus et Cajetanus.
Hinc tertio, allegorice Hebraei hic intelligunt Messiam, sive Christum, idque primo, quia Christus tanquam aqua profluxit de situla Israel, id est, de semine patriarcharum. Secundo, quia a Christo quasi e situla, aqua, id est doctrina salutifera, manavit: Christus enim eam, quasi aquam effudit, tam per se, quam per discipulos suos. Unde ait ipse Joannis vii, 37: «Si quis sitit, veniat ad me, et bibat: qui credit in me, sicut dicit Scriptura, flumina de ventre ejus fluent aquae vivae.» Ita Abulensis.
Semen illius erit in aquas multas
ET SEMEN ILLIUS ERIT IN AQUAS MULTAS. — Ecce hic situlam explicat, vocatque semen, quod «erit, ait, in aquas multas,» id est, in populos multos. Scriptura enim saepe per aquas significat populos, ut Isaiae xlviii, 1: «De aquis (id est, de posteritate) Juda existis;» et Jerem. xlvii, 2: «Ecce aquae (id est, Nabuchodonosor cum sua multitudine) ab Aquilone ascendunt;» et Apoc. xvii, 15: «Aquae quas vidisti, populi sunt,» q. d. Semen, id est posteritas, Israel propagabitur in multos populos, tum proprie et naturaliter per generationem, ut scilicet eorum posteri crescant in magnam multitudinem: unde Vatablus vertit, semen illius erit in aquis multis, q. d. Posteritas Israel fecunda erit, et semina ejus capient magnum incrementum, uti solent germina in locis irriguis. Tum politice per imperium: unde Septuaginta et Chaldaei vertunt, exibit homo de semine ejus, et dominabitur gentibus multis, ut hic designetur Saul, primus rex Israelis, de quo proxime sequitur.
Jam sensus symbolicus et allegoricus hic, idem est cum eo quem dedi priore hemistichio: ita Abulensis.
Tolletur propter Agag rex ejus
TOLLETUR PROPTER AGAG REX EJUS. — Recte vertit Interpres; in Hebraeo enim ad verbum est, tollet propter Agag regnum ejus; nam Hebraeum רוּם rum non tantum exultare, sed etiam tollere et separare significat; unde תְּרוּמָה theruma vocatur separatio. Jam sensus est, q. d. Saul, primus rex Israelis, propter Agag regem Amalec a se servatum (quia scilicet ei capto pepercit, contra jussum Domini), tolletur, ne sit regni haeres, ideoque auferetur regnum illius, ne ad stirpem ejus devolvatur, sed transferatur ad Davidem ejusque stirpem. Vide Historiam I Reg. xv. Ita Rabanus et Beda hic, et S. Hieronymus in cap. xxxviii Ezech.
Possunt secundo, Hebraea cum Chaldaeo et Vatablo sic verti, exaltabitur magis quam Agag rex ejus, et elevabitur regnum illius; et hoc verum est, nam Saul praevaluit Agag, eumque bello cepit. Septuaginta vertunt, et exaltabitur Gog (ita enim legendum est, non Psoch, uti habent Regia. Gog enim legit Rabanus et Cyprianus, lib. I Testimon. ad Quirinum, testim. 10) regnum ejus. Gog, id est, super tectum, ait Rabanus. Gog enim hebraice tectum significat, q. d. ut legit Ambrosius in Psal. xxxvii: «Attolletur regnum ejus in altum.»
Verum Gog hic proprie sumitur, non appellative: hinc Eusebius, lib. IX Demonstr. Evang. iii, per Gog accipit Imperatorem Romanum, q. d. Ejus regnum extolletur, tempore Christi. Sed Balaam hic prophetat de regno, non Romanorum, sed Judaeorum.
Quare melius vertunt Symmachus et Theodotion apud Procopium, exaltabitur supra Gog regnum ejus, scilicet Christi regis, ex Israel nascituri; et hoc videntur voluisse Septuaginta. Vertunt enim, exibit homo ex semine ejus, et dominabitur gentibus multis, et exaltabitur supra (nam τό supra habent Hebraea, et sic videntur vertisse Septuaginta) Gog regnum ejus, quasi Balaam hic prophetet victoriam Christi contra Antichristum, ejusque duces Gog et Magog de quibus Ezech. xl.
Verum vera lectio est Agag, non Gog, ut patet ex Hebraeo et Chaldaeo et Nostro: quare primus sensus genuinus est.
Denique Paraphrastes Hierosolymitanus haec de Christo ad litteram accipit: itaque vertit: «Consurget rex eorum inter filios eorum, et redemptor eorum ex ipsis. Inter eos quoque erit, et congregabit eos, nempe captivitates eorum ex provinciis inimicorum suorum: atque filii eorum dominabuntur populis. Fortior erit Saule, qui pepercit Agag regi Amalecitarum; et multiplicabitur regnum regis Messiae.» Verum haec paraphrasis non est litteralis.
Versus 8: Fortitudo similis est rhinocerotis
8. Cujus fortitudo similis est rhinocerotis. — Vide dicta cap. xxiii, vers. 22.
DEVORABUNT (scilicet Israelitae) GENTES, (quae sunt) HOSTES ILLIUS, — scilicet Israelis, eas scilicet interimendo et consumendo. Unde clare vertit Chaldaeus, devorabit domus Israel superbias populorum inimicorum suorum, et praeda regum eorum delectabuntur, et terram eorum possidebunt.
Nota: Scriptura cum loquitur de gente aliqua, vel populo, jam in singulari, mox in plurali de eo loquitur. Unde pro devorabunt, hic in Hebraeo est devorabit, scilicet Israel, hostes suos.
OSSAQUE EORUM CONFRINGENT, — Hebraice, ossa eorum exossabunt; Vatablus, ossa eorum arrodent, scilicet Israelitae; Septuaginta vertunt, pinguia eorum emedullabunt.
Versus 9: Accubans dormivit ut leo
9. ACCUBANS DORMIVIT UT LEO. — Est haec prophetia, ut patet; ergo praeteritum accipiendum est pro futuro: dormivit, id est dormiet, hoc est, secure quiescet Israel in terra promissionis, gentibusque vicinis erit terribilis, et fortis tanquam leo, ac ferox et pugnax tanquam leaena raptis catulis, ita ut nemo eum invadere audeat. Talis fuit Israel, maxime tempore Davidis et Salomonis.
QUI BENEDIXERIT TIBI, ERIT ET IPSE BENEDICTUS, — q. d. Qui tibi fausta imprecabitur, fausta imprecabuntur eidem: rursum, qui tibi benefecerit, benefiet eidem. E contrario, qui tibi malefecerit, vel mala precatus fuerit, eidem malefiet, et mala imprecabuntur homines; Deo ita dirigente et praemiante tuos amicos, et puniente tuos inimicos.
Versus 13: Non potero praeterire sermonem Domini
13. NON POTERO PRAETERIRE (non potero transgredi) sermonem Domini.
Versus 14: Dabo consilium
14. VERUMTAMEN DABO TIBI CONSILIUM, QUID POPULUS TUUS POPULO HUIC FACIAT EXTREMO TEMPORE. — Videbat Balaam quod coram Balac rege corriperetur spiritu Domini, et non posset maledicere populo Israel; cogitabat ergo si ab eo discederet, pergens ad populum suum, quod a spiritu Dei desereretur, itaque Balac regi consilium malum de perdendis Hebraeis daret, ac consequenter auro ab eo promisso potiretur; ubi mira ejus impietas, et caeca avaritia clare se prodit.
Quid non mortalia pectora cogis / Auri sacra fames? auro venalia jura, / Auro venalia sacra.
Quanto celsior et sanctior fuit Liberius Pontifex, qui a Constantio Imperatore in exilium missus magnam auri summam ab eo pro commeatu submissam recusavit, dicens: «Tu ecclesias orbis terrae expilasti, et jam mihi ut damnato et egenti offers eleemosynam! abi primum, et Christianus ipse fias.» Ita Theodoretus, lib. I Histor. cap. xvi. Et Eusichius eremita in finibus Biturigum, qui Childeberto regi 50 aureos offerenti dixit: «Dato eos pauperibus, ego iis non indigeo,» ut refert Gregorius Turonensis, lib. De Gloria Confess. xxviii. Et Hormisda nobilis Persa, qui ob Christi fidem nobilitate et opibus exutus, audiensque a rege: Nunc demum filium fabri negato; vili indusio, quo jussu regis amictus erat, dilacerato, et ad regem projecto, dixit: «Si me hujus causa pietatem deserturum putas, habeas tibi donum cum impietate.» Ita Theodoretus, lib. V, cap. xxxviii.
QUID POPULUS TUUS POPULO HUIC FACIAT. — Contrarie plane ex Hebraeo vertunt Septuaginta, Chaldaeus et recentiores, videlicet, consulam tibi, quid populus hic faciet populo tuo, in novissimis diebus. Quod Rabanus explicat sic, q. d. Consilium dabo tibi, id est, consilium et decretum divinum, quod in novissimis diebus implendum est, enuntiabo tibi, ut scias, quid populus hic faciet populo tuo, quod consilium exprimitur vers. 17, cum dicitur: «Consurget virga de Israel, et percutiet duces Moab.» Verum, quia hanc divinationem non edidit Balaam pergens ad populum suum, sed commorans adhuc cum Balac; et quia Hebraeum יָעַץ iaats proprie significat consulere, non autem divinare, vel praedicere: hinc melius noster Interpres vertit Hebraea, quae sic ad verbum reddas, consilium dabo tibi (nam licet ri tibi non legant Biblia Romana, nec alia Latina passim, tamen illud subintelligunt) quid faciet populo huic populus tuus: articulus enim lamed, qui voci עַמְּךָ ammecha praeponitur, non semper dativi, sed subinde etiam nominativi est index, uti patet ex lexicis Hebraeorum. Sensus ergo est, q. d. Video me per auguria et divinationes Israelitis nocere non posse; discedens ergo dabo tibi, o Balac, consilium, quo per mulieres Israelitae ad cultum Beelphegor pelliciantur, itaque perdantur. Hoc enim consilium suggessisse Balaam, patet capite xxxi, vers. 16, et Apocal. ii, 14, idque diserte tradit Josephus, lib. IV Antiq. cap. vi; idque prospere ei successisse, patebit cap. seq. Ita Theodoretus, Quaest. xlv, S. Augustinus, Quaest. lx, et alii.
Nam, ut pulchre docet S. Ambrosius, lib. VI, epist. 37, et Nyssenus, lib. De Vita Mosis, sub finem, et Prosper, parte II De Praedic. capite xii, Philo et Abulensis, volebat Balaam regii favoris, aurique Balac avidus, Israelitas divino praesidio, aliisque bonis, quae de eis vaticinatus erat, orbare; ad hoc optima ei ratio visa est, si Israelitae pertraherentur ad luxuriam: itaque Deum, qui castitatis est amator, ut rhinoceros (inquit Rupertus), offenderent, indeque a cultu Dei abducerentur ad idololatriam, itaque Moses eis irasceretur, in eosque excandesceret, et vindex insurgeret: ut vero ad idololatriam eos provocaret, suasit ut mulieres pulcherrimae Moabitides et Madianitides collocarentur, tanquam cibos venditurae, aut negotiaturae, juxta castra Israel, cum idolis suis et cibis idolo consecratis, quae Israelitas primo sui specie, amore et complexu irretirent; deinde ad idolum sui Beelphegor, sive Priapi, obscenissimum colendum pellicerent, idque suggessit suasitque fieri Balaam toto itinere, scilicet a Phasga usque ad Galgalam, sive ad introitum Chananeae. Sed semel tantum id factum, deinceps vero impeditum esse, per acrem Dei vindictam, patebit cap. sequenti: idque docet Micheas cap. vi, vers. 5. Disce hic quam gravis et periculosa sit mulierum tentatio; ita Salomon a mulieribus deductus est ad idola: «Vinum» enim «et mulieres faciunt apostatare sapientes.» De simili mulierum tentatione, sed quae disparem habuit exitum, pulchrum exemplum narrat Damascenus, lib. De Barlaam et Josaphat, cap. xxx.
Extremo tempore
EXTREMO TEMPORE, — id est sequentibus diebus postquam a te discessero; nam Hebraeum אַחֲרִית acharit, id est, extremum vel novissimum, in Scriptura saepe non dicitur respectu temporis, quod sequi posset, quasi novissimum tempus sit, post quod nullum aliud sequitur; sed dicitur respectu ejus quod praecessit; estque id, quod sequitur post aliud, etiamsi post ipsum adhuc alia sequantur; extremum ergo, vel novissimum idem est, quod sequens, aut posterius. Id patet, tum ex ipsa Hebraea radice אַחַר achar, id est, posterior fuit, remoratus est, tum etiam ex exemplis. Sic enim Gen. xxxiii, 2, in Hebraeo, dicitur Jacob, Liam et filios ejus posuisse novissimos: cum tamen post Liam sequeretur Rachel cum filio Joseph. Sic passim Prophetae tempus Messiae vocant novissimum, quia posterius est. Similia sunt Gen. xlix, 1, Isaiae ix, 1: unde recte hic cum Oleastro vertas, in posteris diebus. Vide Riberam, Michaeae iv, 5.
Versus 16: Sumpta igitur parabola
16. SUMPTA IGITUR PARABOLA (prophetia) RURSUM AIT. — Nota τό igitur, q. d. Cum jam Balaam cogitaret abitum, antequam discederet, haerens adhuc cum Balac, non potuit non benedicere Israelitis; igitur quasi valedicens, rursum et ultimo benedixit eis.
17. DIXIT HOMO CUJUS OBTURATUS EST OCULUS, — per somnum, vel exstasin. Vide dicta vers. 2.
Versus 17: Orietur stella ex Jacob
VIDEBO EUM (Israelem), SED NON MODO, — scilicet videbo eum in die judicii, quando cum eo resurgam in valle Josaphat, inquit Abulensis. Secundo, et aptius ad sequentia: «Videbo eum,» non oculis meis, sed oculis posterorum et successorum meorum. Videbunt enim illi Israelem, mire decoratum nativitate Messiae, ex iis nascituri. De ea enim subdit: «Orietur stella ex Jacob.» Nam solet Deus et Prophetae quaedam praedicere et promittere, quae non in eo cui promittuntur, sed in posteris ejus implenda sunt: ita S. Chrysostomus, hom. 8 in Matth., et Euthymius in Matth. i. Sic terra Chanaan promittitur Abrahae, id est, posteris ejus, Genes. xv, 7. Sic Jacob, Gen. xlix, filiis benedicens promittit ea quae posteris eorum obventura sunt. Sic dicitur Aggaei ii, 24: «Assumam te, Zorobabel,» scilicet in Christo; hoc est assumam Christum, qui ex te, o Zorobabel, nascetur. Similia sunt Gen. xii, 3, Gen. xxvii, 29.
ORIETUR STELLA EX JACOB. — Aliqui per stellam et virgam accipiunt Davidem, et sunt quaedam quae Davidi conveniant. David enim quasi stella effulsit sapientia, pietate, fortitudine bellica et gloria regni, ita ut nemo eum tam sublimem tangere auderet, sicut nemo potest stellas contingere. Adhaec David subegit Moab et Idumaeos, II Reg. viii, quod de stella hic dicitur. Verum praecipuus sensus ad litteram est de Christo; unde clarissime vertit Chaldaeus, consurget rex de domo Jacob, ungetur Christus de domo Israel, et occidet principes Moab, et dominabitur omnium filiorum hominum. Christus ergo hic vocatur, uti virga, ita et stella, primo, quia ipsa est lux mundi; secundo, ob claritatem et gloriam, tum vitae coelestis, tum resurrectionis et beatitudinis: qua de causa Christus vocatur stella splendida et matutina, Apoc. xxii, 16, Apoc. ii, 28. Vide ibi dicta.
Christus stella matutina
Ubi nota: Dicitur Christus stella matutina, id est lucifer, primo, quia in hac vita dispulit tenebras infidelitatis, et in futura dispellet tenebras mortalitatis. Secundo, quia uti lucifer nocti finem, diei initium praebet: ita Christus peccato et ignorantiae finem, fidei et saluti initium attulit. Tertio, est matutina, quia «dum in seipso resurrectionis exemplum nobis praebuit, quae lux sequatur indicavit,» ait S. Gregorius, XXIX Moral. xxx, in illa verba Job. xxxviii: «Numquid produces luciferum in tempore suo?» Et Beda: «Christus, inquit, est stella matutina, quia transacta nocte saeculi, lucem vitae sanctis promittit et pandit aeternae.» Et Rupertus: «Pro labore quo Episcopus in hac vita, quasi nocte, laboravit pervigil in animarum sibi commissarum custodia, manifestabo ei meipsum, qui sum stella splendida et matutina.» Et Haymo: «Christus, inquit, est stella matutina, id est lucifer, quia in resurrectione pulsis mortalitatis tenebris, quasi lucifer apparebit, et perfectum aeternitatis diem demonstrabit.» Ita quoque Pererius, Viegas et Ribera.
Rursum plenius et clarius, stella matutina est lumen gloriae et clara visio Dei, quam anima victrix per Christi gratiam adipiscitur post mortem. Haec dicitur stella propter claritatem contemplationis. «Domine, inquit Psaltes, in lumine tuo videbimus lumen.» Dicitur matutina, primo, quia post noctem hujus vitae et saeculi illucescet; secundo, propter inchoationem beatitudinis, quae complebitur in resurrectione corporum, quando stella haec matutina mutabitur quasi in solem meridianum, cum scilicet anima gloriam suam diffundet in corpus. Utrumque hunc sensum, scilicet de Christo, et gloria animae beatae, habet Richardus Victorinus, Primasius, Aretas, in locum citatum Apocalypseos.
Tertio, Christus vocatur stella, quia per stellam Christi nativitas significata est. Christus enim quasi stella divina, orta ex semine Jacob, corpoream istam stellam emisit, et quasi a se sparsit, quae Magos ad se in Bethlehem evocaret. Nam ad stellam Magorum hic respici patet tum ex Hebraeo textu, qui pro orietur habet דָּרַךְ darach, id est incessit, et viam calcavit ac praeivit, quod proprie stellae illi Magis praeeunti convenit; tum quia communis Patrum sententia est, tres Magos, vel posteros, vel successores fuisse hujus Balaam, et ex hoc ejus vaticinio edoctos fuisse orituram aliquando stellam, quae nativitatem magni cujusdam Regis Judaeorum indicaret; atque inde Magos, visa stella, statim permotos fuisse, ad regem hunc per stellam significatum inquirendum, idque verba Magorum significant: «Vidimus stellam ejus,» quasi dicant: Vidimus non stellam aliquam incognitam, sed «stellam ejus,» notam scilicet, et a Balaam praedictam, quod scilicet foret stella ejus, scilicet Christi index. Ita docet Origenes, hom. 13, 15, 18 hic; Epiphanius in Epitome; Cyprianus, serm. De Stella et Magis; Basilius, hom. De Humana Christi generatione; Leo, serm. 4 De Epiphania; Ambrosius, lib. II in Luc. cap. De Magis; Nyssenus, orat. De sancta Christi Nativitate; Eusebius, libro IX Demonstr. i; Prosper, part. II De Praedic. xii; Procopius et Rupertus hic, S. Hieronymus, Chrysostomus, Theophylactus, Euthymius, et alii in Matthaei ii. Ex quibus Origenes et aliqui alii censent tres Magos fuisse Chaldaeos, eo quod Balaam eorum parens, vel antecessor, fuerit Chaldaeus, sive Mesopotamius. Alii plures censent eos fuisse Arabes: haec enim prophetia de stella, in Arabia edita est a Balaam: unde ejus memoria ibidem, uti et apud vicinos, celebris permansit per multa saecula.
Atque ex hoc oraculo Balaam de stella hac, videtur manasse pervulgata illa olim in Oriente fama de nascituro in Judaea rege, qui rebus omnibus potiretur, cujus meminit Suetonius in Vita Vespasiani, Cicero, lib. II De Divinatione, Orosius, Hegesippus et alii. Insuper ex Hebraeo darach, id est, incessit stella ex Jacob, nonnulli probabiliter opinantur stellam hanc primo Magis in Oriente existentibus visam esse super Judaeam et Bethlehem, illique quasi incumbere: inde enim videntur Magi cognovisse regem Judaeae esse natum, illumque in Bethlehem esse requirendum. Deinde stellam hanc ex Judaea celeri motu evolasse in Orientem, ad evocandos Magos, ibique eatenus quievisse, donec Magi iter ingrederentur. Magi enim dicunt, Matth. ii, 2: «Vidimus stellam ejus in Oriente.» Ita sentit Sebastianus Barradius, lib. IX Harm. Evangel. cap. ix. Accedit Procopius in Num. xxiv, 17, et Haymo, serm. 3 De Epiphania, qui docent stellam a Magis visam perpendiculariter insistere Judaeae.
Symbolice: «Stella, inquit Hugo Cardinalis, habet sex radios, quibus illuminat noctem, et Christus habet sex virtutes, quibus illuminat omnem hominem.» Prima est humilitas; secunda est mansuetudo, Matth. cap. xi: «Discite a me, quia mitis sum, et humilis corde.» Tertia, est obedientia, Philip. cap. ii: «Christus factus est pro nobis obediens usque ad mortem, mortem autem crucis.» Quarta est patientia. Quinta est misericordia, de qua Job xxxi: «Ab infantia crevit mecum miseratio, et de utero matris meae egressa est mecum.» Sexta est charitas, de qua Joan. cap. iii: «Sic Deus dilexit mundum, ut Filium suum unigenitum daret,» etc.
Praesagia in ortu Sanctorum
Nota: Pro orietur כּוֹכָב cochab, id est stella, R. Akiba et Judaei olim legerunt, orietur כּוֹזָב cosab, vel cosba, id est mendacium. Hinc enim probare voluerunt impostorem suum, nomine Bar cosba (quasi dicas, filium mendacii) esse verum Messiam; quare Bar cosba congregato maximo exercitu, quasi rex Messias, contra Romanos rebellavit. Verum Adrianus Imperator eum obsedit in civitate Bitter, eaque capta trucidatus est Bar cosba, magnaque Judaeorum strages est edita, uti inter alios narrat Galatinus, lib. IV, cap. xxi.
Nota: Sicut Christi praesagium fuit stella, ita Sanctorum illustrium ortum praesagia lumina demonstrarunt. Audi exempla:
Hortulana, S. Clarae mater, partui vicina orans coram crucifixo, audivit vocem: «Ne paveas, mulier, quia lumen paries quod mundum clarius illustrabit;» quo edocta miraculo, natam infantulam in baptismo Claram vocari jussit. Ita habet ejus Vita.
Cum S. Swibertus Werdensis Episcopus nasceretur e clarissima genitrice et Comitissa Berta, totam regalem cameram fulgor nimius replevit, mansitque irreverberatis radiis protensus, donec ipse in lucem editus est, inquit Marcellinus in ejus Vita.
Mater S. Willebrordi Episcopi Trajectensis noctu in somnis vidit quasi novam lunam crescentem ad plenitudinem; quam diligentius intuens, repentino lapsu ruit in os ejus, qua devorata, ejus intima splendore perfusa sunt. Evigilans vero timore perterrita, cuidam religioso presbytero retulit somnium, qui ei dixit: «Luna, quam ex modica vidisti in magnam crevisse, filius est quem ea nocte concepisti, qui luce veritatis caliginosos tenebrarum errores discutiet, et quocumque perrexerit comitante superni luminis splendore, plenum suae perfectionis ostendet globum, corusccanteque rumoris ejus candore et morum pulchritudine, multorum in se alliciet aspectum.» Factum est post dierum circulum, et mulier peperit filium, quem in baptismo vocavit Willebrordus. Ita refert Albinus Flaccus praeceptor Caroli Magni in Vita S. Willebrordi.
Mater S. Columbani Abbatis gravida, noctu in somnis vidit e sinu suo rutilantem solem, nimioque fulgore micantem procedere, et mundo ingens lumen praebere. Nimirum Sanctus hic in Ecclesia quasi sol splenduit, juxta illud Deborae, Judic. v: «Qui autem diligunt te, sicut sol in ortu suo splendet, ita rutilent.» Testis est Jonas Abbas in ejus Vita.
Mater S. Dominici vidit se utero gestare catulum, qui ore gestabat faculam ardentem, qua utero egressus totum mundum illuminabat et inflammabat. Hinc Sancti illustres et Doctores fulgebunt in coelo ut stellae in perpetuas aeternitates. Daniel. xii. Vide ibi dicta.
Consurget virga de Israel
ET CONSURGET VIRGA DE ISRAEL, — q. d. Christus nascetur ex Israel, qui virga, vel, ut hebraice est, sceptro regni sui, id est potestate regia, percutiet, hebraice transfiget, duces Moab. Christus enim per se, et per Apostolos convertit, suaeque fidei statim subegit Moabitas, Syros, Idumaeos aliasque gentes Judaeae vicinas.
Ubi nota: Prophetae dicunt Christum occidisse, percussisse, transfixisse gentes, quia eorum mores et vitia occidit, fecitque quasi novos homines, ut ex impiis pii, ex injustis justi, ex ebriis sobrii, et ex incestis casti efficerentur; itaque quasi unum eumdemque hominem occidit, dum eum vivificavit: occidit enim Petrum, v. g. ebrium, fornicatorem, rapacem, dum eum sua gratia fecit sobrium, castum, justum, etc. Vide Can. 42.
Secundo, duces Moab mystice sunt principes gentium idololatrarum, quae colunt daemonem. Nam Moab hebraice idem est quod ex patre, scilicet per incestum natus; tales autem sunt idololatrae, qui ex patre diabolo per infidelitatem, quasi per incestum, nati sunt. Ita Abulensis.
Rursum Rabanus, per duces Moab, accipit ipsos daemones; hi enim sunt duces et patres Moabitarum spiritualium, id est impiorum et idololatrarum. Hosce transfixit Christus cum exuit dominatu suo principatus et potestates eorum, illosque affixit et confixit cruci suae, triumphans illos in semetipso, ut ait Paulus.
Omnes filii Seth
VASTABITQUE OMNES FILIOS SETH, — id est omnes homines. Ita Chaldaeus; omnes enim homines post diluvium prognati sunt ex Noe, ac consequenter ex Seth: nam omnis Caini progenies diluvio interiit. Christus enim omnes homines vastavit, necando eorum mores et vitia, eosque sibi subjugando, ut paulo ante dixi. Unde Chaldaeus pro vastabit, vertit, dominabitur. Rursum, in judicio vastabit Christus totum mundum omnesque improbos.
Nota: Pro vastabit hebraice est קַרְקַר kirkar, quod a קִיר kir, id est paries, descendit, estque confrariae significationis. Primo enim significat expariertare, id est parietes diruere, vastare, et, ut Septuaginta vertunt, depasci et depraedari. Secundo, significat pariete concludere, captivare, incarcerare, ut Hebraeum kerker sit idem quod Latinum carcer: quae significatio hic optime quadrat. Sensus enim est, q. d. Christus omnes homines concludet suis legibus, sua Ecclesia, sua fide et gratia, itaque impietatem et impios quasi incarcerabit. Ita Oleaster.
Versus 18: Erit Idumaea possessio ejus
18. ET ERIT IDUMAEA POSSESSIO EJUS. — Meminit Balaam hic Idumaeae Christo subjiciendae, potius quam aliarum gentium, tum quia respicit et alludit ad populum Israeliticum, cui Idumaei maxime fuerunt infesti, uti Esau parens eorum fratri pio Israeli, sive Jacobo, quondam infensissimus fuit; tum quia alludit ad Davidem, qui fuit parens et typus Christi: David enim subegit Idumaeos. Dicit ergo: Idumaei, id est hostes Christo maxime infesti, subjicientur ei, q. d. Ergo multo magis ceteri omnes subdentur ei.
Tropologice, Edom est caro nostra, quae ex Adama, id est terra, sumpta est: haec Christo et spiritui per gratiam Christi subjugatur.
HEREDITAS SEIR CEDET INIMICIS SUIS. — Seir, id est Idumaea. Esau enim dictus est Seir, quia pilosus: dictus est et Edom, quia rufus. Unde ejus regio dicta est Seir, et Edom, sive Idumaea. Idem enim in carmine hoc Hebraeo repetitur posteriori hemistichio, quod dictum est priore.
ISRAEL VERO FORTITER AGET. — «ISRAEL,» id est David, ceterique Israelitae. Secundo, et potius, «Israel,» id est Christus et Christiani, q. d. Christus, qui multo fortior est, et magis praevalens Deo, quam Jacob patriarcha, qui inde Israel est dictus; Christus, inquam, cum suis filiis Apostolis, eorumque asseclis fortiter aget, subigetque suae fidei et legi totum orbem. Vide dicta vers. 17.
Versus 19: De Jacob erit qui dominetur
19. DE JACOB ERIT QUI DOMINETUR, ET PERDAT RELIQUIAS CIVITATIS. — «Civitatis,» id est Romae, quae antonomastice civitas et urbs dicitur, quaeque caput fuit Gentilismi, et Gentilium hostium Christi, q. d. Ex Christo nascetur Constantinus Imperator Christianus, aliique similes, qui conversi ad Christum, gentilismum Romanorum evertent, et reliquias Gentilium convertent, itaque Romam totam facient Christianam, eamque Christo subjugabunt, indeque reliquae provinciae et civitates Romam quasi orbis dominam et caput suum sequentur, atque gentilismum et Gentiles eliminabunt, ut totus pene orbis Christum adoret et colat. Ita Abulensis.
Notat idem Abulensis hic esse prophetiam de Christo, sed cum allusione ad Davidem, itaque Davidis gesta hic perstringi: quare quaedam hic dici, quae magis particulatim Davidi conveniunt, uti sunt: «Percutiet duces Moab;» et: «Erit Idumaea possessio ejus; Israel vero fortiter aget.» Alia vero magis proprie competunt Christo, uti sunt: «Orietur stella ex Jacob, perdet reliquias civitatis,» etc. Vide Can. 35.
Versus 20: Principium gentium Amalec
20. Cumque vidisset Amalec. — Erat Balaam in finibus Moab, in altissimo monte Phasga; unde facile vicinam regionem Amalecitarum videre poterat, saltem in confuso; unde et Moses ex eodem monte vidit et speculatus est totam terram Chanaan, secundum partes suas, scilicet generatim et in confuso, Deut. xxxiv, 1.
Assumens Parabolam (id est prophetiam, q. d. Prophetans), AIT: PRINCIPIUM GENTIUM AMALEC, — q. d. Nobilissima gentium, aut prima gentium illarum, quae habitabant illo tempore juxta terram promissam, fuit Amalec. Alii: «Principium, inquiunt, gentium,» scilicet hostilium Israeli, fuit «Amalec;» unde Chaldaeus vertit, principium bellorum Israel fuit Amalec. Nam primus Amalec Israeli ex Aegypto venienti armatus occurrit, Exod. cap. xvii, ideoque «extrema» ejus «perdentur,» id est, ut Septuaginta, semen ejus peribit. Saul enim Amalecitas delevit, I Reg. xv.
Versus 21: Vidit quoque Cinaeum
21. Vidit quoque Cinaeum. — Cinaei sunt posteri Jethro, ut dixi cap. x, 29. Balaam ergo, sicut ex altissimo monte Phasga vidit Amalec, Moab et Edom, ita vidit et Cinaeos, quia ipsi erant in castris Israel, simulque vidit sortem, quam in Chanaan habituri erant in tribu Juda. Unde ait:
ROBUSTUM QUIDEM EST (et erit) HABITACULUM TUUM, — quia inter duodecim tribus Israel fortissimas jam degis, et in Chanaan in tribu Juda, quae fortissima est, habitabis.
SED SI IN PETRA POSUERIS NIDUM TUUM, — q. d. Etiamsi habitaculum tuum sit futurum fortissimum, uti praecessit. Alludit ad Hebraeum קֵן ken, id est nidus, et ad קֵינִי keni, id est Cinaeus, q. d. Recte vocaris Cinaeus, quia instar avium altissime, quasi in petra, pones ken, id est nidum, puta habitaculum tuum; inde tamen te detrahet Assur.
Tropologice Gregorius, XXXI Moral. xxxiv: Nidum spei, inquit, sibi in arduis et petris construunt, qui cum illa aquila (S. Paulo) dicunt: «Nostra conversatio in coelis est.»
Versus 22: Fueris electus de stirpe Cin
22. Et fueris electus de stirpe Cin. — Hebraea, prout illis puncta subjecerunt Massoretae (ipsi enim pro Cin, punctarunt Cain), multum hic a nostra versione dissonant. Verum non esse legendum Cain (de Cain enim nulla praecessit mentio; nec Cinaei ex Cain, sed ex Seth oriundi erant), sed Cin, patet ex Septuaginta et veteribus omnibus. Unde et Vatablus legit, non Cain, sed Cin, vertitque, etenim Cinaeus comburetur, vel depascendo vastabitur. Rursum noster Interpres per commutationem duarum litterarum gutturalium affinium, scilicet legendo chet pro ain, puta pro לְבָעֵר lebaher, legendo לְבָחֵר lebachur, recte vertit, si fuerit in electum Cin, id est si fuerit electus Cin, q. d. Etsi stirps Cin, sive Jethro a Deo erecta sit prae aliis Gentibus, et associata Israelitis, tam in deserto, quam in terra promissa, tamen capietur ab Assyriis. Hinc patet Cin, unde dicti sunt Cinaei, fuisse nomen stirpis vel familiae, ex qua prognati sunt Cinaei.
ASSUR ENIM CAPIET TE. — Cum enim Salmanasar transtulit 10 tribus Israel in terram Medorum, IV Reg. xvii, tunc cum eis eodem transtulit Cinaeos, id est progeniem Heber Cinaei, qui recesserat ab aliis Cinaeis, et habitabat in sorte Nephthalim. Tunc enim Nephthalitae translati sunt, ac consequenter Cinaei inter eos commorantes. Alii tamen Cinaei, in Juda habitantes, remanserunt: ex illis enim orti sunt Rechabitae, quos laudat Jeremias, cap. xxxv.
Versus 23: Heu, quis victurus est?
23. HEU, QUIS VICTURUS EST? — q. d. Heu, quis desiderabit vivere, cum tantae strages Cinaeorum et Amalecitarum, vel potius Assyriorum, Hebraeorum et Romanorum, de quibus sequitur, edentur? Haec enim verba sunt nova prophetia, unde ad sequentia pertinent, non ad praecedentia. Ita Abulensis.
Versus 24: Venient in trieribus de Italia
24. VENIENT IN TRIERIBUS (triremibus) DE ITALIA, SUPERABUNT ASSYRIOS, VASTABUNTQUE HEBRAEOS, ET AD EXTREMUM ETIAM IPSI PERIBUNT. — Pro Italia, hebraice est כִּתִּים cittim, vel cetim, quod proprie Cyprum significat. Citium enim fuit urbs Cypri, ex qua ortus est Zeno Stoicorum parens: a Citio ergo tota insula Cyprus dicta videtur Cetim. Inde Cetim significat alias quaslibet insulas, atque ulterius omnes gentes, tam insulanas, quam transmarinas. Unde hebraice ad verbum est, venient ex latere Cetim, puta venient ex Italia, uti vertunt Septuaginta, Noster, Chaldaeus, Vatablus et alii. Cetim enim, sive Cyprus, et aliae insulae interjacent inter Judaeam et Italiam, ita ut Italia, respectu Judaeae, sit a latere Cypri, sive Cetim. Noster Gaspar Sanchez in Isaiae cap. ii, num. 21, putat insulas omnes, quae a Cypro ad Occidentale mare pertinent ad Gades usque, adscriptas fuisse Cethim filio Javan, Gen. x, 4, et ab eo nomen accepisse, sive insulae illae ad Libycum, sive ad Italicum, sive ad Graecum littus pertineant: et ab his insulis Italiam, Macedoniam aliasque regiones illis adjacentes vocari Cethim, quae conjectura non caret probabilitate. Chaldaeus diserte vertit, venient naves a Romanis. Licet enim Roma, tempore Balaam, necdum esset condita (condita est enim sub Achaz rege Juda, ut docet Eusebius in Chronico, vel, ut alii, sub Joatham patre Achaz), tamen Romam et Romanos conditum iri, eosque haec bella gesturos, spiritu prophetico praevidebat Balaam.
Praedicit ergo hic amplissimam Romanorum potentiam, quod scilicet ipsi subjugaturi sint Assyrios, tunc rerum dominos, et consequenter omnes alias gentes, ipsosque etiam Hebraeos. Hos enim subjugavit prius Pompeius, mox Caesar Augustus, qui Judaeam subjecit Herodi Ascalonitae, et post eum Tetrarchis et Praesidibus, ut patet Luca iii, 1, ac tandem Hebraeos plane deleverunt Titus et Vespasianus, Romani: ac demum, quod ipsimet Romani perituri sint, ruente imperio, sub Alarico et Genserico regibus Gothorum; sed maxime sub decem regibus in fine mundi, qui Romam plane evertent et comburent; quos deinde partim occidet, partim subjugabit Antichristus, uti praedixit Daniel cap. vii, 8 et 24, et S. Joannes, Apoc. cap. xvii, vers. 12 et 16.