Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Jubet Moses designari tres urbes refugii in asylum homicidae involuntario, quibus tres alias, crescente populo adjici jubet, vers. 9, vide dicta Num. xxxv. Homicidam vero voluntarium ex asylo extrahi, et occidi jubet, vers. 11. Denique, vers. 16, falso testi poenam talionis decernit.
Textus Vulgatae: Deuteronomium 19:1-21
1. Cum disperdiderit Dominus Deus tuus gentes, quarum tibi traditurus est terram, et possederis eam, habitaverisque in urbibus ejus et in aedibus; 2. tres civitates separabis tibi in medio terrae quam Dominus Deus tuus dabit tibi in possessionem, 3. sternens diligenter viam; et in tres aequaliter partes totam terrae tuae provinciam divides: ut habeat e vicina qui propter homicidium profugus est, quo possit evadere. 4. Haec erit lex homicidae fugientis, cujus vita servanda est: Qui percusserit proximum suum nesciens, et qui heri et nudiustertius nullum contra eum odium habuisse comprobatur; 5. sed abiisse cum eo simpliciter in silvam ad ligna caedenda, et in succisione lignorum securis fugerit manu, ferrumque lapsum de manubrio amicum ejus percusserit, et occiderit: hic ad unam supradictarum urbium confugiet, et vivet; 6. ne forsitan proximus ejus, cujus effusus est sanguis, dolore stimulatus, persequatur, et apprehendat eum si longior via fuerit, et percutiat animam ejus, qui non est reus mortis: quia nullum contra eum, qui occisus est, odium prius habuisse monstratur. 7. Idcirco praecipio tibi ut tres civitates aequalis inter se spatii dividas. 8. Cum autem dilataverit Dominus Deus tuus terminos tuos, sicut juravit patribus tuis, et dederit tibi cunctam terram quam eis pollicitus est, 9. (si tamen custodieris mandata ejus, et feceris quae hodie praecipio tibi, ut diligas Dominum Deum tuum, et ambules in viis ejus omni tempore) addes tibi tres alias civitates, et supradictarum trium urbium numerum duplicabis: 10. ut non effundatur sanguis innoxius in medio terrae quam Dominus Deus tuus dabit tibi possidendam, ne sis sanguinis reus. 11. Si quis autem odio habens proximum suum, insidiatus fuerit vitae ejus, surgensque percusserit illum, et mortuus fuerit, fugeritque ad unam de supradictis urbibus, 12. mittent seniores civitatis illius, et arripient eum de loco effugii, tradentque in manu proximi, cujus sanguis effusus est, et morietur. 13. Non misereberis ejus, et auferes innoxium sanguinem de Israel, ut bene sit tibi. 14. Non assumes et transferes terminos proximi tui, quos fixerunt priores in possessione tua, quam Dominus Deus tuus dabit tibi in terra, quam acceperis possidendam. 15. Non stabit testis unus contra aliquem, quidquid illud peccati et facinoris fuerit: sed in ore duorum aut trium testium stabit omne verbum. 16. Si steterit testis mendax contra hominem, accusans eum praevaricationis, 17. stabunt ambo, quorum causa est, ante Dominum in conspectu sacerdotum, et judicum qui fuerint in diebus illis. 18. Cumque diligentissime perscrutantes invenerint falsum testem dixisse contra fratrem suum mendacium, 19. reddent ei sicut fratri suo facere cogitavit, et auferes malum de medio tui: 20. ut audientes caeteri timorem habeant, et nequaquam talia audeant facere. 21. Non misereberis ejus, sed animam pro anima, oculum pro oculo, dentem pro dente, manum pro manu, pedem pro pede exiges.
Versus 5: Sed Abiisse cum Eo Simpliciter in Silvam
5. SED ABIISSE CUM EO SIMPLICITER IN SILVAM. -- Tropologice S. Gregorius, lib. X Moral. cap. IX: “Ad silvam, ait, cum amico imus,” inquit, “quoties cum quolibet proximo ad intuenda dilecta nostra convertimur: et simpliciter ligna succidimus, cum delinquentium vitia pia intentione resecamus. Sed securis manu fugit, cum sese increpatio, plusquam necesse est, in asperitatem pertrahit. Ferrum de manubrio prosilit, cum de correptione sermo durior excidit, et amicum percutiens occidit, quia auditorem suum prolata contumelia a spiritu dilectionis interficit. Hic ad tres necesse est urbes fugiat, quia si ad poenitentiae lamenta conversus sub spe, fide et charitate absconditur, reus perpetrati homicidii non tenetur.”
Versus 6: Ne Forsitan Proximus Ejus
6. NE FORSITAN PROXIMUS EJUS, cognatus scilicet occisi, qui hebraice vocatur goel, id est redimens, quia jus redimendi haereditatem, si ea vendita esset, ad propinquiorem cognatum spectabat.
ET PERCUTIAT ANIMAM, scilicet vitam: est metonymia; sic sumitur “anima” infra cap. XXII, vers. 26, et cap. XXIV, vers. 6, et Act. XX, 24: “Non facio animam (vitam) meam pretiosiorem quam me.”
Versus 13: Auferes Innoxium Sanguinem
13. AUFERES INNOXIUM SANGUINEM, id est, innoxii sanguinis effusionem tolles, occidendo videlicet effusorem. Unde Chaldaeus vertit, auferes effundentem sanguinem innocentem de Israel. Est ergo hic duplex metonymia; prima, qua sanguis ponitur pro effusione sanguinis; secunda, qua effusio ponitur pro homicida.
Versus 14: Non Assumes et Transferes Terminos
14. NON ASSUMES, ET TRANSFERES TERMINOS PROXIMI TUI. -- “Terminos,” scilicet agrorum, ut aliquid ex possessione alterius tuae adjicias.
Versus 15: In Ore Duorum aut Trium Testium
15. IN ORE DUORUM AUT TRIUM TESTIUM STABIT (id est confirmabitur) OMNE VERBUM, omnis accusatio, omne dictum, omnis res.
Versus 18-19: Poena Falsi Testis
18 et 19. CUMQUE, etc., INVENERINT FALSUM TESTEM, etc., REDDENT EI SICUT FRATRI SUO FACERE COGITAVIT. -- Poena talionis hic falso testi decernitur: congruum enim est ut quod quis supplicium falso testimonio alteri injuste irrogare voluit, id juste ipsemet patiatur. Ita duo senes falso Susannam adulterii accusantes, mendacii convicti, lapidibus obruti sunt, Daniel. XIII.
Audi quid Patres VIII Synodi Oecumenicae anno Domini 869 Constantinopoli habitae, contra Leonem Consulem et Theodorum Protospatharium, qui impulsu Photii et Michaelis Imperatoris contra B. Ignatium Patriarcham falsum dixerant testimonium, decreverint: “Definimus,” inquiunt, “et promulgamus hos per septem annorum epitimium (ita vocatur Ecclesiastica poena et censura) habere: esse illos duobus annis extra ecclesiam, et aliis duobus intra ecclesiam audire divinas Scripturas usque ad catechumenos; non tamen ullo modo communicare, sed abstinere carnibus et vino quatuor annis, praeter Dominicos dies et Dominicas festivitates: et aliis tribus annis stare cum fidelibus, et mereri divinam communionem in solis Dominicis solemnitatibus cum eleemosynis, orationibus atque jejuniis, ita ut tribus diebus hebdomadae, secunda videlicet, quarta et sexta feria abstineant a carnibus et vino.”
Exempla Divinae Punitionis Falsorum Testium
Gregorius Agrigentinus Episcopus a Sabino et Crescentio falso accusatus, coram Synodo Romana centum et 50 Patrum, de stupro cum Eudocia puella, adductis 110 testibus psalmum alta voce ingeminavit: “Insurrexerant in me testes iniqui; quae ignorabam objecerunt mihi: mala mihi pro bonis rependebant.”
Qua concessa, statim tenebrae magnae obortae sunt: et actorum alii utraque, alii altera gena nigri apparuerunt. Sabino vero et Crescentio labia atro colore infecta sunt, qui nunquam postea elui potuit. Ita habet Vita S. Gregorii Agrigentini, quae exstat apud Surium, 23 novembris.
Porro falsos testes ipso jure esse infames docet Gratianus, causa 3, Quaest. V, ex Eusebio Papa, epist. 3 ad Episcopos Tusciae, in haec verba: “Constituimus cum omnibus qui nobiscum sunt Episcopis, ut homicidae, malefici, fures, sacrilegi, raptores, adulteri, incesti, venefici, suspecti, criminosi, perjuri, et qui raptum fecerunt, vel falsum testimonium dixerunt, seu qui ad sortilegos divinosque concurrerunt, similesque eorum pullatentus ad accusationem, vel ad testimonium sint admittendi, quia infames sunt, et juste repellendi, quia est funesta vox eorum.”
Constantinus Magnus Imperator Faustam uxorem habuit. Haec Crispi privigni amore capta, cum ad libidinem eum saepius provocasset, renuentem detulit ad maritum, illum sibi vim inferre voluisse. Constantinus fidem adhibuit, ideoque Crispum filium interfecit. Verum post aliquot annos comperta causa, in uxorem capite animadvertit; ita refert Eutropius, lib. X Histor. Roman.
Narrat Eusebius, lib. VI Hist. cap. XII, tres testes falso accusasse Narcissum Hierosolymae Episcopum de infami crimine; atque primus juravit, si verum esset hoc ejus crimen, ut Deus eum igne perderet; secundus, ut morbo regio corriperetur; tertius, ut oculis orbaretur. Audivit Deus vindex; nam primus in domo, nocte correpta incendio, cum omni familia flammis ultricibus conflagravit. Secundus morbo regio a capite ad pedes correptus et absumptus est. Tertius haec videns poenitens et scelus confessus, tantis lacrymis illud deflevit, ut luminibus orbaretur.
Deus per Mortuos Falsos Testes Redarguit
Quinimo Deus non raro falsos testes vivos per mortuos redarguit. Audi exempla. Stanislaus Polonus, Episcopus Cracoviensis, Boleslaum Poloniae regem graviter offendit, quod illius notam libidinem publice arguisset. Quare rex in solemni regni conventu Stanislaum, per calumniam, in judicium coram se vocari curat, tanquam pagum occuparet, quem Ecclesiae nomine coemerat. Quod cum neque tabulis probare posset, et testes veritatem dicere timerent; spondet Episcopus se Petrum pagi venditorem, qui triennio ante obierat, intra dies tres in judicium adducturum. Conditione cum risu accepta, vir Dei toto triduo jejunis et orationi incumbit. Ipso sponsionis die, statim igitur post oblatum Missae sacrificium Petrum e sepulcro surgere jubet, qui statim redivivus Episcopum ad regium tribunal euntem sequitur, ibique rege et caeteris stupore attonitis, de agro a se vendito, et pretio rite sibi ab Episcopo persoluto testimonium dicit, atque iterum in Domino obdormivit: ita habet Longinus, et ex eo Surius, maii 8, in Vita S. Stanislai.
B. Aia, Hidulphi Comitis Hannoniae uxor, ut refert Hannonum Historia, lib. XI, cap. IV, suas haereditates seu dominia Montensi contulit Ecclesiae, quae postmodum quasi jure propinquitatis repetebantur a parentibus; sed dicta Ecclesia, cum vexaretur lite, S. Aiam, etsi defunctam, multis precibus in testem evocavit: et ipsa apparens respondit se donationem suam ratam habere; unde pacifice quidquid datum erat, datum remansit.
Cum B. Augustinus Mediolani adhuc moraretur, illud memoratu dignum ad hanc rem, inter alia accidisse tradit, lib. De Cura pro mortuis, cap. XI: “Pro certo,” ait, “cum Mediolani essemus, audivimus, quod, cum debitum repeteretur a quodam, defuncti patris cautione prolata, quod filio nesciente a patre jam fuerat persolutum; contristari homo gravissime coepit, atque mirari quod ei pater moriens non dixerit quid deberet, cum fecisset etiam testamentum. Tunc ei nimis anxio apparuit idem pater ejus in somnis, et ubi esset repositum instrumentum, quo illa cautio vacuata fuerat, indicavit. Quo invento atque monstrato, non solum falsi debiti calumniam filius propulsavit, sed etiam paternum recepit chirographum quod pater non receperat, quando ab eo persoluta erat pecunia. Hic itaque putatur anima hominis curam gessisse pro filio, et ad eum venisse dormientem, ut docens quod ignorabat, a magna eum molestia liberaret.”
Huic et illud de Spiridione Cyprio Episcopo factum simile subjungamus. Filiam habuit Irenem nomine, quae ei cum bene ministrasset, virgo defuncta est. Post ejus obitum, venit quidam dicens se ei depositum commendasse. Rem gestam ignoraverat pater. Perquisitum in tota domo, nusquam quod quaerebatur inventum est. Persistebat tamen ille qui commendaverat, et fletu ac lacrymis perurgebat: vitae suae quoque illaturum esse exitium, nisi commendata reciperet, testabatur. Permotus lacrymis ejus senex ad sepulcrum filiae properat, atque eam ex nomine inclamitat. Tum illa de sepulcro: “Quid vis,” ait, “pater?” “Commendatum,” inquit, “illius ubi posuisti?” At illa locum designans: “Illic, ait, invenies defossum.” Regressus ad domum, rem, sicut filia de sepulcro responderat, repertam tradidit reposcenti. Vides hic quam Deus veritatis et veri testimonii sit patronus.
Macarius, Aegyptius monachus, S. Antonii discipulus, cum ad ejus antrum quidam perfugisset, opis petendae gratia, quia magistratus tanquam reum patratae tunc caedis insectabatur (is autem insontem se affirmabat), nominis sui reverentia magistratuum vim repressit; et quia suspicio tantum, non testes hominem urgebant, ut veritas palam fieret, egit ut qui occisus fuerat, e tumulo, omnibus qui aderant audientibus, loqueretur; qui quoniam affirmavit, nihil caedem suam ad eum pertinere, cui tunc crimini res dabatur, magistratus hominem quem insectabatur, Macario auctore absolvit; cum desideraret magistratus auctorem caedis scire, petiit a D. Macario ut interrogaret: respondit ille sibi sufficere innocentem liberasse. Ita refertur in Vitis Patrum, lib. II, cap. XXXVII.
Idem per infantes effecit Deus. Refert Gregorius Turonensis, lib. II Hist. Franc. cap. 1, S. Brixium Episcopum Turonensem falso accusatum fornicationis, infantem ex ea recens natum coram populo adjurasse, ut diceret an ipse esset pater ejus. Cui infans: Non es tu pater meus; populo autem rogante ut ex eo perquireret quis ergo esset pater, respondit Brixius: “Non est hoc meum; quod ad me pertinuit sollicitus fui: vobis si aliquid suppetit, per vos quaerite.” Cumque populus magiae hoc tribueret, ignem illaesa veste gestavit usque ad sepulcrum S. Martini dicens: “Sicut vestem videtis ab igne illaesam, ita et corpus meum a mulieris tactu est impollutum.”
Simile miraculum contigit Episcopo Brooni, qui discipulus fuit S. Patricii, anno Christi 521; sed ibi infans insuper patrem prodidit, ut habetur in Vita S. Brigidae Scoticae, 1 februarii.
In Vita S. Antonii de Padua, qui vixit anno Domini 1232, narratur quod ipse Patavii degens per angelum translatus fuerit Olysipponem: ibi enim pater ejus falso accusabatur, quod puerum occidisset. Quare ipse puerum occisum interrogavit an pater suus eum occidisset; qui erigens se respondit illum caedis hujus conscium non esse: itaque pater absolutus est. Simili prorsus modo infans purgavit Danielem Abbatem falso adulterii insimulatum, uti refert Sophronius in Prato Spir. cap. CXIV.