Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Permittitur libellus repudii. Secundo, vers. 6, variae leges circa pignora et pauperum subsidia sanciuntur.
Textus Vulgatae: Deuteronomium 24:1-22
1. Si acceperit homo uxorem, et habuerit eam, et non invenerit gratiam ante oculos ejus propter aliquam foeditatem, scribet libellum repudii, et dabit in manu illius, et dimittet eam de domo sua. 2. Cumque egressa alterum maritum duxerit, 3. et ille quoque oderit eam, dederitque ei libellum repudii, et dimiserit de domo sua, vel certe mortuus fuerit; 4. non poterit prior maritus recipere eam in uxorem; quia polluta est, et abominabilis facta est coram Domino; ne peccare facias terram tuam, quam Dominus Deus tuus tradiderit tibi possidendam. 5. Cum acceperit homo nuper uxorem, non procedet ad bellum, nec ei quippiam necessitatis injungetur publicae, sed vacabit absque culpa domi suae, ut uno anno laetetur cum uxore sua. 6. Non accipies loco pignoris inferiorem et superiorem molam: quia animam suam apposuit tibi. 7. Si deprehensus fuerit homo sollicitans fratrem suum de filiis Israel, et vendito eo acceperit pretium, interficietur, et auferes malum de medio tui. 8. Observa diligenter ne incurras plagam leprae, sed facies quaecumque docuerint te sacerdotes Levitici generis, juxta id quod praecepi eis, et imple sollicite. 9. Mementote quae fecerit Dominus Deus vester Mariae in via, cum egrederemini de Aegypto. 10. Cum repetes a proximo tuo rem aliquam, quam debet tibi, non ingredieris domum ejus ut pignus auferas: 11. sed stabis foris, et ille tibi proferet quod habuerit. 12. Sin autem pauper est, non pernoctabit apud te pignus; 13. sed statim reddes ei ante solis occasum, ut dormiens in vestimento suo, benedicat tibi, et habeas justitiam coram Domino Deo tuo. 14. Non negabis mercedem indigentis, et pauperis fratris tui, sive advenae, qui tecum moratur in terra, et intra portas tuas est: 15. sed eadem die reddes ei pretium laboris sui ante solis occasum, quia pauper est, et ex eo sustentat animam suam: ne clamet contra te ad Dominum, et reputetur tibi in peccatum. 16. Non occidentur patres pro filiis, nec filii pro patribus, sed unusquisque pro peccato suo morietur. 17. Non pervertes judicium advenae et pupilli, nec auferes pignoris loco viduae vestimentum. 18. Memento quod servieris in Aegypto, et eruerit te Dominus Deus tuus inde. Idcirco praecipio tibi ut facias hanc rem: 19. Quando messueris segetem in agro tuo, et oblitus manipulum reliqueris, non reverteris ut tollas illum; sed advenam, et pupillum, et viduam auferre patieris, ut benedicat tibi Dominus Deus tuus in omni opere manuum tuarum. 20. Si fruges collegeris olivarum, quidquid remanserit in arboribus, non reverteris ut colligas: sed relinques advenae, pupillo, ac viduae. 21. Si vindemiaveris vineam tuam, non colliges remanentes racemos; sed cedent in usus advenae, pupilli, ac viduae. 22. Memento quod et tu servieris in Aegypto, et idcirco praecipio tibi ut facias hanc rem.
Versus 1: Libellus Repudii
1. SI ACCEPERIT HOMO UXOREM, ET NON INVENERIT GRATIAM ANTE OCULOS EJUS PROPTER ALIQUAM FOEDITATEM, SCRIBET LIBELLUM REPUDII. Pro foeditatem hebraice est ערות eruat, id est nuditatem, unde Tertullianus, lib. IV Contra Marcion. cap. XXXIV, legit: Si in ea inventum fuerit negotium impudicum, indeque concludit, ob solam uxoris fornicationem licitum fuisse Judaeis ejus repudium. Idem censet Burgensis in cap. XIX Matth.
Verum Origenes, Chrysostomus et passim Interpretes hic, et Matth. XIX, 7, per foeditatem, non solam fornicationem, sed etiam alias foeditates, tum animi, tum corporis accipiunt, ob easque licitum fuisse repudium docent, et satis hoc indicat vox aliquam; et Hebraea, quae habent: foeditatem rei alicujus. Hebraice enim eruat, id est nuditas, sumitur per metalepsim, et per catachresim, pro foeditate, sive re qualibet pudenda et foeda: nuditas enim est res valde pudenda et foeda. Talis ergo turpitudo, sive foeditas, ob quam licitum erat uxoris repudium, erat v. g. lepra, sterilitas, veneficium, rixae perpetuae, ebriositas, aliique pravi mores incorrigibiles. Nam in fornicatione, vel potius adulterio, vix videtur locum habuisse repudium; si enim constaret facinus, adultera lapidabatur, ut patet Levit. XX, 10; sin suspecta haberetur de crimine, aquis zelotypiae, quas bibere cogebatur, prodebatur, ut patet Num. V, 27.
Nota tamen: Judaei non poterant ex qualibet causa, aut foeditate exigua, dare libellum repudii: hoc est enim quod Malachias, cap. II, vers. 16, carpens eos, qui illecti pulchritudine alienigenarum, repudiabant uxores suas Hebraeas, dicit: « Si odio habueris, dimitte; verumtamen iniquitas operiet vestimentum ejus, » id est corpus ejus, quod est quasi vestimentum animae, ait S. Hieronymus, q. d. Si hac de causa, videlicet, eo quod non sit satis pulchra, oderis et repudies uxorem tuam, peccabis, et poena hujus peccati in corpus tuum derivabitur a Deo. Tunc ergo peccabat repudians, non autem repudiata, quia ipsa cogebatur discedere.
SCRIBET LIBELLUM REPUDII. Hinc probabilior videtur eorum sententia, qui docent ita permissum fuisse Judaeis repudium uxorum, ut Deo cum illis hac in parte dispensante, repudiantes eas non peccarent. Adhaec, per hoc repudium solutum fuisse matrimonii vinculum, ut repudians aliam ducere, et repudiata alteri nubere posset (esto aliter alii sentiant, ex eo quod vers. 4, talis repudiata vocetur polluta et abominabilis, de quo vers. 4). Nam primo, praescribitur hic modus et ritus repudii; et hoc ipso quo semel repudiata vetatur ad maritum repudiantem redire, satis innuitur eam posse alteri viro nubere: unde de facto pleraeque alteri nubebant. Hoc enim significat id quod dicitur versu 2: « Cumque egressa alterum maritum duxerit; » ergo prius matrimonium per repudium jam solutum erat. Alioqui enim lex illa vetus permisisset publica et continua adulteria; talia enim fuissent copulae omnes repudiatarum cum novis maritis, si prius matrimonium, cum repudiante olim initum, non erat solutum per repudium; ac consequenter filii ex eis nati fuissent adulterini et spurii, itaque haereditates multorum ad spurios devolutae fuissent.
Secundo, quia alias nimis iniqua fuisset feminarum conditio, quae sine ulla sua culpa subinde repudiabantur, si deinceps caelibes vivere debuissent, nec potuissent sine peccato nubere. Confirmatur, quia Exodi XXI, 4, statuitur ut anno septimo liber exeat, uxore cum liberis manente serva apud herum: ergo vel uxor haec poterat alteri nubere, et sic solutum jam erat vinculum prioris matrimonii; vel non poterat, et sic invita tota vita continere debuisset, quod nimis durum videtur in illa lege. Similiter Deuter. XXI, 14, si quis Hebraeus bello captam accepisset uxorem, illaque postea ipsi displiceret, permittit lex eam repudiare, solvique matrimonium praecipit, ait Theodoretus, Quaest. XIX, ita tamen ut illa consequatur libertatem, pro mercede copulae.
Tertio, quia hebraice est, scribat libellum excisionis; ergo per eum scindebatur vinculum matrimonii: permissio ergo haec non erat dissimulatio punitionis, et impunitas tantum, sed etiam rem permissam, puta repudium faciebat licitum. Ita sentit Abulensis, Burgensis, Cajetanus, Oleaster et plurimi alii quos citat et sequitur Sanchez, tom. III De Matrimonio, lib. X, disp. 1. Secus erat de usuris; hae enim Judaeis cap. XXIII, vers. 19, circa alienigenas nude tantum permittuntur, ita scilicet ut usurarii tales a judice puniri non possent, nec usurae ab eis repeti.
Dices: Christus, Matth. XIX, 8, dicit Mosen, ob duritiem cordis Judaeorum, permisisse eis repudium; ergo haec nuda tantum fuit permissio, quae videlicet tantum non punit repudiantes.
Respondeo duritiem hanc fuisse causam, cur Deus concesserit repudium, ne scilicet Judaei uxores suas, quas repudiare non possent, occiderent. Haec tamen concessio efficiebat ut repudium esset licitum; quia Deus, propter duritiem Judaeorum, in lege matrimonii cum eis dispensabat, et eorum infirmitati subveniebat (boni enim principis est, leges suas genio et indoli populi attemperare), praesertim cum ad mysterium hoc fieret. Per hoc enim Judaeorum repudium significabatur, quod Deus, repudiata Synagoga Judaeorum, Ecclesiam ex Gentibus sibi desponsaret. Atque hac de causa factum est ut matrimonia Judaeorum non haberent rationem Sacramenti, sicut habent matrimonia Christianorum, neque indivulsam Christi unionem cum natura nostra, et cum Ecclesia significarent, uti peracta jam Christi incarnatione, significant conjugia fidelium, quae proinde omnino insolubilia sunt.
Nota: Hoc jus repudii tantum habebant mariti, non uxores. Ita Josephus, lib. XV, cap. XI, ubi dicit quod Salome, soror Herodis, praeter legem quae solis maritis permittit repudium, repudiarit maritum suum Costobarum: « Lex enim, inquit, nostra solis maritis jus repudii permittit; mulieribus autem, ne dimissis quidem, fas est nubere, nisi prioris viri permissu. » Prius hoc de maritis lex habet, posterius de feminis dimissis, ne nubant sine viri permissu, lex non habet; sed si id verum est, introductum est consuetudine, qua jus hoc usurparunt mariti. Poterant tamen uxores ob adulterium mariti, aliasque causas justas, facere thori divortium. Hoc enim Christianis et quibusvis Gentibus permittit jus naturae.
LIBELLUM REPUDII. Hebraice est libellum keritut, id est excisionis, vel abscissionis. Nota: Libellus hic vocantur litterae dimissoriae: sic enim etiamnum libellum supplicem vocamus litteras supplices. Hebraeum enim ספר sephar, id est liber, significat quasvis litteras, catalogum, enarrationem, bullam, etc.
Tradunt Hebraei, et ex iis Vatablus, Oleaster et alii, formulam libelli repudii fuisse hanc: « Ego R. Simeon, filius R. Abraham, filii R. David, filii R. Salomonis, die prima mensis secundi, anno 5296 a creatione mundi, hic et in hac civitate, ex animi mei consensu, et sine ulla coactione, repudiavi Rachel, filiam R. Mosis, filii R. Joseph, filii R. Jacob; et dedi illi libellum repudii in manu, schedam abscissionis, et signaculum divisionis, ut sit a me abjecta, et abeat quocumque velit, et nemo possit illi prohibere, juxta constitutiones Mosis et Israel. »
Formula libelli repudii apud Romanos, ut patet ex Jure civili, tit. De divortiis, erat haec: « Res tuas curato, res tuas tibi habeto; » debebatque fieri repudium coram judice forma judiciaria, ut eodem tit. patet. Et verisimile est ita quoque fecisse Judaeos. Medos etiam et Persas usos fuisse repudio patet Esther I, 19, ubi Assuerus repudiat Vasthi. Idem de Philistinis patet Judic. XV, 2.
Causam conscribendi hujus libelli, audi ex S. Augustino, lib. XIX Contra Faustum, cap. XXVI: « Deus, inquit, interposuit hanc moram, ut in dissidium animus praeceps, libelli conscriptione refractus, absisteret, et quid mali esset uxorem dimittere, cogitaret, praesertim quia scribae, quorum erat litteras scribere, quasi viri prudentes, dissidii dissuasores erant. » Altera causa fuit, ut legitimo et juridice res fieret, ne repudians postea repudium negaret, et repudiatam contra legem reciperet. Rursum, ut repudiatae consuleretur, illaque novas nuptias inire posset. Per libellum enim hunc, ipsa omnibus demonstrabat se a priore marito et matrimonio esse liberam et solutam; alioqui enim adulteriis et litibus res haec fuisset obnoxia, uti in matrimoniis clandestinis accidisse vidimus.
Denique Christus, Matth. XIX, 8 et seq., absolute revocat dispensationem Dei in lege matrimonii, tollitque omne jus repudii, atque ipsum matrimonium revocat ad primaevam suam naturam, institutionem et insolubilitatem; ita ut jam post Christum, repudium nec Christianis, nec Judaeis, nec Paganis, nec ulli hominum liceat. Errat ergo Paulus Fagius et haeretici, qui etiamnum Christianis licere repudium docent.
Versus 4: Non Poterit Prior Maritus Recipere Eam
4. NON POTERIT PRIOR MARITUS RECIPERE EAM IN UXOREM, QUIA (hebraice postquam) POLLUTA EST, ET ABOMINABILIS FACTA EST CORAM DOMINO. Repudiatam vocat pollutam, non quod peccatum admisisset, ineundo secundas nuptias: nam alioqui deberet vetari ne ulterius alicui tertio nuberet; sed quod ab alio, puta secundo marito, cognita esset, ejusque semine polluta, ideoque ad priorem redire ei non liceret, quia respectu ejus abominabilis erat, vel, ut habent Hebraea, quia abominatio hoc est coram Domino. Quia scilicet reditus ad maritum qui eam repudiavit, abominabilis est, et omnino vetitus a Deo, tum quia speciem prae se fert adulterini concubitus hic orbicularis nuptiarum regressus, videturque fucatum et palliatum tantum fuisse divortium, tum quia alioqui facilior datus fuisset aditus ad divortia et repudia, si post secundas nuptias licitum fuisset redire ad primas; jam vero maritus aegrius repudiabat uxorem, sciens se eam nunquam recipere posse. Ita Cajetanus et Oleaster.
NE PECCARE FACIAS TERRAM TUAM, ne polluas terram tuam. Ita Septuaginta, q. d. Ne terra polluatur peccato inobedientiae contra legem hanc, neve Deus illi peccatum hoc imputet, eamque puniat; quia videlicet prior maritus contra legem recipiendo uxorem, semel a se repudiatam, alteriusque semine pollutam, ideoque sibi abominabilem effectam, seipsum reddebat pollutum, abominabilem et infamem, atque talis ab omnibus habebatur; quo facto, terra ipsa quasi polluebatur, quia rem foedam ac turpem super se fieri sustinebat. Sic Genes. XXXVIII, 7, Her et Onan polluebant terram super quam semen suum effundebant, quamque consequenter reddebant obnoxiam punitioni divinae, puta sterilitati, locustis, bruchis, fami, pesti, etc., propter malitiam inhabitantium in ea. Ita Abulensis et Cajetanus. Vide dicta Levit. XVIII, 28.
Versus 6: Mola in Pignus
6. NON ACCIPIES LOCO PIGNORIS INFERIOREM ET SUPERIOREM MOLAM (molam, id est molarem lapidem, vel utrumque, vel alterutrum, quo fiat ut molere non possit. Hebraice inferior molaris vocatur רחים rechaim, eo quod spiret, et efflet quasi farinam a se molitam; רוח ruach enim spirare significat; unde ruach est spiritus. Superior vero molaris vocatur רכב recheb, eo quod quasi inequitet inferiori; causam subdit), QUIA ANIMAM SUAM APPOSUIT TIBI, id est, ut Hebraea et Septuaginta, quia animam suam dat in pignore. Nam, ut Chaldaeus vertit, cum hisce molaribus esca fit omni anima, q. d. Dum molares in pignus accipis, vitam molitoris et aliorum accipis: quia mola hac molitor vivit, et victum sibi parat, multisque aliis farinam et alimoniam suppeditat.
Tropologice S. Gregorius, XXXIII Moral. XVI, et ex eo Rupertus et Rabanus. Pignus debitoris est confessio peccatoris; superior mola est spes, inferior est timor. Haec ergo pignoris loco tolli prohibentur: quia qui peccatori praedicat, tanta dispensatione componere praedicationem debet, ut nec derelicta spe, timorem subtrahat; nec subtracta spe, in solo eum timore derelinquat.
Versus 7: Plagium
7. SOLLICITANS FRATREM SUUM, ut videlicet frater, id est proximus, se ei subjiciat, eumque sequatur ad alienigenas, quibus eum vendat. Unde Hebraeus, Chaldaeus et Septuaginta pro sollicitans, habent furans, id est plagiarius; plagium enim est furtum hominis, quo scilicet homo in servitutem abripitur, aut venditur, quod ingens est peccatum et injuria, ideoque hic morte punitur.
Versus 8: Plaga Leprae
8. OBSERVA DILIGENTER NE INCURRAS PLAGAM LEPRAE. Ita et Chaldaeus vertit, observa, inquit, studiose ne incidas in plagam leprae, ut custodias valde, et facias juxta omnia quae docuerint vos sacerdotes, q. d. Observabis et custodies te, ut non incurras lepram, si feceris ea quae docuerint te sacerdotes; sin eis rebellis fueris, time ne percutiaris lepra, sicut Maria percussa est, eo quod murmurasset contra Mosen. Hinc patet lepram fuisse flagellum, quod Deus immittebat rebellibus, et contemnentibus superiores, maxime Ecclesiasticos. Hinc et Ozias rex, volens invitis sacerdotibus adolere incensum, percussus est lepra, IV Reg. XV, 5. Vide dicta Levit. XIII, sub initium capitis.
Versus 10: De Pignoribus
10. NON INGREDIERIS DOMUM EJUS (proximi) UT PIGNUS AUFERAS, ne videlicet domum ejus ingressus, auferas in pignus rem proximo necessariam, aut maxime commodam; sine ergo ut proximus sponte loco pignoris afferat ad te id quod voluerit, et quo optime carere potuerit.
Versus 12: Pignus Pauperis
12. SIN AUTEM PAUPER EST, NON PERNOCTABIT APUD TE PIGNUS. Jubentur hic divites, qui acceperunt a paupere in pignus vestem, aliamve rem ei necessariam, quotidie vespere ei hoc pignus domum remittere, ut noctu veste sua calefiat, reque sua utatur; mane autem quotidie permittuntur illud rursum accipere in pignus, ut hac ratione stimuletur pauper ad cito solvendum id quod eis debet.
Versus 13: Justitia Coram Domino
13. UT HABEAS JUSTITIAM CORAM DOMINO DEO TUO, « justitiam, » id est misericordiam: ita Septuaginta, hoc est, misericordiae meritum et praemium. Sic Daniel. IV, 24, pro eo quod nos habemus: « Peccata tua eleemosynis redime, » Chaldaeus qui in eo libro est originalis, habet, peccata tua justitia redime. Unde subinde etiam noster Interpres justitiam pro misericordia accipit, ut Prov. XI, 4: « Justitia (id est eleemosyna) liberat a morte; » praecessit enim: « Non proderunt divitiae (avare reconditae) in die ultionis; » et Psalm. CXI, 9, quod citat Apostolus, II Cor. IX, 9: « Dispersit, dedit pauperibus, justitia (id est eleemosyna) ejus manet in saeculum saeculi. » Misericordia ergo vocatur justitia, eo quod propria justorum et sanctorum virtus sit misericordia, idemque sanctus sit et misericors. Unde et sanctus hebraice vocatur חסיד chasid, id est pius; e contrario, « viscera impiorum sunt crudelia, » ut dicitur Proverb. XII, 10. Vide dicta II Cor. IX, 9.
Versus 14-15: Merces Indigentis
14 et 15. NON NEGABIS MERCEDEM INDIGENTIS, etc. SED EADEM DIE REDDES EI PRETIUM LABORIS, etc., QUIA PAUPER EST, ET EX EO SUSTENTAT ANIMAM SUAM. Merces hic jubetur solvi pauperibus eodem die, quo laborarunt, ante solis occasum; quia ex ea dietim vivere, suamque familiam alere debent.
Versus 16: Non Occidentur Patres Pro Filiis
16. NON OCCIDENTUR PATRES PRO FILIIS. Lyranus censet poenam, non tantum damni, sed et sensus, puta tormenta et mortem, posse infligi filiis pro peccatis parentum, idque non tantum a Deo, sed etiam ab hominibus, puta a judicibus et principibus. Verum hoc repugnat huic versui, idque bene confutat Gabriel Vasquez, I II, Quaest. LXXXIII, art. 4, disp. 135, cap. III.
Versus 19: Spicilegium Pro Pauperibus
19. QUANDO MESSUERIS SEGETEM IN AGRO TUO, ET OBLITUS MANIPULUM RELIQUERIS, NON REVERTERIS, UT TOLLAS ILLUM. Jubetur hic et Levit. XIX, 9, spicilegium et racematio, post vindemiam, relinqui pauperibus; idem statuit de frugibus, id est fructibus, olivarum, in olea post collectionem remanentibus. Haec ergo sunt praecepta misericordiae, non justitiae.
Nota hoc cap. quam Deus sit tutor et ultor pauperum, quamque velit eis subveniri, nec laedi: « Ne clamet, inquit vers. 15, contra te ad Dominum, et reputetur tibi in peccatum. » Celebre, et omnium ore vulgatum exemplum exstat in Hollandia: uxor enim Comitis Hollandiae pauperculam mendicantem repellens, eamque insimulans adulterii, eo quod tam numerosam prolem haberet, ab ea maledicta est, ut tot proles pareret, quot sunt dies in anno. Maledictionem exaudivit Deus, fecitque ut uxor Comitis uno partu 365 proles pareret, quae omnes baptizatae sunt, et mox post baptismum mortuae. Exstat hujus prodigii pictura in monasterio virginum inter Leydam et Hagam Comitis. Idem prorsus contigisse Margaretae uxori Comitis Holsteinii, narrat Crantzius in Histor. Wandalia, et annales Brunsuicensium anno Domini 1313. An idem sit hoc prodigium cum priore, ut eos fefellerint vicinae voces Holsteinii et Hollandiae, non laboro, dummodo rem verissimam esse non dubitemus.