Cornelius a Lapide
Index
Introductio ad Alteram Partem Libri
Altera haec est pars libri, in qua, post gesta Samsonis et Judicum, aliae quaedam historiae, quae sub idem tempus contigerunt, attexuntur; nimirum, cap. XVII, scelesta in tribu Ephraim idololatria; cap. XVIII, Danitarum expeditio, urbisque Lais expugnatio, ac lapsus in idololatriam; cap. XIX, tribus Benjamin stuprum; cap. XX, ejusdem excidium; cap. XXI, ejusdem restauratio.
Auctor prius ordine enarrare voluit, et tam longam quinque sequentium capitum narrationem in finem libri rejicere. Ita Lyranus, Abulensis, Salianus, Carthusianus et alii.
Synopsis Capitis
Mater Michae dat ducentos argenteos ad conficiendum idolum; quare Michas fecit Ephod et Theraphim, unumque e filiis sacerdotem creavit. Mox, vers. 7, Levitam peregrinantem in domum recipiens, eumdem sui idoli sacerdotem constituit.
Textus Vulgatae: Judicum 17:1-13
1. Fuit eo tempore vir quidam de monte Ephraim nomine Michas, 2. qui dixit matri suae: Mille et centum argenteos, quos separaveras tibi et super quibus me audiente juraveras, ecce ego habeo, et apud me sunt. Cui illa respondit: Benedictus filius meus Domino. 3. Reddidit ergo eos matri suae quae dixerat ei: Consecravi et vovi hoc argentum Domino, ut de manu mea suscipiat filius meus, et faciat sculptile atque conflatile, et nunc trado illud tibi. 4. Reddidit igitur eos matri suae, quae tulit ducentos argenteos, et dedit eos argentario, ut faceret ex eis sculptile atque conflatile, quod fuit in domo Michae. 5. Qui aediculam quoque in ea Deo separavit, et fecit ephod, et theraphim, id est, vestem sacerdotalem, et idola; implevitque unius filiorum suorum manum, et factus est ei sacerdos. 6. In diebus illis non erat rex in Israel, sed unusquisque, quod sibi rectum videbatur, hoc faciebat. 7. Fuit quoque alter adolescens de Bethlehem Juda, ex cognatione ejus, eratque ipse Levites et habitabat ibi. 8. Egressusque de civitate Bethlehem, peregrinari voluit ubicumque sibi commodum reperisset. Cumque venisset in montem Ephraim, iter faciens, et declinasset parumper in domum Michae, 9. interrogatus est ab eo unde venisset. Qui respondit: Levita sum de Bethlehem Juda, et vado ut habitem ubi potuero, et utile mihi esse perspexero. 10. Dixitque Michas: Mane apud me, et esto mihi parens ac sacerdos, daboque tibi per annos singulos decem argenteos, ac vestem duplicem, et quae ad victum sunt necessaria. 11. Acquievit, et mansit apud hominem, fuitque illi quasi unus de filiis. 12. Implevitque Michas manum ejus, et habuit puerum sacerdotem apud se. 13. Nunc scio, dicens, quod benefaciet mihi Deus habenti levitici generis sacerdotem.
Versus 1: Vir de Monte Ephraim Nomine Michas
«Eo tempore,» quo videlicet gesta sunt quae hoc libro Judicum continentur, quae quia potissimum erant hujus libri argumentum.
Quaeres, quando contigerunt ea quae hisce capitibus seqq. recensentur? Respondet Serarius, Quaest. XIV, contigisse paulo post mortem Samsonis, antequam Heli ei succederet, uti hic collocantur. Verum alii passim censent contigisse ante tempora Judicum, paulo post mortem Josue, vivente Caleb, et majoribus illi coaevis, ut colligitur ex cap. XX, 27, ubi dicitur haec contigisse vivente Phinees Pontifice, qui fuit filius Eleazari filii Aaron, ac pene coaevus Josue. Et cap. XVIII, 30, consecratus dicitur sacerdos Jonathan filii Gersam filii Mosis: et ex eo quod tunc ab Hebraeis necdum expugnata esset Jerusalem, quae tamen expugnata legitur Judic. I, 8, ut patet cap. XIX, 11. Ita Abulensis, Quaest. I et XVI; Lyranus, Masius in Josue, cap. XIX, 47; Ribera in Osee cap. X, et alii. Rabbini vero hic inter se dissentiunt. Alii enim putant haec accidisse sub Josue adhuc vivente, sed prae senio languente, nec idololatris obsistente; alii ut Raschi et Seder-Olam haec collocant sub Othoniele; alii sub Aod secundo Judice: sed verius est haec paulo ante Othonielem contigisse, nimirum paulo post mortem Calebi et Seniorum, qui Josue cap. ult. vers. 31, post Josue dicuntur multo vixisse tempore, puta quindecim, vel, ut Salianus, septemdecim annis: hi enim, si vixissent, non permisissent idololatriam publicam in Israelem induci. Unde sub iis Israel ibidem dicitur serviisse Deo: iis autem mortuis subintroiit idololatria, cujus origo et ingressus hic describitur; ob quam Deus illico in Israelem misit Chusan regem Mesopotamiae, qui eum affligeret. Unde Israel afflictus, paenitens ab idolis ad Deum rediit, Deusque misit Othonielem primum Judicem, qui eum a servitute Chusan liberavit, uti dictum est cap. III, vers. 8. Accedit quod Danitae ideo quaesiverunt novas sedes in Lais cap. XVIII, quia ab Amorrhaeis arctabantur in montibus, cum tribus Juda duce Caleb, ac caeterae tribus Chananaeos suos debellassent, uti narratum est cap. I, 34. Unde Josephus, lib. V Antiq. cap. 11, post mortem Josue et bella Calebi, ac pacem a caeteris tribubus cum Chananaeis initam, statim subjunxit hanc Danitarum contra Lais expeditionem. Quare historia quinque sequentium capitum recto temporis ordine ponenda fuisset ante caput secundum, scilicet immediate ante versum 35 capitis primi. Ita Salianus et alii, qui urgent quoque illud quod hic dicitur, tunc non fuisse rex, id est Judex et Princeps, ideoque quemlibet fecisse id quod ei libebat.
Objicit Abulensis: Haec contigere ante Jerusalem ab Hebraeis expugnatam, ut patet cap. XIX, vers. 11. Atqui Jerusalem expugnata est Caleb adhuc vivente, imo ab ipso Caleb, ut dixi cap. I, vers. 8; ergo haec contigerunt ante mortem Caleb. Respondeo Jerusalem a Caleb quidem expugnatam, sed paulo post rursum a Jebusaeis fuisse receptam; uti et aliae urbes a Josue expugnatae rursum a Chananaeis fuere occupatae, aeque ac Gaza, Accaron et Ascalon a Philistiis, ut patet cap. XVIII. Aliam responsionem adjungam cap. XIX, vers. 11.
Hunc Micham videtur significare Sulpitius in Chron., cum post Samsonem ponit Judicem Simmichar, quasi ab Hebraeo aliquo audiverit Shemo Michah, id est cujus nomen Michah. Et huc Samsonis etiam apud Cedrenum successor trahi posset Scamanes, vel potius Schamanes, vel Schamades. Nam shamam hebraice vastare ac desolare est, shamad perdere ac evertere. Quis vero Israelitarum vastator, desolator, perditor eversorque major et perniciosior, quam qui a vera illius fide abstrahit et ad idola pertrahit?
Verum errat uterque; nam Michas non fuit Judex, sed potius hostis populi Dei; nec Samsoni alius successit quam Heli.
Versus 2: Mille et Centum Argenteos
«Quos separaveras tibi,» id est quos seposueras ad futuros casus, vel necessitates aut commoditates occursuras. Hebraeum est, qui accepti erant tibi; quod Vatablus, Pagninus, Arias, Cajetanus et alii exponunt, qui tibi furto erant sublati. Melius noster vertit, quos acceperas ut seponeres, id est, quos separaveras tibi.
«JURAVERAS,» id est jurando voveras te iis fabricaturum idolum. Secundo, «juraveras,» id est diris devoveras eum, qui tibi mille et centum argenteos furto subduxerat. Tertio et planius, «juraveras,» id est adjuraveras me, ut si quid scirem de hisce argenteis quos perdideras, id tibi edicerem. Casus est hic. Mulier haec seposuerat ad futuros usus mille et centum argenteos: invenit eos et accepit; imo, ut multi jam citati volunt, furto surripuit filius ejus Michas: mater non inveniens suos argenteos adjuravit filium, ut diceret, numquid de his argenteis sciret. Filius ingenue confessus est eos invenisse, accepisse et habere. Unde mater ejus veracitatem collaudans ait:
Benedictus Filius Meus Domino
Fuit haec mater vidua et vetula, utpote habens nepotem sacerdotem, ac cum filio suo Micha superstitiosa et idolorum cultui addicta. Rabbini nonnulli asserunt, vel potius fingunt illam fuisse Dalilam, quae mille et centum argenteos, quos proditione Samsonis a Philistiis acceperat, ad idoli fabricam contulerit. Verum haec longe ante Samsonem et Dalilam contigerunt, ut dixi.
BENEDICTUS FILIUS MEUS DOMINO.
Per «Dominum» intelligit Deum, non Israelis verum, sed falsum fictumque, cui mox paravit idolum, ut sequitur. Hic enim in ipsius sensu erat Jehova, ut habetur in Hebraeo. Nomen enim Jehova datur non tantum Deo vero, sed et falso; quem scilicet idololatrae habent, coluntque ut suum Deum, ideoque nuncupant Jehova, id est, Deum verum, ut patet ex multis Scripturae locis. Nisi quis dicat mulierem hanc simul coluisse Deum verum Israelis, et idolum gentium, uti fecere Cuthei sive Samaritae, III Reg. XVII. Aut in honorem Dei veri fabricasse suum idolum, quasi minorem deum; nimirum reipsa jungens Deum daemoni, volensque per cultum daemonis honorare Deum: qui crassus et blasphemus fuit error, sed prius quod dixi est verius. En tibi origo idololatriae in Israele fuit mulier. Sic haereses omnes a mulieribus vel coeperunt, vel propagatae sunt, uti ex S. Hieronymo ostendi, II Tim. cap. III, vers. 6.
Versus 3: Consecravi Hoc Argentum Domino
Id est, vel Deo meo Baal, vel Astaroth, etc., ut illi ex argento hoc statuam sive idolum conflari vel sculpi curem. Sic Graeci et Romani colebant Jovem, Martem, Venerem, Mercurium, Saturnum, illisque multa idola statuebant, in quibus eos adorabant et consulebant, uti ostendi Baruch. VI.
ET FACIAT SCULPTILE ATQUE CONFLATILE.
Abulensis putat sculptile idem esse quod conflatile. Melius alii haec distinguunt, censentque ex hoc argento facta esse duo idola: unum arte fusoria conflatum; alterum sculpendo effigiatum, ideoque illud conflatile, hoc sculptile dictum; nam haec duo distinguuntur cap. XVIII, vers. 18.
ET NUNC TRADO ILLUD TIBI.
«Trado,» id est mox tradam, ut patet ex Hebraeo. Mater ut filium ad reddendos 1,100 argenteos, quos invenerat et abstulerat, alliciat adigatque, asserit se illos vovisse Domino, ita tamen ut ipsa sua manu eosdem tradat filio, qui idolum quod voverat, fieri curet: sed mater argenteis omnibus a filio receptis, ducentos tantum idolo fabricando impendit, reliquos omnes sibi servavit. Unde filius Michas e suis opibus Ephod, id est vestes sacerdotales aliaque idola sibi fieri curavit. Ita Arias.
Versus 5: Fecit Ephod et Theraphim
Id est vestem sacerdotalem et idola. Nam per «Ephod,» id est superhumerale cum Rationali, velut praecipuam vestem sacerdotalem, caeterae omnes significantur. «Theraphim» vero erant idola. Unde Aquila vertit, figuras vel figurationes: jam in his figuris vel figurationibus varia opera intellige opere sculptorio vel fusorio effigiata, sicut opus Cherubim hebraice vocatur varium varieque pictum. Ita S. Hieronymus, epist. ad Marcellam de Ephod et Theraphim, tom. III. Porro Septuaginta Theraphim nunc vertunt idola, nunc cenotaphia, nunc graven things, nunc manifest things, nunc things that speak oracles; Chaldea, Genes. XXXI, vertit Silmanaia, hic Demain, id est imagines et similitudines. Erant ergo Theraphim idola domestica, quae domi colebant, et quasi oracula consulebant de rebus arcanis vel futuris, quos Romani deos Penates et Lares vocabant. Audi quid de Alexandro Severo scribat Lampridius: «Si facultas esset, id est, si non cum uxore cubuisset, matutinis horis in Larario suo (in quo et divos Principes, sed optimos, electos, et animas sanctiores, in queis et Apollonium, et quantum scriptor suorum temporum dicit, Christum, Abraham et Orpheum, et hujusmodi deos habebat, ac majorum effigies) rem divinam faciebat.»
Addunt Arias, Cajetanus, Oleaster et Rabbini «Theraphim» fuisse hominum imagines ad hoc factas, ut superiorum virtutum sive coelorum influxum reciperent, itaque futura pronuntiarent. Audi R. Eleazar: «Quare vocantur Hattheraphim? Quia adducebant hominem primogenitum et mactabant, eique caput abscindebant, atque hoc sale et aromate condiebant, ac inscribebant super laminam auream nomen cujusdam spiritus immundi. Supponebant porro nomen illud sub lingua ipsius, eumque reponebant in pariete, atque coram eo accendebant lucernas, et adorabant eum; ipse vero alloquebatur eos» — mussitando. Citat haec Elias in Thisbi, et Lyranus. Verum haec incerta sunt, et locis Scripturae incongrua.
Porro dicuntur Theraphim quasi Seraphim. Chaldaei enim Hebraeam litteram s convertunt in t. Aut ut R. Eleazar theraphim vocantur imagines probrosae, turpes, putidae, quales sunt idololatricae; quia teraph Chaldaeis significat putrescere et probris afficere. Unde beth hatturpa est domus turpitudinis, indeque latinum turpe et turpitudo. Vide quae de Theraphim fuse dixi Osee III, 4.
Porro Philo Biblicus asserit Theraphim Michae non unum, sed multa fuisse idola, per quae pro variis varie ederentur oracula. Audi eum: «Fecit sibi effigies tres puerorum et vitulorum, et leonem, aquilam et draconem et columbam. Et factum est ut omnes qui seducebantur, venirent ad eum, et si quid voluissent pro uxore interrogare, per columbam interrogarent eum: si quis autem pro filiis, per effigies puerorum. Qui vero pro divitiis, per speciem aquilae. Qui pro fortitudine, per leonis effigiem consulebant eum. Si autem pro pueris et pro puellis, per species vitulorum interrogabant: nam si pro longitudine dierum, per draconis effigiem interrogabant. Et erat iniquitas ejus multiformis, et irreligiositas ejus astuta.» Verum haec incerta sunt; nam Philo hic, qui scripsit antiquitates Biblicas, est Pseudo-Philo, multaque incerta et fabulosa continet.
Implevit Unius Filiorum Suorum Manum
Q. d. Michas unum e filiis suis, v. g. primogenitum (huic enim olim competebat jus sacerdotii), consecravit sacerdotem idoli a se fabricati. Implere enim manus alicujus, phrasi Hebraea significat consecrare eum sacerdotem: hoc enim fiebat implendo manus ejus tum donis et victimis, tum unctione olei, ut dixi Num. III, 3.
Versus 7: Alter Adolescens de Bethlehem Juda
Scilicet pater ejus erat ex tribu Levi, mater vero ex tribu Juda: poterant enim Hebraei, praesertim Levitae, ex alia tribu uxorem ducere. Porro Levites hic fuit Jonathan ex patre Gersam nepos Moysis, uti audiemus cap. XVIII, vers. 30. Peccavit graviter tam Michas, quam Levites, quod passus sit se a profano Micha sacerdotem consecrari (Levitae enim erant duntaxat ministri Sacerdotum, uti sunt jam Diaconi), idque idoli: sed huc eum adduxit inopia, et spes alimoniae ac honoris a Micha sibi promissi. Unde sequitur:
Versus 10: Esto Mihi Parens ac Sacerdos
Sacerdos enim vocabatur «Pater,» reverentiae causa; ipse enim laicis erat quasi pater spiritualis, id est sacrorum et salutis eorum curator, instructor, director, praepositus: simili modo discipulis patres sunt praeceptores, civibus senatores, juvenibus senes, Reipublicae principes, principibus consiliarii, religiosis superiores, paenitentibus confessarii, populo praedicatores. Unde S. Augustinus, vel potius Gennadius, lib. De Ecclesia moribus, cap. XXXI: «Hi, inquit, patres non solum sanctissimi moribus, sed etiam divina doctrina excellentissimi, omnibusque rebus excelsi, nulla superbia consulunt iis quos filios suos vocant, magna sua in jubendo auctoritate, magna illorum in obtemperando voluntate.»
Vestem Duplicem
Chaldaea et Septuaginta, par vestium; Hebraea, ordinem vestium, id est duas vestes, quibus ex ordine uteretur, scilicet unam aestivam, alteram hybernam; aut unam ferialem, alteram festam; aut unam domesticam, alteram forensem. Ita Rabbini, Vatablus, Pagninus et alii.
Versus 12: Habuit Puerum Sacerdotem
Scilicet Levitam illum, de quo vers. 7, qui puer, id est adolescens erat, sacerdotem constituit, et apud se detinuit. Patet ex Hebraeo.
Versus 13: Benefaciet Mihi Deus
Imo maledicet tibi Deus: primo, eo quod idolum fabricaris; secundo, quod Levitam ad idololatriam tuo pretio illexeris; tertio, quod idololatriae in Israele sis fons et origo, quae per multa durabit saecula; quarto, quod tu, cum sis laicus ex tribu Ephraim, ausus sis Levitam consecrare sacerdotem. En quot ibi sacrilegia!
Hinc tamen disce quanta olim fuerit opinio, et religio status Levitici et Ecclesiastici. Vide S. Chrysostomum, hom. 18 in Acta Apost., ubi suadet ut fideles domi sacerdotem alant: sic enim Deum benedicturum eis in bonis tam temporalibus quam spiritualibus.
Vere Tertullianus, lib. De Praescript. cap. XLI: «Ordinationes, ait (haereticorum), temerariae, leves, inconstantes, etc. Apostatas nostros haeretici collocant, ut gloria eos obligent, quia veritate non possunt. Nusquam facilius proficitur quam in castris rebellium, ubi ipsum esse illic, promereri est.» Et S. Hieronymus, lib. VI, in cap. XVI Isaiae: «Falsa doctrina pro lucro cuncta facit.»
Hinc disce quanta apud idololatras quoque fuerit sacerdotum reverentia. Audi quid de Tartaris feris et barbaris scribat Alexander Guaginus in sua Tartaria: «Seiid supremus sacerdos dicitur, qui apud Tartaros in tanta auctoritate et reverentia habetur, ut reges ei advenienti occurrant, stantesque equo insidenti manus porrigant, capiteque inclinato manum illius osculentur, idque ipsis regibus permissum est. Duces vero non manum, sed genua. Nobiles pedes deosculantur; plebeii autem vestes tantum aut equum manibus attingunt.»