Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Jonathas solus cum armigero invadit castra Philistinorum: Deus illis terrorem et perturbationem injicit; unde ipsi mutua se caede trucidant. Audit eorum tumultum Saul, vers. 19, edicitque ne quis usque ad vesperam comedat, donec hostes fugientes persequatur, et conficiat. Jonathas, edictum ignorans, mel in sylva repertum comedit. Milites defatigati et esurientes, vers. 32, contra legem comedunt carnem cum sanguine. Unde Saul, statuta petra, jubet ut in ea sanguinem effundant. Mox, vers. 36, Saul, nocte irrupturus in castra hostium, consulit Dominum; sed Dominus non respondet. Quare Saul jacit sortem, ut cujus culpa iratus sit Deus, exquirat. Sors denotat Jonatham, vers. 42; ille fatetur se mel comedisse. Quare a patre morti addicitur, sed populus eum liberat. Inde, vers. 47, Saul debellat Ammonitas, Moabitas, Idumaeos aliosque per circuitum hostes. Denique, vers. 49, filii Saul recensentur.
Textus Vulgatae: I Regum 14:1-52
1. Et accidit quadam die ut diceret Jonathas filius Saul ad adolescentem armigerum suum: Veni, et transeamus ad stationem Philistinorum, quae est trans locum illum. Patri autem suo hoc ipsum non indicavit. 2. Porro Saul morabatur in extrema parte Gabaa, sub malogranato, quae erat in Magron; et erat populus cum eo quasi sexcentorum virorum. 3. Et Achias filius Achitob fratris Ichabod filii Phinees, qui ortus fuerat ex Heli sacerdote Domini in Silo, portabat ephod. Sed et populus ignorabat quo isset Jonathas. 4. Erant autem inter ascensus, per quos nitebatur Jonathas transire ad stationem Philistinorum, eminentes petrae ex utraque parte, et quasi in modum dentium scopuli hinc et inde praerupti, nomen uni Boses, et nomen alteri Sene; 5. unus scopulus prominens ad Aquilonem ex adverso Machmas, et alter ad Meridiem contra Gabaa. 6. Dixit autem Jonathas ad adolescentem armigerum suum: Veni, transeamus ad stationem incircumcisorum horum, si forte faciat Dominus pro nobis; quia non est Domino difficile salvare, vel in multis, vel in paucis. 7. Dixitque ei armiger suus: Fac omnia quae placent animo tuo; perge quo cupis, et ero tecum ubicumque volueris. 8. Et ait Jonathas: Ecce nos transimus ad viros istos. Cumque apparuerimus eis, 9. si taliter locuti fuerint ad nos, manete donec veniamus ad vos: stemus in loco nostro, nec ascendamus ad eos. 10. Si autem dixerint: Ascendite ad nos; ascendamus, quia tradidit eos Dominus in manibus nostris; hoc erit nobis signum. 11. Apparuit igitur uterque stationi Philistinorum; dixeruntque Philistiim: En Hebraei egrediuntur de cavernis in quibus absconditi fuerant. 12. Et locuti sunt viri de statione ad Jonatham et ad armigerum ejus, dixeruntque: Ascendite ad nos, et ostendemus vobis rem. Et ait Jonathas ad armigerum suum: Ascendamus, sequere me; tradidit enim Dominus eos in manus Israel. 13. Ascendit autem Jonathas manibus et pedibus reptans, et armiger ejus post eum. Itaque alii cadebant ante Jonatham, alios armiger ejus interficiebat sequens eum. 14. Et facta est plaga prima, qua percussit Jonathas et armiger ejus, quasi viginti virorum, in media parte jugeri, quam par boum in die arare consuevit. 15. Et factum est miraculum in castris, per agros; sed et omnis populus stationis eorum qui ierant ad praedandum, obstupuit, et conturbata est terra, et accidit quasi miraculum a Deo. 16. Et respexerunt speculatores Saul, qui erant in Gabaa Benjamin, et ecce multitudo prostrata, et huc illucque diffugiens. 17. Et ait Saul populo qui erat cum eo: Requirite, et videte quis abierit ex nobis. Cumque requisissent, repertum est non adesse Jonatham, et armigerum ejus. 18. Et ait Saul ad Achiam: Applica arcam Dei (erat enim ibi arca Dei in die illa cum filiis Israel). 19. Cumque loqueretur Saul ad sacerdotem, tumultus magnus exortus est in castris Philistinorum; crescebatque paulatim, et clarius resonabat. Et ait Saul ad sacerdotem: Contrahe manum tuam. 20. Conclamavit ergo Saul, et omnis populus qui erat cum eo, et venerunt usque ad locum certaminis; et ecce versus fuerat gladius uniuscujusque ad proximum suum, et caedes magna nimis. 21. Sed et Hebraei qui fuerant cum Philistiim heri et nudiustertius, ascenderantque cum eis in castris, reversi sunt ut essent cum Israel, qui erant cum Saul et Jonatha. 22. Omnes quoque Israelitae qui se absconderant in monte Ephraim, audientes quod fugissent Philisthaei, sociaverunt se cum suis in praelio. Et erant cum Saul, quasi decem millia virorum. 23. Et salvavit Dominus in die illa Israel. Pugna autem pervenit usque ad Bethaven. 24. Et viri Israel sociati sunt sibi in die illa; adjuravit autem Saul populum, dicens: Maledictus vir, qui comederit panem usque ad vesperam, donec ulciscar de inimicis meis. Et non manducavit universus populus panem, 25. omneque terrae vulgus venit in saltum, in quo erat mel super faciem agri. 26. Ingressus est itaque populus saltum, et apparuit fluens mel, nullusque applicuit manum ad os suum. Timebat enim populus juramentum. 27. Porro Jonathas non audierat cum adjuraret pater ejus populum; extenditque summitatem virgae quam habebat in manu, et intinxit in favum mellis; et convertit manum suam ad os suum, et illuminati sunt oculi ejus. 28. Respondensque unus de populo, ait: Jurejurando constrinxit pater tuus populum, dicens: Maledictus vir, qui comederit panem hodie (defecerat autem populus). 29. Dixitque Jonathas: Turbavit pater meus terram; vidistis ipsi quia illuminati sunt oculi mei, eo quod gustaverim paululum de melle isto: 30. quanto magis, si comedisset populus de praeda inimicorum suorum, quam reperit? nonne major plaga facta fuisset in Philistiim? 31. Percusserunt ergo in die illa Philisthaeos a Machmas usque in Aialon. Defatigatus est autem populus nimis; 32. et versus ad praedam, tulit oves, et boves, et vitulos, et mactaverunt in terra; comeditque populus cum sanguine. 33. Nuntiaverunt autem Sauli dicentes, quod populus peccasset Domino, comedens cum sanguine. Qui ait: Praevaricati estis; volvite ad me jam nunc saxum grande. 34. Et dixit Saul: Dispergimini in vulgus, et dicite eis ut adducat ad me unusquisque bovem suum et arietem, et occidite super istud, et vescimini, et non peccabitis Domino comedentes cum sanguine. Adduxit itaque omnis populus unusquisque bovem in manu sua usque ad noctem; et occiderunt ibi. 35. Aedificavit autem Saul altare Domino, tuncque primum coepit aedificare altare Domino. 36. Et dixit Saul: Irruamus super Philisthaeos nocte, et vastemus eos usque dum illucescat mane, nec relinquamus ex eis virum. Dixitque populus: Omne quod bonum videtur in oculis tuis, fac. Et ait sacerdos: Accedamus huc ad Deum. 37. Et consuluit Saul Dominum, num persequar Philistiim? si trades eos in manus Israel? Et non respondit ei in die illa. 38. Dixitque Saul: Applicate huc universos angulos populi, et scitote, et videte per quem acciderit peccatum hoc hodie. 39. Vivit Dominus salvator Israel, quia si per Jonatham filium meum factum est, absque retractatione morietur. Ad quod nullus contradixit ei de omni populo. 40. Et ait ad universum Israel: Separamini vos in partem unam, et ego cum Jonatha filio meo ero in parte altera. Responditque populus ad Saul: Quod bonum videtur in oculis tuis, fac. 41. Et dixit Saul ad Dominum Deum Israel: Domine Deus Israel, da indicium; quid est quod non responderis servo tuo hodie? Si in me, aut in Jonatha filio meo est iniquitas haec, da ostensionem; aut si haec iniquitas est in populo tuo, da sanctitatem. Et deprehensus est Jonathas et Saul, populus autem exivit. 42. Et ait Saul: Mittite sortem inter me et inter Jonatham filium meum. Et captus est Jonathas. 43. Dixit autem Saul ad Jonatham: Indica mihi quid feceris. Et indicavit ei Jonathas, et ait: Gustans gustavi in summitate virgae, quae erat in manu mea, paululum mellis, et ecce ego morior. 44. Et ait Saul: Haec faciat mihi Deus, et haec addat, quia morte morieris, Jonatha. 45. Dixitque populus ad Saul: Ergone Jonathas morietur, qui fecit salutem hanc magnam in Israel? hoc nefas est: vivit Dominus, si ceciderit capillus de capite ejus in terram, quia cum Deo operatus est hodie. Liberavit ergo populus Jonatham, ut non moreretur. 46. Recessitque Saul, nec persecutus est Philisthaeos; porro Philisthaei abierunt in loca sua. 47. Et Saul, confirmato regno super Israel, pugnabat per circuitum adversum omnes inimicos ejus contra Moab, et filios Ammon, et Edom, et reges Soba, et Philisthaeos, et quocumque se verterat, superabat. 48. Congregatoque exercitu, percussit Amalec, et eruit Israel de manu vastatorum ejus. 49. Fuerunt autem filii Saul, Jonathas, et Jessui, et Melchisua; et nomina duarum filiarum ejus, nomen primogenitae Merob, et nomen minoris Michol. 50. Et nomen uxoris Saul, Achinoam filia Achimaas; et nomen principis militiae ejus Abner, filius Ner, patruelis Saul. 51. Porro Cis fuit pater Saul, et Ner pater Abner, filius Abiel. 52. Erat autem bellum potens adversum Philisthaeos omnibus diebus Saul. Nam quemcumque viderat Saul virum fortem, et aptum ad praelium, sociabat eum sibi.
Versus 1: Veni et Transeamus ad Stationem Philistinorum
VENI ET TRANSEAMUS AD STATIONEM PHILISTINORUM. Dixit hoc, et fecit ea quæ sequentur Jonathas peculiari instinctu Dei, ut patet ex victoria miraculosa quam ab eo obtinuit; alioqui temerarius fuisset, si solus cum uno armigero invasisset tota hostium castra. Deus ergo illi, ut id faceret, suggessit, animosque illi addidit ac fiduciam victoriæ tam miræ consequendæ. Ideoque id Jonathas patri non indicavit, ne is illud impediret. Qui enim a Deo regitur, regis alterius regimine non eget. Ita Theodoretus, Procopius, Abulensis, Cajetanus et alii.
Mira ergo hic celebratur Jonathæ fortitudo, qui Deo nixus, tantum periculum solus adiit, certus aut vincere, aut vinci et pro patria mori gloriose. Unde S. Bernardus, serm. ad Milites templi, cap. I, eos comparat cum Martyribus, ut si vincant, coronentur corona triumphantis; si vincantur, martyrii laurea. «Quam gloriosi, ait, revertuntur victores de prælio, quam beati moriuntur Martyres in prælio!» Et cap. III: «Secum, ait, præliantur, nequaquam metuentes, aut de hostium cæde peccatum, aut de sua nece periculum. Miles Christi securus interimit, securior interit; sibi præstat, cum interit; Christo, cum interimit. Cum occidit malefactorem, non homicida; sed, ut ita dixerim, malicida reputatur. Cum occiditur ipse, non periisse, sed pervenisse cognoscitur. Mors ergo quam irrogat, Christi est lucrum; quam excipit, suum.» Et cap. IV, eorum armis recensitis: «Imminente bello, ait, fide intus, foris ferro, non auro muniuntur; quatenus armati, et non ornati, hostibus metum incutiant, non provocent avaritiam. Equos habere cupiunt fortes et veloces, non coloratos, aut phaleratos; pugnam quippe non pompam, victoriam non gloriam cogitantes, et studentes magis esse formidini quam admirationi.»
Versus 2: Saul Morabatur Sub Malogranato
PORRO SAUL MORABATUR IN EXTREMA PARTE GABAA, SUB MALOGRANATO, QUÆ ERAT IN MAGRON. Ita Hebræus, Chaldæus et alii; sed Septuaginta pro מגרון legentes affine מגדון vertunt in Magdon. Erat locus hic juxta Gabaa, quæ erat patria et sedes Saulis; cujus meminit et Isaias cap. X, 28: non ergo erat in ipsa urbe Gabaa, sed in agro Gabaa, uti hic legunt Biblia Regia, Glossa, Hugo, Abulensis, Dionysius, Vatablus.
Pro malogranato, Hebraice est Remmon, quod, ut nomen proprium loci, retinet Vatablus: qui alibi vocatur collis, vel petra Remmon; in quem, ut locum munitum et tutum, se receperunt sexcenti e clade tribus Benjamin superstites, et reliqui, Judic. XX, 27, ideoque et Saul ibidem castra locavit. Sic nobilis illa Hispaniæ civitas, regnique caput, dicta est Granata, a malogranatorum copia vel figura. Sic hic locus hebraice dictus est Remmon, a malogranatorum præstantia et abundantia. Sic Jericho dicta est civitas palmarum ab earum fertilitate, pluresque aliæ civitates dictæ sunt Thamar, id est, palma, a palmetis quibus abundant. Sic Bethel prius dicta est Luza, a nucibus, corylis, et amygdalis, Genes. cap. XXVIII, vers. 19.
Apposite Saul rex consedit sub malogranato; quia hoc speciem habet regis et regni. Nam, ut advertit Mendoza: primo, malogranatum in suo flore elegantem purpuream coronam, in pomo autem purpuram, in granis coronam in vertice ostentat: ut plane videatur regem purpuratum et coronatum repræsentare. Secundo, «quia dum multa grana sub uno cortice complectitur: vel significat multitudinem negotiorum et consiliorum, quæ a regibus fido silentio occultantur,» ut S. Ambrosius lib. III Hexam. cap. XIII, insinuat; «vel significat concentum omnium virtutum, quibus æquum est ut regum animi exornentur,» ut S. Hieronymus, lib. I Contra Jovinianum, explicat; «vel significat prudentiam gubernatricem, qua reges suos subditos, et moribus et honoribus dissidentes, in officio continent, et in gyrum rationis circumversant,» ut Theodoretus lib. III in Cant. indicat; «vel significat animorum charitatem, quam reges suo in regno curare et conservare debent,» ut idem Theodoretus clarius significat. Qua de re multa dixi Cant. cap. VII, vers. 3.
Tertio, «quia sicut malum granatum pulchrius apparet, cum fatiscit; nam tunc interna grana, quæ sub vili cortice latebant, pyropos imitata expanduntur; ita reges quo majoribus difficultatibus scinduntur ac distrahuntur in suorum præsidium ac tutamen populorum, eo clariora præbent omnium oculis suarum spectacula virtutum.»
Quocirca Henricus IV, Hispaniæ rex, malogranatum pro insigni regio delegit cum epigraphe: «Acredulce,» ut significaret in optimo rege ita severitatem et humanitatem temperandas, ut nunquam rex, aut sine severitate ignavus, aut sine humanitate crudelis videretur. Non immerito igitur Saul sub malogranato morabatur, ut ab ipsa arbore admoneretur regiæ dignitatis et potestatis, aut sanctitatis quam in rebus arduis difficilibusque temporibus exercere oportebat.
ET ERAT CUM EO POPULUS, QUASI SEXCENTORUM VIRORUM, præter mille qui erant cum Jonatha: nam duo millia quæ sibi delegerat Saul, cap. XIII, vers. 2, metu Philistinorum defluxerant et fugerant; ita ut cum Saule ex iis tantum remanserint sexcenti, iique viri fortes et constantes, qui proinde licet pauci, tantas tamen victorias contra Philistæos plurimos obtinuerunt, quantæ in seq. narrantur.
Moraliter, disce hic quantum valeat virtus paucorum generosorum. Sic Gedeon cum trecentis prostravit numerosissima castra Madian. Causam dat Josephus, lib. V Antiq. cap. VIII, vel juxta aliam editionem X: «Imbellem, inquit, naturam hominum sibi Dominus placere declaravit, ut populus victoriam non sibi, sed Deo deputaret.» Judas Machabæus cum paucis superavit copias Antiochi; David superavit Goliath, omnesque Philistæos; duodecim Apostoli sua virtute subjugarunt Christo totum orbem; S. Bernardus, S. Dominicus, S. Franciscus, et nuper S. Ignatius fundator Societatis Jesu cum paucis sociis, quanta ubique terrarum effecere? virtus ergo non in numero, sed in paucitate generosa consistit. Nam, ut ait Isaias, cap. IX, 3: «Multiplicasti gentem, non magnificasti lætitiam.» Vide ibi dicta. Tritum est illud: «Virtus unita fortior divisa.» Et illud: «Infirma mundi elegit Deus, ut confundat fortia,» I epist. ad Corinthios I. Et illud: «Virtus Dei in nostra infirmitate perficitur,» II epist. ad Corinth. cap. XII.
Versus 3: Achias Portabat Ephod
ET ACHIAS FILIUS ACHITOB FRATRIS ICHABOD, FILII PHINEES, QUI ORTUS FUERAT EX HELI SACERDOTE (Pontifice) DOMINI IN SILO, PORTABAT EPHOD, id est, pontificalem amictum quasi Pontifex secum deferebat ad pontificatu fungendum; ut per Urim et Tummim, quæ erant in rationali et ephod, pro Saule consuleret Dominum, quid in bello tam ancipiti et periculoso agendum foret. Hinc patet Samuelem non fuisse Pontificem, ut vult Serarius et alii, sed Achiam: hic enim portabat vestem pontificalem, et recta linea descendebat ab Heli pontifice. Heli enim genuit Phinees, Phinees genuit Achitob et Ichabod, Achitob genuit Achiam, ait Josephus.
Dices: Cap. XXI, versu 9, dicitur Achimelech, filius Achitob, fuisse Pontifex; ergo Achias non fuit Pontifex. Respondeo, Achiam fuisse binomium, et alio nomine dictum «Achimelech.» Achias enim hebraice idem est quod frater Dei. Achimelech idem, quod frater Regis. Deus autem est «Rex regum;» vel certe Achiæ seniori sine liberis mortuo, in Pontificatu successit Achimelech, qui erat frater Achiæ junior.
Versus 4: Eminentes Petrae, Boses et Sene
ERANT AUTEM INTER ASCENSUS, PER QUOS NITEBATUR JONATHAS TRANSIRE AD STATIONEM PHILISTINORUM, EMINENTES PETRÆ, etc. Nomen uni Boses, et NOMEN ALTERI SENE. Chaldæus, nomen unius lubricio, et nomen alterius conculcatio. Philistini, ait Josephus, posuerunt castra in rupe prærupta et quasi inaccessa, ideoque in ea securi degebant, neminem metuentes: idcirco Jonathas eos hac via invasit. Sic Alexander Magnus hostes in rupe altissima commorantes, ideoque eum deridentes rogantesque an volare posset, a tergo per saxa invia immittens trecentos juvenes generosos, rupem insciis hostibus occupavit, eosque trucidavit: «En, inquit, ostendi me posse volare.» Ita Curtius.
Porro, Boses hebraice idem est quod humescens, vel florescens, vel oviparus, ait Pagninus. Sene idem est quod rubus; quæ mystice explicans Beda: «Quia, inquit, non minus florente, quam adversante et pungente mundo, Sanctorum ascensus impeditur; et ut vel corpore vel corde deficiat, ab infatigabili hoste pulsatur.»
Hoc est quod aiunt Sancti Psal. LXV, 12: «Transivimus per ignem et aquam, et eduxisti nos in refrigerium.» Nam, ut ait S. Bernardus, serm. De S. Malachia: «Transivit per ignem et aquam, quem nec tristia frangere, nec detinere mollia potuerunt.»
Versus 6: Non Est Domino Difficile Salvare
DIXIT AUTEM JONATHAS AD ADOLESCENTEM ARMIGERUM SUUM. Dixit hoc impulsus a Deo, tacite promittente suam opem et victoriam, ut patet ex eventu, et victoria tam mira et felici.
QUIA NON EST DOMINO DIFFICILE SALVARE VEL IN MULTIS VEL IN PAUCIS. Hebraice non est מעצור matsor, id est, restrictio, detentio, vel prohibitio, q. d. Nil est quod Deum arctet, detineat, restringat ad pauces vel multos, ut vincant. Nam, ut ait S. Augustinus, serm. 119 De Tempore: «Omnipotens est Deus ad facienda majora et minora; omnipotens ad facienda cœlestia et terrestria; omnipotens ad facienda immortalia et mortalia; omnipotens ad facienda spiritualia et corporalia; omnipotens ad facienda visibilia et invisibilia; magnus in magnis, nec parvus in minimis.»
Hoc Jonathæ exemplum imitatus Judas Machabæus, cum paucis contra plurimos decertans: «Facile, inquit, est concludi multos in manus paucorum; et non est differentia in conspectu Dei cœli liberare in multis et in paucis,» I Machab. III, 48. Et cap. IV, 30: «Benedictus, inquit, Salvator Israel, qui contrivisti impetum potentis in manu servi tui David; et tradidisti castra alienigenarum, in manu Jonathæ filii Saul, et armigeri ejus,» I Machab. IV, vers. 30. Idem dixit Asa rex Juda, pugnans contra decies centena millia Æthiopum, II Paral. XIV, 41.
Versus 7-10: Omen Jonathae
SI TALITER LOCUTI FUERINT. Omen hoc captat Jonathas, instinctu et inspiratione Dei, ut patet ex tanta animositate Jonathæ potius divina quam humana, et ex tam felici eventu ejus; quare non superstitiosum fuit, nec Dei tentativum, sed religiosum æque ac animosum, eo quod solus ipse cum armigero præruptam hostium arcem conscenderit, hostes invaserit, fugarit, occiderit. Ita Lyranus, Hugo, Abulensis, Dionysius, Cajetanus, Serarius et alii. Vide Sanchez, lib. II De Superstitione, cap. X, num. 10, qui et addit cum Serario et Abulensi Jonatham huic omini orationem ad Deum præmisisse, in eaque a Deo animatum ad hoc audendum. Simile omen de Rebecca, in uxorem Isaaco accipienda, accepit Eliezer, Genes. cap. XXIV.
Omini Jonathæ simile fuit omen Pæonum, de quo ita scribit Herodotus, initio lib. V: «Pæones, qui sunt a Strymone, admoniti divino responso ut bellum Perinthiis inferrent; et siquidem a Perinthiis ex adverso considentibus provocarentur, nominatim compellantibus, eos invaderent, sin minus, ab invadendo abstinerent. Ita fecerunt et vicerunt.»
Versus 12: Ascendite ad Nos
ASCENDITE AD NOS, ET OSTENDEMUS VOBIS REM, quam vos per præruptas has rupes scandendo quærere videmini. Est sarcasmus, sive hostilis irrisio, quasi dicant: Ascendite ad nos, et ostendemus vobis viam non ad vitam et victoriam, quam vos quæritis, sed ad mortem, hoc est, mactabimus vos. Ita Lyranus, Abulensis, Salianus et alii. Unde Josephus, lib. VI Jud. Antiq. cap. VII: «Venite huc, inquit, daturi pænas audaciæ.»
ASCENDAMUS. Apposite hoc omen Jonathæ dedit Deus, quia signum fortitudinis et victoriæ est prævenire et invadere hostem, licet potentiorem, itaque cum metu percellere et fugare, uti fecit hic Jonathas. Sic Moses Josue contra Amalec ituro: «Elige, inquit, viros, et egressus pugna contra Amalec.» Sic Timotheus cum Juda Machabæo dimicaturus suis ita præcipit: «Cum, inquit, appropinquaverit Judas, et exercitus ejus ad torrentem aquæ; si transierit ad nos prior, non poterimus sustinere eum; quia potens poterit adversum nos; si vero timuerit transire, et posuerit castra extra flumen, transfretemus ad eos, et poterimus adversum illum,» I Machab. V, 40. Sic Ahab, cum paucis invadens ampla castra Benadad regis Syriæ, ea fudit, fugavit, prostravit, III Reg. XX, 13. Sic experti duces, ut animos ostentent, primi hostem invadunt, itaque eum sæpe percellunt et sternunt.
Versus 13: Jonathas Manibus et Pedibus Reptans
ASCENDIT AUTEM JONATHAS MANIBUS ET PEDIBUS REPTANS, per prærupta rupis saxa. Mystice S. Gregorius: «In manibus, inquit, opera solent significari. Reptat manibus pastor, quando peccatoribus viam non profert sapientia verbi, sed exemplo conversationis.» Et inferius: «Bene, inquit, reptans ascendere ad stationem Philistinorum dicitur, quia ad destruenda vitia pervenire ille doctor potest, qui peccatores magna humilitatis ostensione, et magna charitatis affectione demulcet.»
ITAQUE ALII CADEBANT ANTE JONATHAM, q. d. Pavore panico a Deo eis injecto, ut patebit versu 45, corruebant ante Jonatham, ut ab eo mactarentur; unde Vatablus, Glossa et alii legunt: itaque cum vidissent faciem Jonathæ (quasi ea perculsi), alii cadebant ante Jonatham. Quod acceptum videtur ex Septuaginta, qui vertunt, et videntes Philistini contra faciem Jonathæ, et percussit in eis. Sic ergo Jonathas fuit typus Christi, qui solo aspectu perculit et fugavit ementes et vendentes in templo. Nam, ut ait S. Hieronymus in Matth. cap. IX: «Fulgor ipse et majestas divinitatis occultæ in humana facie relucebat.» Et in cap. XXI: «Igneum quiddam et sidereum radiabat ex oculis ejus.»
Quare fictitium videtur quod ait Josephus, Jonatham irruisse in Philistæos dormientes; sic enim scribit lib. VI, cap. VII: «Quam vocem Sauli filius cupide arripiens ut omen victoriæ, tunc quidem recessit e loco in quo conspecti fuerant, sed ex alia parte ad rupem accedentes propter situm incustoditam, magno labore, difficultate loci superata, erepserunt ad hostem: aggressique sopitos, viginti ex his interfecerunt, et eos stupore ac consternatione repleverunt, ut abjectis armis in fugam se darent. Plerique vero non noscitantes inter se, quod ex multis gentibus conflati essent, pro hostibus se invicem invadebant; et cum non putarent duos tantum Hebræos in castra penetrasse, mutuo marte cadebant quidam in præcipitia, aut ipsi ruebant, aut alii ab aliis protrudebantur.»
Versus 14: In Media Parte Jugeri
IN MEDIA PARTE JUGERI, hoc est brevissimo terræ spatio occidit Jonathas viginti, quasi dicat: Unitos occidit, non palantes et sparsos: dicit hoc ut augeat miraculum Dei, et fortitudinem Jonathæ; utpote qui non divisos, uti cæsis duobus Horatiis, ultimus Horatius fugiens tribus diversis locis tres Curiatios jam fessos occidit, itaque Albanos Romanis subjecit, teste Livio; sed unitos trucidavit.
Versus 15: Miraculum in Castris
ET FACTUM EST MIRACULUM IN CASTRIS, scilicet mirus et inusitatus terræ motus, indeque pavor, terror et perturbatio a Deo immissa Philistinis, tam iis qui erant in castris, quam iis qui e castris prædatum per tres cuneos exierant cap. præced. vers. 17. «Miraculum» ergo, hoc est, miraculosus terræ motus, ac hostium stupor, ut vertunt Septuaginta, et conturbatio, ut Chaldæus, et pavor, ut Vatablus, et tremor, ut alii. Hoc enim significat Hebraice חרדה charada, adeo enim obstupefacti, pavidi, excæcati et perturbati fuerunt Philistini, ut socios æstimarent esse hostes, ac in eos arma converterent, itaque se mutua cæde trucidarent, ut patet vers. 20. Idem fecere Madianitæ, clangentibus buccinis et lagenas flammeas complodentibus trecentis Hebræis, Gedeonis militibus, Judic. cap. VII, vers. 22. Facile enim Deo fuit perturbare eorum phantasiam, ut amicos putarent inimicos: sicut naturaliter id fieri videmus in melancholicis et maniacis; qui per melancholiam velut atram nubem omnia intuentur, putant cuncta esse atra, tetra, inimica et noxia.
Porro Hebræa ad verbum sic habent: Et fuit tremor in castris, in agro, et in toto populo (Philistinorum); tum statio, tum qui grassabantur tremuerunt etiam ipsi, et tremuit terra, et fuit in tremorem Elohim, id est, magnum et validum; quæ enim Dei sunt, magna sunt. Unde cedri et montes Dei vocantur altissimi et maximi. Ita Vatablus, Cajetanus, Pagninus et alii. Unde cum Romanis legendum: conturbata est terra, non autem: conturbata sunt castra, uti legunt alii.
Moraliter, disce hic, cum Deus vocat ad ardua, quæ vires superant, non trepidare, nec subterfugere, sed Deo parere, remque animose aggredi: mox enim Deus aderit, difficultates complanabit, intricata explicabit, remque omnem facile conficiet, uti hic Jonathæ solo cum armigero castra hostium integra invadente, illa perturbavit et cecidit per ipsosmet hostes.
Legimus in Vitis Patrum, Angelum cuidam Anachoretæ ostendisse vastum gigantem, eique dixisse: cum hoc te luctari oportet. Cumque ille tremeret: «Ne timeas, inquit, incipe duntaxat, ego mox adero, et gigantem tecum prosternam. Si Deus pro nobis, quis contra nos?» Rom. VIII. «Tonans» enim «juvat conantem.»
Versus 18: Applica Arcam Dei
ET AIT SAUL AD ACHIAM: APPLICA ARCAM DEI, hoc est, admove, vel affer huc ad me arcam, ut Hieraticam stolam, ait Josephus et Theodoretus, hoc est Ephod, quod positum est juxta arcam, accipias et induas quasi Pontifex, eoque per Urim et Tummim quæ sunt in Ephod, coram arca consulas Deum super arcam in propitiatorio residentem, ut per te revelet nobis quid in re tam ancipiti, et in hoc tumultu agere debeamus.
Mystice, in periculis Christiani fugiant ad arcam, id est, ad Eucharistiam: item ad B. Virginem, quæ Christum quasi manna, in arca ventris sui continuit et peperit pro cibo et salute mundi. Audi B. Petrum Damianum, serm. De Nativitate Virginis: «Numquid, inquit, quia ita deificata, ideo nostræ humanitatis oblita es? Nequaquam, Domina. Scis, in quo discrimine nos relinqueris, uti jaceant, quantum delinquunt servi tui. Non enim convenit tantæ misericordiæ tantam miseriam oblivisci: quia, etsi subtrahit gloria, revocat natura; neque ita es impassibilis, ut sis incompassibilis.»
ERAT ENIM IBI ARCA DEI IN DIE ILLA, quia ea e Cariathiarim fuit translata, petente Saule et Hebræis, ob belli periculum, ut Deum super arcam residentem consulerent, eumque haberent comitem, imo ducem belli.
Versus 19: Contrahe Manum Tuam
ET AIT SAUL AD SACERDOTEM: CONTRAHE MANUM TUAM, desine explicare Ephod; imo illud manu tua contrahe, et repone in arcam. Nam urgente hoc tumultu, non est mihi otium consulere Dominum; sed illico involandum in hostes. Putabat enim Saul filium suum Jonatham a Philistinis circumdatum opprimi: unde ad illos accurrit, ut eum eriperet. Ita Lyranus, Abulensis, Vatablus, licet Chaldæus sic vertit, affer Ephod, q. d. Festina induere Ephod, et consulere Dominum. Unde et Josephus asserit Deum consultum respondisse, ac promisisse Hebræis victoriam et hostium stragem.
Versus 20: Gladius Uniuscujusque ad Proximum Suum
ET ECCE VERSUS FUERAT GLADIUS UNIUSCUJUSQUE AD PROXIMUM SUUM, q. d. Excæcati et perturbati mutua se cæde truncarunt, æstimantes socios esse hostes.
ET CÆDES MAGNA NIMIS. Josephus, lib. VI, cap. VII, ait cæsa sexaginta Philistinorum millia.
Versus 24: Maledictus Vir Qui Comederit Panem
ADJURAVIT AUTEM SAUL POPULUM, DICENS: MALEDICTUS VIR QUI COMEDERIT PANEM USQUE AD VESPERAM, DONEC ULCISCAR DE INIMICIS MEIS. «Panem,» id est cibum quemlibet; hunc enim Hebræi vocant panem. Unde Jonathas non panem, sed mel comedens, judicatus fuit hoc patris mandatum violasse.
Porro Saul suis hic hanc legem jejunii indixit, ex recto fervore et zelo, ut hostes fugientes insequeretur: ne si sui milites ad cibos defluerent, positis armis et in mensa desiderent, hostes fuga elaberentur; atque ut hoc jejunio, Deo gratias ageret pro victoria tam miraculosa, eumque provocaret ad illam plane pleneque perficiendam: censebat enim eum Deo tam liberali in se et suos liberaliter esse agendum. Ita Abulensis, Serarius, Salianus ac S. Ambrosius et Hieronymus mox citandi. Atque hanc legem sanxit cum execratione, dicens: «Maledictus vir,» q. d. Malefaciat ipsi Deus, ac ego malefaciam ei, id est puniam et occidam eum.
Lyranus vero putat Saulem male id sanxisse et jurasse, ac pejus implesse: eo quod non esset tanta necessitas hostis insequendi, ac in lege hac sua, necessitatis casum excipere debuisset, qualis fuit in Jonatha, et aliis pluribus præ inedia deficientibus; qui utique majorem hostium stragem edidissent, si eos prosequendo, simul aliquid cibi raptim sumpsissent, verbi gratia, mel obvium in sylva, uti fecit Jonathas, ut valentiores ad grassandum et pugnandum evaderent. Denique, quod lex hæc dederit occasionem Jonatham occidendi, et populo sanguinem lege vetitum comedendi, vers. 33. Favet Lyrano Josephus, S. Gregorius hic et S. Chrysostomus, hom. 14 ad Popul., et noster Sanchez, qui hoc præceptum Saulis, ut nimis severum et stultum damnant. Verum esto ferventior fuerit militaris duraque hæc Saulis sanctio, et aliquid discretionis in ea desideretur: tamen in se justa sanctaque fuit, ob causas jam dictas. Unde populus totus eam probavit et acceptavit.
Dices: Septuaginta hic addunt: et ignoravit Saul ignorantiam magnam. Ergo peccavit. Respondeo, ignorantiam intelligunt, qua Saul ignorabat futurum, ut ex hac sanctione Jonathas periculum capitis adiret, sed ignorantia hæc in Saule fuit invincibilis et inculpata: unde enim scire poterat Jonatham comesturum mel?
Hinc apparet Saulem fuisse virum pium, æque ac fortem, ac Deum ei favisse, dedisseque ei victorias, ut omnes per circuitum hostes superaret, ut dicetur vers. 47. Quare esto Deus cap. præced. ob non exspectatum Samuelem, ejus quasi minus perfecte obedientis posteros regno privarit, tamen eum non abjecit, sed direxit et adjuvit, donec gravius inobedientiæ crimen, non cædendo plane pleneque Amalecitas, uti Deus jusserat, committens, a Deo abjectus fuit, ac David in ejus locum a Samuele in regem unctus, de quo cap. XV et XVI.
Versus 25-26: Mel in Saltu
VULGUS VENIT IN SALTUM, IN QUO ERAT MEL. Apes enim sylvestres in sylvis mellificant, uti videre est in Polonia et Moscovia, ubi proinde apes cum ursis sylvestribus depugnant. Ursi enim melli inhiant, itaque arbores in quibus sunt favi scandere nituntur; sed apes in nares ursorum involantes, aculeisque suis pungentes, eos facile deturbant: ursi enim debili sunt capite et naso.
Mystice S. Ambrosius, serm. 36: «Nec in abstinentia positi, inquit, declinemus ad favum. Favus enim quædam mundi est voluptas, seu vitia quæ, ut scriptum est Prov. cap. V, ad tempus quidem impinguant fauces; sed novissima amariora sunt felle.»
NULLUSQUE MANUM AD OS APPLICUIT. TIMEBAT ENIM POPULUS JURAMENTUM, id est adjurationem et execrationem regis dicentis: «Maledictus vir qui comederit» etc., vers. 24. Mystice S. Gregorius: «Mel, inquit, fluit, quia dulcis fama sanctorum dulciter velociterque currit; sed manus ad os nullus ducit, quia de opere bono dulcedinem laudis non accipit. Manum quidem cum melle ad os applicare, est laudem operis sui gratanter accipere. Decurrat ergo mel; et nemo ad os manum applicet; ut sanctorum fama dulciter fluat; et ipsos a quibus defluit, non extollat. Fluat ut alios satiet; sed non sumatur, ne mortem propinet.»
Unde Jonathas culpam suam fatetur vers. 43: «Gustavi, ait, paululum mellis, et ecce ego morior.» Chaldæus, morti obnoxius sum. Et S. Hieronymus, lib. II Contra Jovin., post medium: «In Exodo, inquit, adversus Amalec oratione Moysi, et totius populi, usque ad vesperam jejunio dimicatum est. Jesus, filius Nave, stationem impetravit soli et lunæ, et inediam plus quam unius diei victoris exercitus protelavit. Saul, sicut in Regum primo libro scribitur: Maledictus, inquit, qui ederit panem usque ad vesperam, donec ulciscar me de inimicis meis; et non gustavit omnis populus ejus, et tota terra prandebat. Tantique fuit auctoritas stationis semel Domino destinatæ, ut Jonathas, qui causa victoriæ exstiterat, deprehenderetur sorte, et ignorantiæ crimen declinare non posset, patrisque in se concitaret manum, et vix populi precibus salvaretur.» Stationis, id est jejunii. «Stationes» enim a Tertulliano, Cassiano et S. Ambrosio vocantur, «stati orationis et jejunii dies,» quod in eis stantes et commorantes inimicos repellimus; et sicut Hebræi per 40 mansiones, sive stationes pervenerunt in terram promissam; sic Christiani per 40 dies Quadragesimæ perveniunt ad Pascha et resurrectionem Christi. Ita Baronius anno Christi 57, cap. CLV, et Pamelius in Tertulliano, ad finem libri De Oratione: imo ipse S. Ambrosius, initio serm. 36 jam citati.
Moraliter, disce hic jejunium parere victoriam hostium corporalium, æque ac spiritalium.
Versus 27: Illuminati Sunt Oculi Ejus
ET ILLUMINATI SUNT OCULI EJUS, qui scilicet prius præ inedia, labore et fame, deficientibus spiritibus opticis caligabant: jam autem sumpto melle restauratis spiritibus, illuminari, refocillari et reviviscere videbantur, ut fortior et promptior esset, ad hostes insequendum. Hinc jejunantium visus caligat, qui sumpto cibo restauratur. Ita Angelomus, Cajetanus, Vatablus et alii. Aliter Beda, qui illuminatos oculos ait Jonathæ, uti fuere aperti oculi Adæ, cum se nudum vidit, et culpam agnovit, Genes. cap. III.
Versus 28: Defecerat Populus
DEFECERAT AUTEM POPULUS. Hebraice et Chaldaice, defatigatus est; scilicet labore insequendi, ac inedia, ut deficientibus viribus ægre insequi posset.
Versus 29: Turbavit Pater Meus Terram
TURBAVIT PATER MEUS TERRAM. Juveniliter hoc dixit Jonathas; verumque fuisset, nisi mora comedendi impedimento fuisset præsentaneæ persecutioni hostium. Ita Abulensis et Cajetanus. Non ergo Jonathas peccavit mel comedendo, quia prohibitionem patris ignorabat; peccavit tamen patris prohibitionem publice reprehendendo, ideoque sors culpæ eum attigit vers. 41. Quia etsi indiscreta fuisset hæc sanctio patris, tamen Jonathæ non erat eam culpare, sed potius excusare, ne populus contra suum regem concitaretur, et tumultuaretur: quod in castris summum solet creare periculum.
Versus 31: Defatigatus Est Populus Nimis
DEFATIGATUS EST AUTEM POPULUS NIMIS, tum ex jejunio, tum ex labore continuo insequendi et cædendi Philistæos.
Versus 32: Comedit Populus Cum Sanguine
COMEDITQUE POPULUS CUM SANGUINE, quia præ fame non exspectabat, donec sanguis e bobus mactatis efflueret; sed illico mactatorum carnes sanguine conspersas coquebat; imo crudas vel semicrudas non tam comedebat, quam vorabat instar luporum, præ fame et aviditate comedendi. Vetuerat Deus edi sanguinem, ob causas quas recensui Genes. cap. IX, vers. 4, et passim in Levitico; sed famis vehementia valde hoc eorum peccatum imminuit. Ita Abulensis.
Versus 33: Volvite ad Me Saxum Grande
VOLVITE AD ME NUNC SAXUM GRANDE. Jussit Saul, ait Abulensis, ut elevaretur magnus lapis super quem occiderentur omnia animalia, a militibus comedenda, ut ex eo pendente capite cujuscumque jugulati pecoris, sanguis universus statim efflueret: prius autem in terra plana illa jugulabant, ubi sanguis ægre, nec nisi lente tardeque effluere poterat, quod ipsi præ festinatione et fame exspectare nequibant. Ita Cajetanus.
Versus 35: Aedificavit Saul Altare Domino
ÆDIFICAVIT AUTEM SAUL ALTARE DOMINO, tum ut hoc esset quasi monumentum victoriæ de Philistinis adeptæ, uti fuit altare a Mose erectum, ob partam de Amalec victoriam, Exodi cap. XVII, vers. 15; tum ut in eo offerret hostias pacificas, in gratiarum actionem pro victoria accepta, ac in propitiationem: ut scilicet Deum sibi suisque redderet propitium, ad bella plura quæ supererant simili felicitate conficienda.
TUNCQUE PRIMUM CŒPIT ÆDIFICARE ALTARE DOMINO. Dices: Jam ante Saul ædificarat altare cap. XIII, vers. 9, cum ante adventum Samuelis in eo sacrificavit, ideoque a Samuele fuit reprehensus. Respondent primo S. Hieronymus in Tradit., Angelomus, Glossa, Lyranus et Hugo, hoc primum fuisse altare Deo gratum, quod Saul erexit. Nam illud cap. XIII, fuit Deo ingratum, ex culpa inobedientiæ. Secundo, Abulensis, Cajetanus, Hugo, Lyranus et Sanchez respondent altare illud cap. XIII, vers. 9, aliena manu, et opera populi fuisse erectum, hoc proprie jussu et opera Saulis. Nam, ut recte advertit Lyranus, illud in Galgalis diu ante fuit erectum a Gaditis, Rubenitis et Manassensibus tempore Josue cap. XXII, vers. 10.
Versus 36: Accedamus Huc ad Deum
ACCEDAMUS HUC AD DEUM, id est ad arcam in qua residet Deus, ut eum consulamus, an hac nocte in castra hostium irruere debeamus. Tropologice S. Gregorius: «Ad Dominum, ait, accedere, est ejus voluntatem secreta contemplatione cognoscere. Et bene accessus dicitur, quia ab exterioribus ad interna tendimus, quando operis nostri exitum in divina voluntate cognoscere tentamus. Nam qui occulta et intima quærit et exteriora non deserit, ea quæ nescit adire, non invenit. Quando ergo a nobis de occultis rebus consilium quæritur, ad Dominum accedamus, ut tunc demum quod agendum est proponatur, cum in divina voluntate cognoscitur. Multa enim videntur bona esse, et non sunt. Pleraque etiam facienda sunt, sed utilius fiunt, si congruo tempori reserventur. Quædam quoque alii facere debent, alii vero non debent. Quæ nimirum si electus quilibet in secreto meditationis videre negligit, ea utique recto ordine non disponit.»
Et consuluit Saul Dominum, per Achiam Pontificem indutum Ephod, in quo erant Urim et Tummim; qui nomine Saulis, Deum in arca residentem interrogavit, quid hic facto foret opus. «Antiquitus, ait S. Chrysostomus hom. 14 ad Popul., Deus dux erat bellorum, et absque illius sententia nunquam attingere pugnam ausi fuissent, et bellum ipsis pietatis materia fiebat: nec enim ex corporis infirmitate, sed a peccato vincebantur, si quando et victi fuissent: nec potentia et fortitudine, sed superna benevolentia vincebant quandocumque vincebant.» Audiant hoc et imitentur nostri castrorum duces, si obtinere volunt victoriam. Hæc enim proprie datur a Deo, ut alibi ostendi.
Versus 37: Non Respondit Ei Dominus
ET NON RESPONDIT EI IN DIE ILLA, tacuit Deus consultus, ut se subiratum ostenderet. At cui et cur? Respondet S. Chrysostomus hom. 14 jam citata, Deum Sauli fuisse offensum, ob temeritatem qua legem de jejunio nimis rigidam et stultam sanxerat. S. Gregorius vero germanius ob ejus hypocrisin: «Nam Deus, inquit, in simili cogitationis luce non cernitur, qui semper in claritate virtutis invenitur.» Addit deinde aliam causam: quia Saul «ita volebat Philistæos perimere, ut eorum nullus ultra movere bella potuisset. Magna quidem hæc dies mentis est, qua sic æterna quæruntur ut temporalis hostis nullus a cæde relinquatur, sed quia nulli conceditur sic temporaliter vincere, ut non debeat omni tempore pugnare, merito dicitur: Non respondit ei Dominus in die illa.»
Abulensis, Cajetanus, Serarius et alii censent Deum tacuisse, ut indicaret jejunium a Saule sanctum, non fuisse a Jonatha servatum. Esto enim Jonathas sanctionem patris ignorasset, ideoque non violasset eam formaliter, sed tantum materialiter, tamen multi hoc e populo nesciebant, qui potuissent scandalizari: idcirco Deus voluit hoc suo silentio inquiri prodique Jonatham, ut ipse patefaciendo suam legis ignorantiam, se excusaret: ne videretur Deus, vel Saul esse personarum acceptor, ait Abulensis. Addit Cajetanus Deum voluisse Jonatham, non propter factum, hoc est, violatum jejunium; sed propter defensionem facti sui, quæ ad factum erat impertinens, qua scilicet patris in lege jejunii sancienda, indiscretionem culpavit, publice hac nota humiliare, ut deinceps in loquendo de edictis regiis esset modestior et cautior.
Vide hic ut Deus puniat totam Rempublicam ob unius civis peccatum, sicut punivit tota castra Josue, cap. VI et VII, ob furtum unius Achan. Unde in orthodoxorum Archimandritarum libello Syntax. Constant. apud Baronium, tom. VII, anno 536 legitur: «Communicant anathemati habentes in medio anathema, sicut ostendit nobis antiqua Scriptura in Achan et Jonatha, qui scienter et ignoranter inciderunt in anathema,» etc. Nam, ut ait S. Ambrosius loco citato: «Unius culpa cunctis confertur ignavia, unius delicto cunctis generatur infirmitas.» Sic S. Gregorius, Angelomus et alii.
Versus 38: Anguli Populi
APPLICATE HUC UNIVERSOS ANGULOS POPULI. «Angulos,» id est præfectos vicorum vel platearum: sic Helvetii suos pagos vocant Cantones, id est angulos. Nam «quod sunt anguli in domo, hoc sunt principes in populo, ait Vatablus, quia sicut angulis domus, sic populus principibus innititur.» Igitur sicut Græci urbis partes, pagos, Latini vicos appellant; sic Hebræi angulos vocant: ac sicut a Græcis Præfecti pagorum, pagitæ nuncupabantur; sic et apud Hebræos, qui angulis, id est vicis præerant, Anguli quoque appellabantur: simile est Judic. XX, 2.
Versus 39: Vivit Dominus Salvator Israel
VIVIT DOMINUS SALVATOR ISRAEL: QUIA SI PER JONATHAM FILIUM MEUM FACTUM EST (hoc Dei irati silentium) ABSQUE RETRACTATIONE MORIETUR. Ita Romana, licet S. Gregorius legat: «sine retractione morietur.» Hebraice est, morte morietur, id est, certo et infallibiliter morietur. Chaldaice, occidendo occidetur, id est sine remissione certo occidetur. Culpat hoc Saulis juramentum S. Chrysostomus, hom. 14 citata, ut temerarium et parriciale, ideoque a diabolo suggestum, utpote qui eum in filii tanti tamque innocentis cædem impelleret. «Et pater, inquit, factus est filii carnifex, et ante examinationem damnationis protulit sententiam.» Addit Saulem sua hac temeraria jejunii sanctione multorum perjuriorum fuisse causam. «Eia igitur, inquit, numeremus commissa perjuria. Temeratum est primum Saulis juramentum a filio; secundum rursus, et tertium ipsius Saulis de filii cæde. Et visus est populus vere jurasse: sed si quis diligenter rem examinet, et hi rursus omnes perjurii criminibus obnoxii facti sunt. Ipsius enim Jonathæ patrem pejerare coegerunt, patri filium non dedentes: vides quot homines, tum volentes, tum invitos perjurio obnoxios unum fecit juramentum, quot mala molitum est, quot cædes patravit?»
Verum S. Ambrosius, S. Hieronymus, Abulensis, Cajetanus, Salianus, Serarius et alii hoc juramentum Saulis ut religiosum laudant, et sacrificio Abrahæ volentis suum filium Isaac immolare comparant. Fuit enim profectum ex magno offensi Dei placandi studio et zelo.
Fuit tamen incautum. Nam primo, Jonathas comedens mel contra sanctionem patris, nullam admiserat culpam, quia sanctionem ignorabat. Ergo juste occidi non poterat, utpote immunis a culpa et innocens. Neque silentium Dei arguebat culpam esse in Jonatha, sed alias ob causas, quas recensui, contigit. Secundo, etiamsi Jonathas sanctionem patris scivisset, tamen transgressio ejus erat levis et exilis; utpote gustus exigui mellis in gravi vel extrema necessitate famis, idque sine gravi scandalo: quare ipse hoc gustatu non merebatur mortem. Tertio, licet daremus Jonatham mortaliter in hac comestione peccasse, tamen adhuc melius erat peccanti parcere, quam eum ut reum punire et occidere. Erat enim Jonathas miles fortissimus, qui causa victoriæ partæ exstiterat. Erat filius regis, illi in regnum successurus. Erat regia indole et moribus; quare longe utilior et pene necessaria erat ejus vita toti Israeli, quam mors ad sanciendam disciplinam militarem. Unde juramentum hoc Saulis de occidendo non obligabat, quia vergebat in deteriorem partem, ac in nocumentum damnumque grave totius regni. Quocirca merito populus Sauli regi contradixit, nec permisit Jonatham occidi, illique tandem Saul assensus est.
Versus 41: Da Sanctitatem
DA SANCTITATEM, id est revela nobis sanctam veritatem, scilicet culpam esse in certa persona e populo. Pro toto hoc versu Hebræa habent duntaxat: Domine Deus Israel, da Tummim; id est per Urim et Tummim, occultum reum nobis indica. Septuaginta, Complutensia, da manifestationes; Chaldæus, venire fac sortem pro veritate, id est fac ut sors cadat super peccatorem; Vatablus, da perfectionem, id est sortem veram et perfectam. Habent tamen Septuaginta, Romani hæc omnia, quæ habet hic editio vulgata; sed videntur esse congesta ex variis interpretationibus rei ejusdem, ut advertunt Cardinalis Caraffa, Franciscus Lucas in Notis, et Serarius hic.
Quæres, cur veritas vocatur «sanctitas?» Respondeo, quia sanctitas, ut ait S. Dionysius, est ipsa puritas. Veritas autem est purissima et sincerissima, ipsaque puritas et sinceritas. Unde de sapientia sive veritate æterna dicitur, Sapient. VII, 25: «Candor est lucis æternæ, et speculum sine macula,» etc.
Secundo, quia futurorum contingentium et arcanorum cognitio (quæ hic a Saule quærebatur) adeo sublimis est, ut hominum et Angelorum intellectum transcendat, solique Deo, qui Sanctus Sanctorum est, sit propria. «Annuntiate quæ ventura sunt in futurum; et sciemus quia Dii estis vos,» ait Isaias, XLI, 23.
Tertio, quia oraculum veritatis hic a Saule quærebatur a sacra persona; puta a Pontifice sacris vestibus, in quibus erant Urim et Tummim, id est illuminationes et perfectiones, sive ut Noster vertit, Exodi XXVIII, 28: «Doctrina et veritas,» induto. Veritas ergo hic quærebatur a sanctitate, id est a Deo sanctissimo, per sanctum ejus Pontificem: jure ergo ipsa vocatur sanctitas, q. d. Da, Domine, Tummim, id est per sacrum Pontificem, perque sacrum Ephod et Tummim, da sanctum sanctæ veritatis oraculum.
Quarto, quia veritas auctoris qui crimen commiserat, hic quærebatur, ut Deo offenso per ejus castigationem justamque vindictam satisfieret; itaque sanctitas Dei, quasi læsa exterius, redintegraretur. Quærebatur enim hic veritas justitiæ, justitia autem est sanctitas. Sensus ergo est, q. d. «Da sanctitatem,» id est indica nobis, Domine, reum qui te offendit; ut eum juste castigemus et emendemus, itaque tuæ sanctitati offensæ per sanctam vindictam satisfaciamus. Hinc patet indicare reum Superiori, ut is eum corrigat, esse actum sanctitatis, id est justitiæ et charitatis. Unde in nonnullis Religionibus sancitur, ut Religiosi suorum sociorum errata et lapsus ad Superiorem deferant, ut is eos emendet. Hic enim est actus sanctitatis, puta correctionis fraternæ, imo paternæ. Tria enim opera sancta in ea peraguntur: primo, satisfit Deo offenso, qui est actus pœnitentiæ et justitiæ vindicativæ; secundo, lapsus corrigitur et sanctificatur, qui est actus charitatis; tertio, tollitur scandalum, caveturque ne culpa ad alios proserpat, ne scilicet illi vitium, quod a superiore vident non castigari, sed tolerari, sequantur et imitentur; qui est actus justitiæ pariter et charitatis.
Symbolice, Deus qui est prima summaque sanctitas, est pariter prima summaque veritas. Ac Filius Dei, ex vi suæ originis et generationis, est verbum, id est vera notio et intellectio Patris. Unde a S. Joanne sæpe ipse vocatur veritas, ut cap. I: «Erat lux vera quæ illuminat omnem venientem in hunc mundum.» Et: «Lex per Moysen data est, gratia et veritas per Jesum Christum facta est.»
Ethice, ipsa virtus et sanctitas est ipsa prudentia et veritas practica. Nam quid aliud sunt virtutes nisi lumina veritatis? Hoc enim honestum et sanctum est, quod practice verum est: sive quod conforme est veritati et legi æternæ, quæ est in mente; quodque ipsa recta ratio vere faciendum esse dictat. Hinc S. Joannes in Evangel. cap. VIII, de diabolo ait: «Ille in veritate,» id est sanctitate «non stetit.» Et passim ipse, æque ac S. Paulus, et David in Psalmis jubet ut faciamus «veritatem,» id est opera virtutis et sanctitatis.
Rursum, quid est veritas, nisi vera fides, spes et charitas? et quid hæc tria sunt, nisi ipsa sanctitas?
Denique Christus ait Pilato se venisse in hunc mundum, ut doceret «veritatem,» scilicet fidei et morum, id est, veram fidem et sanctitatem. Matth. XXVII. Veritas ergo est ipsa sanctitas. Unde qui confitetur veritatem, dicitur Deum sanctificare et glorificare. Sic Josue, cap. VII, vers. 19, dixit Achan: «Da gloriam Deo,» id est confitere tuum furtum, Deumque esse veracem, qui te furti reum per sortem significavit; ut ipsi sanctitas, laus et decus veritatis ab omnibus tribuatur.
ET DEPREHENSUS EST (per sortem de qua sequitur) JONATHAS ET SAUL (esse in culpa, dedisseque Deo causam silendi et non respondendi): POPULUS AUTEM EXIVIT, liber et immunis a culpa, q. d. Sors non tetigit populum; sed eum quasi insontem præteriit: tetigit autem Saul et Jonatham, ac tandem Jonatham: quia in re esto solus Jonathas ultimo deprehensus sit, et notatus directe; indirecte tamen et Saul notatus est castigatusque in suo dilectissimo Jonatha; taciteque monitus, ut mitiora deinceps, utiliora et observatu faciliora edicta ederet; nec suis imperiose dominaretur, sed modeste consuleret ut pater: alioqui in iis ipsis, quasi suis filiis puniendus et castigandus.
Versus 42: Mittite Sortem
ET AIT SAUL: MITTITE SORTEM INTER ME ET JONATHAM. Nonnulli censent has sortes, utpote divinatorias, fuisse superstitiosas et illicitas, quia earum divinatio exspectabatur a dæmone. Unde S. Chrysostomus, hom. 14 ad Populum, ait dæmonem instigasse Saulem ad captandas has sortes, ut is peccatum peccato adderet, ac juramentum male conceptum pejus impleret; atque parricidium Jonathæ mente destinatum reipsa patraret. Verum mitius meliusque censent alii, scilicet Saulem has sortes captasse a Deo: nam paulo ante vers. 41, Deum invocavit, ut sortem dirigeret, ac per eam reum manifestaret. Quare Deus videtur eum movisse ad has sortes capessendas, easque direxisse, ut reum indicarent Jonatham.
Hac enim de causa Deus Sauli, Deum per Pontificem consulenti, non respondit, ut daretur occasio sortibus, ut per eas Jonathas deprehenderetur. Ita Abulensis, Serarius et alii. Audi S. Ambrosium, serm. 36 jam citato: «Denique nec bello finis imponitur, nec regi responsum propheticum datur. Unde intelligimus quod Saul hostes non tam virtute militum, quam abstinentia superabat. Denique unius culpa cunctis confertur ignavia, et unius delicto omnibus generatur infirmitas. Deficit enim virtus in exercitu, ut deficit in observatione jejunium. Quod ut peccatum Saul ex ipsa divinitatis offensione cognovit, statim Jonathæ dixit non esse parcendum, sed peccatum admissum effusione ejus sanguinis expiandum.»
ET CAPTUS EST JONATHAS, ob causas quas superius recensui. Quibus adde, licet nesciret Jonathas patris legem, scire tamen aliquo modo potuit; cum enim videret tam multos quos secum habebat, nihil omnino, etsi valde famentes et fatigatos obvii mellis gustasse, facile suspicari potuit causam aliquam subesse, quam interrogando facillime intellexisset, vers. 27 et 28. Indicat enim textus ipsius ordo populum ante ipsum ivisse. Ita Serarius. Adjunge, in Jonatha hic voluisse Deum ostendere, quam subditi Superiorum mandata, licet rigidiora et severiora revereri debeant, nec eis obloqui, uti oblocutus erat Jonathas, sed iis humiliter et animose se subdere, ac fortiter illa capessere et exequi. Si quid enim temeritate peccabat Saul, Jonathæ erat non illum traducere apud populum; sed Samuelem certiorem facere, ut eum secreto admoneret et instrueret; sicut in Religionibus, Provincialium et Visitatorum est admonere Rectores, si quid in subditos nimia austeritate vel lenitate peccent; cum subditorum sit tacere et obedire, ac dicere cum Psalmista: «Propter te mortificamur tota die.»
Rursum, voluit Deus ostendere quam metuendæ sint Saulis, id est Superiorum execrationes, et, ut Theodoretus ait, «anathemata,» licet leviori de causa irrogata. Ita Theodoretus, Procopius et alii.
Versus 43: Ecce Ego Morior
ET ECCE EGO MORIOR. Hebraice, ego moriar, id est, occidar a patre; Chaldaice, ecce ego obligatus ad mortem, q. d. Ego gustavi tantillum mellis; sumne propterea reus mortis? An pro gutta mellis occidar? Miserabili hac voce et lamentatione Jonathas populo movit compassionem, ut se morti eriperet. Aliter Jonathæ animum verbaque explicat Josephus, lib. VI Antiq. cap. VII, scilicet, Jonatham id dixisse ex constantia et mortis contemptu: «Saul, inquit, jurat eum se occisurum; pluris quam genus, aut naturam, aut affectus, pejerandum faciens. Ille mortis minis non territus, magno ac generoso animo se præbuit. Nihil inquam, deprecor, pater; libenter enim hanc mortem fero, quæ te religione solvat; dum prius tam magnificam victoriam videre contigit. Maximum enim mihi fuerit solatium, Palæstinorum insolentiam ab Hebræis esse perdomitam. His omnis multitudo ad dolorem et miserationem flexa est, jurantque non laturos se ut occidatur Jonathas auctor victoriæ: atque ita eum diris patris eripiant, et vota Deo pro juvene faciunt, ut ipsum immunem a peccato faciat.» Verum solet Josephus suorum Hebræorum gesta dictaque ornare et phalerare, ut ea Vespasiano et Romanis ad pompam ostentet.
Versus 44: Morte Morieris, Jonatha
MORTE MORIERIS, JONATHA. Accusat S. Chrysostomus, hom. 14 citata, Saulem, quasi parricidam; excusant Abulensis, Serarius et alii, ut religiosum Abrahæ imitatorem, qui filium morti pro justitia et disciplina militari sancienda devoverit; uti Titus Manlius apud Romanos filium injussu suo pugnantem occidit: «Unde ab hoc Manlio, ait Gellius, lib. IX, cap. XIII, imperia aspera et immitia, Manliana dicta sunt: quoniam bello postea adversus Latinos, cum esset Consul, filium suum securi percussit, qui speculatum ab eo missus, ne pugnaret interdictus, hostem a quo provocatus fuerat, occidit.» Sed Manlio religiosior fuit Saul, qui Deo offenso filium reum pro victima immolare destinavit. Audi S. Ambrosium, serm. 36: «Videte quanta apud Saul regem fuerit religionis observantia, qui offensum Deum optavit etiam parricidio mitigare, et quanta sit resoluti culpa jejunii, quæ non nisi sanguinis effusione punitur. Etsi ignorans Jonathas indictum a patre jejunium, quia resolverit, morti addicitur: qui sciens indictum a Christo resolvit, quid meretur? Ergo, fratres, statutum nobis custodiamus omni observatione jejunium, ut hostes nostros spirituales carnalesque vincamus.»
Versus 45: Populus Liberavit Jonatham
DIXITQUE POPULUS AD SAUL: ERGONE JONATHAS MORIETUR, QUI FECIT SALUTEM HANC MAGNAM IN ISRAEL? Merito populus Jonatham patris iræ et mortis decreto eripuit, ob causas superius recensitas. Erat enim Jonathas robur, æque ac amor populi.
QUIA CUM DEO OPERATUS EST HODIE, id est, quia per miram Dei opem hodie tantam hostium stragem edidit. Septuaginta, Romana, pro עם im, id est cum, alio puncto legentes עם am, id est populus, vertunt, populus Dei fecit diem hanc. Pro quo Complutensia pro עם, id est populus, corrupte legentes חסד, id est misericordia, vertunt, quia misericordiam Dei fecit in hac die. Porro alio deflectit Chaldæus: quia ante Dominum manifestum est, inquit, quod in ignorantia fecit hodie.
Versus 47: Saul Pugnabat Per Circuitum
ET SAUL, CONFIRMATO REGNO, SUPER ISRAEL PUGNABAT PER CIRCUITUM ADVERSUS OMNES INIMICOS, etc., ET QUOCUMQUE SE VERTERAT, SUPERABAT. Vide hic fortitudinem Saulis, et felicitatem illi a Deo datam. Unde patet eum nondum omnino Dei favore et gratia excidisse, etsi posteris ejus Deus regnum jam abstulerat.
Versus 49: Filii Saul
FUERUNT AUTEM FILII SAUL, JONATHAS ET JESSUI ET MELCHISUA. Jessui, cap. XXXI, 2, et I Paral. cap. VIII, 33, vocatur Aminadab (a Josepho, Jesus), ubi et additur quartus ejus filius Esbaal, qui alio nomine dictus est Isboseth, II Reg. II, 8. Forte is hic omittitur, quia Sauli fuit superstes, cum cæteri tres cum Saule occubuerint cap. XXXI.
ET NOMEN UXORIS SAUL ACHINOAM. Hæc erat primaria uxor et regina. Præter hanc Saul habuit concubinam, id est, secundariam uxorem, nomine Respha, ex qua genuit Armoni et Miphiboseth, II Reg. XXI.
ABNER FILIUS NER PATRUELIS SAUL. Erat ergo Cis pater Saulis, frater Ner patris Abner; ideoque Saul elegit Abner patruelem suum in principem militiæ. Porro Cis et Ner utpote fratres eumdem habebant patrem nomine Abiel, ut patet de Ner hoc loco; de Cis vero cap. I.
Versus 52: Saul Sociabat Sibi Viros Fortes
NAM QUEMCUMQUE VIDERAT SAUL VIRUM FORTEM ET APTUM AD PRÆLIUM, SOCIABAT EUM SIBI. Idem faciunt magni castrorum duces. Tropologice idem faciat Episcopus et Prælatus. Unde S. Gregorius: «Eligat, ait, doctor milites Christi, eligat fortes, ut, dum carnem fortiter domant, immundos spiritus potenter vincant. Eligat ergo aptos ad prælium, ut, dum inter dona fortitudinis non superbiunt, triumphi gloria in cœlestibus sublimentur.»