Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Saul, jussus delere Amalec, parcit Agag regi et melioribus jumentis: quare a Samuele increpatur, et regno privatur. Ille, vers. 20, se excusat, ac tandem frigide ait: Peccavi; ut Samuel honorem regium illi coram populo deferat. Samuel, vers. 32, jubet Agag regem in frusta concidi, ac jugiter usque ad mortem luget Saulis casum.
Textus Vulgatae: I Regum 15:1-35
1. Et dixit Samuel ad Saul: Me misit Dominus, ut ungerem te in regem super populum ejus Israel; nunc ergo audi vocem Domini. 2. Haec dicit Dominus exercituum: Recensui quaecumque fecit Amalec Israeli, quomodo restitit ei in via cum ascenderet de Aegypto. 3. Nunc ergo vade, et percute Amalec, et demolire universa ejus; non parcas ei, et non concupiscas ex rebus ipsius aliquid; sed interfice a viro usque ad mulierem, et parvulum atque lactentem, bovem et ovem, camelum et asinum.
4. Praecepit itaque Saul populo, et recensuit eos quasi agnos; ducenta millia peditum, et decem millia virorum Juda. 5. Cumque venisset Saul usque ad civitatem Amalec, tetendit insidias in torrente. 6. Dixitque Saul Cinaeo: Abite, recedite, atque descendite ab Amalec, ne forte involvam te cum eo; tu enim fecisti misericordiam cum omnibus filiis Israel, cum ascenderent de Aegypto. Et recessit Cinaeus de medio Amalec.
7. Percussitque Saul Amalec, ab Hevila, donec venias ad Sur, quae est e regione Aegypti. 8. Et apprehendit Agag regem Amalec vivum; omne autem vulgus interfecit in ore gladii. 9. Et pepercit Saul, et populus, Agag, et optimis gregibus ovium et armentorum, et vestibus et arietibus, et universis quae pulchra erant, nec voluerunt disperdere ea; quidquid vero vile fuit et reprobum, hoc demoliti sunt.
10. Factum est autem verbum Domini ad Samuelem, dicens: 11. Paenitet me quod constituerim Saul regem, quia dereliquit me, et verba mea opere non implevit. Contristatusque est Samuel, et clamavit ad Dominum tota nocte. 12. Cumque de nocte surrexisset Samuel, ut iret ad Saul mane, nuntiatum est Samueli, eo quod venisset Saul in Carmelum, et erexisset sibi fornicem triumphalem, et reversus transisset, descendissetque in Galgala.
13. Venit ergo Samuel ad Saul, et Saul offerebat holocaustum Domino de initiis praedarum quae attulerat ex Amalec. Et cum venisset Samuel ad Saul, dixit ei Saul: Benedictus tu Domino, implevi verbum Domini. 14. Dixitque Samuel: Et quae est haec vox gregum, quae resonat in auribus meis, et armentorum, quam ego audio? 15. Et ait Saul: De Amalec adduxerunt ea; pepercit enim populus melioribus ovibus et armentis, ut immolarentur Domino Deo tuo; reliqua vero occidimus.
16. Ait autem Samuel ad Saul: Sine me, et indicabo tibi quae locutus sit Dominus ad me de nocte. Dixitque ei: Loquere. 17. Et ait Samuel: Nonne, cum parvulus esses in oculis tuis, caput in tribubus Israel factus es? unxitque te Dominus in regem super Israel, 18. et misit te Dominus in viam, et ait: Vade, et interfice peccatores Amalec, et pugnabis contra eos usque ad internecionem eorum. 19. Quare ergo non audisti vocem Domini; sed versus ad praedam es, et fecisti malum in oculis Domini?
20. Et ait Saul ad Samuelem: Imo audivi vocem Domini, et ambulavi in via per quam misit me Dominus, et adduxi Agag regem Amalec, et Amalec interfeci. 21. Tulit autem de praeda populus oves et boves, primitias eorum quae caesa sunt, ut immolet Domino Deo suo in Galgalis.
22. Et ait Samuel: Numquid vult Dominus holocausta et victimas, et non potius ut obediatur voci Domini? Melior est enim obedientia quam victimae, et auscultare magis quam offerre adipem arietum; 23. quoniam quasi peccatum ariolandi est, repugnare, et quasi scelus idololatriae, nolle acquiescere. Pro eo ergo quod abjecisti sermonem Domini, abjecit te Dominus ne sis rex.
24. Dixitque Saul ad Samuelem: Peccavi, quia praevaricatus sum sermonem Domini et verba tua, timens populum, et obediens voci eorum. 25. Sed nunc porta, quaeso, peccatum meum, et revertere mecum, ut adorem Dominum. 26. Et ait Samuel ad Saul: Non revertar tecum, quia projecisti sermonem Domini, et projecit te Dominus ne sis rex super Israel.
27. Et conversus est Samuel ut abiret; ille autem apprehendit summitatem pallii ejus, quae et scissa est. 28. Et ait ad eum Samuel: Scidit Dominus regnum Israel a te hodie, et tradidit illud proximo tuo meliori te. 29. Porro triumphator in Israel non parcet, et paenitadine non flectetur; neque enim homo est ut agat paenitentiam. 30. At ille ait: Peccavi; sed nunc honora me coram senioribus populi mei, et coram Israel, et revertere mecum, ut adorem Dominum Deum tuum.
31. Reversus ergo Samuel secutus est Saulem, et adoravit Saul Dominum. 32. Dixitque Samuel: Adducite ad me Agag regem Amalec. Et oblatus est ei Agag pinguissimus, et tremens. Et dixit Agag: Siccine separat amara mors? 33. Et ait Samuel: Sicut fecit absque liberis mulieres gladius tuus, sic absque liberis erit inter mulieres mater tua; et in frusta concidit eum Samuel coram Domino in Galgalis.
34. Abiit autem Samuel in Ramatha: Saul vero ascendit in domum suam in Gabaa. 35. Et non vidit Samuel ultra Saul usque ad diem mortis suae; verumtamen lugebat Samuel Saulem, quoniam Dominum paenitebat quod constituisset eum regem super Israel.
Versus 1: Dominus Misit Me Ut Ungerem Te in Regem
DOMINUS MISIT ME (non tam per motum localem, non enim Samuel ivit ad Saulem, sed Saul venit ad Samuelem, eum consulturus de asinis, quam per instinctum internum), UT UNGEREM TE IN REGEM. Causas unctionis superius dedi; quibus adde S. Chrysostomum, hom. 4 in epist. ad Philip. in moral.: «Idcirco, ait, sacerdotes, reges et prophetae ungebantur; quia divinae benignitatis symbolum habebat oleum;» quanta autem debeat esse benignitas haec in regibus subjungit dicens: «Si quis principem laudare velit, nihil illi adeo decorum adscribet; atque misericordiam. Principatus enim proprium est misereri.» Et post multa: «Pretiosum, inquit, vir misericors; imo misereri, est Deum esse.»
Porro S. Gregorius: «Rex Saul, ait, demoliri Amalecitas praecipitur, ut si mandatum Domini, ejusdem caede gentis, perfecerit, prioris inobedientiae nexus enodaret.»
NUNC ERGO AUDI VOCEM DOMINI. Deus jusserat ter delere omnino Amalec: primo, Exodi XVII, 14; secundo, Deut. XXV, 17; tertio hic, ut ostenderet quam ex animo et omnino id vellet fieri; quocirca gravis fuit culpa Saulis, hoc Dei praeceptum praevaricantis. Unde Rupertus, lib. I in Deut. cap. IV: «Non igitur mirum, inquit, aut injustum, quod talem ob culpam irrecuperabiliter projectus est Saul, quia praevaricari ausus est quod ex lege semel atque iterum, imo et tertio, tanta cum gravitate praeceptum est.»
Tropologice, rex et rector obediat Deo, suisque Superioribus, si velit sibi a subditis obediri. Innuit ergo, q. d. Deus te fecit regem et rectorem: ergo Deo tuo gratus et obediens esto, ac rege juxta ejus voluntatem. Nam, ut ait S. Augustinus Deum alloquens, Soliloq. cap. XVIII: «Sicut nulla est hora vel punctum in omni vita mea; quo tuo beneficio non utar; sic nullum debet esse momentum, quo te non habeam ante oculos.» S. Bernardus, epist. 42: «Ut secure praesse possitis, subesse et vos, si cui debetis, non dedignemini. Dedignatio quippe subjectionis, praelatione reddit indignum.»
Versus 2: Recensui Quaecumque Fecit Amalec Israeli
RECENSUI QUAECUMQUE FECIT AMALEC ISRAELI. Chaldaeus, recordatus sum; Origenes, hom. 19 in Num., recogitavi; Hebraeus, visitavi; Septuaginta, nunc ego ulciscar. Deus enim in memoria sua tenacissima recondit peccata hominum, ut suo tempore ulciscatur; nisi ab homine per paenitentiam deleantur.
Audi Jeremiam, cap. XVII, 1: «Peccatum Juda scriptum est stylo ferreo in ungue adamantino, exaratum super latitudinem cordis eorum et in cornibus ararum eorum.» Vide ibi dicta. Sapienter S. Augustinus in Psalm. CI, vers. 8: «Non sic, ait, tibi videatur Deus misericors, ut non videatur et justus.» Et mox: «Cum tibi thesaurizaveris iram in die irae, nonne experieris justum, quem contempsisti, benignum?» S. Hieronymus, vel quisquis est auctor, in illud Thren. III, 12: Tetendit arcum suum. «In arcu, ait, quanto longius trahitur chorda, tanto de eo districtior exibit sagitta; sic extremi judicii dies quanto longius differtur ut veniat, tanto cum venerit, de illo districtior sententia procedet.»
Causam dat S. Laurentius Justinus in Ligno vitae, cap. IV, dicens: «Lento gradu ad vindictam tui procedit ira divina, tarditatemque supplicii gravitate compensat. Altissimus enim est patiens redditor; quia quos diu, ut convertantur, tolerat; non conversos durius damnat: et quanto diutius exspectat, ut emendentur; tanto gravius judicabit, si neglexerint.» Quocirca Psaltes: «Misericordiam, ait, et judicium cantabo tibi, Domine,» Psalm. CI, 1.
Versus 3: Interfice a Viro Usque Ad Mulierem
3. Amalec, id est, Amalecitae prognati ab Amalec nepote Esau, qui Hebraeorum iter in terram sanctam impedire omnibus modis sunt conati; ideoque caesi fuere a Josue, Exodi XVII. Vide ibi dicta. Mystice, ex Origene et S. Gregorio Beda: «Amalec, inquit, qui transito mari Rubro, restitit Israeli, ea peccata demonstrat, quae nobis post undam Baptismi, ne ad promissa coelestis patriae regna perveniamus, obsistant: quae omnia demoliri, neque eis parcere jubemur.»
Porro Amalec hebraice idem est quod populus lingens; unde notat gulosos et carnales: item daemones, ait S. Gregorius: «Nam eorum, inquit, est lambere, id est, mentem ad peccandum carnis blandimento delinire; velut enim linguae tactu lambere ambiunt, cum levibus suggestionibus mentem tangunt.»
INTERFICE A VIRO USQUE AD MULIEREM, ET PARVULUM ET LACTENTEM. Jusserat Deus, qui est necis vitaeque omnium Dominus, deleri plane Amalecitas, non solum homines, sed et jumenta; adeoque eorum memoriam aboleri: haec autem memoria in posteris (esto ipsi injuriam non fecissent) perdurabat, quare jussit eos funditus exscindi: praesertim quia ipsi parentum odia in Judaeos induerant, aliaque eorum peccata imitabantur. Idcirco enim Samuel occidit Agag regem Amalec, dicens versu 33: «Sicut fecit absque liberis mulieres gladius tuus, sic absque liberis erit inter mulieres mater tua.» Parvuli quoque ob peccatum originale rei erant mortis, eisque cita mors erat beneficium potius quam supplicium; ne si adolescerent, gravius peccarent, ideoque acrius in gehenna punirentur.
Unde S. Ambrosius, lib. II De Cain, cap. IX: «Longaevitas Caino indulta, inquit, vindicta est.» Satius est enim peccatores cito mori, ne culpam et gehennam sibi adaugeant. Unde idem S. Ambrosius, lib. De Interpel. David: «Vivendo, ait, damna contrahimus innocentiae; morte finem erroris adipiscimur. Lucrum ergo morte acquiritur, vitae autem usu, tanquam miseris debitoribus usurarii nominis, ad reatum fenus augetur.»
Hoc est quod apud Balaam vaticinatus est: «Principium gentium Amalec, cujus extrema perdentur,» Num. XXIV, 20. Vide ibi dicta. Quocirca S. Chrysostomus, hom. 25 in Genes., quaerens cur Deus aetatem hominum ad 120 annos coarctaverit? Respondeo, id fecisse ex misericordia, ne diutius vivendo, diutius miserias hujus vitae sentirent, ac cupiditates sectando, gravius peccarent, ideoque acrius punirentur. Et Origenes, hom. 1 in Num.: «Bonitatis Dei indicium est, ait, inimica scelestis regna destruere, et bellando cum sua gente evertere nationes.»
Propria autem, et potissima causa, cur Deus tam severe jusserit deleri Amalecitas, fuit quod ipsi populum Hebraeorum, jam recenter Deo in Sina copulatum, et velut in fide et religione novitium, ac Deum in columna nubis, quasi ducem praeeuntem, per omnia sequentem in terram promissam, ab eo avertere; imo totum hoc Dei opus evertere sint conati. Erant enim ipsi posteri Esau, qui proinde videntes tantum Hebraeorum exercitum, timebant ne jam impleretur prophetia illa, Genes. XXV, 23: «Major serviet minori,» id est posteri Esau majores servient posteris Jacob minoris; quare timebant ne ab Hebraeis sub jugum mitterentur, eisque servire cogerentur. Idcirco quasi pro libertate pugnantes, extrema quaeque contra Hebraeos tentarunt.
Hinc disce quam graviter ferat puniatque Deus eos, qui novitios in fide vel religione scandalizant, et ab ea avertere satagunt. Hi enim in eis nascentem quasi Deum Christumque occidunt; ac proinde sunt quasi Deicidae et Christicidae. Ob hoc ergo scelus jussit Deus Amalecitas cum omnibus suis stirpitus exscindi, ac fieri חרם cherem, id est anathema, imo statui saeculis omnibus futuris vivum et perenne acris irae et vindictae Dei exemplum, instar Sodomae et Gomorrhae. Ita Abulensis.
Versus 4: Recensuit Eos Quasi Agnos
Rationem addunt, quod a Deo vetitum erat populum secundum se numerare; quare numeratos hic esse milites non viritim per se, sed per agnos, quos singuli sigillatim adducebant. Sed hoc frivolum est, aeque ac falsum de militibus, hi enim passim in Scriptura numerantur. Sensus ergo est, quem initio dedi.
Porro, apposite milites comparat agnis, ut notet militum tum simplicitatem, facilitatem et obedientiam, quod ut agni sequantur suum regem; tum mansuetudinem, unionem et concordiam, quod sicut agni mansueti gregatim incedunt, et quo unus praeit, eo sequentur et caeteri, sic unirentur et milites Saulis, ut quo ipse praecederet, eo omnes sequerentur. Praeclare Tertullianus, lib. ad Martyres cum diabolo decertantes: «Vos, inquit, inveniat munitos et concordia armatos, quia pax vestra, bellum est illi.»
DUCENTA MILLIA. Minus vere Josephus habet: quadraginta millia; Septuaginta correcti, quadringenta millia.
ET DECEM MILLIA VIRORUM JUDA. Hi seorsim numerantur, quia validiores et bellicosiores erant, inquit Hugo, Abulensis et Dionysius.
Versus 6: Dixitque Saul Cinaeo
DIXITQUE SAUL CINAEO. Cinaei erant posteri Jethro soceri Moysis; ideoque ejus et Hebraeorum amici; erantque viri religiosi et pii: quocirca eos ab Amalecitis evocat Saul, ne cum eis communi gentis excidio involvantur. Vide dicta Exodi XVIII, Judic. I, 16, et Num. XXIX, 21.
TU ENIM FECISTI MISERICORDIAM CUM OMNIBUS FILIIS ISRAEL, CUM ASCENDERENT DE AEGYPTO. Quam, quando et ubi? Respondent nonnulli, quando Jethro suscepit Mosen fugientem ex Aegypto in Madian, eumque aluit, et filiam Sephoram ei uxorem despondit, Exodi II, 20. Ita Rabanus, Hugo et Auctor Tradit. apud S. Hieronymum. Verum haec misericordia facta est soli Moysi, non omnibus filiis Israel, cum ipsi adhuc degerent in Aegypto, ante egressum ex ea.
Tertio ergo et genuine, id factum est quando Hobab filius Jethro, Cinaeus, venit ad Moysen et Hebraeos in deserto peregrinantes, eosque suo consilio direxit, et per omnia adjuvit. Unde Moyses ei volenti in Madian ad suos redire, ait Num. cap. X, vers. 29 et 31: «Noli nos relinquere; tu enim nosti in quibus locis per desertum castra ponere debeamus, et eris ductor noster,» non ut nobis ostendas viam in Chanaan: hanc enim ostendit Angelus in columna nubis castra praecedens, et viae dux; sed ut demonstres nobis ubi in hoc deserto sint fontes ad bibendum, pascua ad pascendum pecora nostra, ligna ad ignem et fabricam. Erat enim desertum hoc vicinum Madian e qua oriundus erat Hobab. Unde desertum hoc ejusque fontes, pascua et sylvas sat norat. Ita Abulensis, Hugo, Dionysius, Mendoza et alii.
Versus 9: Et Pepercit Saul Et Populus Agag
ET PEPERCIT SAUL ET POPULUS AGAG, vel ex superbia, ut de eo triumpharet, ait Serarius; vel potius ex avaritia, ut ingens ab eo lytrum, et thesauros absconditos extorqueret, ait Lyranus: uti Hispani ante centum annos, ab Atabaliba rege Americae capto, pro lytro extorserunt cubiculum auro plenum; sed cum illud eo usque plenum quousque promiserat, praestare non posset, ab eis occisus est; vel denique ex humana erga regem commiseratione, ait Abulensis. Unde Josephus ait Saulem regi Agag vitam condonasse, ob corporis ejus praestantiam, et ob fortunae regiae similitudinem; sed prapostere: nam Deus vers. 3, jusserat eum cum omnibus suis occidi. Inobediens ergo fuit Deo Saul, qui suam cupiditatem vel commiserationem praetulit Dei judicio et praecepto.
ET VESTIBUS. Hebraice משנים misnim, quod Pagninus vertit pinguibus, quasi misnim, per metathesin idem sit quod משמנים miscemanim, id est pinguibus. R. Salomon vertit, duplicatorum, id est, qui sunt duplicati carne et pinguedine, id est pinguium. Alii vertunt, anniculorum, a scana, id est annus. Noster recte vertit, duplicium, scilicet vestium: hae enim erant meliores et pulchriores.
Versus 11: Paenitet Me Quod Constituerim Saul Regem
PAENITET ME QUOD CONSTITUERIM SAUL REGEM. Loquitur anthropopathos, sive humano more: nam proprie in Deum, cum ipse sit immutabilis, sapientissimus, futurorum omnium conscius et praescius, aeque ac beatissimus, nullus cadit dolor, nulla poenitentia. Unde vers. 29, de eo dicitur: «Porro triumphator in Israel non parcet et paenitadine non flectetur; neque enim homo est, ut agat paenitentiam.» Paenitet ergo Deum, cum decreta sua ob hominum culpam mutat; cum beneficia sua retractat, cum dona sua ab ingratis et indignis revocat, v. g. cum Saulem hic regno, quod ei contulerat, ob inobedientiam ejus spoliat et privat. Ita S. Gregorius, Theodoretus, Procopius et alii.
CONTRISTATUSQUE EST SAMUEL, ET CLAMAVIT AD DOMINUM TOTA NOCTE, ut Sauli veniam impetraret, sed frustra; tum quia Saul manebat in suo scelere obstinatus, eratque impaenitens, imo illud excusabat et defendebat, ut patet vers. 20 et seq.; tum quia licet Saulem vere sceleris poenitaisset, Deus quidem illi suam gratiam, sed non regnum restituisset. Jam enim ob secundam ejus inobedientiam tam claram, omnino et irrevocabiliter decreverat eum regno privare, illudque ad Davidem transferre. Hoc enim Deum hac nocte respondisse Samueli narrat ipse Samuel, vers. 16 et 17.
Versus 12: Cumque De Nocte Surrexisset Samuel
CUMQUE DE NOCTE SURREXISSET SAMUEL, UT IRET AD SAUL MANE. Vide hic et imitare celerem obedientiam, vigilantiam, strenuitatem Samuelis nocte surgentis, ut mane rem peragat.
NUNTIATUM EST SAMUELI, EO QUOD VENISSET SAUL IN CARMELUM, etc. Clare Hebraea: Nuntiatum est Samueli dicendo: Venit Saul in Carmelum; et statuit sibi manum, et conversus transiit ivitque in Galgala. Ita Septuaginta, Chaldaeus, Vatablus et alii. Porro manus metonymice vocatur insigne opus manus, sive manufactum, puta arcus triumphalis. Vatablus, trophaeam, de relata ab Amalecitis victoria.
Versus 13: Benedictus Tu Domino
BENEDICTUS TU DOMINO, hoc est a Domino vel apud Dominum; Chaldaeus, ante Dominum, q. d. Deus te plurimum diligit, teque magno favore prosequitur, ac suis benedictionibus, id est donis et beneficiis cumulat. Adulatur Saul Samueli, eum laudando, ut inobedientiam suam abscondat, vel certe os Samueli claudat, ne eum redarguat.
Versus 15: Pepercit Enim Populus Melioribus Ovibus
PEPERCIT ENIM POPULUS MELIORIBUS OVIBUS ET ARMENTIS, UT IMMOLARENTUR DOMINO. Velat Saul suam inobedientiam per speciem religionis et sacrificii, cum revera ejus causa fuerit avaritia. Nam, ut dictum est vers. 9, meliora sibi servavit, deteriora occidit; partem tamen aliquam et praedae primitias obtulit et immolavit Deo: sed etsi omnia Deo immolasset, inobedientiae crimen Deique offensam non evasisset, uti ei in sequent. exprobrat Samuel.
Versus 17: Nonne Cum Parvulus Esses in Oculis Tuis
NONNE CUM PARVULUS ESSES IN OCULIS TUIS, CAPUT (rex) IN TRIBUBUS ISRAEL FACTUS ES? Nota hic fructum humilitatis. Deus enim ob eam Saulem evexit ad regnum. Ipse enim «humiles exaltat, superbos humiliat,» uti crebro clamat S. Scriptura. Urget S. Gregorius to in oculis tuis, q. d. Qui se clare cognoscit, sibi vilescit; superbia enim oritur ex caecitate et sui ignorantia. Idem Gregorius, hom. 7 in Evang., sic clare et nervose explicat, q. d.: «Cum tu te parvulum aspiceres, ego te prae caeteris magnum feci; quia vero tu te magnum conspicis, a me parvus aestimaris.» Unde concludit: «Qui sine humilitate virtutes congregat, quasi in vento pulverem portat.»
Versus 19: Quare Ergo Non Audisti Vocem Domini
QUARE ERGO NON AUDISTI VOCEM DOMINI? q. d. Cur non perstitisti in primaeva tua humilitate? sic enim pariter perstitisses in primaeva tua obedientia: sed quia elatus ad regnum, defecisti ab humilitate, defecisti pariter ab obedientia, hoc est superbus, indeque inobediens evasisti. Praeclare S. Bernardus, epist. 253: «Vera, ait, virtus finem nescit, tempore non clauditur, charitas nunquam excidit. Nunquam justus arbitratur se comprehendisse, nunquam dicit: Satis est; sed semper esurit sitique justitiam; ita ut si semper viveret, semper quantum in se est justior esse contenderet, semper de bono in melius proficere totis viribus conaretur; non enim ad annum, vel ad tempus instar mercenarii, sed in aeternum divino se mancipat famulatui, juxta illud: Inclinavi cor meum ad faciendas justificationes tuas in aeternum,» Psalm. CXVIII, 112.
Radix ergo lapsus Saulis fuit, quod ipse nimis sui judicii esset tenax, nec illud Dei judicio et voluntati submitteret. Judicabat enim satius esse servare praedam Amalec ad suos suorumque usus, quam illam disperdere sine fructu. Deus autem judicabat et volebat contrarium. Accessit, imo praecessit avaritia et cupiditas spoliorum tam opimorum ex Amalec. Quare S. Chrysostomus ait Saulem esse lapsum, eo quod totum cor suum non tradidisset Deo; sed partim Deo, partim suis affectionibus et cupiditatibus; cum e contrario David cor suum totum tradidisset Deo, ideoque esset vir secundum cor Dei: quare eum Deus, amoto Saule, regem creavit.
Versus 20: Imo Audivi Vocem Domini
ET AIT SAUL AD SAMUELEM: IMO AUDIVI VOCEM DOMINI. Inobedientiae crimen hic excusat et defendit Saul; qua excusatione valde illud adauget, iramque Dei in se confirmat magisque accendit: quod si scelus agnovisset et paenitaisset, veniam consecutus fuisset, licet non regnum, ut dixi.
ET AMALEC (Amalecitas) INTERFECI. Porro non omnes Amalecitas fuisse interfectos, sed nonnullos absentes vel fuga lapsos, qui rursum excreverint, patet ex eo quod postea David eosdem invaserit, ut dicitur cap. XXIX et XXX.
Versus 22: Melior Est Obedientia Quam Victimae
MELIOR EST OBEDIENTIA QUAM VICTIMAE, q. d. Melius est facere quod Deus jussit, omissis victimis quas non jussit, quam, omisso eo quod jussit, offerre victimas voluntarias, aut etiam prohibitas, uti fecit offerens oves et boves Amalecitarum, quos omnes jusserat Deus in bello mactari, non in templo immolari. Illos enim execrabatur quasi anathemata.
Dices: Religio, cujus officium est offerre victimas Deo, praestantior est omnibus virtutibus moralibus; ergo etiam praestat obedientiae. Religio enim proxime circa Deum versatur, illique debitum cultum, adorationem et sacrificium defert: obedientia vero versatur circa praecepta Dei et Superiorum, ac illa adimplet. Respondeo, religio in se melior majorque est virtus, quam sit obedientia. Obedientia tamen dicitur melior, quia magis necessaria, et in praxi praeponenda religioni. Quod enim Deus jussit, hoc absolute faciendum est, eique obediendum; actus vero religionis, ut victimae et sacrificia, sunt liberi; quare obedientiae cedant oportet. Nam liberum debet cedere necessario, et consilium praecepto. «Melior ergo est obedientia quam victimae,» hoc est, ut habent Hebraea, melius est obedire, quam victimas offerre; victimas vero offerre, est liberum et spontaneum. Ita S. Gregorius, Theodoretus, Angelomus, Beda et alii.
Adde: Licet, ratione objecti, religio sit virtus praestantior quam obedientia; tamen obedientia etiam libere assumpta, praesertim continua et perpetua, uti fit in monasteriis, in multis praestat religioni. Primo, quia, ut ait S. Gregorius, lib. XXXV Moral. cap. X: «Per victimas aliena caro, per obedientiam voluntas propria mactatur.» Quare quantum voluntas hominis excellit oves et boves, tantum obedientia praecellit victimis.
Secundo, quia per obedientiam voluntas nostra conformatur voluntati divinae, quae est sanctissima, ac norma et regula omnis virtutis et sanctitatis. Quare illi proprie competit, id quod Deus ait per Isaiam, cap. LXII, vers. 4: «Vocaberis voluntas mea in ea.»
Tertio, quia obedientia facit voluntatem quasi vivum et perenne Dei sacrificium; in victimis vero mortua animalium caro Deo offertur. Quocirca obedientia mysticum quidem, sed nobilissimum est holocaustum, quod totum hominem Deo devovet. Unde S. Hieronymus in Isaia cap. XLIII: «Non exemi, ait, a te oblationes, nec thura quaesivi, etc. Sed obedientiam, quae est sacrificium, de quo David Psalm. L: Sacrificium Deo spiritus contribulatus.» Quare in hoc sacrificio, voluntas quasi victima immolatur et moritur; sed tamen vivit, ideoque est mortua, simul et viva; nimirum mortua sibi, et vivens Deo divinaeque voluntati. Haec enim in ea vivit et operatur.
Quocirca S. Thomas, II II, Quaest. CLXXXVI, art. 7, docet statum religiosum non aliud esse quam holocaustum, eo quod omnia suo Deo tradat; et qui se huic statui dicarit, is tum interiora, tum exteriora omnia Creatori suo obtulerit.
Denique obedientiam, fidem, spem, charitatem, religionem caeterasque virtutes secum adducit, uti recte ostendit Hieronymus Platus, lib. III De Bono status religiosi, cap. IX. Simili de causa ait Deus: «Misericordiam volo et non sacrificium.» Hinc S. Gregorius, et ex eo S. Bernardus, tract. De Ordine vitae: «Sola, ait, obedientia virtus est, quae virtutes caeteras menti inserit insertasque custodit.» Quocirca ut idem alibi ait: «Christus perdidit vitam, ne perderet obedientiam: factus obediens usque ad mortem, mortem autem crucis.»
Versus 23: Quasi Peccatum Ariolandi Est Repugnare
QUONIAM QUASI PECCATUM ARIOLANDI EST REPUGNARE; ET QUASI SCELUS IDOLOLATRIAE NOLLE ACQUIESCERE. Hebraice, quia peccatum divinationis est rebellio, et iniquitas Theraphim, abrumpere; vel avellere se a Dei voluntate et mandato. Vatablus, quoniam contumacia est peccatum magiae, et obstinare animum, est peccatum idololatriae.
Nota: Loquitur Samuel de inobedientia, non subitanea et transeunte, cujus paulo post hominem poenitet, ut obediat; sed de obfirmata et obstinata, ut sit rebellio, qualis erat Saulis. Secundo, proprie loquitur de inobedientia, non generali, qua quis aliquod Decalogi praeceptum, similemve legem transgreditur; sed speciali, qua quis Deo particularim aliquid per se vel per prophetam a se missum cuipiam jubenti, non vult obedire, uti fecit Saul nolens occidere oves et boves Amalec, quod ei per Samuelem praeceperat Deus. Haec enim inobedientia est propria et praecisa, qua quis Deo non vult obedire, sed jussionem ejus spernit, transgreditur et violat; quae gravis est injuria et contemptus Dei.
Inobediens ergo est similis ariolo, quia conjectat de voluntate Dei, ex mendacibus rationis et judicii sui conceptibus et figmentis; sicut ariolus conjectat de futuris, ex garritu et volatu avium. Imo voluntati Dei sibi revelatae et cognitae suum judicium anteponit, quasi illa sit sapientior et melior divina: ideoque Deo se sapientiorem, prudentiorem et meliorem aestimat. Quare negat Dei omniscientiam, omniprudentiam, omnibonitatem; ideoque tacite negat Deum esse Deum, ac se suumque judicium et volitum facit Deum, suumque idolum.
ET QUASI SCELUS IDOLOLATRIAE, NOLLE ACQUIESCERE. Hebraice און ותרפים הפצר aven uteraphim haptsar, id est iniquitas vel idolum, et theraphim est reniti et repugnare; sicut enim idolum est mendax Deus, Theraphim est mendax oraculum; sic inobediens suum judicium et voluntatem praeferens divinae, illud quasi fidum suum idolum colit, illudque quasi suum prudentiae oraculum, sed falsum et mendax, consulit et sequitur.
Porro, non dicitur hic quod inobedientia sit magia, vel idololatria, vel illis aequalis culpa; sed quod utrique sit similis. Nam in se gravius crimen est magia vel idololatria, qua quis daemonem vel idolum, ut Deum consulit et adorat in Dei veri injuriam, quam sit inobedientia, qua quis jussis Dei duntaxat non obedit. Haec tamen utrique illi est similis. Nam, ut ait S. Gregorius: «Quasi peccatum ariolandi, est repugnare; quia velut contempto divino altari, ad aras daemonum responsa percipiunt, dum cordis sui praestigiosis ac superbis adinventionibus credunt, et salubribus Praelatorum consiliis, contraria sentiendo refragantur. Nolle autem acquiescere, idololatriae sceleri simile dicitur; quia nimirum in inobedientia sua obstinatione nemo persisteret, si propositi sui figmentum in corde, quasi idolum non gestaret.»
PRO EO ERGO QUOD ABJECISTI SERMONEM DOMINI, ABJECIT TE DOMINUS, NE SIS REX, quia sprevisti, vel reprobasti verbum Domini, sprevit, vel reprobavit te Dominus, ne sis rex. Justa et congrua est haec paena Saulis, ut qui Deo suo subesse noluit, privetur regno ab eo dato, ne quis subditorum ei subsit, sed illi ei rebellent, sicut ipse rebellavit Deo: perinde ac Adam inobediens Deo, comedendo pomum vetitum, sensit animalia, imo membra sua sensusque omnes sibi inobedientes et rebellantes.
NE SIS REX. Putant nonnulli Saulem hic a Deo privari regno, ut amplius non fuerit rex, sed Israelis rex fuerit David; nam ipse cap. seq. a Samuele unctus fuit in regem. Melius alii censent Saulem hic privari regno, quasi in actu primo non secundo, hoc est potestate regia illum dejici, sed permitti tamen ei illius usum et administrationem ad vitam. Aut potius denuntiari ei privationem regni, cujus privationis realis exsecutio paulo post facienda erat in ejus clade et morte.
Versus 24: Peccavi, Quia Praevaricatus Sum
DIXITQUE SAUL AD SAMUELEM: PECCAVI. Poenitentia haec Saulis non fuit vera et seria, ex vero cordis dolore ob Deum offensum profecta, sed labialis duntaxat et oralis ex metu perdendi regni, et infamiae publicae promanans. Hoc enim est quod ipse mentem suam explicans ait vers. 30: «Peccavi, sed nunc honora me coram Senioribus populi mei et coram Israel;» ne illi me quasi a Deo per te reprobatum reprobent, et reipsa regno dejiciant.
Et S. Bernardus, serm. 16 in Cant.: «Numquid, ait, profuit Sauli, quod se ad increpationem Samuelis peccasse confessus est? Culpabilis procul dubio fuit illa confessio quae culpam non diluit. Quomodo enim humilem contemneret confessionem humilitatis magister? et cui humilibus dare gratiam certe ingenitum est, omnino non poterat non placari; si quae in ore sonuit, in corde radiasset humilitas.»
Versus 25: Porta Quaeso Peccatum Meum
SED NUNC PORTA, QUAESO, PECCATUM MEUM. «Porta,» id est suffer, tolera, dissimula, ignosce, parce, condona. Ita Josephus, Chaldaeus, Pagninus, Vatablus et alii.
Versus 27: Apprehendit Summitatem Pallii Ejus
ILLE AUTEM APPREHENDIT SUMMITATEM PALLII EJUS QUAE SCISSA EST. «Ille,» scilicet Samuel, inquiunt Rabbini nonnulli, apprehendit pallium suum, vel certe pallium Saulis, illudque scidit, ut significaret scissum et separatum ab eo esse regnum. Verum dico, «ille,» scilicet Saul apprehendit pallium Samuelis, illudque renitente Samuele scissum est, ut significaretur scissio et separatio regni a Saule ejusque posteritate. Ita Septuaginta, Josephus et S. Augustinus, lib. XVII De Civitate VII.
Versus 28: Scidit Dominus Regnum Israel a Te
ET TRADIDIT, id est tradere decrevit: significatur enim actus inchoatus et destinatus, non perfectus. Sic «scidit,» id est scindere decrevit, «regnum Israel a te,» ut tradat illud «meliori te,» scilicet Davidi.
Versus 29: Triumphator in Israel Non Parcet
PORRO TRIUMPHATOR IN ISRAEL NON PARCET. Chaldaeus, decretum est super te a Domino victoriarum Israel, q. d. Absoluta et irrevocabilis Dei sententia in te lata est, qua regno privandus es. Vocat Deum «triumphatorem in Israel» ut Saulem pungat, q. d. Tu superbus es et triumphas de tuis victoriis contra Amalec et alios hostes, ideoque rebellas contra Deum; sed scito victorias illas non tuas esse, nec tuis viribus partas, sed a Deo tibi donatas. Ipse est rex et «triumphator in Israel,» qui pro Israele populo suo fideli pugnans, facit eum de hostibus suis vincere et triumphare.
Versus 30: Peccavi, Sed Nunc Honora Me
AT ILLE AIT: PECCAVI; SED NUNC HONORA ME (quasi regem) coram senioribus populi mei, et coram Israel, id est coram reliquo Israelis populo, ne ille me a te spretum spernat et regno spoliet. Vides hic paenitentiam Saulis fuisse humanam, et metu regni perdendi extortam.
Versus 31: Reversus Ergo Samuel Secutus Est Saulem
REVERSUS ERGO SAMUEL SECUTUS EST SAULEM. Cessit Samuel Saulis petitioni, ne eum in desperationem vel furorem adigeret; at ut ejus honorem coram populo tueretur, ne is eum sperneret et regno pelleret. Hoc modicum consolationis Sauli indulsit, ut regni privationem lenius ferret, et ne ad pejora delaberetur.
Quaeres, quando miserabilis hic Saulis casus contigerit? Nonnulli censent eum contigisse anno 3 regni Saulis, ex eo quod cap. XIII, vers. 1, dicitur ipse duobus annis regnasse super Israel; quod multi intelligunt sic, ut innocenter, juste et probe regnarit per biennium, ac consequenter tertio anno sit lapsus. Verum alius illius loci magis genuinus est sensus, uti ibi dixi.
Alii aliter: probabilis est sententia nostri Saliani, Saulem esse lapsum anno septimo regni sui, ita ut octavo regni ejus anno David a Samuele unctus sit in regem, ut dicitur cap. sequenti; ac deinde Saul adhuc regnarit decem annos. Universim enim regnavit annis octodecim, cum Samuel ante eum judicarit Israel per annos 22. Sic enim anni Saulis et Samuelis simul juncti conflant 40, quos ei tribuit Paulus, Actor. XIII. Unde sequitur lapsum hunc Saulis accidisse anno 29 a morte Heli, et ab initio principatus Samuelis, qui immediate successit Heli.
Versus 32: Adducite Ad Me Agag Regem
DIXITQUE SAMUEL: ADDUCITE AD ME AGAG REGEM, ut quem Saul noluit occidere, ego occidam, itaque Dei voluntatem expleam in vindicta et anathemate Amalecitarum.
ET OBLATUS EST EI AGAG PINGUISSIMUS ET TREMENS, prae pinguedine, q. d. Adeo pinguis ut tremulo et vacillanti gressu incederet. Nam Hebraice est Agag מעדנות Maadanoth, quod Chaldaeus vertit, Agag deliciosus; Pagninus, Vatablus et alii, Agag deliciarum, id est Agag deliciis saginatus et impinguatus, ideoque tremulus. Minus recte ergo nonnulli sic exponunt, quasi dicat: Oblatus est Samueli Agag cum deliciis, hoc est gradiens deliciose, incessu regio et superbo. Alii, gaudens de morte, eo quod mortem servituti praeferret: vel ut R. Kimchi, quod a Samuele benigno vitam speraret. Alii vertunt, cum vinculis. Ita qui a Vulgata discedunt, abeunt in diversa.
Porro Aman hostis Judaeorum ab Assuero suspensus, Esther cap. III, vers. 1 et 10, dicitur fuisse de stirpe Agag. Unde ab hoc Agag rege Amalec eum prognatum fuisse censent Josephus, lib. X Antiq. cap. VI, Hebraei, Chaldaeus, Lyranus, Cajetanus, Serarius et Rupertus, lib. VIII De Victor. Verbi Dei, cap. IV. Hinc et Aman, Esther cap. XII, vocatur Bugaeus, quasi Benagagaeus, vel Bengogaeus, id est filius Agag vel Gog. Nam Septuaginta, Numer. XXIV, 7, Agag per aphaeresin vocant Gog, aut Bugaeus, quasi Gogaeus: subinde enim littera B mutatur in G, Ezech. XXVII, 9. Senes Giblii vertunt Septuaginta Biblios, et ipsa civitas vocatur Giblus et Beblus, teste S. Hieronymo, De Locis Hebraicis. Ita etiam I in B, cum duellum bellum, duellius, bellius, ait Cicero in Oratore. Verisimile tamen est hunc eumdem fuisse, tum quia hic fuit celebris, nec alius hoc nomine in Scriptura reperitur; tum quia hic fuit superbus, deliciosus et crudelis, aeque ac fuit Aman, ut in eum hosce suos mores cum semine transfudisse videatur.
ET DIXIT AGAG: SICCINE SEPARAT AMARA MORS, quasi dicat: O quam amara est mihi delicato et in deliciis enutrito ista mors imminens, et quam statu meo regali, opibus, honoribus et deliciis abundanti indigna. Sperabam enim in iisdem quibus assueveram vitam concludere. Ita Abulensis. Hoc est quod ait Ecclesiastes, cap. XLI, vers. 1: «O mors, quam amara est memoria tua homini pacem habenti in substantiis suis, viro quieto, et cujus viae directae sunt in omnibus.» Vide ibi dicta.
Hebraice enim סר sar, id est recessit, in Cal more Hebraeo sumitur pro Hiphil, id est pro recedere facit; sive, ut Noster vertit, separat. Sensus ergo est: Itane mihi moriendum est tam amara, misera et violenta morte? Itane separanda est anima a corpore, sensus a deliciis suis, Agag a regno suo? aut ut Serarius vertit: «Declinavit ad me amaritudo mortis,» q. d. Actum est de vita mea, imminet mihi amara et acerba mors.
Tropologice S. Gregorius: «Recens conversi, ait, dum a solitis suis voluptatibus separantur, dolorem instar mortis sentiunt:» unde hac tentatione pulsantur: siccine me separat a meis deliciis amara mors poenitentiae et sanctae vitae? «Quia in eis, inquit, carnalitas sine magna tribulatione minime necatur. Quasi enim visis austeritatibus, quibus subdenda est, dicit menti sensualitas sua: Laeta pro tam tristibus spernis?»
Versus 33: Sicut Fecit Absque Liberis Mulieres Gladius Tuus
ET AIT SAMUEL: SICUT FECIT ABSQUE LIBERIS MULIERES GLADIUS TUUS, SIC ABSQUE LIBERIS ERIT INTER MULIERES MATER TUA, q. d. Ego matrem tuam te occidendo faciam viduam sine liberis, quia tu multas fecisti viduas necando eorum filios. Nimirum juste occideris, quia injuste alios occidisti. Aeterna enim Dei lege sancitum est, ut homicida occidatur.
Nota deliciosos, qualis erat Agag, saepe esse crudeles; quia omnem amorem quem habent sibi ipsis impendunt, ac proinde in alios non nisi odia expromunt; imo alios fraudant et spoliant, ut plura habeant quibus delicientur. Omnia enim sibi appetunt, aliis nihil.
Figmenta sunt quae scribit Philo Biblicus, scilicet Deum jussisse Samueli ut Agag regi daret vitae inducias per sequentem noctem; qua proinde Agag uxorem suam gravidam effecerit, indeque natus sit filius nomine Edab, qui fuerit Amalecites ille, qui Saulem se occidisse asseruit Davidi, cap. XXXI, ut per filium Agag justo Dei judicio occisus sit Saul; eo quod ipse Agag non occidisset, ut jusserat Deus. Haec enim est talionis poena.
ET IN FRUSTA CONCIDIT EUM SAMUEL (non per se, ut vult Serarius, sed per suos, ait Josephus) CORAM DOMINO, quasi sceleratum in victimam anathematis justitiae divinae sacrificans; idque non ex saevitia, sed ex zelo justae vindictae; qualem habuit Phinees occidens principem fornicantem, Numer. cap. XXV, et Elias occidens sacerdotes Baal, III Regum, cap. XVIII.
Tropologice, cum superbia et vitiis dimicantes, debemus ea frustatim concidere, et nihil ex eis relinquere, quod novum nobis bellum moveat. Ita Beda.
Versus 35: Non Vidit Samuel Ultra Saul
ET NON VIDIT SAMUEL ULTRA SAUL, id est, non invisit Samuel Saulem amplius, non eum adiit honoris causa, uti fecerat prius, non collocutus est cum eo, non eum direxit, admonuit, reprehendit, uti facere solebat. Hunc esse sensum patet ex Hebraeo: nam alioqui postea Samuel vidit Saulem inter prophetas prophetantem, cap. XIX, vers. 24.
LUGEBAT SAMUEL SAULEM, quia dolebat Saulem a se unctum, regno, ac Israelem, rege tam forti et felici privari; atque nesciebat quis et qualis ei successurus esset. Adde, timebat Saulem non tantum regno, sed et vita ac salute aeterna privandum; licet enim hic tantum a Deo regno spolietur, tamen «abjecit» et hebraice «reprobavit te Deus» innuit eum a Deo derelictum, in majora scelera ruiturum, in iisque moriturum ac damnandum, uti reipsa contigisse videtur. Lugebat autem, et simul lugens orabat pro Saule, ut vel regno restitueretur, vel certe in ulteriora mala non decideret. Sperabat enim Dei decretum de abjectione Saulis non esse omnino absolutum et irrevocabile, sed comminatorium, ac precibus flecti mutarique posse. Unde Deus, cap. seq. vers. 1, asserit id esse absolutum; vetatque ne amplius lugeat Saulem, sed ejus loco in regem ungat Davidem.
Nota hic et imitare misericordiam et charitatem Samuelis erga Saulem sibi Deoque inobedientem. Audi S. Gregorium: «Quid est quod luget quem cernere dedignatur, nisi quia et cum zelo rectitudinis, sancti Doctores habent affectum magnae charitatis; ipsa autem charitatis magnitudo ostenditur, quia projectum regem plangere perhibetur? Quo ergo affectu electorum abditorum peccata plangunt, qui pro projectis reprobis plangere tam affectuose didicerunt? instantia namque luctus ostenditur, quia subjunctum est: Usquequo tu luges Saul?»