Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Salomon ædificat domum suam, et domum reginæ, et domum saltus Libani; mox, vers. 15, fabricat duas columnas, ac vers. 23, mare æneum, et vers. 38, decem luteres, cæteraque vasa templi.
Textus Vulgatae: III Regum 7:1-51
1. Domum autem suam ædificavit Salomon tredecim annis, et ad perfectum usque perduxit. 2. Ædificavit quoque domum saltus Libani centum cubitorum longitudinis, et quinquaginta cubitorum latitudinis, et triginta cubitorum altitudinis; et quatuor deambulacra inter columnas cedrinas: ligna quippe cedrina exciderat in columnas. 3. Et tabulatis cedrinis vestivit totam cameram, quæ quadraginta quinque columnis sustentabatur. Unus autem ordo habebat columnas quindecim 4. contra se invicem positas, 5. et e regione se respicientes, æquali spatio inter columnas, et super columnas quadrangulata ligna in cunctis æqualia. 6. Et porticum columnarum fecit quinquaginta cubitorum longitudinis et triginta cubitorum latitudinis, et alteram porticum in facie majoris porticus et columnas, et epistylia super columnas. 7. Porticum quoque solii in qua tribunal est, fecit; et texit lignis cedrinis a pavimento usque ad summitatem. 8. Et domuncula, in qua sedebatur ad judicandum, erat in media porticu, simili opere. Domum quoque fecit filiæ Pharaonis (quam uxorem duxerat Salomon) tali opere, quali et hanc porticum. 9. Omnia lapidibus pretiosis, qui ad normam quamdam atque mensuram tam intrinsecus quam extrinsecus serrati erant, a fundamento usque ad summitatem parietum, et extrinsecus usque ad atrium majus. 10. Fundamenta autem de lapidibus pretiosis, lapidibus magnis decem sive octo cubitorum. 11. Et desuper lapides pretiosi æqualis mensuræ secti erant, similiterque de cedro. 12. Et atrium majus rotundum, trium ordinum de lapidibus sectis, et unius ordinis de dolata cedro, necnon et in atrio domus Domini interiori, et in porticu domus. 13. Misit quoque rex Salomon, et tulit Hiram de Tyro, 14. filium mulieris viduæ de tribu Nephtali, patre Tyrio, artificem ærarium et plenum sapientia, et intelligentia, et doctrina ad faciendum omne opus ex ære. Qui cum venisset ad regem Salomonem, fecit omne opus ejus. 15. Et finxit duas columnas æreas, decem et octo cubitorum altitudinis columnam unam, et linea duodecim cubitorum ambiebat columnam utramque. 16. Duo quoque capitella fecit, quæ ponerentur super capita columnarum, fusilia ex ære: quinque cubitorum altitudinis capitellum unum, et quinque cubitorum altitudinis capitellum alterum; 17. et quasi in modum retis, et catenarum sibi invicem miro opere contextarum. Utrumque capitellum columnarum fusile erat: septena versuum retiacula in capitello uno, et septena retiacula in capitello altero. 18. Et perfecit columnas, et duos ordines per circuitum retiaculorum singulorum, ut tegerent capitella quæ erant super summitatem malogranatorum; eodem modo fecit et capitello secundo. 19. Capitella autem, quæ erant super capita columnarum, quasi opere lilii fabricata erant in porticu quatuor cubitorum. 20. Et rursum alia capitella in summitate columnarum desuper juxta mensuram columnæ contra retiacula; malogranatorum autem ducenti ordines erant in circuitu capitelli secundi. 21. Et statuit duas columnas in porticu templi; cumque statuisset columnam dexteram, vocavit eam nomine Jachin: similiter erexit columnam secundam, et vocavit nomen ejus Booz. 22. Et super capita columnarum opus in modum lilii posuit, perfectumque est opus columnarum. 23. Fecit quoque mare fusile decem cubitorum a labio usque ad labium, rotundum in circuitu: quinque cubitorum altitudo ejus, et resticula triginta cubitorum cingebat illud per circuitum.
24. Et sculptura subter labium circuibat illud decem cubitis ambiens mare: duo ordines sculpturarum striatarum erant fusiles. 25. Et stabat super duodecim boves, e quibus tres respiciebant ad Aquilonem, et tres ad Occidentem, et tres ad Meridiem, et tres ad Orientem; et mare super eos desuper erat, quorum posteriora universa intrinsecus latitabant. 26. Grossitudo autem luteris trium unciarum erat: labiumque ejus, quasi labium calicis, et folium repandi lilii, duo millia batos capiebat. 27. Et fecit decem bases æneas, quatuor cubitorum longitudinis bases singulas, et quatuor cubitorum latitudinis, et trium cubitorum altitudinis. 28. Et ipsum opus basium interrasile erat; et sculpturæ inter juncturas. 29. Et inter coronulas et plectas, leones, et boves et cherubim; et in juncturis similiter desuper; et subter leones et boves, quasi lora ex ære dependentia. 30. Et quatuor rotæ per bases singulas, et axes ærei; et per quatuor partes quasi humeruli subter luterem fusiles, contra se invicem respectantes. 31. Os quoque luteris intrinsecus erat in capitis summitate: et quod forinsecus apparebat, unius cubiti erat totum rotundum, pariterque habebat unum cubitum et dimidium, in angulis autem columnarum variæ cælaturæ erant: et media intercolumnia, quadrata non rotunda. 32. Quatuor quoque rotæ, quæ per quatuor angulos basis erant, cohærebant sibi subter basim: una rota habebat altitudinis cubitum et semis. 33. Tales autem rotæ erant, quales solent in curru fieri: et axes earum, et radii, et canthi, et modioli, omnia fusilia. 34. Nam et humeruli illi quatuor per singulos angulos basis unius, ex ipsa basi fusiles et conjuncti erant. 35. In summitate autem basis erat quædam rotunditas dimidii cubiti, ita fabrefacta, ut luter desuper posset imponi, habens cælaturas suas, variasque sculpturas ex semetipsa. 36. Sculpsit quoque in tabulatis illis quæ erant ex ære, et in angulis, cherubim, et leones, et palmas, quasi in similitudinem hominis stantis, ut non cælata, sed apposita per circuitum viderentur. 37. In hunc modum fecit decem bases, fusura una, et mensura, sculpturaque consimili. 38. Fecit quoque decem luteres æneos: quadraginta batos capiebat luter unus, eratque quatuor cubitorum: singulos quoque luteres per singulas, id est, decem bases, posuit. 39. Et constituit decem bases, quinque ad dexteram partem templi, et quinque ad sinistram; mare autem posuit ad dexteram partem templi contra Orientem ad Meridiem. 40. Fecit ergo Hiram lebetes, et scutras, et hamulas, et perfecit omne opus regis Salomonis in templo Domini. 41. Columnas duas, et funiculos capitellorum super capitella columnarum duos, et retiacula duo, ut operirent duos funiculos qui erant super capita columnarum, 42. Et malogranata, quadraginta in duobus retiaculis: duos versus malogranatorum in retiaculis singulis, ad operiendos funiculos capitellorum, qui erant super capita columnarum. 43. Et bases decem, et luteres decem super bases. 44. Et mare unum, et boves duodecim subter mare. 45. Et lebetes, et scutras, et hamulas: omnia vasa, quæ fecit Hiram regi Salomoni in domo Domini, de aurichalco erant. 46. In campestri regione Jordanis fudit ea rex in argillosa terra, inter Sochoth et Sarthan. 47. Et posuit Salomon omnia vasa, propter multitudinem autem nimiam non erat pondus æris. 48. Fecitque Salomon omnia vasa in domo Domini, altare aureum, et mensam, super quam ponerentur panes propositionis, auream; 49. et candelabra aurea, quinque ad dexteram, et quinque ad sinistram, contra oraculum, ex auro puro; et quasi lilii flores, et lucernas desuper aureas, et forcipes aureos; 50. et hydrias, et fuscinulas, et phialas, et mortariola, et thuribula, de auro purissimo; et cardines ostiorum domus interioris Sancti sanctorum, et ostiorum domus templi, ex auro erant. 51. Et perfecit omne opus quod faciebat Salomon in domo Domini, et intulit quæ sanctificaverat David pater suus, argentum et aurum, et vasa, reposuitque in thesauris domus Domini.
Versus 1: Domum Suam Aedificavit Salomon Tredecim Annis
DOMUM AUTEM SUAM ÆDIFICAVIT SALOMON TREDECIM ANNIS. — Tres domos hisce tredecim annis ædificavit Salomon, scilicet domum suam, domum filiæ Pharaonis reginæ, et domum saltus Libani, patet vers. 2 et 8; has enim tres domos fuisse distinctas patet ex seq. Itaque censent Lyranus, Abulensis, Cajetanus, Dionysius, Hugo, Vatablus et alii passim. Hæ tamen tres domus, III Reg. 12, 10,
et II Paralip. viii, 1, vocantur una domus, quia erant contiguæ et connexæ, ita ut non tam tres domus, quam tres partes vel tria membra unius ejusdemque domus esse viderentur. Sic enim palatium regis vel Pontificis plures in se habitationes, et quasi plura palatia comprehendit. Ita Josephus, Vilalpandus, Pineda et alii.
Porro sicut David domum suam regiam ædificavit in Occidentali parte montis Sion juxta templum, sic Salomon suum palatium ædificavit in Orientali parte ejusdem montis Sion juxta templum, tum ut templum totumque montem Sion hisce duabus domibus, quasi duabus arcibus muniret; tum ut ex iis urbem Jerusalem eis subjectam defenderet, ut in officio contineret; tum ut facile templum adire, Deoque litare et sacrificare posset.
TREDECIM ANNIS. — Pluribus annis, ideoque tardius ædificata est regia quam templum; hoc enim septem annis perfectum fuit, ut dictum est cap. vi, 37. Causa fuit prima, devotio et fervor Salomonis urgentis opus templi, quasi domus Dei; secunda, quia ad templi fabricationem materiam omnem et sumptus jam ante præparaverat David; tertia, quia populus fabricam templi ardentius juvit et promovit. Ita Josephus. Adde, Salomonem his tredecim annis tres domos ædificasse, scilicet suam, reginæ, et saltus Libani. Ita Abulensis.
Versus 2: Domus Saltus Libani
2. ÆDIFICAVIT QUOQUE DOMUM SALTUS LIBANI. — Erat hæc domus ad elegantiam, amenitatem et recreationem comparata. Sed cur dicitur a «saltus,» sive sylva «Libani?» Respondeo primo, quia in loco sylvoso montis Sion, ac instar Libani arboribus et viridariis cincta. Nam «saltus» proprie dicitur densior sylva et invia, quod ibi arbores saliant, in quo æstivare et pasci pecudes solent, ait Valla, lib. IV. Unde II Paralipom. ix, 16, ubi nos habemus «posuitque ea (scuta) rex in armamentario, quod erat consitum nemore;» Hebræi et Septuaginta habent, posuit scuta in domo saltus Libani. In hac enim domo Salomon reposuit arma militaria, ibique erat ejus armamentarium. Secundo, quia domus hæc constructa erat ex lignis Libani. Ita Abulensis et Serarius. Tertio, quia suis nemoribus, amœnitate, viriditate, umbra speciem Libani referebat. Quarto, quia multitudine columnarum cedrinarum cedros Libani imitabatur. Ita Theodoretus. Quinto, quia ex ea prospici poterat Libanus, ejusque aura et frigus tempore æstivo captari et excipi. Ita Arias. Unde Josephus et Chaldæus eam vocant domum refrigerii. Perperam ergo Guilielmus Tyri Episcopus, lib. XVIII Belli sacri, censet hanc domum dici «saltus Libani,» quod in monte Libano foret ædificata. Sita enim erat in Jerusalem et in monte Sion.
ET QUATUOR DEAMBULACRA INTER COLUMNAS CEDRINAS. — Nota: Domus saltus Libani inferne, sive sub se habebat hæc quatuor deambulacra, ita videlicet ut inferne in longum porrecti essent tres ordines columnarum intercepti inter duos parietes domus: inde enim spatiis intermediis necessario exsurgebant quatuor deambulacra. Quisque autem columnarum ordo habebat quindecim columnas in longum, æqualiter ex adverso columnarum aliorum duorum ordinum dispositas, ita ut inter tres columnarum ordines duo essent ambulacra, atque tertium foret inter unum columnarum ordinem et parietem domus ex uno latere, quartum vero inter alium columnarum ordinem et parietem ex altero adversoque latere. Quare hæc ambulacra tam longa erant, quam erat ipsa domus. Vide Abulensem, Quæst. II et seq.
Versus 3: Vestivit Cameram Tabulatis Cedrinis
3. ET TABULATIS CEDRINIS VESTIVIT TOTAM CAMERAM. — «Cameram» vocat fornicem: hæc enim fit opere concamerato, estque ipsa domus concameratio.
Versus 6: Porticum Columnarum
6. ET PORTICUM COLUMNARUM FECIT QUINQUAGINTA CUBITORUM LONGITUDINIS, ET TRIGINTA CUBITORUM LATITUDINIS. — Ita videlicet ut longitudo porticus hujus annecteretur latitudini domus saltus Libani, quæ etiam erat quinquaginta cubitorum: latitudo vero porticus annecteretur longitudini domus ejusdem transversim: unde fiebat ut domus centum cubitorum longitudinis, additis hisce 30 cubitis latitudinis porticus, evaderet longa 130 cubitos.
ET ALTERAM PORTICUM IN FACIE MAJORIS PORTICUS, — q. d. Salomon «in facie,» id est ante hanc porticum majorem adhærentem domui saltus (erat enim porticus hæc domus ipsius quasi introitus et vestibulum) fecit aliam minorem porticum, ad majoris porticus proportionatam gradationem, decus et ornamentum.
Versus 7: Porticum Solii et Tribunal
7. PORTICUM QUOQUE SOLII IN QUA TRIBUNAL EST FECIT. — Est hæc tertia porticus, non vestibularis, sed judiciaria, ideoque non domui saltus Libani annexa, uti duæ priores jam dictæ, sed separata, et per se consistens, non longe tamen ab aliis duabus, et a domo saltus Libani dissita. Hæc porticus vocatur «solii,» quia in ea erat solium Salomonis regale et judiciarium, statuis leonum circumseptum, de quo cap. x, 18. Ita Abulensis et Pineda.
Versus 8: Domuncula ad Judicandum
8. ET DOMUNCULA IN QUA SEDEBATUR AD JUDICANDUM, ERAT IN MEDIA PORTICU, — q. d. In tertia hac porticu erat domuncula, in qua erat solium sive thronus Salomonis jam dictus, juxta quem et circa quem humiliores erant throni sive sedes, in quibus sedebant consiliarii et principes cum Salomone judicaturi, quasi ejus assessores: ex quibus omnibus conflabatur judiciale tribunal, pluribus judicum sedibus constans, quod domuncula quadam claudebatur, et quasi tegebatur, ut assessores cum Salomone de re quapiam inter se secreto consultaturi, vel sententiam dictaturi, semoti essent a litigantibus, et a populo, qui circumcirca in porticu ambulabat, vel ad judicium veniebat. Quare domuncula hæc fuit minor quædam ædicula; compacta ex cedro, et undecumque clausa,
DE TYRO FILIUM MULIERIS VIDUÆ DE TRIBU NEPHTALI, PATRE TYRIO. — To de tribu Nephtali refer non ad mulieris viduæ, sed ad Hiram artificem. Hic enim fuit ex tribu Nephtali, ut patet ex Hebræo, Chaldæo et Septuaginta; mater vero ejus fuit ex tribu Dan, ut dicitur II Paral. II, 13.
que clausa, ut contineret solum regem cum suis consiliariis, habens tamen suum ostium, per quod litigantes aliique jus suum vel gratiam quampiam postulantes ad solium regis accederent, et ab eo vel jus vel gratiam flagitarent et impetrarent. Habens etiam fenestras plures, ut iis apertis rex sententiam pronuntians, vel jus dicens, aut quid aliud promulgans a toto populo videri et audiri posset. Erat enim hoc quasi prætorium Salomonis. Ita Lyranus, Dionysius, Salianus et Pineda, lib. VII De Rebus Salomonis, cap. vii.
DOMUM (palatium) QUOQUE FECIT FILIÆ PHARAONIS, — quasi primariæ suæ uxori et reginæ. Causa datur II Paral. viii, 11, ubi dicitur: «filiam vero Pharaonis transtulit de civitate David in domum quam ædificaverat ei. Dixit enim rex: Non habitabit uxor mea in domo David regis Israel, eo quod sanctificata sit, quia ingressa est in eam arca Domini.»
Versus 9: Omnia Lapidibus Pretiosis
9. OMNIA LAPIDIBUS PRETIOSIS, — scilicet facta erant e marmore, vel pario, vel porphyretico, vel ophite, sive serpentino, etc., nimis enim pretiosum fuisset in domo tam vasta omnia ex gemmis, scilicet ex smaragdis, carbunculis, adamantibus, etc., fabricare. «Lapis ergo pretiosus» vocatur hic marmor pretiosum.
ET EXTRINSECUS (male quidam legunt, intrinsecus) USQUE AD ATRIUM MAJUS. — Hinc patet, præter tres porticus jam dictas fuisse in domibus hisce Salomonis atrium majus, de quo vers. 12; porticus enim ex eodem lapide pretioso sive marmore factæ videntur, ex quo ipsa domus, ut hic locus insinuat.
Versus 11: Cedros Dolatas et Politas
11. SIMILITERQUE DE CEDRO, — q. d. Cedri adhibitæ ad fabricam domorum Salomonis æquali mensura sectæ et aptatæ sunt, sicut secti erant lapides pretiosi earumdem.
Versus 12: Atrium Majus Rotundum
12. Et atrium majus rotundum (in domibus Salomonis jam dictis vers. 9, subaudi fabricavit Salomon), TRIUM ORDINUM DE LAPIDIBUS SECTIS, ET UNIUS ORDINIS DE DOLATA CEDRO: NEC NON IN ATRIO DOMUS DOMINI INTERIORI, ET IN PORTICU DOMUS, — q. d. Sicut Salomon in atrio templi interiori, id est in atrio sacerdotum, fecit murum habentem tres ordines lapidum sectorum, et unum de dolata cedro, ut hoc muro separaret atrium interius sacerdotum ab atrio exteriori laicorum, uti dictum est, cap. vi, 36; sic prorsus idem fecit in atriis domorum a se ædificatarum, et in porticu.
Dices: Atrium sacerdotum æque ac laicorum, erat quadratum, ut dixi cap. vi, vers. 36, quomodo ergo hic dicitur rotundum? Respondeo: Erat quadratum constans septenis areis quadratis; dicitur tamen rotundum, quia circumcirca cinctum erat tribus ordinibus lapidum jam dictis. Unde pro rotundum Hebraice סביב sabib, id est circumcirca, sive in circuitu, qui circuitus hic erat quadratus, non rotundus. Ita Pineda, lib. V, cap. avi, in fine.
Versus 14: Hiram de Tyro, Artifex Aerarius
14. MISIT QUOQUE REX SALOMON, ET TULIT HIRAM
Dices: Quomodo ergo pater Hiram dicitur fuisse Tyrius? Respondeo: Hiram gente erat Judæus, puta Nephtalita; sed habitatione et exercitio artis erat Tyrius. Tyri enim habitabat, ibique artem affabre laborandi didicerat et exercuerat. Ita S. Hieronymus, Hebræi, Lyranus, Cajetanus et alii. Sic S. Paulus vocatur Tharsensis, quia Tharsi erat natus et educatus, cum gente et genere esset Hebræus.
Versus 15: Duas Columnas Aereas
15. ET FINXIT DUAS COLUMNAS ÆREAS, — BOOZ et Jachin. Hæ duæ columnæ templi fusæ hic describuntur usque ad vers. 23.
DECEM ET OCTO CUBITORUM ALTITUDINIS COLUMNAM UNAM. — Intellige quoad stipitem sive scapum columnæ, nam II Paralip. III, 15, dicitur quælibet columna fuisse 35 cubitorum, scilicet addendo quoque et supputando quantitatem basis, capitis et coronæ, qua in apice ornabatur. Ita Abulensis, Lyranus et Cajetanus. Verum hæc in justa architecturæ proportione non possunt ascendere ad tantam altitudinem, ut ipsi columnæ pene æquentur. Quare melius alii respondent quod utraque columna simul juncta erat 35 cubitorum: licet enim universim esset 36 cubitorum (nam bis octodecim faciunt 36), tamen in utraque medius cubitus insertus erat suo capitello, in eoque absconditus non apparebat. Ita Vatablus et Ribera, lib. II De Templo, cap. xii. Tertio, et verisimillime, Vilalpandus, lib. V, cap. v, et ex eo Salianus respondent singulas columnas cum basi sua fuisse septemdecim cubitorum cum dimidio, seclusa plintho quæ absolvit decimum octavum. Seclusionis autem plinthi causa fuit, quod reliqua columna cum sua basi cava foret, quam propterea oportuit super solidam plinthum inniti, ideoque seorsim a columna plinthum fundi; plinthus enim est ultima pars basis, quæ spiris subjacet, ita dicta quod πλίνθον, id est laterem, forma sua repræsentet (unde et Gallice vocantur plinthes); plinthus enim est exæquata latitudine velut tabula. Unde et apud Vitruvium, lib. III, cap. ii, spirarum plinthides, sunt plinthi basium. Plinthus ergo, id est ima pars basium hic non computatur, quia hanc architectus prudenter solidam fundere voluit, ut totum opus columnæ, quæ cava erat, firmius sustentaret et contineret: utraque igitur columna simul juncta erat 35 cubitorum seclusa plintho, quia quælibet erat alta septemdecim cubitos cum dimidio; hos enim duplica, et habebis 35 cubitos.
ET LINEA DUODECIM CUBITORUM AMBIEBAT COLUMNAM UTRAMQUE. — Hebraice, et filum duodecim cubitorum circuibat columnam secundam: si secundam, ergo et primam: erant enim hæ duæ columnæ omnino æquales et pares. Per lineam, vel,
ut Hebraice est, filum, intellige mensuram: filo enim mensuramus rerum crassitiem, q. d. Columnæ hæ in ambitu et crassitie habebant mensuram duodecim cubitorum: «linea» ergo notat peripheriam, sive circumferentiam. Jam Vilalpandus, et ex eo Salianus volunt non unam, sed «utramque» columnam simul junctam habuisse hanc duodecim cubitorum mensuram, ita ut dimidia pars lineæ sive fili 12 cubitorum ambiret unam columnam, altera pars fili alteram: sic ut una columna fuerit crassa sex cubitos, et totidem altera, ac consequenter utraque simul crassa fuerit 12 cubitos: hoc enim exigit symmetria et proportio, ut cum quælibet columna esset alta 18 cubitis, crassa non esset nisi sex cubitis: altitudo enim est tripla ad crassitiem.
Verum unamquamque columnam crassam fuisse 12 cubitos diserte docet Josephus et Jeremias, cap. lii, vers. 21, ubi columnas has a Chaldæis Jerusalem vastantibus abductas describens ait: «Funiculus duodecim cubitorum circuibat eam,» scilicet columnam unam. Sic et Septuaginta hic: Et perimetrum, inquiunt, duodecim cubitorum filum ambiebat eam (columnam primam), et sic columna secunda, scilicet erat pariter 12 cubitorum, etc., et Chaldæus, et filum, inquit, duodecim cubitorum ambiebat illam, et sic fecit columna secunda. Erant ergo hæ non tam columnæ ad symmetriam et proportionem architectonicam columnarum fabricatæ, quam moles et turres, vel arces quædam ingentes æneæ ad templi magnificentiam et munimen erectæ. Sic Romæ columna Trajana (æque ac alia Antonini Imperatoris) est crassissima instar turris, adeo ut plures viri expansis brachiis eam in circuitu complecti nequeant. Unde et intrinsecus continet cochleam, qua per gradus ab imo ad summum conscenditur. Denique prisci alias fabricarum suarum rationes et proportiones spectabant, diversas ab iis quas spectavit Vitruvius et posteriores architecti. Ita Sanchez, Vatablus, Pagninus et alii.
Porro addit Jeremias, columnas has intrinsecus cavas fuisse, ita tamen ut grossitudo æris extrinsecus esset quatuor digitorum in circuitu. Unde Vilalpandus, lib. V, cap. xxxvii, hasce mensuras justa proportione in sua opinione librans, censet singulas hasce columnas ponderasse quinque talentorum millia, utramque vero decem talentorum millia. Addit Eupolemus apud Eusebium, Salomonem totas columnas vestivisse auro ad crassitudinem digiti unius. Unde colligit Vilalpandus in columnis his auro vestiendis expensos fuisse 95 milliones.
Denique si columna in circuitu habebat 12 cubitos crassitiei: ergo in circuitu sive circuli hujus diametro habebat 4 cubitos: diameter enim est tertia pars peripheriæ sive circuli: circulus enim continet diametrum ter, et insuper septimam ejus partem; quare inter diametrum et circulum illa est proportio, quæ est inter septem et viginti duo. Ita Abulensis, Ribera, Vatablus. Porro in proportione et symmetria crassitiei ad altitudinem spectatur crassities non tam circuli, vel circuitus, quam diametri. Cum ergo columna hæc in diametro crassa fuerit duntaxat 4 cubitos, alta vero 18 cubitos, fuit ea proportio inter crassitiem et altitudinem, quæ est inter 4 et 18, quæ satis est æqua et congrua. Columnarum enim proportiones ab hominum dimensionibus et proportionibus desumptæ sunt. Videmus autem inter homines alios esse graciles, sed altos, alios vero crassos et breves; quia quod natura dat crassitiei, hoc demit altitudini: his ergo similis fuit hæc columna crassa et brevis. Adde, columnam hanc præter 18 cubitos sui scapi sive stipitis, insuper habuisse 5 cubitos capitelli, qui juncti 18 faciunt 23, ergo columna quælibet alta erat 23 cubitis.
Versus 17: Retiacula et Catenae in Capitellis
17. ET QUASI IN MODUM RETIS ET CATENARUM, etc., — q. d. Capitella hæc cingebantur fasciis quibusdam æneis (ait Josephus) in modum retis sive catenarum, quæ habebant per intervalla aperturas quasi annulos et cancellos, per quos capitellorum elegantia (erant enim liliata, ait Josephus, sive habebant formam liliorum) appareret.
SEPTENA VERSUUM RETIACULA IN CAPITELLO UNO, — q. d. Hæ fasciæ jam dictæ septies circuibant capitella singula, ita ut quasi septem fasciarum versus sive ordines et gyros efficerent: versus ergo vocat gyros.
Versus 18: Duos Ordines Retiaculorum
18. ET PERFECIT COLUMNAS, ET DUOS ORDINES PER CIRCUITUM RETIACULORUM SINGULORUM, UT TEGERENT CAPITELLA, — q. d. Singula capitella, et consequenter singulæ columnæ, habebant duo retiacula, sive duplicem coronam reticulatam et cancellatam, quæ instar retis ambiebat capitellum, illudque tegebat et ornabat. Ita Sanchez. Melius Ribera per «duos ordines retiaculorum» accipit duos ordines malogranatorum ex retiaculis dependentium. Id patet ex Hebræo et Septuaginta, qui habent: Duo ordines malogranatorum æneorum retibus contexti, opus pensile, ordo super ordinem; et ex Josepho, qui ait: «Dependebant inde duæ series malorum punicorum ducentorum numero.» Sensus ergo est, q. d. Singuli septeni versus, sive gyri, retiaculi utriusque columnæ habebant duos ordines malogranatorum: centum enim malogranata in medio singulorum versuum sive gyrorum interposita et quasi inserta erant, ut patet II Paralipom. cap. III, vers. 16, reliqua vero centum malogranata ex iisdem versibus sive gyris alterne suspensa dependebant, ita ut bini ordines malogranatorum singulis retiaculis jungerentur, ut dicitur II Paralipom. cap. IV, 13.
UT TEGERENT CAPITELLA, QUÆ ERANT SUPER SUMMITATEM MALOGRANATORUM, — q. d. Fecit hæc duo retiacula, ut tegerent et circumdarent capitellum, quæ retiacula in septenos versus, sive gyros, distributa erant super summitatem malogranatorum: nam superior versus, sive gyri pars erat super summitatem malogranatorum appensorum, sive
ex gyro inferne dependentium. Ita Ribera, lib. II, cap. xiv.
Additur II Paral. III, 16: «Nec non» fecit «quasi catenulas in Oraculo,» q. d. Hæ fasciæ catenarum, sive hæc retiacula catenata erant talia, qualia erant illa quæ fabricata erant in Oraculo, sive in Sancto sanctorum. Ita Ribera, lib. II, cap. xiv. Aliter Cajetanus: «Fecit, ait, catenas in Oraculum,» id est ad mysterium et significationem, scilicet ut catenæ illæ significarent, et tacite loquerentur futuram regni illius sive Israelis captivitatem.
EODEM MODO FECIT ET CAPITELLO SECUNDO. — Puta in capitello secundæ columnæ.
Versus 19: Opus Lilii in Capitellis
19. CAPITELLA AUTEM, QUÆ ERANT SUPER CAPITA COLUMNARUM, QUASI OPERE LILII, FABRICATA ERANT IN PORTICU QUATUOR CUBITORUM. — Locus hic totus valde obscurus et implexus est: unde a variis varie exponitur, sed ut breviter et clare eum explices: Nota, quælibet harum duarum columnarum habebat tria capitella; primum et imum erat, quod proxime stipiti, sive stylo et scapo columnæ erat impositum, unde proprie vocatur epistylium, II Paralipom. cap. IV, vers. 12, eratque altum tres cubitos, ut dicitur IV Regum cap. ult. vers. 17. Secundum capitellum erat imo, sive epistylio, impositum, ac tegebatur retiaculo jam dicto, in quo visebantur duo ordines malogranatorum; supra hoc secundum exstabat tertium capitellum. Ita Ribera.
Hoc vers. 19, describitur capitellum imum, sive epistylium. Sensus ergo est, q. d. In duabus hisce columnis capitella ima, quæ erant super capita columnarum, id est quæ summitati scapi sive stipitis columnarum incumbebant, ideoque epistylia vocantur, erant fabricata in formam lilii, idque «in porticu quatuor cubitorum,» id est ita ut versus porticum, hoc est in latum, non vero in altum, essent quatuor cubitorum: nam in altum erant trium duntaxat cubitorum, ut dixi. Unde Septuaginta pro «in porticu» vertunt, juxta vestibulum. De secundo capitello jam dictum est vers. 16 et seq., nam circa illud erat retiaculum habens duos ordines malogranatorum. De tertio, sive summo, capitello dicetur vers. proximo. Sic Vitruvius, et ex eo Architecti columnis triplex imponunt capitellum, nimirum epistylium, zophorum et coronicem. Epistylium est capitellum, quod proxime stylo, sive scapo, columnæ imponitur. Zophorus est illud, quod inter epistylium et coronicem interponitur, quod pulvinatis sæpe figuris visitur ornamentisque diversis instructum. Galli vocant la frize, sicut hic capitellum secundum quasi zophorus retiaculis septenorum gyrorum ac duobus ordinibus malogranatorum ornabatur. Coronicem vocant ipsam coronidem capitelli.
Vilalpandus censet tria hæc capitella simul juncta fuisse quinque cubitorum, ut dicitur vers. 16, ita ut epistylium fuerit trium cubitorum, ut habetur IV Reg. ult. 17, zophorus vero duorum cubitorum, coronis denique unius. Alii tamen illos quinque cubitos soli secundo capitello, utpote quod solum habebat retiaculum, attribuunt, cui addunt tres cubitos epistylii, et aliquot coronicis. Verum sic capitellum fuisset in quantitate dimidium columnæ: hæc enim erat 18 duntaxat cubitorum. Quare ut inter capitella et columnam congrua sit proportio, potius dicendum videtur, omnia capitella non excessisse mensuram quinque cubitorum, hæc enim proportionem architectonicam habent cum columna 18 cubitorum.
Versus 20: Alia Capitella cum Malogranatis
20. ET RURSUM ALIA CAPITELLA IN SUMMITATE COLUMNARUM DESUPER, JUXTA MENSURAM COLUMNÆ CONTRA RETIACULA. — Hic agitur de tertio, sive summo capitello, quod erat quasi coronis columnæ addita, «contra retiacula,» id est super retiacula et e regione retiaculorum, quod capitellum erat «juxta mensuram columnæ,» id est habebat eamdem crassitiem, quam columna, scilicet duodecim cubitorum.
MALOGRANATORUM AUTEM DUCENTI ORDINES ERANT IN CIRCUITU CAPITELLI SECUNDI, — hoc enim secundum capitellum, ut dixi, ambiebatur retiaculo, ex quo dependebant centum malogranata, et totidem inserta sive interposita erant: quodque enim retiaculum habebat ducenta malogranata. Altera ergo columna pariter in suo secundi capitelli retiaculo habebat totidem malogranata, puta ducenta. Ergo utrisque junctis erant universim 400 malogranata ex ære fabrefacta, ut dicitur vers. 42, et II Paralip. cap. iv, vers. 13. Porro dependentia malogranata præcise fuerunt tantum 96, sed Scriptura numerat centum, ut numerum integrum sive plenum assignet, et forte quatuor reliqua erant quidem, sed tecta non apparebant. Hoc est enim quod dicitur Jerem. cap. ult. 23: «Et fuerunt malogranata nonaginta sex dependentia et omnia malogranata centum retiaculis circumdabantur,» hoc est illa, quæ interposita erant retiaculis, erant centum; dependentia vero præcise non erant centum, sed 96. Ita Ribera, lib. II De Templo, cap. xiv.
Versus 21: Statuit Columnas: Jachin et Booz
21. ET STATUIT DUAS COLUMNAS IN PORTICU TEMPLI, — quæ scilicet porticus erat templi vestibulum, ideoque erat ante Sanctum, nimirum interjecta inter Sanctum et atrium sacerdotum, de qua cap. vi, vers. 3, ita ut una columna uni portæ porticus, altera alteri astaret. Ita Vilalpandus. In primo, inquit, vestigio sanctuarii eas constituit ab utroque latere portæ aulæ sanctæ. Sic et Salianus, Adrichomius et alii. Male ergo nonnulli has columnas statuunt ante atrium sacerdotum, alii ante atrium laicorum.
CUMQUE STATUISSET COLUMNAM DEXTERAM, VOCAVIT EAM NOMINE JACHIN; SIMILITER EREXIT COLUMNAM SECUNDAM (a sinistris), ET VOCAVIT NOMEN EJUS BOOZ. — BOOZ et Jachin Hebraice idem est quod directio et rectitudo, a radice כון cun, id est dirigere. Unde Septuaginta II Paral. cap. III, vers. ult. vertunt κατόρθωσις, id est correctio, directio, recta affectio. Booz Hebraice idem est quod in eo fortitudo. Unde Septuaginta vertunt, ἰσχύς, id est, vis et robur. Nonnulli, ut Beda, Abulensis, Vatablus, Ribera, censent Salomonem idem significasse duobus hisce nominibus «Jachin» et «Booz» scilicet optare se firmitatem et stabilitatem templi. Nam etiam «Jachin» subinde significat firmitatem et fortitudinem. Melius Cajetanus et alii hæc duo distinguunt, ac per «Jachin,» id est directionem, accipiunt prudentiam et sapientiam; per «Booz» vero fortitudinem et firmitatem; ut Salomon per «Jachin» significarit templum hoc miro artificio et sapientia esse elegantissime fabricatum; per «Booz» vero fortissime fundatum, munitum et stabilitum: utque iisdem nominibus suum desiderium, et votum patefacerit, q. d. Utinam Deus meum hoc templum, quasi suum Jachin dirigat, ac quasi suum Booz roboret, ut a nullo hoste, a nullo fulmine dejiciatur. Utinam Deus diutissime hoc meum, imo suum templum tueatur, dirigat et confirmet!
Rursum dextra columna «Jachin,» ait Cajetanus, significabat directivum imperium tum Dei circa omnes creaturas et homines, sed maxime Israelitas eorumque templum; tum regum regnique Israel: unde utraque columna coronata erat. Sinistra vero columna «Booz» significabat fortitudinem ad exequendum ea, quæ per «Jachin,» id est per directivum imperium prudenter sunt ordinata: utrumque enim in Deo est Deique providentia, quæ sapienter et fortiter omnia gubernat: utrumque quoque regibus est necessarium. Utrumque ergo Salomon Deo est gratulatus, ac simul optavit et petiit, ut utrumque Deus in templi et populi regnique custodia ostenderet, sibique et suis successoribus ad bene regendum eadem communicaret.
Allegorice, columnæ hæ templi significant Ecclesiæ sapientiam æque ac firmitatem: ipsa enim est columna et firmamentum veritatis, uti huc alludens ait Apostolus, I ad Timoth. cap. III. vers. 15. Vide ibi dicta. Quare Jachin repræsentat Doctores et Rectores Ecclesiæ: hi enim alios docent et dirigunt in viam virtutis et salutis; Booz significat Martyres virosque fortes. Unde S. Hieronymus, Beda, Eucherius et Angelomus: Columnæ, inquiunt, sunt Apostoli et Doctores, quia contemplatione ad superna sunt erecti, ac fortes fide et opere. Sunt duæ, quia Judæos et Gentiles fulciunt. Sunt ante fores templi, ut utrosque in templum, id est, in cœlum inducant. Rursum sunt duæ ita dispositæ, ut nobis in prosperis et adversis ingressum patriæ cœlestis ante oculos mentis jugiter habendum esse doceant, ut nec adversis dejiciamur, nec prosperis extollamur, sed inter utraque constantes in fide et virtute ad cœlum tendamus. Ita auctores citati. Linea 12 cubitorum, ait Beda, norma est Apostolicæ institutionis. Columnæ capitellum imponitur, quia «qui perseveraverit usque ad finem, et legitime certaverit, coronabitur,» sicut ait Apostolus: «Nam qui certat in agone, non coronatur nisi legitime certaverit.»
Altitudo capitelli quinque cubitorum est; quia corona pro quinque sensuum voluptatibus animosa contemptis atque superatis redditur. Fascia cingens capitellum beatitudo est, quam Theologi accidentalem vocant: septies illud cingit, quia plurimis ex rebus hæc beatitudo oritur, et multæ sunt causæ gaudendi, septem enim pro multis ponitur.
Insuper quilibet sancti in fide eminentes virtute columnæ sunt, æneæ propter firmitatem in bonis operibus, erectæ per intentionem, altæ per contemplationem, striatæ seu excavatæ per mortificationem, qua pravas appetitiones coercent et sese per carnis macerationem extenuant, quæ excavatio potest etiam ad humilitatem referri. Secundo, duo capitella duo sunt testamenta, quorum meditationi et observationi Doctores sancti et animo subduntur et corpore. Tertio, species catenarum et similitudo retis in capitellis, varietas est virtutum spiritualium in sanctis. Quarto, malogranata ducenta magnam et multiplicem eorum charitatem, unionem, concordiam, zelum significant. Quinto, capitella in florem lilii desinebant. Quid enim per lilium nisi æterna felicitas, et immortalitatis floribus redolens amœnitas designatur, in quam Sancti omnes tandem desinunt, eamdemque cum aliis prædicant, quasi in summo ostentant et promerendam proponunt. Ita Angelomus et Beda: «Quid, inquiunt, per lilia nisi supernæ claritas patriæ atque immortalitatis floribus redolens paradisi designatur amœnitas.»
Plura minutiora vide apud Riberam, lib. II De Templo, cap. xv.
Versus 22: Opus Lilii Super Columnas
22. ET SUPER CAPITA COLUMNARUM OPUS IN MODUM LILII POSUIT, — q. d. Toti operi columnarum et capitellorum quasi coronidem imposuit lilium, sive formam lilii ex eodem ære fabrefacti, tum ut decorem templi ostenderet, tum ut ejus florem a Deo postularet, ut scilicet in eo floreret pietas et Dei cultus purus et castus. Lilium enim puritatis et virginitatis est symbolum, æque ac gloriosæ resurrectionis Christi et Sanctorum, juxta illud quod Martyribus accinit Ecclesia in Officio Ecclesiastico: «Sanctorum velut aquilæ juventus renovabitur, et florebunt sicut lilium in civitate Domini;» et tempore Paschali: «Sancti tui, Domine, florebunt sicut lilium, et sicut odor balsami erunt ante te, Alleluia.» Et illud Sponsi: «Ego flos campi et lilium convallium,» Cantic. II, 1. Vide ibi dicta; et Eccli. xxxix, 19, et Osee xiv, 6, ubi multa de symbolis liliorum dixi. Salomon ergo lilium imponens templo præsentavit Christi, B. Virginis, et Sanctorum puritatem, splendorem, felicitatem et gloriam æternam: templum enim fuit figura cœli, ac cœlestis conversationis, resurrectionis et gloriæ.
Tropologice, quilibet fidelis et sanctus indiget columna duplici, ut fiat templum Dei, scilicet Jachin, id est prudenti rectaque directione ad decernendum id quod agendum est; et Booz, id est fortitudine ad illud exequendum. Prudentia enim præit quasi lux, viam virtutis et sanctitatis ostendens, unde dexteram occupat: fortitudo vero sequitur quasi sinistra, ut id quod prudentia faciendum ostendit, fortiter in opus conferat. Utraque est opus Salomonis, id est Christi; quare ab eo supplicibus et assiduis precibus cuilibet est flagitanda. Neutra enim sola sufficit, sed si utraque jungatur, omnia perficit, omnia superat, hominemque ad culmen sanctitatis et in cœlum evehit: Spiritus Sanctus enim nos dirigere debet in viam salutis, ac deinde roborare, ut eam per tot hostes, tentationes, difficultates constanter prosequamur. Unde Salomon, Prov. III, 6: «in omnibus viis tuis, inquit, cogita illum, et ipse diriget gressus tuos.» Et parens ejus David crebro in Psalmis idipsum postulat, ut Psalm. cxviii, 5: «Utinam dirigantur viæ meæ ad custodiendas justificationes tuas.» Et vers. 133: «Gressus meos dirige secundum eloquium tuum,» Psalm. xxvi, vers. 11: «Dirige me in semitam rectam.» Psalm. cxxxix, 17: «Opus manuum nostrarum dirige.» Ad Josue vero ait Deus, cap. I, vers. 6, 7 et 9: «Confortare et esto robustus» ad debellandos Chananæos, «noli metuere et noli timere, quoniam tecum est Dominus Deus tuus in omnibus ad quæcumque perrexeris.» Et ad David: «Brachium meum confortabit eum,» Psalm. lxxxviii, vers. 22.
Versus 23: Mare Fusile Decem Cubitorum
23. FECIT QUOQUE MARE FUSILE DECEM CUBITORUM A LABIO USQUE AD LABIUM, ROTUNDUM IN CIRCUITU. — Mare hic vocat concham ingentem, quæ magnam vim aquarum capiebat, ad manus et pedes sacerdotum (hi enim nudis pedibus ministrabant in templo) aqua inde profluente abluendum. Unde vers. 26 et 31, vocatur «luter,» id est, lavacrum a fine et usu, sed a capacitate hic vocatur «mare,» idque «fusile,» id est fusum ex ære. Erat «rotundum:» unde diameter ejus erat decem cubitorum a labio usque ad labium, id est ab uno extremo peripheriæ usque ad aliud ei oppositum: altitudo ejus erat quinque cubitorum.
Rursum insistebat duodecim bobus ex ære fabrefactis, qui vultibus suis respiciebant quatuor mundi plagas. Adde huic mari sive conchæ insculptæ erant effigies Cherubim, leonum, boum et palmarum. Denique mare hoc erat in atrio sacerdotum juxta altare holocaustorum, ac respondebat labro æneo, quod Moyses fecit ex speculis mulierum in tabernaculo, Exodi xxx, 18, ubi ostendi labrum hoc æque ac mare non tam repræsentasse baptismum, ut volunt Eucherius et Angelomus (erat enim labrum hoc æque ac mare non ante atrium, sed in ipso atrio), quam pœnitentiam, quæ fidelibus præmittenda est sacrificio et sacramento Eucharistiæ, uti docet S. Gregorius, hom. 17 in Evangel., ac Beda, lib. III De Tabernac. cap. ult. Vide Riberam singula applicantem, lib. II De Templo, cap. xvii. Concha hæc vasta et plena aquis, ideoque vocata «mare,» significat uberam et magnam debere esse contritionem et pænitentiam peccatoris, quæ flumina lacrymarum si non ex oculis, certe ex corde profundat, juxta illud: «Magna est velut mare contritio tua,» Thren. II, 13.
ET RESTICULA (Hebraice קוה oueknoug, id est, linea; Chaldaice, filum, quod Noster vocat resticulam, id est, parvam restem sive funiculum mensoriam) TRIGINTA CUBITORUM CINGEBAT ILLUD PER CIRCUITUM, — q. d. Mare hoc, sive concha ænea funiculo triginta cubitorum circumcirca cingi et mensurari poterat, hoc est, in ambitu vel circuitu continebat triginta cubitos. Circuitus enim sive circumferentia circuli est triplex ad diametrum: quare cum diameter hujus conchæ fuerit decem cubitorum, ut dixi, sequitur ejus peripheriam sive circuitum fuisse triginta cubitorum.
Notat Abulensis circuitum præcise fuisse triginta cubitorum et unius cum dimidio, quia circuitus continet diametrum ter, et insuper septimam diametri partem: sed Scriptura more suo minorem numerum omittit et supprimit. Hinc Josephus ait hanc concham fuisse semi orbis, vel potius, ut Græce est, hemisphærii forma et specie.
Versus 24: Sculptura Subter Labium Maris
24. ET SCULPTURA SUBTER LABIUM CIRCUIBAT ILLUD DECEM CUBITIS AMBIENS MARE, — q. d. In summitate continuo post labium maris vel conchæ erat sculptura quædam cingens mare, non totum, sed quasi tertiam ejus partem, quæ erat decem cubitorum: hæc autem sculptura erant duo ordines sculpturarum striatarum, de quibus proxime sequitur. Ita Ribera. Aliter Cajetanus et Abulensis, qui per «subter labium» intelligunt imam partem conchæ, quæ erat decem cubitorum, ita ut sculptura hæc totam illam ambierit.
DUO ORDINES SCULPTURARUM STRIATARUM ERANT FUSILES, — q. d. Sculptura jam dicta erant duo ordines sculpturarum striatarum ex ære fuso. «Striatarum,» ita legendum cum Hebræo et Romano, non histriatarum, ut legunt codices Regii, nec historiatarum, quasi ibi depictæ essent historiæ, ut legunt voluntque alii. «Striatarum» ergo, hoc est habentium strias: striæ autem sunt canaliculi aut sulci, qui per lignum aut æs ducuntur ad elegantiam, ita ut una pars emineat, altera subsidat, quales videmus Romæ in columnis basilicæ S. Petri ex ære fusis. Ita Ribera et alii, quin et Vitruvius, lib. VI, cap. ultim.; unde Apuleius striatam frontem vocat contractam caperatamque, et quasi sulcos facientem præ tristitia.
Versus 25: Duodecim Boves Sub Mare
25. ET STABAT SUPER DUODECIM BOVES — qui anteriori sui parte, id est, faciebus suis terni respiciebant quaternas mundi plagas, sed posteriori sui parte latitabant, id est, abscondebantur sub concha quam sustinebant. Allegorice, 12 boves sunt duodecim Apostoli, qui jussu Christi fidem et pænitentiam per omnes mundi plagas prædicarunt.
Versus 26: Grossitudo Luteris
26. GROSSITUDO AUTEM LUTERIS, TRIUM UNCIARUM ERAT. — «Luteris,» id est, lavacri; Græce enim λούω, est lavo; inde λουτρόν est lavacrum. «Luteris» ergo, id est, maris ænei jam dicti, ut patet ex Hebræo, Chaldæo et Septuaginta. Frustra ergo Adrichomius luterem a mari æneo distinguit, ac luterem ponit ad Septentrionem, mare vero æneum ad Meridiem in atrio sacerdotum, ita ut inter utrumque medium fuerit altare holocaustorum, in lutere enim ablutas fuisse victimas, in mari æneo vero ipsos sacerdotes. Verum ad utramque sufficiebat mare æneum cum decem luteribus, de quibus vers. 27. Sensus igitur est, q. d. Maris ænei crassities erat trium unciarum, id est, quatuor digitorum, sive palmi, ut vertunt Septuaginta, hoc est trium pollicum, quæ est quarta pars pedis, sive palmaris crassitudo: nam uncia est duodecima pars pedis, pes autem sedecim digitos continet: tres ergo unciæ sunt quarta pars pedis, puta quatuor digiti. Hoc est, quod dicitur II Paral. iv, 5, «vastitas,» id est crassities «ejus habebat mensuram palmi.»
LABIUMQUE EJUS QUASI LABIUM CALICIS, ET FOLIUM REPANDI LILII, — q. d. Labium sive labrum maris ænei erat quasi labium calicis, et quasi repandum, id est apertum recurvumque lilium. «Repandum» enim idem est quod recurvum et sinuosum, quodque retrorsum patet. Sic cervix repanda est incurva: pectus vel dorsum repandum est incurvum. Unde Plinius, lib. XIV, cap. xxii: «Ad hæc pertinet, inquit, pectorosa cervicis repandæ ostentatio.»
Mystice, Eucherius et Angelomus: «Per labium calicis, inquiunt, gustus Dominicæ passionis, per folium repandi lilii patefacta claritas resurrectionis ipsius exprimitur.» Utraque enim in lavacro baptismi et pœnitentiæ abluimur. Nam, ut ait Eucherius: Christus, «qui ante passionem quidem suam quasi clausum adhuc lilium fuit: cum signis miraculorum quæ fecit clarus homo refulsit, post resurrectionem vero et ascensionem suam repandum se lilium supernæ patriæ civibus exhibuit, quod in assumpta humanitate potentiam divinæ claritatis, quam habuit apud Patrem priusquam mundus esset, ostendit. Unde in amoris Cantico lilii se vocabulo designare voluit dicens: Ego flos campi et lilium convallium. Labium ergo maris in quo sacerdotes lavabantur, quasi labium fuit calicis, et folium repandi lilii: quia lavacrum salutare quo membra summi sacerdotis efficimur, in fide nos sacrosanctæ passionis ejus a peccatorum omnium labe purificat, ac purificatos ad visionem gloriæ ipsius perennis intromittit.»
DUO MILLIA BATOS CAPIEBAT. — Batus, ephi et metreta æqualia sunt, suntque decima pars cori, Ezechiel. xlv, 11, scilicet erat mensura continens tres modios: corus enim continebat decies amplius, nimirum 30 modios. Batus erat mensura liquidorum, sicut ephi aridorum, continens tantum quantum amphora Romana, scilicet 48 sextarios, hoc est aquæ uncias 960, uti multis probat Alcazar, tract. De Mensuris, propos. 14; licet Vilalpandus longe majorem faciat batum. Dices II Paral. IV, 5, dicitur mare æneum continuisse tria millia metretas, id est batos. Respondeo cum Vilalpando, Alcazario et aliis, batum fuisse duplicem, majorem et minorem, major erat sesquialter alterius, ut duo majores æquarent tres minores. Jam Vilalpandus censet batum majorem continuisse 108 sextarios, minorem 72; Alcazar vero, tract. De Mensuris, propos. 14, censet hos batos non fuisse communes, sed extraordinarios et minores, adeoque batum hunc fuisse tantum decimam partem bati. Rursum hos batos fuisse duplices, nimirum majorem et minorem, ita scilicet ut major esset sesquialter minoris. Decima autem pars bati est gomer, sive assaron, qui continet 96 uncias, hoc est octo libras duodecim unciarum. Quare putat Alcazar mare æneum continuisse Romanas amphoras 208, cum Vilalpandus ei tribuat amphoras Romanas 4500. Verum uti hæc mensura Vilalpandi est nimis magna et immanis, ita illa Alcazarii est nimis exigua, et exilior, quam ut mare vocari possit. Quare ab ordinaria et vulgari mensura bati recedendum non esse censeo, dicoque batum hic accipi communem, qui æqualis erat amphoræ Romanæ, continens 48 sextarios et uncias 960, quæ faciunt libras 80. Quare mare hoc continens duo millia batorum continebat bis mille amphoras Romanas, hoc est sextariorum nonaginta sex millia, librarum aquæ vero centum et sexaginta millia. Hi sunt bati majores bis mille, qui æquivalent batis minoribus ter mille: habent se enim sicut duo ad tria: quare batus minor continebat duntaxat 640 uncias, quæ faciunt 52 libras et 4 uncias, ut patet proportionem utriusque supputanti et inter se conferenti.
Aliter respondent Cajetanus et Ribera, scilicet mare æneum cepisse duo millia batorum duntaxat, si communi modo moderate tantum implebatur; sin vero ad summum omnino apicem, cepisse tria millia batorum: et hoc significare Hebraice machaziq, II Paralip. IV, 5, machaziq enim idem est quod fortificante, id est fortiter planeque implenti capiebat tria millia batorum. Periphéria enim superior, quia erat amplissima, exiguo suo limbo paucorum digitorum facile capiebat mille batos. Liber enim Paralipomenon est supplementum libri Regum, supplet enim τὰ παραλιπόμενα, id est quæ in eis relicta et omissa sunt. Unde sæpe majorem recenset numerum. Ita Vatablus.
Versus 27: Decem Bases Aeneas
27. ET FECIT DECEM BASES ÆNEAS. — Pro decem luteribus, qui his basibus sustinebantur. Id patet ex vers. 38, et II Paral. IV, 6, ubi dicitur: «Fecit quoque conchas decem, et posuit quinque a dextris, et quinque a sinistris, ut lavarent in eis omnia quæ in holocaustum oblaturi erant: porro in mari sacerdotes lavabantur.» Luteres ergo erant magnæ conchæ, sive labra et pelves, in quibus sacerdotes abluebant victimas jam excoriatas, et carnes earum dissectas, ut lotæ imponerentur altari holocaustorum ad eas Deo offerendum et cremandum: in mari æneo vero soli sacerdotes lavabant suas manus et pedes: licet enim Nathinæi victimas immolandas prius abluissent in probatica piscina, antequam inducerentur in templum, tamen illi animalia integra et viva abluebant: quare in templo, id est in atrio rursum a sacerdotibus eadem jam mactata et dissecta a sanguine et sordibus abluenda erant, ut pura offerrentur Deo in altari. Quocirca mare æneum erat in medio luterum, ac quinque luteres habebat a dextris, quinque a sinistris. Ita Ribera. Quisque autem luter capiebat quadraginta batos, ut dicitur vers. 38. Idem habet Josephus in versione Ruffini: male enim Gelenius pro batis substituit congios.
QUATUOR CUBITORUM LONGITUDINIS BASES SINGULAS, ET QUATUOR CUBITORUM LATITUDINIS, ET TRIUM CUBITORUM ALTITUDINIS. — Erant ergo bases luterum quadratæ, quia latæ quatuor cubitos, totidem longæ: quare ex quaternis tabulis æneis inter se junctis conflatæ et compactæ fuerunt, ideoque juncturæ hic, ut non apparerent, tectæ fuerunt sculpturis variis, ut sequitur:
Versus 28: Opus Basium Interrasile
28. ET IPSUM OPUS BASIUM, INTERRASILE ERAT: ET SCULPTURÆ INTER JUNCTURAS.
Versus 29: Leones, Boves et Cherubim in Basibus
29. ET INTER CORONULAS ET PLECTAS, LEONES, ET BOVES ET CHERUBIM: ET IN JUNCTURAS SIMILITER DESUPER: ET SUBTER LEONES ET BOVES, QUASI LORA EX ÆRE DEPENDENTIA. — Locus hic implexus est et difficilis. Omissis variis variorum explicationibus, ut breviter et clare rem totam expediam. Nota primo, «opus interrasile» vocari, quod inter tabulas ligneas, aureas vel æneas planas et quasi rasas protuberat, exstat et eminet, ut in conchis exstant et eminent capita leonum, hominum et boum, etc. Unde Hebraice est מסגרות misgerat, id est clausuræ, vel, ut Vatablus, cracturæ. Clausuras Hebræi vocant sculpturas exstantes, et eminentes, quia hæ quasi claudunt et terminant tabulam planam et rasam, puta spatia intermedia tabulæ plana. Unde Noster opus hoc interrasile, id est sculpturas has vocat «coronulas et plectas,» tum quia coronulis et floribus aliisque rebus contextis et implexis cingebantur, tum quia ipsæ sculpturæ sive effigies sculptæ vocantur coronæ et coronamenta, id est ornamenta, quæ tabulam vel rem cui adduntur coronant et ornant. Quocirca pro his omnibus est Hebraice una vox misgerot, quam Noster vertit nunc «opus interrasile,» nunc «sculpturas,» nunc «coronulas,» nunc «plectas.»
Quædam enim erant in modum coronæ rotundæ, quædam alia figura et forma implexæ, quæ «plectæ» dicebantur. Hæ ergo quatuor voces idem hic significant. Possunt tamen per «plectas» accipi juncturæ ipsæ tabularum, uti est in Hebræo, ut plecta derivetur a πλέκω, id est plico, concinno, necto, jungo: nam inter juncturas tabularum erant hæ sculpturæ.
Nota secundo, pro juncturas Hebraice est שלבים scelabbim, quod Pagninus vertit, vestes; Marinus, gradus; Vatablus, prominentias; sed credendum est Nostro ac Septuaginta, qui constanter vertunt, juncturas, ac Chaldæo, qui vertit, commissuras. Unde Exodi xxvi, 17, Noster et alii passim vertunt, incastraturas.
Hebræa ergo ad verbum sic habent: Et hoc opus basis: clausuræ eis, et clausuræ inter juncturas et super (id est juxta vel inter) clausuras, quæ erant inter juncturas, leones, bos et cherubim. Et super (id est juxta vel inter) juncturas sic desuper: et subter leonibus et bobus copulationes, opus descensionis. Clausuras, ut dixi, vocat sculpturas leonum, boum et cherubim, etc., quæ tegebant juncturas tabularum ænearum, ne apparerent esse compactæ, sed viderentur esse continuæ, et ex eodem ære productæ, sive ut non multæ, sed una integra, et solida tabula esse videretur. Sensus ergo est, q. d. Salomon sculpsit in basibus decem luterum varias sculpturas, ut illis tegeret juncturas tabularum ænearum, inter quas sculpturas eminebant sculpturæ leonum, boum et Cherubinorum. Itaque fecit has sculpturas et effigies tam inter juncturas superiores et altiores, quæ erant desuper, quam inter inferiores quæ erant subter: addiditque sub leonibus et bobus copulationes, id est lora quædam inter se copulata et connexa dependentia, id est deorsum tendentia; hoc est enim opus descensionis, quod habent Hebræa. Apposite sculpsit hæc lora, quia boves et leones loris alligari et copulari solent. Ita Ribera, lib. II De Templo, xviii.
Versus 30: Quatuor Rotae per Bases
30. ET QUATUOR ROTÆ PER BASES SINGULAS, — q. d. Singulæ bases impositæ erant quatuor rotis, ut huc illuc rotari et moveri viderentur.
ET PER QUATUOR PARTES QUASI HUMERULI SUBTER LUTEREM FUSILES, CONTRA SE INVICEM RESPECTANTES, — q. d. Erant in basibus luterum partes quædam exstantes, quibus quasi humeris luteres sustentabantur, ex ære fusæ, et sibi invicem obversæ.
Versus 31: Os Luteris Intrinsecus
31. OS QUOQUE LUTERIS INTRINSECUS ERAT IN CAPITIS SUMMITATE, — q. d. Os luteris, id est ipsa superior pars basis, cui luter, sive concha luteris imponebatur, erat concava instar oris, ut ei luter pariter concavus apte inseri posset, eratque in capitis summitate, hoc est erat in summitate basis. Sic enim Auctor se explicat vers. 35.
ET QUOD FORINSECUS APPAREBAT, UNIUS CUBITI ERAT TOTUM ROTUNDUM, PARITERQUE HABEBAT UNUM CUBITUM ET DIMIDIUM. — Id clare explicat Josephus, dicens lib. VIII, cap. ii: «Qua parte effigies leonum et aquilarum, sic erant adaptatæ, ut connatas putares, intervenientibus inter eas palmarum arbusculis. Atque hæc rotunditas habebat altitudinis cubitum et dimidium, sed dimidius cubitus
tegebatur cælaturis, et tantum cubitus apparebat.»
IN ANGULIS AUTEM COLUMNARUM VARIÆ CÆLATURÆ ERANT. — Nam, ut ait Josephus, tabulæ basium cum essent quadratæ in angulis habebant columnas, id est columellas quasdam ad elegantiam, quibus latera basium utrimque inserebantur et quasi incastrabantur; et hæ habebant suas sculpturas quibus ornabantur.
ET MEDIA INTERCOLUMNIA QUADRATA, NON ROTUNDA. — «Intercolumnia» vocat ipsos scapos, sive stipites basium, qui inter columnas in angulis annexis quasi medii intercedebant, q. d. Ipse scapus basium quadratus erat, non rotundus. Hebræus et Chaldæus: Ipsæ clausuræ, id est sculpturæ, erant quadratæ, non rotundæ. Clausuras, sive sculpturas, vocat ipsas bases sculptas et efficiatas.
Tales autem erant rotæ, — q. d. Tales erant rotæ basium, ut viderentur posse rotari et moveri, cum reipsa essent fixæ, nec rotari possent: et idcirco habebant omnia, quæ habent rotæ veræ et rotabiles, scilicet suos axes, radios, canthos et modiolos. Modiolus in rota vocatur ipse nodus sive centrum rotæ, ex quo oriuntur radii, qui inde perducuntur ad canthum, id est ad peripheriam sive circumferentiam exteriorem rotæ.
Versus 35: Variae Sculpturae ex Semetipsa
35. VARIAS SCULPTURAS EX SEMETIPSA, — id est non addititias, sed quasi agnatas et simul cum ipsa, ut ex ipsa basi fusæ viderentur.
Versus 36: Sculpsit Cherubim, Leones et Palmas
36. Sculpsit quoque in tabulatis illis quæ erant ex ære, — q. d. Sculpsit super summas tabulas basium effigies leonum, palmarum, etc. «Tabulata enim ex ære» vocat ipsas tabulas æneas inter se connexas et contabulatas.
Fecit quoque decem luteres. — Ecce hi sunt luteres, quorum bases huc usque descripsit.
Versus 39: Mare ad Dexteram Partem Templi
39. MARE (æneum) AUTEM POSUIT AD DEXTERAM PARTEM TEMPLI CONTRA ORIENTEM AD MERIDIEM, — q. d. Ita posuit mare æneum ad Meridiem, ut tamen verteretur ad Orientem, q. d. Non plane obversum erat Meridiei, sed ei parti Meridiei, quæ nonnihil declinat et vergit ad Orientem.
Denique mari æneo et decem luteribus ad abluendum victimas, adde ex Aristæa, lib. De Septuag. Interpret., post initium, fuisse in templo occulta receptacula aquarum, quæ ad diluendum sanguinem jugulatarum hostiarum funduntur, quarum fluxus tam assiduus, inquit, est, ut perennis fons videatur. Et ad hoc sunt juxta aræ basim frequentes aperturæ solis ministris cognitæ. Sed mirabilius est, et fere enarrabile subterraneorum conceptaculorum magnitudo, quæ ad quinque usque stadia per circuitum templi cuncta penetrat. Plumbeæ ad ea fistulæ quacumque per muros et templi solum, quibus omnia abluantur, mundenturque, descendunt. De hisce superius quoque mentionem feci.
Allegorice et tropologice luteres decem idem significant quod mare æneum, nimirum multiplicem et uberam pœnitentiam, qua in hac vita fragili ob multiplices lapsus et labendi pericula indigemus. Quadraginta bati, quos singuli luteres capiunt, significant dies 40 Quadragesimæ, qui omnes pœnitentiæ sunt addicti. Cætera vide apud Eucherium, Angelomum et Riberam, lib. II De Templo, cap. xix, qui minutim singula applicant.
Primus hoc sæculo pœnitentiæ sacramentum negavit et sustulit Martinus Lutherus, quare ipse non fuit luter, nec lotor, sed luteus et lutulentus, imo pollutor et profanator sacrorum, utpote suis poculis, ventri et Veneri totus indulgens, iisque corpus et animam conspurcans quasi «sus lota in volutabro luti,» ut ait S. Petrus, epist. II, cap. II, vers. 22.
Versus 40: Fecit Hiram Lebetes et Scutras
40. FECIT ERGO HIRAM LEBETES, ET SCUTRAS ET HAMULAS. — Pro scutras Hebraice est ياعيم, quod Chaldæus et recentiores vertunt, scopas; Septuaginta, calfactoriola; alii vertunt, fuscinas, phialas; thuribula; S. Hieronymus nunc scutras, forcipes, tridentes, nunc trullas et creagras vertit. Nomina enim Hebræa sunt polysema, et multa significant. Scutra genus est vasis profundi et circularis, cujus diminutivum est scutella; quare aliud est scutra, aliud scruta, licet Calepinus hæc duo pro eodem habeat. Scruta enim sunt usu attritæ vestes, jumentorum soleæ, clavi refixi, sulphurata, vitrorum fragmenta cæteraque similia, quæ vilissimi proxenetæ venalia habent, quos scrutarios appellant, quales Romæ videmus Judæos, de qualibus ait Horatius, lib. II, epist. 7:
Vilia vendentem tunicato scruta popello.
Scutra ergo vel scuta est scutella magna, ita a scuto dicta, quod instar scuti rotunda sit et concava. Hinc Lucilius, lib. VI, ait: «Scutam (scutellam) ligneolam cerebro inflixit.» Et Papias: «Scutra, ait, vas æneum æquale fundo, latum et apertum desuper.» Et Priscianus, in fine lib. III: «A scuto, ait, dicitur scutula et scutella, quasi parva scuta vel scutra.» Scutra enim litteram r mutuatur «a scetra, quæ est scutum loreum sine ligno, quo utuntur Afri et Mauritani,» ait Isidorus, lib. XVIII Etymol. cap. xii, de quo Poeta: «Lævam scetra tegit.» Porro diminutiva r simplicis mutant in l; sic a mitra diminutivum fit mitella, a capra capella, a sacrum sacellum, ab ager agellus, a piger pigellus, a miser misellus.
Hamulæ, Hebraice מזרקות mizraqoth sunt vasa sparsoria vel infusoria, quibus aqua, vel vinum, vel thus spargitur et funditur. Radix enim זרק zaraq significat spargere, aspergere, quales sunt ampullæ, quibus in Missa aqua et vinum in calicem spargitur et infunditur. Septuaginta vertunt, phialas; Chaldæi, pelves; S. Hieronymus hic, hamulas, alibi phialas, alibi thuribula. Audi Columellam:
Aut habilem lymphis hamulam, Bacchove lagenam.
Versus 42: Malogranata ad Operiendum Capitella
42. AD OPERIENDOS FUNICULOS CAPITELLORUM. — «Funiculos» vocat spiras orbiculares, quæ capitello incisæ ipsum in orbem circuibant et ornabant.
Unde Hebraice est גלות כתרת gulloth ketoreth, id est convolvola coronæ; Septuaginta, vertimilia; Chaldæus, vasa rotunda coronarum; Vatablus, globos coronatos. «Funiculos capitellorum» ergo vocat media capitella, eo quod in modum funis spiras et gyros haberent; hæc enim Hebraice vocantur gulloth ketoret, quasi revolutiones coronæ, vel capita suis spiris in gyrum circumdata et coronata.
Versus 45: Omnia Vasa de Aurichalco
45. OMNIA VASA QUÆ FECIT HIRAM (nam alii artifices fabricarunt vasa ex auro et argento, etc.) DE AURICHALCO ERANT. — Hebraice de ære ממרט memorat, id est terso et polito, hoc est optimo, ut vertit Chaldæus et Septuaginta, quod aurichalcum vocatur, quia rubet et fulget ut aurum. Vide dicta Ezech. I, 27, et Apocal. I, 15.
Porro, «Hiram,» II Paralip. II, 13, a rege Tyri vocatur «pater meus,» quia scilicet rex eum ob præstantiam artis colebat ut patrem: «pater» enim Hebræis sæpe significat magistrum, ducem, præsidem, præfectum. Sic Joseph a Pharaone vocabatur «pater,» ob præstantiam prudentiæ et providentiæ tempore famis, Genes. xlv, 8. Sic IV Reg. xiii, 14, rex Israel Eliseum vocat «patrem,» quia eum ut Prophetam et magistrum reverebatur. Porro Josephus his vasis multa alia adjicit, primo, mensarum aurearum, super quibus instrumenta varia essent, numerum extendit ad 10000. Secundo, phialarum et spondiorum aureorum 20000, argenteorum 40000, candelabrorum 40000; œnochoarum 80000; phialarum aurearum 100000, argentearum 200000; lancium aurearum 50000, argentearum 160000; craterum aureorum 60000, argenteorum 120000; metrorum seu mensurarum Moysis, Hin, et assaron aurearum 20000, argentearum 40000; thuribulorum quibus thus adoleretur aureorum 20000, argenteorum 40000. Quibus vero ad altare holocaustorum ignis auferretur, aureorum 50000, stolarum Hierarchicarum pro sacerdotum principibus 10000; pro sacerdotibus aliis 10000; tubarum 20000, organorum musicorum, nablorum et cinyrarum ex electro 30000.
Versus 48: Altare Aureum et Mensa Propositionis
48. FECITQUE SALOMON OMNIA VASA AUREA IN DOMO DOMINI: ALTARE AUREUM, etc., — puta altare thymiamatis in Sancto, ante Sanctum sanctorum, de quo dixi Exod. xxx, 1. Hinc patet Salomonem fecisse novum altare thymiamatis in Sancto pro veteri a Moyse fabricato, illudque vetus Moysis reposuisse in tabulato Sancti. Salomon enim omnia vasa templi nova fecit, excepta arca cum propitiatorio et cherubim; in arca enim servabatur lex in tabulis lapideis, digito Dei scripta. Arcam ergo a Moyse factam reposuit in templo, nec novam fabricavit; cætera vero omnia innovavit.
Unde sequitur:
Versus 49: Candelabra Aurea et Lucernae
49. ET MENSAM SUPER QUAM PONERENTUR PANES PROPOSITIONIS (novam fabricavit pro vetere a Moyse facta), ET CANDELABRA AUREA, QUINQUE AD DEXTERAM ET QUINQUE AD SINISTRAM. — Moyses unum duntaxat fecit candelabrum ex auro septiceps, sive habens septem calamos et totidem lucernas; sed Salomon pro uno hoc fabricavit quinque. De mensa hac panum et de candelabro fuse dixi Exod. cap. xxv, vers. 23 et 31. Quare hic ea non repetam.
Forcipes, — hoc est emunctoria, ait Abulensis et Vatablus. Forceps enim est instrumentum, quo fervum, id est calidum tenetur, ait Festus, quod non solum forcipibus, quibus ignem struimus, sed et emunctoriis, quibus favillas lucernarum et candelarum capimus et carpimus, convenit.
Versus 50: Hydriae, Fuscinulae, Phialae et Thuribula
50. Mortariola — sunt vasa proprie, in quibus pilo teruntur quæ solvenda sunt, ait Nonius Marcellus. Unde S. Isidorus, lib. IV Etymol. xi: «Mortaria, inquit, dicuntur quod ibi jam semina in pulverem redacta et mortua condiantur.» Verum hoc loco Hebræum est כפות caphoth, quæ vox significat vascula curva (כפף caphaph enim significat curvare) et concava, in quibus thus vel incensum vel quippiam tale reponitur, ita Vatablus et alii; unde Septuaginta vertunt, phialas; Chaldæus et Vatablus, cochlearia. «Mortariola» ergo sunt parva mortaria, itaque vocantur vasa instar mortariorum curva et concava.
Versus 51: Intulit Quae Sanctificaverat David
51. QUÆ SANCTIFICAVERAT DAVID, — id est quæ David dicaverat, destinaverat et quasi consecraverat Deo in usum templi. Septuaginta: Intulit Salomon sancta (Hebraice et Chaldaice, sanctitates) David patris sui. Quæ enim Deo dicantur, adeo sunt sancta, ut sint quasi ipsæ sanctitates.
Nota: In templo nil videri poterat præter marmor, cedrum, aurum, argentum; ut discas in anima sancta et religiosa dicataque Deo, nil nisi purum, solidum et pretiosum reperiri debere.