Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Eliseus ferrum securis in aqua mersum ad lignum, quasi ad suum manubrium, enatare facit: inde, vers. 8, consilia secreta regis Syriæ revelat regi Israel. Mox, vers. 14, milites Syros ad se capiendum missos excæcat, ducitque ad regem Israel, eosque vetat percuti, imo cibo refici jubet. Denique, vers. 24, rex Syriæ obsidet Samariam, eamque ad extremam famem redigit. Quare rex Israel Eliseum ad necem deposcit, sed ille legatis regis ostium occludi præcipit.
Textus Vulgatae: IV Regum 6:1-33
1. Dixerunt autem filii prophetarum ad Eliseum: Ecce locus in quo habitamus coram te angustus est nobis. 2. Eamus usque ad Jordanem, et tollant singuli de sylva materias singulas, ut ædificemus nobis ibi locum ad habitandum. Qui dixit: Ite. 3. Et ait unus ex illis: Veni ergo et tu cum servis tuis. Respondit: Ego veniam. 4. Et abiit cum eis. Cumque venissent ad Jordanem, cædebant ligna. 5. Accidit autem ut cum unus materiam succidisset, caderet ferrum securis in aquam; exclamavitque ille, et ait: Heu, heu, heu, domine mi, et hoc ipsum mutuo acceperam. 6. Dixit autem homo Dei: Ubi cecidit? At ille monstravit ei locum. Præcidit ergo lignum, et misit illuc; natavitque ferrum, 7. et ait: Tolle. Qui extendit manum, et tulit illud.
8. Rex autem Syriæ pugnabat contra Israel, consiliumque iniit cum servis suis, dicens: In loco illo et illo ponamus insidias. 9. Misit itaque vir Dei ad regem Israel, dicens: Cave ne transeas in locum illum, quia ibi Syri in insidiis sunt. 10. Misit itaque rex Israel ad locum quem dixerat ei vir Dei, et præoccupavit eum, et observavit se ibi non semel neque bis. 11. Conturbatumque est cor regis Syriæ pro hac re; et convocatis servis suis, ait: Quare non indicatis mihi quis proditor mei sit apud regem Israel? 12. Dixitque unus servorum ejus: Nequaquam, domine mi rex, sed Eliseus propheta, qui est in Israel, indicat regi Israel omnia verba quæcumque locutus fueris in conclavi tuo. 13. Dixitque eis: Ite, et videte ubi sit, ut mittam, et capiam eum. Annuntiaveruntque ei dicentes: Ecce in Dothan. 14. Misit ergo illuc equos, et currus, et robur exercitus: qui cum venissent nocte, circumdederunt civitatem. 15. Consurgens autem diluculo minister viri Dei, egressus, vidit exercitum in circuitu civitatis, et equos, et currus; nuntiavitque ei, dicens: Heu, heu, heu, domine mi, quid faciemus? 16. At ille respondit: Noli timere; plures enim nobiscum sunt quam cum illis. 17. Cumque orasset Eliseus, ait: Domine, aperi oculos hujus, ut videat. Et aperuit Dominus oculos pueri, et vidit: et ecce mons plenus equorum, et curruum igneorum, in circuitu Elisei. 18. Hostes vero descenderunt ad eum; porro Eliseus oravit ad Dominum, dicens: Percute, obsecro, gentem hanc cæcitate. Percussitque eos Dominus, ne viderent, juxta verbum Elisei. 19. Dixit autem ad eos Eliseus: Non est hæc via, neque ista est civitas; sequimini me, et ostendam vobis virum quem quæritis. Duxit ergo eos in Samariam; 20. cumque ingressi fuissent in Samariam, dixit Eliseus: Domine, aperi oculos istorum, ut videant. Aperuitque Dominus oculos eorum, et viderunt se esse in medio Samariæ. 21. Dixitque rex Israel ad Eliseum, cum vidisset eos: Numquid percutiam eos, pater mi? 22. At ille ait: Non percuties; neque enim cepisti eos gladio et arcu tuo, ut percutias: sed pone panem et aquam coram eis, ut comedant et bibant, et vadant ad dominum suum. 23. Appositaque est eis ciborum magna præparatio, et comederunt, et biberunt, et dimisit eos, abieruntque ad dominum suum, et ultra non venerunt latrones Syriæ in terram Israel. 24. Factum est autem post hæc, congregavit Benadad rex Syriæ universum exercitum suum, et ascendit, et obsidebat Samariam. 25. Factaque est fames magna in Samaria: et tamdiu obsessa est, donec venundaretur caput asini octoginta argenteis, et quarta pars cabi stercoris columbarum quinque argenteis. 26. Cumque rex Israel transiret per murum, mulier quædam exclamavit ad eum, dicens: Salva me, domine mi rex. 27. Qui ait: Non te salvat Dominus; unde te possum salvare? de area, vel de torculari? Dixitque ad eam rex: Quid tibi vis? Quæ respondit: 28. Mulier ista dixit mihi: Da filium tuum, ut comedamus eum hodie, et filium meum comedemus cras. 29. Coximus ergo filium meum, et comedimus. Dixique ei die altera: Da filium tuum ut comedamus eum. Quæ abscondit filium suum. 30. Quod cum audisset rex, scidit vestimenta sua, et transibat per murum. Viditque omnis populus cilicium quo vestitus erat ad carnem intrinsecus. 31. Et ait rex: Hæc mihi faciat Deus, et hæc addat, si steterit caput Elisei filii Saphat super ipsum hodie. 32. Eliseus autem sedebat in domo sua, et senes sedebant cum eo. Præmisit itaque virum; et antequam veniret nuntius, ille dixit ad senes: Numquid scitis quod miserit filius homicidæ hic ut præcidatur caput meum? videte ergo, cum venerit nuntius, claudite ostium, et non sinatis eum introire: ecce enim sonitus pedum domini ejus post eum est. 33. Adhuc illo loquente eis, apparuit nuntius qui veniebat ad eum. Et ait: Ecce, tantum malum a Domino est; quid amplius exspectabo a Domino?
Versus 1: Filii Prophetarum Dixerunt ad Eliseum
enim habebant domos, sed utebantur tuguriis. Quamobrem a magno illo propheta supplices petierunt, ut abiret cum ipsis ligna secantibus ad ea construenda. Tanta autem utebantur paupertate, ut ne securim quidem sustinerent possidere."
Et S. Hieronymum, epist. 4 ad Rusticum: "Filii prophetarum, ait, quos monachos in veteri Testamento legimus, ædificabant sibi casulas prope fluenta Jordanis, et turbis urbium derelictis, polenta et herbis agrestibus victitabant." Idem prorsus fecere monachi et eremitæ post Christum, tempore S. Antonii, S. Basilii, S. Hieronymi: unde juxta Jordanem ædificabant sibi casulas et tuguria, ut patet ex Vitis Patrum. Hinc et ipse S. Hieronymus per S. Paulam quinque ædificavit monasteria, ad quæ Romanam nobilitatem evocavit, atque uni eorum ipse præerat. Quocirca Franciscus Suarez, tomo III De Religione, lib. III, cap. 1, num. 6 et seq. ex S. Ignatio, Hieronymo, Ambrosio et Damasceno, docet hos filios, id est discipulos prophetarum fuisse typum et præludium Religiosorum novi Testamenti, ac instar eorum coluisse castitatem, paupertatem et obedientiam, sed sine voto.
Versus 5: Heu, Domine Mi
5. HEU, HEU, HEU, DOMINE MI. Tropologice, Eucherius: "Recte, inquit, is qui ferrum amiserat, clamabat: Heu, heu, heu, Domine mi, et hoc ipsum mutuo acceperam. Habent enim hoc electi proprium, si quando in eis sua scientia furtiva vanæ gloriæ culpa subripitur, ad cor velociter redeunt, et quidquid in se ante districti judicis oculos damnabile inveniunt, lacrymis insequuntur. Qui flentes non solum caute inspiciunt quæ male commiserunt, sed ex accepto munere, quæ reddere etiam bona debuerant."
Versus 6: Homo Dei Dixit: Ubi Cecidit
6. DIXIT AUTEM HOMO DEI (Eliseus Dei servus): UBI CECIDIT (ferrum)? AT ILLE MONSTRAVIT EI LOCUM; PRÆCIDIT ERGO LIGNUM ET MISIT ILLUC, NATAVITQUE FERRUM. Idem prorsus Gotho cuidam pauperi præstitit S. Benedictus, qui, ut ait S. Gregorius, II Dialog. cap. VI, "accessit ad locum (ad lacum in quem ceciderat ferrum ex falce), tulit de manu Gothi manubrium, et misit in lacum: et mox ferrum de profundo rediit, atque in manubrium intravit. Qui statim ferramentum Gotho reddidit, dicens: Ecce, labora, et noli contristari."
Quæres an verum hic fuerit miraculum. Asserit Vallesius, S. Phil. cap. XXXVII, dicens Deum ferro gravitatem detraxisse et indidisse levitatem, ut e fundo enatando ferretur in altum. Verum dico non fuisse hic proprie dictum miraculum, quod omnem naturæ et naturalium causarum vim excedat oportet, ut a solo Deo patrari possit. Omnia enim hæc facta sunt per Angelum, qui lignum ab Eliseo præcisum et in manubrium adaptatum apprehendit, in fundum aquæ detulit, ferro inseruit, in altum extulit, et securim ibi fluitantem sustentavit, donec eam lignator apprehenderet. Ita Abulensis.
Allegorice, Tertullianus, libro Contra Judæos, cap. XIII, per aquas Jordanis accipit baptismum: per lignum, crucem Christi; per ferrum, dura peccatorum corda. "Quid, inquit, manifestius hujus ligni Sacramento? quod duritia hujus sæculi mersa in profundo erroris, et a ligno Christi, id est passionis ejus in baptismo liberatur; ut quod perierat olim per lignum in Adam, id restitueretur per lignum Christi." Sic et S. Ambrosius, lib. II De Sacrament. cap. II: "Ecce, inquit, aliud genus baptismatis. Quare? Quia omnis homo ante baptismum quasi ferrum premitur atque demergitur. Ubi baptizatus fuerit, non tanquam ferrum, sed tanquam jam levior fructuosi ligni species levatur." Et mox: "Vides ergo quod in cruce Christi omnium hominum levatur infirmitas."
Et Theodoretus, Quæst. XIX: "Hoc, inquit, præfiguravit Servatoris nostri dispensationem; quomodo enim lignum quidem, quod est levissimum, fuit demersum, quod est autem gravissimum, nempe ferrum, supernatavit; ita divinæ naturæ descensus effecit, ut humana natura ascenderet."
S. Augustinus vero, serm. 210 De Tempore, per fluvium accipit fluentes voluptates et concupiscentias, ex quibus nos mersos liberat Eliseus, id est Christus per lignum crucis. "Securis illa, inquit, in profundo jacebat, quia genus humanum in omnium criminum abyssum infelici ruina corruerat, sicut scriptum est: Infixus sum in limo profundi. Et iterum: Deveni in altitudinem maris, et tempestas demersit me. Fluvius enim ille, ubi securis cecidit, significat præterfluenter et fugitivam, et in abyssum descendentem voluptatem, vel luxuriam sæculi hujus. Fluvius enim a fluendo nomen accepit. Et quia omnes peccatores transitoriis voluntatibus inhærentes, fluere dicuntur, ideo securis illa in fluvio et in limo jacebat oppressa." Pergit deinde ad Eliseum, id est Christum Salvatorem: "Veniens vero Eliseus misit lignum, et natavit ferrum. Quid est lignum mittere, et ferrum in medium producere, nisi patibulum crucis ascendere, et de profundo inferni humanum genus erigere, ac de omnium peccatorum limo per crucis mysterium liberare? postquam vero natavit ferrum, misit manum Propheta, et recepit illud, et rediit ad utiles usus domini sui. Ita et de nobis factum est, dilectissimi fratres, qui de manu Domini superbiendo cecideramus, per crucis lignum iterum ad manum vel ad potestatem Domini redire meruimus. Et ideo quantum possumus, cum ipsius adjutorio laboremus, ne iterum superbiendo de manu Domini corruamus."
S. Irenæus autem, lib. V, cap. XVII, per ferrum accipit firmum Dei verbum, quod per lignum (comedendo ex ligno scientiæ boni et mali a Deo vetito, Genes. III) negligenter amiseramus, nec inveniebamus, sed per lignum crucis Christi recepimus. "Quod autem securis similis sit verbo Dei, inquit, docet Joannes Baptista dicens: Jam autem securis ad radicem arborum posita est," Matth. III.
Tropologice, Angelomus: "Ferrum in manubrio, inquit, donum intellectus in corde est; ligna vero per hoc cædere, est prave agentes increpare; quod nonnunquam dum fluxe agitur, dum lapsus vanæ gloriæ in accepta eadem scientia non vitatur, ferrum in aqua perditur, quia ex dissoluto opere intelligentia fatuatur. Quam profecto intelligentiam ad hoc novimus dari, ut ante dantis oculos ex bona actione debeat restitui. Unde recte is, qui ferrum amiserat, clamabat: Heu, heu, heu, Domine mi, et hoc ipsum mutuum acceperam." Idem iisdem verbis habet Eucherius ac pene Rupertus.
Anagogice Beda: Sicut ferrum aquis mersum Eliseus reduxit ad manubrium, sic Christus corpus suum aquis passionis et mortis demersum revocavit ad vitam. Idem faciet nobis in communi omnium resurrectione. Corpus enim nostrum instar ferri est durum, grave, frigidum, ferruginosum, et pronum ut in abyssum ruat; sed Christus ferro huic contrarias dotes corporis gloriosi inseret, illudque quasi igniet, ut sit clarum, agile, leve, subtile, impassibile, gloriosum.
Versus 12: Unus Servorum Ejus Dixit
12. Dixitque unus servorum ejus. Abulensis putat hunc fuisse Naaman, quem Eliseus a lepra curarat; sed videtur incredibile quod ipse Eliseum sibi tam beneficum regi prodiderit, uti sub initium cap. VIII fatetur Abulensis.
ELISEUS PROPHETA QUI EST IN ISRAEL, INDICAT REGI ISRAEL OMNIA VERBA QUÆCUMQUE LOCUTUS FUERIS IN CONCLAVI TUO. Spiritus enim prophetiæ est cognoscere tam arcana, absentia et remota, quam futura prædicere. Utrumque enim eamdem virtutem requirit, scilicet opem et revelationem divinam.
Versus 16: Noli Timere: Plures Nobiscum Sunt
16. NOLI TIMERE: PLURES ENIM NOBISCUM SUNT QUAM CUM ILLIS. "Plures," nimirum Angeli, qui pro Deo et sanctis ejus, quasi cœlestes acies innumeræ et fortissimæ militant, ob quas ipse vocatur "Deus Sabaoth, id est exercituum," juxta illud Psalm. XXXIII: "Immittet (Hebraice חנה chone, id est castrametabitur) Angelus Domini in circuitu timentium eum." Sic de Jacob fugiente Esau dicitur, Genes. XXXII, 1: "Fueruntque ei obviam Angeli Dei, quos cum vidisset, ait: Castra Dei sunt hæc." Sic Angeli pugnarunt pro Mose et Hebræis contra castra Pharaonis in mari Rubro, Exodi XIV. Unde S. Ambrosius, sermone 4 De Eliseo: "Divinus timor, inquit, terrorem a nobis expellit hostilem. Arma autem hæc nostra sunt, quibus nos Salvator instruxit: oratio, misericordia atque jejunium. Jejunium enim melius quam murus tuetur; misericordia facilius liberat quam rapina, oratio longius vulnerat quam sagitta. Sagitta enim non nisi proxime conspectum percutit adversarium, oratio autem etiam longius positum vulnerat inimicum." Et paulo post: "Mira res! plures e cœlo defensores meretur sanctitas, quam in terris oppugnatores adduxit improbitas." Causam subdit: "Scire enim debet quod adversarii meritis magis quam virtute vincuntur, et non tam virtute quam sanctitate superantur; sicut Eliseus hostes suos non armis superabat, sed oratione vincebat."
Versus 17: Aperuit Dominus Oculos Pueri
17. ET APERUIT DOMINUS OCULOS PUERI. "Non mirum, ait S. Ambrosius, serm. De Eliseo, si oratio aperuit oculos, ut videret exercitus, non mirum, inquam, si novos inserit oculos, qui nova promeretur auxilia. Aut cur non aciei producat obtutum, qui acies instruxerat Angelorum? Cur, inquam, non oratione sua hebetudinem pupillarum detergeret, qui meritis suis caliginem nubium penetravit? Necessario ergo S. Eliseus hoc facto ministro formidoloso præstitit securitatem, cui jam refuderat claritatem."
ET ECCE MONS PLENUS EQUORUM, ET CURRUUM IGNEORUM, IN CIRCUITU ELISEI. Angeli hos equos et currus specie ignis ex aere et nubibus ac radiis solis, apposite ad ignis colorem exhibendum per eas transparentibus efformarunt, ut Eliseo suam cœlestem naturam igneamque celeritatem, fortitudinem, vim et efficaciam repræsentarent, uti repræsentarant Eliæ in ejus raptu. Spiritus enim Eliæ successor et hæres fuit Eliseus; in eo ergo impletum fuit illud Dei promissum: "Ego ero ei, ait Dominus, murus ignis in circuitu, et in gloria ero in medio ejus," Zachar. II, 5. Vide ibi dicta.
Causam dat S. Ambrosius, serm. 2 De Eliseo: "Quid mirum, ait, si is auxilia meretur e cœlo cujus animus semper in cœlo est, sicut ait Apostolus: Nostra autem conversatio in cœlis est. Ergo si nostra conversatio in cœlis est, et cœlestium conversatio potest esse nobiscum, hoc est, ut qui vita vivimus, Angelorum recte consortium mereamur. Est ergo sancte viventibus quædam inter se cognatio, conjunctio atque societas, nec interest utrum in cœlis maneant, an in terris; Angelici sint habitus vel humani, dummodo in iis sit eadem vita vel sanctitas. Conversatio enim connectit, quos separat elementum, et diversis licet corporibus dividantur, iisdem tamen actibus conjunguntur. Atque ideo fit ut sancti sibi quodam consortio cohærentes, a se invicem non discedant, et modo Angeli ad terras veniant, modo homines ad cœlestia transferantur, ac profectu meliore quibus vita communis est, incipiunt illis vivendi etiam elementa esse communia."
Versus 18: Percute Gentem Hanc Cæcitate
18. PERCUTE, OBSECRO, GENTEM HANC CÆCITATE. Septuaginta ἀορασίᾳ, id est avidentia, ut scilicet videntes non videant, nec advertant. Hinc ea percussi hic Syri Eliseum quidem et civitatem videbant, sed non agnoscebant nec advertebant. Simili cæcitate et aorasia percussi sunt cives Sodomæ, invadentes domum Lot, Genes. XIX. Audi S. Ambrosium, sermone De Eliseo: "Tunc igitur oravit Eliseus, et omnem hostilem exercitum cæcitate percussit. Non mirum si adversariis cæcitatem intulit, qui famulo largitus est claritatem; et si hostibus aufert visum, qui ministro præstat aspectum. Ubi sunt qui dicunt, plus quam preces sanctorum, hominum arma posse? Ecce una oratio Elisei totum exercitum vulneravit, et universi prophetæ meritis omnis est hostium numerus captivatus."
prophetæ meritis omnis est hostium numerus captivatus. Quæ catervæ regum, quæ turba militum talem victoriam perpetrarunt, ut ita hostes prosternerent, ut de illis nullus occumberet? Hæc est vera, hæc incruenta victoria, ubi sic adversarius vincitur, ut de vincentibus nemo lædatur."
Versus 19: Non Est Hæc Via, Neque Ista Civitas
19. DIXIT AUTEM AD EOS ELISEUS: NON EST HÆC VIA, NEQUE EST ISTA CIVITAS. Abulensis putat Eliseum hic officiose mentitum. Videbant enim Syri civitatem Dothain in qua, vel juxta quam tunc degebat Eliseus quem quærebant: hoc autem videtur negare Eliseus dicens: "Neque ista est civitas," quam quæritis. Excusat Eliseum Lyranus, dicens eum locutum esse non de civitate Dothain, in qua tunc degebat, sed de Samaria ubi habebat domum et fixerat sedem, ut patet vers. 32. Non enim respondet hic Eliseus ad quæsita Syrorum, utpote quæ nihil interrogarant, sed ad mentem eorum, quasi dicat: Quæritis Eliseum, o Syri! venite mecum, ego ostendam vobis viam in Samariam, in qua ipse habitat, ibique ego eum vobis ostendam faciamque ut agnoscatis quem modo præsentem quidem habetis, sed tamen percussi aorasia non cognoscitis. Nolebat enim ab eis agnosci in Dothain, sed in Samaria, ut eos ad regem deduceret, et convivio exciperet. In hisce autem verbis nullum fuit mendacium, sed celatio veritatis duntaxat, quæ licita est, et sæpe necessaria; si enim veritatem aperuisset, dixissetque: "Ego sum Eliseus quem quæritis," non potuisset eos tradere regi Israel, nec suam in eos potentiam æque ac beneficentiam ostendere. Quod si Syri rogarint Eliseum: Quæ est via in Dothain, ubi est Eliseus? uti nonnulli censent, idque responsio Elisei subindicat, non tenebatur Eliseus ad eorum, utpote hostium, mentem respondere, sed ad propriam et suam, scilicet hanc non esse Samariam patriam suam, ubi Eliseum, quem quærebant, erant agnituri, ut dixi.
Versus 22: Non Percuties
22. NON PERCUTIES, id est non occides Syros quos ad te perduxi: "Si enim occidantur, ait Theodoretus, non cognoscetur magnitudo miraculi; sin autem revertantur ad eum qui misit, ille quoque discet Dei nostri potentiam."
SED PONE PANEM ET AQUAM CORAM EIS, UT COMEDANT ET BIBANT. Noluit Eliseus Syros, licet hostes, occidi a rege Israel, sed benigne et laute tractari, ut eos charitate superaret et ex inimicis amicos faceret, ut deinceps terram Israel non invaderent nec prædarentur; quod et fecerunt victi ab Eliseo, tum potentia, tum potius amore. Vide S. Chrysostomum (vel quisquis est auctor: styli enim elegantia arguit fuisse Latinum non Græcum), hom. De Eliseo et Syrorum insidiis detectis, tomo I, ubi inter cætera ait de Syris: "Mirantur et stupent sibi pro morte victum, pro interitu cibum, convivium pro pœna parari." Et inferius: "Fit tunc propheta sanctissimus gloriosus in suis, gloriosior in alienis. Exhibet suis signa virtutum, et alienis causas exhibet gloriarum. Docuit prior inimicos foveri, docuit primus debere hostibus parci, docuit adversariis pro pœna epulas exhiberi." Deinde docet Eliseum fuisse typum Christi; unde subjicit: "O Dominum Christum, et in veteribus novum, et in novis exemplis veterem figuratum! Eliseus sanctissimus claudit visum, et reserat; cæcos efficit, et illuminat; aspectum adimit, et condonat; persequentibus adimit, et sequentibus tribuit: cæcos efficit alienos, et videntes efficit in civitate inclusos. Qui captivare prophetam venerant, excæcantur; et qui capti jam fuerant, oculantur. Hujus utriusque veritas completur, ut et figura Christi, et exemplum futuri populi monstrarentur; ut jam fierent ex alienis proprii, ex inimicis amici, et ex hostibus sui. Dimittit Eliseus exercitus istos ad suos: dimittit inquam, tot prædicatores, quot habuit hostes, tot relatores virtutum, quot homines hostium." Denique concludit, dicens: quod tunc temporis defuit, postmodum completum esse per Apostolos in Pentecoste et deinceps, dicente Scriptura, Psal. XVIII: "In omnem terram exivit sonus eorum, et in fines orbis terræ verba eorum."
Versus 23: Ultra Non Venerunt Latrones Syriæ
23. ET ULTRA NON VENERUNT LATRONES SYRIÆ IN ISRAEL, scilicet vivente Eliseo, sive ad longum tempus; nam postea rursum venisse liquet ex sequenti. Hic fuit fructus beneficentiæ Elisei in prædones Syros, uti jam dixi. Ita S. Chrysostomus, hom. 1 De Eliseo.
Versus 25: Venundaretur Caput Asini Octoginta Argenteis
25. DONEC VENUNDARETUR CAPUT ASINI OCTOGINTA ARGENTEIS, hoc est 80 siclis, puta 80 florenis Brabanticis, sive 80 Francis. Argenteus enim erat siclus, licet nonnulli putent fuisse dimidium sicli duntaxat, et sic 80 argentei essent 40 Franci. Aliqui per "caput asini" accipiunt totum asinum, ut sit synecdoche, qua caput significat totum corpus vel animal, ut cum dicimus: Quid sibi vult istud caput hominis, vel istud insanum caput? id est, iste homo. Simplicius alii accipiunt solum caput asini; hoc enim arguit ingentem fuisse famem, et asinus magno præ cæteris animalibus est capite, si proportio ad reliquum corpus spectetur. Sic cum Annibal Casilinum obsideret, mus unus vendebatur ducentis denariis, teste Valerio Maximo, lib. VII, cap. VI.
ET QUARTA PARS CABI STERCORIS COLUMBINI QUINQUE ARGENTEIS. Cabus sive chœnix erat mensura victus diurni, continens quatuor libras et quinque uncias, ut dixi in fine Pentateuchi: quarta pars cabi ergo erat libra cum uncia, puta tredecim unciæ. Lyranus, Hugo et Dionysius per stercus intelligunt grana frumenti, quæ in columbarum gurgulione vel ventriculo inveniuntur. Verum alii simpliciter stercus ut sonat accipiunt. Unde Josephus et Theodoretus censent stercus hoc columbinum fuisse pro sale; habet enim vim acrem et causticam, teste Galeno. Planius alii stercus columbæ censent fuisse pro edulio, tum quia fit ex granis aliisque cibis purioribus, tum quia humidius est, et rebus integrioribus constat; unde homini est edule. Addit Plinius, lib. XXIX, cap. VI, fimum columbarum ex aceto valere ad curandas ægilopas, albugines et cicatrices, ac lib. XXX, cap. IV, ad faucium asperitates et distillationes leniendas. Insuper, margaritas, quæ contra cardiacos et melancholicos affectus celebrantur, et quarum siccitate innata, corporum redundantiæ consumuntur, puriores reddit. Ita enim scribit lib. De Gemmis, cap. XIII, Franciscus Ruæus. Est apud Vogesum in Lotharingia mons, amnis margaritarum ferax; verum non usque adeo splendidæ sunt: mirum tamen, quod quæ per genesin gratiæ in eis desideratur, per columbas resarcitur; quæ scilicet devoratas, puriores tandem eas cum fæcibus reddunt, restituuntque, ait Serarius et ipse Lotharingus.
Versus 27: Non Te Salvat Dominus
27. QUI AIT: NON TE SALVAT DOMINUS; UNDE TE POSSUM SALVARE? DE AREA VEL TORCULARI? hoc est, ut Vatablus vertit: Quandoquidem Dominus tibi non fert opem; unde ego tibi ferrem opem? de horreo an de torculari? q. d. Cum Dominus famem hanc toti urbi immiserit, nisi ipse tibi in ea succurrerit, ego tibi succurrere nequeo: quia non habeo frumentum in horreo, nec vinum in torculari, q. d. Mihi ipsi deest panis et vinum ad victum. Unde Chaldæus vertit, ni salvet te Dominus, unde salvabo te? Hinc et Regia in Vulgata editione sic legunt: Non, salvet te Dominus, q. d. Non ego, sed Dominus te salvet et pascat, quia ego non habeo cibum quem tibi dem.
Aliter Josephus, Abulensis et Sanchez: Rex, inquit, ob famem et ob importunam interpellationem mulieris iratus, indignanter respondit: "Non te salvet Deus," q. d. Deus te affligat. Sic Gentiles irati mala imprecantes dicebant: "Dii te perdant! Dii tibi male faxint!" Unde Vatablus sic quoque vertit: Dispereas, quare quæris a me cibum, cum me scias omni cibo carere?
Versus 29: Coximus Filium Meum, et Comedimus
29. COXIMUS ERGO FILIUM MEUM, ET COMEDIMUS. Barbarum fuit hoc epulum quod matri extrema fames extorsit, ut matrem se oblita fieret mactatrix et voratrix filii. Simile accidit in obsidione Jerosolymæ sub Tito, teste Josepho; ac ultimis hisce annis, Sueco Germaniam populante, multi fame adacti carnes humanas vorarunt. Permisit Deus Samaritas ad hæc extrema adigi, primo, ad puniendum eorum schisma et idololatriam; secundo, ut illustrior fieret sua ex iis liberatio, et Elisei illam promittentis prophetia. Sic Deus permittit homines subinde ad ipsa mortis limina pervenire, ut eo ferventius Deum invocent, ac Deus eos exaudiens majorem ab eis gratiarum actionem et laudem referat. Quare in rebus naturaliter desperatis maxime sperandum est in Deo, qui illis solet succurrere juxta illud: "Deus ex machina." Audi S. Augustinum, serm. 211 De Temp.: "Natum convertit in cibum, quem Deus condidit in solatium. Sed postquam ad funestas epulas ventum esset, altera mulier alteram exhortatur: Recipe, inquit, recipe, miseranda mater, in viscera filium nuper visceribus procreatum; esto tui nati sepulcrum, esto ejus corporis diversorium; esto ejus, ut ita dixerim, monumentum; intra te paululum comestus infans redeat, qui per famem vivere jam jamque non poterat; recipiat nunc comestum uterus, quem vivum ediderat partus; repetat habitaculum mortuus, unde nuper exierat vivus."
Versus 30: Vidit Omnis Populus Cilicium
30. VIDITQUE OMNIS POPULUS CILICIUM QUO VESTITUS ERAT (rex) AD CARNEM INTRINSECUS. Rex hic, licet impius et idololatra, censuit pœnitentia et cilicio placandum esse Deum: pientior ergo fuit nostris hæreticis, qui cuticulam curantes, respuunt cilicia, eaque superstitioni addicunt. Vide hic quam antiquus sit usus cilicii in pœnitentia. Sic rex Ninives cum toto populo vestivit se sacco (cilicio) seditque in cinere, Jonæ III, 6. Itaque excidium sibi a Deo per Jonam comminatum pœnitendo evasit. Sic rex Arianus cilicium induit, coque et precibus Deum placavit, teste Salviano, lib. VII. Porro longe antiquior est usus cilicii: primus enim eo usus legitur Jacob Patriarcha, audiens filium suum Joseph a bestia devoratum, Genes. cap. XXXVII, vers. 34, ubi multa de usu cilicii dixi.
Versus 31: Hæc Mihi Faciat Deus
31. ET AIT REX: HÆC MIHI FACIAT DEUS, ET HÆC ADDAT: SI STETERIT CAPUT ELISEI FILII SAPHAT SUPER IPSUM HODIE, q. d. Hodie amputabo caput Eliseo, eo quod ipse suaserit nobis sustinere hanc in Samaria obsidionem, promittendo Dei in ea solvenda auxilium, cum in ea extremam famem patiamur, simusque desperati: sine eo enim tempestive composuissemus cum rege Syriæ nos obsidente, itaque famem hanc evasissemus, quam Eliseus videt et dissimulat, nec suis precibus avertere satagit. Ita Theodoretus.
Versus 32: Filius Homicidæ Misit Ut Præcidatur Caput Meum
32. NUMQUID SCITIS QUOD MISERIT FILIUS HOMICIDÆ (scilicet Joram rex Israel, qui "filius" est Achab "homicidæ," Achab enim occidit Naboth) HUC UT PRÆCIDATUR CAPUT MEUM, q. d. Joram patrissat et imitatur patrem suum; sicut enim Achab pater ejus occidit Naboth, sic ipse me vult occidere, æque ac ipse occidit sex fratres suos, ut dicitur II Paral. XXI, 3 et seq.
VIDETE ERGO CUM VENERIT NUNTIUS, CLAUDITE OSTIUM, ET NON SINATIS EUM INTRARE. ECCE ENIM SONITUS PEDUM DOMINI EJUS POST EUM EST, q. d. Rex ipse nuntium a se missum ad me occidendum illico subsequitur, mandati sui pœnitens, illudque revocans. Ita Josephus, q. d. Ne timeatis resistere nuntio regis, quia rex eumdem statim revocabit; adeo enim festinus eum sequitur, ut videat sonitum pedum ejus festinantis audiri. Hinc patet Eliseum suasisse regi ne Samariam dederet Syris, sed a Domino speraret auxilium et subsidium. Fuit hic rex Joram filius Achab, qui ei successit; ejus enim acta hic describuntur usque ad cap. VIII, vers. 24, ubi mors ejus narratur. Igitur Joram præcipitanter ex cholera miserat nuntium ad occidendum Eliseum; sed mox subsidente cholera ad se reversus pœnituit; quare metuens
ne nuntius Eliseum occideret, ut jusserat, illico nuntium secutus accurrit, ut cædem inhiberet. Sciebat enim Eliseum esse prophetam, virum sanctum et beneficum Samariæ, atque alias sæpe ejus oracula fidelia et verissima esse expertus erat: ut de hoc quoque, de obsidione inquam solvenda, vix dubitare posset. Ita diserte Josephus, Theodoretus et Abulensis.