Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Arphaxad aedificat Ecbatana; vincitur a Nabuchodonosor rege Ninives, qui victoria superbiens omnes gentes ad deditionem sollicitat; sed iis repugnantibus, ipse omnes debellare destinat.
Textus Vulgatae: Judith 1:1-12
1. Arphaxad itaque rex Medorum subjugaverat multas gentes imperio suo, et ipse aedificavit civitatem potentissimam, quam appellavit Ecbatanis, 2. ex lapidibus quadratis et sectis: fecit muros ejus in latitudinem cubitorum septuaginta, et in altitudinem cubitorum triginta: turres vero ejus posuit in altitudinem cubitorum centum. 3. Per quadrum vero earum, latus utrumque vicenorum pedum spatio tendebatur, posuitque portas ejus in altitudinem turrium: 4. et gloriabatur quasi potens in potentia exercitus sui, et in gloria quadrigarum suarum, 5. Anno igitur duodecimo regni sui: Nabuchodonosor rex Assyriorum, qui regnabat in Ninive civitate magna, pugnavit contra Arphaxad, et obtinuit eum 6. in campo magno, qui appellatur Ragau, circa Euphraten, et Tigrin, et Jadason, in campo Erioch regis Elicorum. 7. Tunc exaltatum est regnum Nabuchodonosor, et cor ejus elevatum est: et misit ad omnes, qui habitabant in Cilicia, et Damasco, et Libano, 8. et ad gentes quae sunt in Carmelo, et Cedar, et inhabitantes Galilaeam in campo magno Esdrelon, 9. et ad omnes qui erant in Samaria, et trans flumen Jordanem usque ad Jerusalem, et omnem terram Jesse, quousque perveniatur ad terminos Aethiopiae. 10. Ad hos omnes misit nuntios Nabuchodonosor rex Assyriorum. 11. Qui omnes uno animo contradixerunt, et remiserunt eos vacuos, et sine honore abjecerunt. 12. Tunc indignatus Nabuchodonosor rex adversus omnem terram illam, juravit per thronum et regnum suum, quod defenderet se de omnibus regionibus his.
Versus 1: Arphaxad itaque rex Medorum
1. ARPHAXAD ITAQUE REX MEDORUM. — To itaque partim est nota exordii historiae, sive libri; hoc enim denotat Hebraeum vau, id est, et itaque, ut dixi Ezechielis 1, 1. Sic Cicero suas epistolas subinde orditur ita: "Tu igitur, tu vero, ego vero;" partim significat hanc historiam acceptam et resectam esse ex priscis diariis, sive chronicis Hebraeorum, in quibus haec historia subnectebatur historiis priorum temporum, ac per to itaque iis connectebatur. Ita Serarius.
Arphaxad hic, sive Arcapad, idem est quod Arbaces. Unde Serarius et alii per Arphaxad intelligunt Arbacem, qui occiso Sardanapalo regem se Mediae fecit, de quo plura vers. 5.
Alii cum Bellarmino et Saliano censent Arphaxad esse Dioclem sive Dejocem, qui tempore Manassis regis Juda Medis imperavit. Dejoci enim successit Phraortes, inquit Herodotus, Phraorti Cyaxares, Cyaxari Astyages avus Cyri, licet Ctesias apud Diodorum, alios pluresque Medorum reges assignet.
Porro Dejoces aedificavit Ecbatanam, teste Herodoto, Eusebio et aliis, licet Genebrardus per Arphaxad hic accipiat Cyaxarem, Salianus Phraortem.
Tertio, alii qui sub Xerxe contigisse hanc historiam arbitrantur, putant Arbacem fuisse praefectum Mediae, qui a Ninive, vel Dario Hystaspis nomen et titulum regiae dignitatis obtinuit; omnes enim reges Mediae a primo rege Arbace nomen acceperunt, et cognominati sunt Arbaces, sive Arbacidae, sicut Romani Imperatores a Julio Caesare dicti sunt Caesares; Aegyptii a primo Ptolemaeo Ptolemaei; Graeci a primo rege Seleuco Seleucidae; Parthi a primo Arsace dicti sunt Arsacidae.
Porro "Arphaxad" Hebraice idem est quod debilitans, quasi depopulationem, ait Pagninus, idque apte. Ipse enim suis superbis fabricis et quadrigis debilitavit, exhausit, et quasi depopulatus est populum, ideoque spoliatus et subjugatus fuit a Nabuchodonosor.
IPSE AEDIFICAVIT CIVITATEM POTENTISSIMAM QUAM APPELLAVIT ECBATANIS. — Usurpatur subinde nomen Ecbatanis vel Ecbatana, quasi indeclinabile. Hanc urbem jam ante fuisse constat. Unde Diodorus, lib. II, asserit eam ante Semiramidem exstitisse, dum ait post aedificatam Babylonem huc illam venisse, magnifica ibi palatia excitasse, et cum etiam aquarum inopia laboraret urbs, in eam, Oronte monte, qui duodecim stadiis abest, perfosso, aquae abundantiam derivasse.
Dicitur tamen hic Arphaxad eam aedificasse, quia eam novis palatiis, turribus, muris auxit et ornavit. Unde Graeca habent: Aedificavit in Ecbatanis muros circumcirca ex lapidibus sectis.
Sic Nabuchodonosor ait se Babylonem condidisse, id est, ornasse et amplificasse, Dan. IV, 27. Nam primus turrim Babel et Babylonem condidit Nemrod cum sociis, Genes. cap. X. Sic Romulus dicitur condidisse Romam, cum tamen Virgilius dicat, Aeneid. VIII: Tum rex Evandrus Romanae conditor arcis.
2. Ex lapidibus quadratis et sectis. — Graeca addunt: latis cubitos tres; longis vero sex.
FECIT MUROS EJUS IN LATITUDINEM CUBITORUM 70 (immanis fuit haec murorum latitudo, in qua proinde multae quadrigae simul incedere et decurrere poterant), ET IN ALTITUDINEM CUBITORUM 30. — Graeca habent 50.
Versus 3: Per quadrum vero earum
3. PER QUADRUM VERO EARUM (turrium) LATUS UTRUMQUE VICENORUM PEDUM SPATIO TENDEBATUR, — id est, quodlibet latus turrium cum altero sibi obverso et opposito, hoc est, singula quatuor latera turrium erant viginti pedum. Erat enim quadratum geometricum, cujus omnia latera sunt aequalia. Pro vicenorum pedum, Graeca habent, sexaginta cubitorum.
Versus 4: Et gloriabatur quasi potens
4. ET GLORIABATUR QUASI POTENS. — Haec fuit causa belli, nimirum superbia et dominandi libido, qualis fuit priscorum monarcharum Assyriorum, Babyloniorum, Persarum, Graecorum et Romanorum: unde bellum civile inter Pompeium et Julium Caesarem exortum est, quod Pompeius nollet Caesarem sibi parem, Caesar nollet Pompeium se superiorem. Similis est gloriatio Thrasonis illius apud Senecam ita jactantis: Ac qualis astris grandior, et cunctos super / Altum superbo vertice attingens polum; / Dimitto superos; summa votorum attigi. / O me, coelitum excelsissimum, / Regumque regem! vota transcendi mea.
5. Anno igitur duodecimo (coepit hoc bellum, sed finitum anno 17, si credimus textui Graeco, qui ait bellum hoc sex annos durasse) regni sui Nabuchodonosor. — Quaeres quis fuit hic Nabuchodonosor? Primo Zonaras et Genebrardus censent fuisse magnum illum Nabuchodonosor, qui Jerusalem cum templo evertit, et Judaeos in Babylonem abduxit. Verum hic regnavit in Babylone, non in Ninive, ut hic dicitur, vicitque Judaeos, cum hic ab eis per Judith victus sit.
Secundo, Bellarminus et Salianus censent esse Merodach Baladan (quem Ptolomaeus in Almagesto vocat Mardocempad) qui regnavit quidem in Babylone; sed victo Asarhaddone rege Ninives, regni sui sedem in eadem Ninive fixit, uti fecit Turca Constantinopoli, postquam eam cepit. Nabuchodonosor enim nomen fuit commune regibus Chaldaeorum. Unde Nabonassar in tabulis Alphonsinis, et ab Albitegnio semper vocatur Nabuchodonosor. Vide Serarium hic, Quaest. IV. Idem enim, vel fere idem est utrumque nomen: unde nonnulli putant hunc Nabuchodonosorem patrem fuisse Nabuchodonosoris illius qui pater fuit Nabuchodonosoris Magni, qui Judaeos in Babylonem abduxit.
Tertio, Serarius idem censet Nabuchodonosorem hunc fuisse filium Asarhaddonis, qui patri vita functo in regnum Ninives et Assyriorum successerit. Addit Serarius, cui astipulantur Genebrardus, Pererius et alii, Asarhaddon, sive Sarphedon, ut habent Septuaginta, esse Sardanapalum: quare hunc Nabuchodonosor fuisse filium Sardanapali, qui patris necem ulcisci volens, Arbacem Mediae praefectum, qui patrem ad necem et incendium coegerat, bello subegerit, regnoque et vita privarit. Quare Arbacem hic vocari Arphaxad, a Diodoro vero et Ctesia vocari Dioclem.
Favet Diodorus, lib. III, cap. 1, dicens Sardanapalum, cum videret imminere sibi Ninivaeque excidium ab Arbace, suos filios ex Ninive emisisse in Paphlagoniam ad ejus praefectum Cottum, ut Arbacis manus evaderent. Audi Diodorum: "Obsesso in urbe (Ninive) rege (Sardanapalo), multae nationes, libertatis cupidine, ad Arbacem defecerunt. Rex magno in discrimine regnum versari videns, filios tres, duasque filias cum magna auri argentique copia in Paphlagoniam ad Cottum praesidem misit." Inter hos tres filios fuit hic Nabuchodonosor, qui adjutus a praefecto Paphlagoniae armata manu Niniven, regnumque paternum recepit, ac Arbacem vicit et occidit. Sane si historiam Judith ante captivitatem Babylonicam sub Manasse contigisse dicamus, haec sententia valde videtur verisimilis: tunc enim regnavit Asarhaddon, qui si fuit Sardanapalus, utique tunc quoque in Media regnavit Arbaces; hic enim victo caesoque Sardanapalo, regem se Mediae effecit. Verum si dicamus historiam Judith (ut dixi in prooemio) post captivitatem Babylonicam contigisse, consequenter asserendum est Nabuchodonosor hunc, vel fuisse Cambysem Cyri filium, ut opinatur S. Augustinus, Eusebius, Beda et alii; unde chronica Alexandrina: "Aiunt, ait, Cambysem apud Hebraeos secundum Nabuchodonosorem nuncupari," quia ab utroque afflicti fuere; vel Darium Hystaspis, ut vult Sanchez. Xerxes enim adeo suis copiis et viribus intumuit, ut putaret se non tantum terra, sed et aquis marique imperare posse. Audi Herodotum, lib. VII: "Est ex Abydo ad ulteriorem continentem septem stadiorum trajectus, quem pontibus junctum ingens adorta tempestas ea omnia disrupit atque dissolvit. Quod cum audisset Xerxes, indigne ferens, jussit trecenta Hellesponto verbera infligi, et in ejus pelagus par compedum dimitti. Jam audivi misisse quoque cum his, etiam qui stigmata Hellesponto inurerent, dicentes barbara verba: Dominus tibi hanc irrogat poenam, quod eum laeseris. Idem refert Valerius Maximus, lib. III, cap. II, et addit ad haec minatum esse coelo tenebras, quod sibi inimicum fuisset et injurium. Quid stultius, insolentius et arrogantius? Verum quia Xerxes regnavit in Perside, non in Ninive, ac Judaeis fuit amicus et benevolus, teste Josepho, adeo ut filius ejus Artaxerxes Esdram et Nehemiam in Judaeam remiserit ut Jerusalem reaedificarent; quod utique non fecisset, si pater ejus Xerxes tam turpiter in suo duce Holoferne a Judaeis fuisset caesus. Sane verius videtur Nabuchodonosor hunc fuisse aliquem e principibus et praefectis Xerxis, cui ob merita, robur et potentiam Xerxes, vel potius pater Xerxis Darius Hystaspis, regnum Ninives et Assyriae concesserit, sed sub vectigali et tributo: qui videns Xerxem caesum a Graecis tributum hoc negavit, seque regem absolutum effecit, ac sensim crescens armis, viribus et gentibus, Arphaxad regem Mediae invasit et superavit. Origine et gente videtur fuisse Babylonius (hoc enim indicat nomen ejus Nabuchodonosor, quod est Chaldaeum) ac forte fuit nepos, vel potius abnepos, aut cognatus Nabuchodonosoris Magni, ideoque nomen ejus usurpavit.
Porro "Nabuchodonosor" Hebraice idem est quod coarctans generationem angustia, ait Pagninus in Nomin. Hebr. idque apte. Ipse enim coarctavit Judaeos caeterasque gentes, et ad extrema redegit, ut patet ex seq. NABUCHODONOSOR REX ASSYRIORUM, QUI REGNABAT IN NINIVE. — Additur hoc, ut distinguatur a Nabuchodonosor magno, qui regnavit in Babylone, ideoque Monarchiam a Ninive et Assyriis ad Babylonem et Chaldaeos transtulit: quanquam vicina erat Ninive Babyloni, et Assyrii Chaldaeis, ideoque ex Assyriis orta est monarchia Chaldaeorum: quare cum ea quasi una eademque censetur. Hinc et Nabuchodonosor nomen est partim Chaldaeum, partim Assyrium. Nabo enim erat nomen idoli Chaldaeorum: Asar erat nomen regum Assyriorum, ut patet in Salmanasar, Teglathphalasar, Asarhaddon, quae ex Asar conflata sunt.
PUGNAVIT CONTRA ARPHAXAD, ET OBTINUIT EUM, — id est, cepit eum, et jaculis confodit. Graeca enim sic habent: In bello suo roboratus est Nabuchodonosor, et omnem Arphaxadi potentiam, et omnem equitatum ejus, et omnes currus ejus evertit; et ipsius urbium dominus factus est, et Ecbatana usque pervenit, et potitus est ejus turribus, plateasque vastavit; et ipsius ornatum ad ejus opprobrium redegit. Et cepit Arphaxadum in montibus Ragau, et jaculis eum suis confixit, cumque prorsus perdidit, et exterminavit usque ad diem illum. Meruit hanc stragem superba gloriatio Arphaxad in suis copiis et quadrigis: nam, ut ait Seneca in Hercule: Sequitur superbos ultor a tergo Deus. Idem in Thyeste: Vos, quibus rector maris atque terrae / Jus dedit magnum necis atque vitae, / Ponite inflatos tumidasque vultus; / Et: Quem dies vidit fugiens superbum, / Hunc dies vidit fugiens jacentem: / Nemo confidat nimium secundis.
Quocirca Artabanus rex Xerxi (sub quo haec contigerunt, imo quem Sanchez censet fuisse Nabuchodonosor) hoc prudens dedit monitum: "Vides ut animalia praegrandia fulmine ferit, neque cogitationibus insolescere sinit Deus: quae vero parvula sunt, ne tantillum quidem vellicat? Vides ut in maxima aedificia et arbores, ejusmodi semper tela contorquet? Amat enim Deus incidere, sive truncare, quae eminent omnia." Et causa subditur: "Neminem enim sinit magni quidpiam de seipso sentire, praeter seipsum."
Quid Nabuchodonosor, parta hac victoria, egerit, Graecus sic enarrat: Reversus est ipse cum ipsis (suis copiis Niniven) et omnis qui ad eum sese aggregarat exercitus, virorum bellatorum multitudo ingens admodum, et erat illic otians, epulisque vacans, et tam ipse quam ejus exercitus, ad dies centum et viginti.
Versus 7: Tunc exaltatum est regnum Nabuchodonosor
7. TUNC EXALTATUM EST REGNUM NABUCHODONOSOR ET COR EJUS ELEVATUM EST, — ut omnibus se fortiorem existimans, ambiret monarchiam, et omnes gentes sibi subjugare decerneret. Vere Seneca in Troad.: Regi frenis nequit / Et ira, et ardens hostis, et victoria, / Gladiusque felix, cujus infecti semel / Vecors libido est.
ET MISIT AD OMNES, — legatos, qui postularent ut omnes gentes se Nabuchodonosori victori subjicerent. Haec aliter narrantur in Graeco, scilicet quod Nabuchodonosor ante victoriam de Arphaxad miserit nuntios ad omnes vicinas gentes opem contra Arphaxad flagitans: qua a gentibus negata, ipsum jurasse se illas excisurum; mox pugnasse cum Arphaxad, anno regni sui 17; eumque vicisse, et jaculis confixisse, ac Ecbatanam evertisse; deinde cum triumpho rediisse in Niniven, ibique otio et luxui se dedisse per 120 dies. Verum authentica nobis esse debet vulgata Latina editio, illique Graeca vel concilianda est, si potest; si non potest, abjicienda: hoc loco potest conciliari. Potuit enim Nabuchodonosor bis misisse nuntios, scilicet primo ante pugnam, ut habet Graeca; secundo post pugnam, ut habet Vulgata.
Versus 8: Et ad gentes quae sunt in Carmelo
8. ET AD GENTES, QUAE SUNT IN CARMELO ET CEDAR, ET INHABITANTES GALILAEAM. — Graeca plures gentes enumerant. Hinc liquet Nabuchodonosor non fuisse Xerxem. Huic enim ut monarchae parebant pleraequae gentes, ac in primis Galilaei: nam ex Esdra et Nehemia constat Darium patrem Xerxis et Artaxerxem filium Xerxis misisse in Judaeam Nehemiam et alios duces, qui suo nomine Judaeos gubernarent.
Versus 11: Qui omnes uno animo contradixerunt
11. QUI OMNES UNO ANIMO CONTRADIXERUNT, ET REMISERUNT EOS VACUOS, ET SINE HONORE (imo cum ignominia, ut habet Graecus) ABJECERUNT. — Hoc est: plus merebatur fastus ex victoria insalescentis Nabuchodonosoris, ut sicut ipse straverat arrogantiam Arphaxad, sic et ipsius insolentia a Judith sterneretur, et a gentibus rideretur.
Versus 12: Juravit per thronum et regnum suum
12. JURAVIT PER THRONUM ET REGNUM SUUM, QUOD DEFENDERET (id est, ulcisceretur) SE. — Putabat enim ingentem injuriam et ignominiam sibi a gentibus esse illatam, ideoque ad suum honorem ab eis laesum recuperandum et defendendum, se debere hoc probrum et bello et excidio ulcisci: uti hodie multi censent se ad defensionem honoris sui, debere eos, qui illum contumelia aliqua laeserunt, ulcisci et occidere. Sed hic est paralogismus mundi, et mendax spiritus diaboli. Sic defendere sumitur pro vindicare, cap. IX, vers. 2, et ab Apostolo, Rom. XII, 19: "Non vos defendentes," id est vindicantes, "charissimi." Vide ibi dicta.