Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Judith se ornat, ac ornata pergit ad Holofernem; comprehenditur ab exploratoribus, et ad eum ducitur, qui ejus forma capitur.
Textus Vulgatae: Judith 10:1-20
1. Factum est autem cum cessasset clamare ad Dominum, surrexit de loco in quo jacuerat, prostrata ad Dominum. 2. Vocavitque abram suam, et descendens in domum suam, abstulit a se cilicium, et exuit se vestimentis viduitatis suæ, 3. et lavit corpus suum, et unxit se myro optimo, et discriminavit crinem capitis sui, et imposuit mitram super caput suum, et induit se vestimentis jucunditatis suæ, induitque sandalia pedibus suis, assumpsitque dextraliola, et lilia, et inaures, et annulos, et omnibus ornamentis suis ornavit se. 4. Cui etiam Dominus contulit splendorem; quoniam omnis ista compositio non ex libidine, sed ex virtute pendebat; et ideo Dominus hanc in illam pulchritudinem ampliavit, ut incomparabili decore omnium oculis appareret. 5. Imposuit itaque abræ suæ ascoperam vini, et vas olei, et polentam, palathas, et panes, et caseum, et profecta est. 6. Cumque venissent ad portam civitatis invenerunt exspectantem Oziam et presbyteros civitatis. 7. Qui cum vidissent eam, stupentes mirati sunt nimis pulchritudinem ejus. 8. Nihil tamen interrogantes eam, dimiserunt transire, dicentes: Deus patrum nostrorum det tibi gratiam, et omne consilium tui cordis sua virtute corroboret, ut glorietur super te Jerusalem, et sit nomen tuum in numero sanctorum et justorum. 9. Et dixerunt hi qui illic erant, omnes una voce: Fiat, fiat. 10. Judith vero, orans Dominum, transivit per portas ipsa, et abra ejus. 11. Factum est autem, cum descenderet montem, circa ortum diei, occurrerunt ei exploratores Assyriorum, et tenuerunt eam, dicentes: Unde venis? aut quo vadis? 12. Quæ respondit: Filia sum Hebræorum, ideo ego fugi a facie eorum, quoniam futurum agnovi, quod dentur vobis in deprædationem, pro eo quod contemnentes vos, noluerunt ultro tradere seipsos, ut invenirent misericordiam in conspectu vestro. 13. Hac de causa cogitavi mecum, dicens: Vadam ad faciem principis Holofernis, ut indicem illi secreta illorum, et ostendam illi quo aditu possit obtinere eos, ita ut non cadat vir unus de exercitu ejus. 14. Et cum audissent viri illi verba ejus, considerabant faciem ejus, et erat in oculis eorum stupor, quoniam pulchritudinem ejus mirabantur nimis. 15. Et dixerunt ad eam: Conservasti animam tuam, eo quod tale reperisti consilium, ut descenderes ad Dominum nostrum. 16. Hoc autem scias quoniam, cum steteris in conspectu ejus, bene tibi faciet, et eris gratissima in corde ejus. Duxeruntque illam ad tabernaculum Holofernis, annuntiantes eam. 17. Cumque intrasset ante faciem ejus, statim captus est in suis oculis Holofernes. 18. Dixeruntque ad eum satellites ejus: Quis contemnat populum Hebræorum, qui tam decoras mulieres habent, ut non pro his merito pugnare contra eos debeamus? 19. Videns itaque Judith Holofernem sedentem in conopeo, quod erat ex purpura et auro, et smaragdo, et lapidibus pretiosis intextum; 20. et cum in faciem ejus intendisset, adoravit eum prosternens se super terram. Et elevaverunt eam servi Holofernis, jubente Domino suo.
Versus 2: Abram suam
2. ABRAM (id est ancillam) suam, ut dixi cap. VIII, et cap. IX, in fine.
Versus 3: Unxit se myro optimo
3. UNXIT SE MYRO (perperam aliqui legunt myrto), id est unguento (hoc enim Græcis est μύρον) OPTIMO, — ut miram ex se fragrantiam spargeret, illaque feriret nares Holofernis, æque ac forma oculos, et verbis speciosis aures ejusdem. Audi S. Augustinum vel potius S. Ambrosium, hujus enim stylum redolet, uti adverterunt Doctores Parisienses, serm. 229 De Temp. qui est De Judith: « Gentis suæ vindex sumpsit ornamentorum arma, non de bello nuptias subitura; sed de civitate bellatrix processit sponsa. Non fuit levitas ornatus, qui ad homicidium hostilis aptabatur. Pergit divino spiritu ducta, et singulari ancillæ solatio contenta. Species custodit quæ blanditur, et ne violenter pudicitia custodita lædatur, Holofernem alloquitur, ut desiderium mane concipiatur, » copulæ scilicet matrimonii, quod Judith in mente concipiebat, quodque ipsa facile sua specie et blandiloquentia persuasisset Holoferni, si ad id conniti voluisset.
ET IMPOSUIT MITRAM SUPER CAPUT SUUM. — Mitra est fascia byssina gemmis et bracteolis aureis, tremulisque collucens. Hoc enim significat רעלה reala, ut dixi Isaiæ III. Alludit « mitra » ad mithra, quæ vox Persice solem significat; sol enim purissimis et fulgentibus radiis suis quasi mitra coronatur. Virgines pariter et casti, ut Judith, sunt quasi soles quidam mithrati fulgoribus suæ castitatis circumcirca radiantes.
ET LILIA, — id est, armillas specie et forma liliorum. Græca est ψέλια, id est armillas, brachialia, scilicet ornamenta manuum et brachiorum.
Versus 4: Cui etiam Dominus contulit splendorem
4. CUI ETIAM DOMINUS CONTULIT SPLENDOREM. — Tum efficiendo ut ornatus ejus pulchrior et splendidior hominibus appareret, tum revera lucem et fulgorem quemdam cœlestem vultui ejus afflando — qualem afflavit Moysi Exodi, XXXIV, 29, ac S. Antonio, S. Ignatio, aliisque eximiis Sanctis, quibus radios lucis aspiravit, ut in facie sanctitas eorum resplenderet. Vide hic novam pugnandi artem, qua Judith se ornando suam castitatem et suorum civium vitam defendit; nam aliæ virgines suam pudicitiam tueri solent sese deturpando. Anno Domini 870, cum Dani invadentes Angliam accederent ad monasterium Collinghammense, Ebba Abbatissa, ut suam suarumque castitatem tueretur, sibi nasum et labrum superius præcidit, suisque ut idem facerent, suasit. Quare irruentes Dani monasterium cum virginibus concremaverunt. Ita refert Mathæus Westmonasteriensis in annalibus, anno jam dicto.
Nimirum de instinctu secutæ sunt dictum et factum S. Pelagiæ virginis, quæ simili necessitate constricta, ne virginitatis dispendium pateretur: « Moriamur, inquit, vel si nolint, moriamur. Deus remedio non offenditur, et facinus fides abluit, » itaque se e tecto præcipitavit, ut refert S. Ambrosius, lib. III Virgin. et S. Chrysostomus hom. De ejus laudibus.
QUONIAM OMNIS ISTA COMPOSITIO NON EX LIBIDINE, SED EX VIRTUTE PENDEBAT. — Quia ex zelo liberandi patriam ab exitio et excidio tyranni proficiscebatur. Audi S. Ambrosium, lib. De viduis: « Et bene conjugales pugnatura resumpsit ornatus, quia monimenta conjugii arma sunt castitatis. Neque enim vidua aliis aut placere posset aut vincere. Quid cætera persequamur, quod inter tot millia hostium casta permansit? Quid ejus sapientiam prædicemus, quod hujuscemodi est commenta consilium, ut, dum potentem elicit intempérantia, a se inferiores arceret, occasionem pararet victoriæ, abstinentiæ meritum, pudicitiæ gratiam reservaret?
Versus 5: Imposuit abrae suae ascoperam vini
5. IMPOSUIT ITAQUE ABRÆ (ancillæ) SUÆ ASCOPERAM VINI, — id est, utrem vini. Ascopera enim est vox Græca conflata ex ἀσκός, id est uter, follis, et πήρα, id est pera, sacculus, ac significat marsupium, sive sacculum, in quo viatores suas vestes, annonam, aliaque utensilia reponunt, secumque portant. Suidas hac voce utitur, et Suetonius in Nerone, dicens: « Alterius collo est ascopera deligata, simulque titulus. Ego quid potui? sed tu culeum meruisti. » Alii legunt ἀσκοπήρα, vel ἀσκωρύχνη; id est uter vini.
ET POLENTAM. — Polenta est farina hordeacea, puta hordeum madefactum, mox siccatum, et tostum, ac mola in farinam comminutum, de quo dixi I Reg. XVII.
ET PALATHAS, — hoc est, massas caricarum, seu ficuum aridarum, de quibus Plinius, lib. XIII, cap. VI. Male nonnulli, pro « palathas, » per metathesin legunt lapathas.
Porro hanc annonam detulit secum Judith, ne cibis Holofernis vesci cogeretur. Adeo enim Judæi religiosiores abhorrebant a consortio gentilium, ut nec cibos eorum comedere sustinerent, præsertim quia Gentiles sæpe cibos suos idolis suis offerebant, ut fierent idolothyta, de quibus dixi I Cor. VIII. Sic Daniel cum sociis, cap. I, 8, noluit cibis regiis vesci, sed leguminibus victitavit.
Versus 12: Ego fugi a facie eorum
12. IDEO EGO FUGI A FACIE EORUM. — Multi censent Judith hic et in seq. mentiri, sed officiose ad liberandum suum populum, at non peccasse, quia putabat tali casu in tanta necessitate mentiri esse licitum, imo honestum et pium, uti putavit Plato, imo Origenes, Cassianus aliique Patres, quos citavi Exod. I. Ita Lyranus, Abulensis, Mariana, Emmanuel Sa, et S. Thomas, II-II, Quæst. CX, art. 3, ad 3.
Verum Judith a mendacio excusant Rabanus, Glossa, Hugo, Dionysius, Serarius, Salianus, Sanchez, S. Augustinus lib. De mendacio, quia Deus eam in toto hoc opere dirigebat, et a peccato conservabat, uti ipsa ait cap. XIII, vers. 16. Celat ergo Judith veritatem et ambigue loquitur Assyriis hostibus suis injuste se invadentibus, ut eos perdat, at non mentitur. Ait igitur, « fugi, » id est celeriter abscessi; fugere enim sæpe idem est, quod celeriter abire, ac se ab aliquo abripere, « a facie eorum: » aut « fugi, » id est schema et speciem fugientis, sive transfugæ assumpsi, ac quasi fugitiva noctu in manus vestras incurri, meque vobis dedo. Ita Serarius, Sanchez, Salianus et alii (1).
QUONIAM FUTURUM AGNOVI QUOD DENTUR VOBIS IN DEPRÆDATIONEM, — ita enim revera futurum erat, si humanam rationem et providentiam spectes; nec enim humanitus humanisque viribus Hebræi poterant Assyriis resistere; sed Judith, altiori nixa consilio et oraculo, sciebat id non futurum nisi per cælestem Dei providentiam et correctionem.
13. VADAM AD FACIEM PRINCIPIS HOLOFERNIS, UT INDICEM ILLI SECRETA EORUM. — Nimirum cives obsessos laborare extrema siti et fame, ideoque murmurare contra suos principes, eosque urgere, ut se dedant Holoferni, etc. Verum dicit: attamen hic finis non erat ultimus, sed mediatus. Hoc enim cogitabat devincire sibi Holofernem, ut sibi devinctum et securum data occasione trucidaret. Nam, ut recte advertit Salianus, notandum hic est in bello justo, quale fuit Judæorum contra Assyrios, non solum apertam vim, sed etiam occultam, et tectam, licitam et justam esse; et eos recte in fraudem induci posse, quos in mortem licet inducere. Dolus et stratagema natura sua indifferens est, et ex fine ad quem refertur, malitiam accipit, aut bonitatem. Cum ergo Judithæ finis bonus sit, erit ipse dolus etiam laudabilis; idemque de ornatu et cultu corporis ejus existimandum est.
Versus 14: Erat in oculis eorum stupor
14. ET ERAT IN OCULIS EORUM STUPOR, QUONIAM PULCHRITUDINEM EJUS MIRABANTUR NIMIS. — Tota ergo mentis eorum detentio abripiebatur, et absorbebatur in contuenda et admiranda eximia ejus pulchritudine, adeo ut aliud videre vel cogitare non possent. Hoc sciebat Judith, ideoque tantum ornatum assumpsit, ut oculos mentesque eorum caperet, captasque falleret, et Holofernem trucidaret, itaque ejus castra dissiparet.
Audi S. Augustinum (vel potius S. Ambrosium aut certe S. Maximum; multi enim sermones S. Ambrosii ad verbum inveniuntur in S. Maximo Taurinensi Episcopo; nam utriusque stylus persimilis est) serm. 228. De Temp. qui est De Judith: « In qua femina insidiosæ pulchritudinis novitatem hostilis exercitus vehementer expavit, ut in ejus obsequio vires amitterent, arma projicerent, et colla curvarent. Reducitur ad prætorium subjectis ordinibus fraus Holofernis, et lugentis victoria civitatis.
Moraliter disce hic quam feminarum aspectus periculosus sit et perniciosus: cujus rei exempla sunt Samson, David, Salomon, et mille alii. Vere Eccli, XLII, 14: « Melior, inquit, est iniquitas viri, quam mulier benefaciens, et mulier confundens in opprobrium. » Vide ibi dicta.
Versus 16: Duxerunt illam ad tabernaculum Holofernis
16. DUXERUNTQUE ILLAM AD TABERNACULUM HOLOFERNIS. — Græca addunt: cum ancilla sua junctoque curru et centum virorum præsidio. Et mox: Et exivit (Holofernes) in proscenium, id est, in tentorii vestibulum, et lampades argenteæ præcedebant eum; tum quia erat nox, puta crepusculum auroræ, ut patet versu 11; tum quia ignis præferri solebat regibus et principibus Assyriorum, ut dixi Jeremiæ I, versu 13.
Versus 17: Statim captus est in suis oculis Holofernes
17. STATIM CAPTUS EST IN SUIS OCULIS HOLOFERNES. — Audi S. Augustinum, serm. 278 jam citato: « Quam cum videret Holofernes, solutus est sensibus, animam cum capite perditurus. Jacuit enim dedecus juvenum mulieris vultu captivus, licuit mulieri exarmare juvenes, et debellare victores; sollicitam defendere civitatem, et barbarum subvertere bellatorem. Decepit sincera corruptum, fefellit casta pollutum, pudica perimit adulterum, sobria jugulat ebriosum. Illa enim tam barbaros animos insidiosi sui vultus fraude confuderat, ut eum ligaret multarum arte fabularum, ut redderet inter exercitus victum, et inter arma captivum. » Et paulo inferius: « Quamvis ille bellator armorum tam castissimæ feminæ malesanus attenderet vultum, illa tamen, quare venerat, de ejus capite cogitabat, quo sublato defectis civibus subveniret, et multa capita tueretur, defenderet, vindicaret. »
Versus 18: Ut non pro his merito pugnare debeamus
18. UT NON PRO HIS MERITO CONTRA EOS PUGNARE DEBEAMUS. — Græca addunt: Quoniam non est bonum remanere ex eis virum unum, qui dimissi poterunt decipere omnem terram, per tam speciosas feminas, qualis est Judith. Ecce verum dicunt, sed inscii; ipsimet enim decepti, ab Hebræis per Judith cæsi fugatique fuere.
Versus 19: Sedentem in conopeo
19. SEDENTEM IN CONOPEO: — ita vocatur cortina sursum in conum acutum desinens, et inferius in rotundum expansa ad arcendum culices. Ita Lyranus; κώνωψ enim est culex, talesque cortinæ lectis castrensibus et portatilibus circumdari solent. Unde Græca habent Holofernem sedisse super lectum suum in conopeo. Itali et Galli vocant Padigliono.