Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Assyrii, audita cæde Holofernis, fugientes cæduntur ab insequentibus Hebræis, qui castra spoliis onusta per triginta dies diripiunt, seseque ditant: Judith a Joacim Pontifice totoque populo benedicitur, et omnibus quæ Holofernis propria fuerant locupletatur.
Textus Vulgatae: Judith 15:1-15
1. Cumque omnis exercitus decollatum Holofernem audisset, fugit mens et consilium ab eis, et solo tremore et metu agitati, fugæ præsidium sumunt, 2. ita ut nullus loqueretur cum proximo suo, sed inclinato capite, relictis omnibus, evadere festinabant Hebræos, quos armatos super se venire audiebant, fugientes per vias camporum, et semitas collium. 3. Videntes itaque filii Israel fugientes, secuti sunt illos. Descenderuntque clangentes tubis, et ululantes post ipsos. 4. Et quoniam Assyrii non adunati, in fugam ibant præcipites: filii autem Israel, uno agmine persequentes, debilitabant omnes quos invenire potuissent. 5. Misit itaque Ozias nuntios per omnes civitates et regiones Israel. 6. Omnis itaque regio, omnisque urbs, electam juventutem armatam misit post eos, et persecuti sunt eos in ore gladii, quousque pervenirent ad extremitatem finium suorum. 7. Reliqui autem qui erant in Bethulia, ingressi sunt castra Assyriorum, et prædam, quam fugientes Assyrii reliquerant, abstulerunt, et onustati sunt valde. 8. Hi vero qui victores reversi sunt ad Bethuliam, omnia quæ erant illorum, attulerunt secum, ita ut non esset numerus in pecoribus, et jumentis, et universis mobilibus eorum, ut a minimo usque ad maximum omnes divites fierent de prædationibus eorum. 9. Joacim autem summus pontifex de Jerusalem venit in Bethuliam cum universis presbyteris suis, ut videret Judith. 10. Quæ cum exisset ad illum, benedixerunt eam omnes una voce, dicentes: Tu gloria Jerusalem, tu lætitia Israel, tu honorificentia populi nostri: 11. quia fecisti viriliter, et confortatum est cor tuum, eo quod castitatem amaveris, et post virum tuum, alterum nescieris: ideo et manus Domini confortavit te, et ideo eris benedicta in æternum. 12. Et dixit omnis populus: Fiat, fiat. 13. Per dies autem triginta, vix collecta sunt spolia Assyriorum a populo Israel. 14. Porro autem universa, quæ Holofernis peculiaria fuisse probata sunt, dederunt Judith in auro, et argento et vestibus, et gemmis, et omni supellectili, et tradita sunt omnia illi a populo. 15. Et omnes populi gaudebant cum mulieribus, et virginibus, et juvenibus, in organis et cytharis.
Versus 1: Fugit mens et consilium ab eis
1. FUGIT MENS ET CONSILIUM AB EIS, ET SOLO TREMORE ET METU AGITATI, FUGÆ PRÆSIDIUM SUMUNT, — tum quia videbant ducem suum Holofernem capite truncatum; tum quia Deus ademit eis mentem et consilium, ut quasi mentis impotes nescirent quid sibi agendum foret. Alioqui enim, si fuissent mentis compotes, alium sibi ducem constituissent, qui Bethulienses cives paucos ad deditionem cogeret; tum quia Deus immisit eis terrorem panicum, ut, cæso duce, putarent se pariter cædendos ab Hebræis. Quare præcipites se in fugam dederunt: itaque fugientes a paucis Hebræis insequentibus et clangentibus cæsi sunt, uti a trecentis Gedeonis militibus cæsa sunt centum millia Madianitarum, Judicum VII.
Versus 4: Debilitabant omnes
4. DEBILITABANT OMNES, — hos occidendo, illos vulnerando, alios mutilando, etc. Hebræum enim chalas hæc omnia significat.
Versus 7: Onustati
7. ONUSTATI, — id est, onerati spoliis. Nonnulli censent legendum « honestati, » id est, ditati sunt, ut habent Græca: honestas enim in Scriptura sæpe significat divitias, et honestare idem est quod ditare.
Versus 9: Joacim summus pontifex venit in Bethuliam
9. JOACIM AUTEM SUMMUS PONTIFEX DE JERUSALEM VENIT IN BETHULIAM CUM UNIVERSIS PRESBYTERIS SUIS (Græce: cum Jerosolymitano senatu, forte cum concilio Sanedrim, quod erat summum, continens 70 Senatores eximios), UT VIDERET JUDITH, — eique benediceret, et de victoria tanta gratularetur.
Versus 10: Tu gloria Jerusalem
10. QUÆ CUM EXISSET AD ILLUM, BENEDIXERUNT EAM OMNES UNA VOCE, DICENTES: TU GLORIA JERUSALEM, TU LÆTITIA ISRAEL, TU HONORIFICENTIA (honor et decus) POPULI NOSTRI. — Græce: Tu sublimitas Israel, tu exultatio magna Israel, tu gloriatio magna generis nostri. Vatablus: Tu excellentia Jerosolymitarum, tu magna Israelitarum lætitia, tu præclara generis nostri gloriatio, q. d. Jerusalem liberans ab Holoferne magnam ei gloriam contulisti: tu ab eodem defendens Israelitas jam timore et mœrore confectos, ingentem eis lætitiam et novam quasi vitam indidisti: tu populo tuo universo ingens nomen et decus peperisti apud omnes gentes, quæ audientes hoc tuum facinus obstupescent, dicentque: « Tanti dux femina facti. »
Allegorice Judith fuit typus B. Virginis. Hæc enim exultatio est, decus et gloria, non tantum Jerusalem, sed totius orbis; non tantum Israelis, sed omnium gentium, non tantum Synagogæ, sed universæ Ecclesiæ. Unde B. Gregorius Nazianzenus in Tragœdia, Christus patiens, eam sic affatur: Regina, Domina, generis humani bonum, Amica semper esto tu mortalibus, Maximaque quovis in loco mihi salus. Cyrillus Alexandrinus, homil. Contra Nestorium: « Sit, inquit, tibi, sancta Dei mater laus; Tu enim es pretiosa margarita orbis terrarum, tu lampas inexstinguibilis, corona virginitatis, sceptrum orthodoxæ fidei. » S. Chrysostomus, homilia De Deipara, ita eam salutat: « Ave, mater, cœlum, thronus Ecclesiæ nostræ, decus, gloria, et firmamentum. » S. Ephrem, sermone De laudibus Virginis, eam vocat « unicam spem Patrum, gloriam Prophetarum, præconium Apostolorum, honorem Martyrum, lætitiam Sanctorum, et lumen probatissimorum Abraham, Isaac et Jacob, decus Aaron, splendorem Mosis, Gedeonis vellus et cœtus Hierarcharum, omniumque Sanctorum ac virginum coronam, immensum fulgorem, atque splendorem inaccessum. » Damascenus, orat. 1 De Nativit. B. Virgin.: « O Deo, inquit, digna filia, mulierum ornamentum, humani generis decus, tu Patriarchis sempiterna oblectatio, Prophetis perennis exultatio. »
Versus 11: Fecisti viriliter
11. QUIA FECISTI VIRILITER (quasi virago, et femina super feminas, imo quasi vir viros omnes superans) ET CONFORTATUM EST COR TUUM, EO QUOD CASTITATEM AMAVERIS. — Castitas ergo fuit causa fortitudinis Judith, idque primo, quia castitas roborat corpus et animum. Unde olim athletæ in Olympicis certaturi castos plane se servabant, ut integras ad palæstram vires afferrent, I Cor. IX, 24. Luxuria enim spiritus nobilissimos, ideoque robur et vires effundit et exhaurit. Secundo, quia Deus hoc præmium fortitudinis dare solet castis, ac omnino dedit Judith, fortitudinem, inquam, tum corporis, tum animi ad magna audendum: Deus enim, qui spiritus est purissimus, singulariter amat puritatem et castitatem, ac puros et castos, quasi sibi similes ad magna destinat. Audi S. Hieronymum, præfatione in Judith: « Accipite Judith viduam castitatis exemplum, et triumphali laude perpetuis eam præconiis declarate. Hanc enim non solum feminis, sed et viris imitabilem dedit, qui castitatis ejus remunerator, virtutem ei talem tribuit, ut invictum omnibus hominibus vinceret, et insuperabilem superaret. »
Tertio, quia decebat luxuriosum Holofernem a casta Judith superari, ut castitas de luxuria triumpharet. Unde Prudentius in Psychomachia pudicitiam cum libidine duellantem eleganter per Judith de Holoferne triumphantem ita depingit: Assyrium postquam thalamum, cervixque Holofernis Cæsa, cupidineo madefactum sanguine lavit; Gemmatumque thorum mœchi ducis aspera Judith Sprevit, et incertos compescuit ense furores: Famosum mulier referens ex hoste trophæum Non trepidante manu, vindex mea cœlitus audax.
Porro eximia fuit castitas Judith, ideoque eximium hoc meruit præmium et trophæum. Ipsa enim erat in flore juventutis vidua opulenta, carens liberis, ut patebit cap. sequenti, versu 28, speciosa, honorata, gloriosa ob tantam victoriam: quare omnes etiam duces et principes eam ambiebant sponsam: verum ipsa castitatis amans hæc omnia despexit, mansitque cælebs usque ad mortem; quare nobilius et gloriosius de carne et mundo, quam de Holoferne triumphavit. Audi S. Ambrosium, lib. De Viduis: « Nec his tamen elata successibus, cui utique gaudere et exultare licebat, jure victoriæ viduitatis reliquit officium; sed contemptis omnibus qui ejus nuptias ambiebant, vestem jucunditatis deposuit, viduitatis resumpsit; nec triumphorum suorum amavit ornatus, illos existimans esse meliores, quibus vitia corporis, quam quibus hostium vincuntur. »
Versus 14: Omnes populi gaudebant
14. ET OMNES POPULI GAUDEBANT CUM MULIERIBUS, ET VIRGINIBUS, ET JUVENIBUS, IN ORGANIS ET CITHARIS. — Græca uberius habent: Et concurrit omnis mulier Israel ad videndam eam, et fecerunt ei chorum ex se; et sumpsit thyrsos in manibus suis, et dedit mulieribus quæ secum aderant, et exornatæ sunt oliva, ipsa, et quæ cum ipsa. Et præivit omnem populum in chorea, ducens omnes mulieres, et sequebatur omnis vir Israel armati cum coronis et hymnis in ore suo. Pro coronatæ sunt, Complutenses habent, coronarunt eam corona olivæ, id est, oleagina. Thyrsi sunt rami palmarum, citriorum, etc. Audi Josephum XIII Antiq. cap. XXI: « Apud Judæos lex est quemlibet in scenopegia thyrsos (ramos) ex palmis et citriis gestare. Gentiles thyrsos dicabant Baccho. Erat autem apud eos θύρσος hasta frondibus, præsertim ex vite vestita, quam quatiebant in sacris Bacchi, vel corona ex eisdem. Unde Virgilius Eclog.: Instituit Daphnis thyrsos inducere Baccho, Et foliis lentas intexere mollibus hastas. Ibi per lentas hastas intelligit thyrsos. Unde Proverbium: Multos thyrsigeros, paucos est cernere Bacchos. Bacchus enim erat thyrsigerus. Hinc et Tacitus: Messalina, inquit, crine fluxo thyrsum quatiens. Et Diodorus scribit Dionysium in exercitu habuisse mulieres thyrsis armatas. Macrobius quoque ait Liberum patrem (Bacchum) tenere thyrsum, quod est latens telum, vel hasta aculeata, cujus mucro hedera lambente protegitur.
Hoc recte adaptes Judithæ, quæ acinacem Holofernis in ipsummet distrinxit; itaque eum ebrium quasi Bacchum occidit, ac de ebrietate et ebriis triumphavit. Coronam ergo thyrsiam merebatur, meritamque gestabat, quæ eamdem Baccho, id est, Holoferni ebrio eripuit.
Nota hanc solemnem triumphi processionem et pompam Judithæ quotannis datam et renovatam fuisse cum ingenti virorum et mulierum comitatu, ut patebit capite sequenti, vers. 27.