Cornelius a Lapide
Index
Synopsis Capitis
Judith præcinente, omnes succinunt Epinicion Deo. Populus holocausta in gratiarum actionem offert. Judith, longævam in castitate et gloria agens vitam, tandem gloriose moritur, ac dies victoriæ ejus deinceps quotannis celebrari præcipitur.
Textus Vulgatae: Judith 16:1-31
1. Tunc cantavit canticum hoc Domino Judith, dicens: 2. Incipite Domino in tympanis, cantate Domino in cymbalis, modulamini illi psalmum novum, exaltate, et invocate nomen ejus. 3. Dominus conterens bella, Dominus nomen est illi. 4. Qui posuit castra sua in medio populi sui, ut eriperet nos de manu omnium inimicorum nostrorum. 5. Venit Assur ex montibus ab Aquilone in multitudine fortitudinis suæ: cujus multitudo obturavit torrentes, et equi eorum cooperuerunt valles. 6. Dixit se incensurum fines meos, et juvenes meos occisurum gladio, infantes meos dare in prædam, et virgines in captivitatem. 7. Dominus autem omnipotens nocuit eum, et tradidit eum in manus feminæ, et confodit eum. 8. Non enim cecidit potens eorum a juvenibus, nec filii Titan percusserunt eum, nec excelsi gigantes opposuerunt se illi; sed Judith filia Merari in specie faciei suæ dissolvit eum. 9. Exuit enim se vestimento viduitatis, et induit se vestimento lætitiæ in exultatione filiorum Israel. 10. Unxit faciem suam unguento, et colligavit cincinnos suos mitra, accepit stolam novam ad decipiendum illum. 11. Sandalia ejus rapuerunt oculos ejus, pulchritudo ejus captivam fecit animam ejus. Amputavit pugione cervicem ejus. 12. Horruerunt Persæ constantiam ejus, et Medi audaciam ejus. 13. Tunc ululaverunt castra Assyriorum, quando apparuerunt humiles mei, arescentes in siti. 14. Filii puellarum compunxerunt eos, et sicut pueros fugientes occiderunt eos, perierunt in prælio a facie Domini Dei mei. 15. Hymnum cantemus Domino, hymnum novum cantemus Deo nostro. 16. Adonai Domine, magnus es tu et præclarus in virtute tua, et quem superare nemo potest. 17. Tibi serviat omnis creatura tua, quia dixisti, et facta sunt; misisti spiritum tuum et creata sunt, et non est qui resistat voci tuæ. 18. Montes a fundamentis movebuntur cum aquis: petræ, sicut cera, liquescent ante faciem tuam. 19. Qui autem timent te, magni erunt apud te per omnia. 20. Væ genti insurgenti super genus meum! Dominus enim omnipotens vindicabit in eis, in die judicii visitabit illos. 21. Dabit enim ignem, et vermes in carnes eorum, ut urantur, et sentiant usque in sempiternum. 22. Et factum est post hæc, omnis populus post victoriam venit in Jerusalem adorare Dominum: et mox ut purificati sunt, obtulerunt omnes holocausta, et vota, et repromissiones suas. 23. Porro Judith universa vasa bellica Holofernis, quæ dedit illi populus, et conopeum, quod ipsa sustulerat de cubili ipsius, obtulit in anathema oblivionis. 24. Erat autem populus jucundus secundum faciem sanctorum, et per tres menses gaudium hujus victoriæ celebratum est cum Judith. 25. Post dies autem illos unusquisque rediit in domum suam, et Judith magna facta est in Bethulia, et præclarior erat universæ terræ Israel. 26. Erat etiam virtuti castitas adjuncta, ita ut non cognosceret virum omnibus diebus vitæ suæ, ex quo defunctus est Manasses vir ejus. 27. Erat autem diebus festis procedens cum magna gloria. 28. Mansit autem in domo viri sui annos centum quinque, et dimisit abram suam liberam, et defuncta est ac sepulta cum viro suo in Bethulia. 29. Luxitque illam omnis populus diebus septem. 30. In omni autem spatio vitæ ejus non fuit qui perturbaret Israel, et post mortem ejus annis multis. 31. Dies autem victoriæ hujus festivitatis ab Hebræis in numero sanctorum dierum accipitur, et colitur a Judæis ex illo tempore usque in præsentem diem.
Versus 1: Cantavit canticum hoc Domino Judith
1. TUNC CANTAVIT CANTICUM DOMINO JUDITH, DICENS: INCIPITE (canite, psallite et jubilate) DOMINO. — Unde, ipsa præcinente, succinuere cæteri: uti, præcinente Maria sorore Mosis, succinuere cæteræ mulieres post transitum maris Rubri, Exodi XV, 20. Sic enim habent hoc loco Græca: Exorsivit autem Judith hoc carmen gratulatorium inter omnes Israelitas, et universus populus hanc laudem clara voce decantavit, cœpitque Judith: Incipite Deo in tympanis, etc. Hinc patet Judith fuisse propheticam, imo scriptricem S. Scripturæ; hoc enim carmen quod est pars S. Scripturæ dictitavit, inspirante Spiritu Sancto.
Versus 3: Dominus conterens bella
3. DOMINUS CONTERENS BELLA. — Alludit ad nomen Jehova, quod a radice הוה hava deductum, idem est quod « conterens. » Citat illud ex Epinicio Mosis, Exodi XV, 3: « Dominus quasi vir pugnator omnipotens nomen ejus. » Vide ibi dicta.
Versus 5: Venit Assur ex montibus ab Aquilone
5. VENIT ASSUR (id est, Assyrius exercitus missus a Nabuchodonosor rege Assyriorum, duce Holoferne) EX MONTIBUS AB AQUILONE. — Assyria enim Judææ partim est ad Orientem, partim et magis ad Septentrionem. CUJUS MULTITUDO OBTURAVIT TORRENTES, ET EQUI EORUM COOPERUERUNT VALLES. — Sanchez per Nabuchodonosor, qui misit Holofernem, intelligens Xerxem, hæc ei commode adaptat. Xerxes enim tantas copias in Græciam induxit, ut vix ad potum flumina, ad ingressum terra, ad cursum maria satis fuisse dicantur. Ita Paulus Orosius, lib. II, cap. IX. Sane siccata fuisse ab illius exercitu flumina tradit Herodotus, lib. VII, et Justinus, lib. II; de quo item Juvenalis, Satyr. X: Credimus altos Defecisse amnes, epotaque flumina Medo Prandente. Verum Xerxes fuit Persa, non Assur, id est Assyrius. Vide dicta in proœmio.
Versus 7: Nocuit eum
7. NOCUIT EUM, — id est, ei; olim enim nocere regebat accusativum, ut patet ex Plauto et aliis.
Versus 8: Nec filii Titan percusserunt eum
8. NEC FILII TITAN (id est, « excelsi gigantes, » ut explicans subdit) PERCUSSERUNT EUM. — Quæres qui sint filii Titan, vel, ut Græce est, Titanum? Respondeo, Titan vel Titanus fingitur a Poetis Cœli et Vestæ, id est, Terræ filius, ac Titanes eorumdem filii, de quibus Virgilius lib. VI Æneid.: Hic genus antiquum Terræ, Titania pubes, Fulmine dejecti, fundo volvuntur in imo. Terra, inquit Servius, primum Titanas contra Saturnum genuit, Gigantes postea contra Jovem. Et ferunt fabulæ Titanas ab irata contra Deos Terra, ad ejus ultionem creatos. Unde et Titanes dicti sunt ἀπο τῆς τίσεως, id est, ab ultione. Jupiter enim dejecit eos in Tartara. Tradunt Titanas sex fratres fuisse, et quinque sorores, a Titea matre dictos, ut auctor est Diodorus: ex quibus unus fuit Japethus pater Promethei. Hyperionque ex Titanum numero est, qui solis ac lunæ, stellarumque motus observasse, atque demonstrasse primus fertur; ideoque solis parens et astrorum fertur. Hinc Sol Titan, Luna Titania, Diana Titania a Poetis dicuntur. Cicero in Arato, lib. VII: Quem cum perpetuo vestivit lumine Titan. Ovidius, lib. III Metam., XXXV: Dumque ibi perluitur solita Titania lympha. Titan ergo est epitheton Solis. Sol enim vocatur Cœli et Terræ filius, quia mane ex terra et mari oriri videtur, idemque ut Jovis filius in quasi domo paterna refulget. Hinc multi Titan derivant ab Hebr. טיט tit, id est, lutum, limus, terra, ut a Tit dicta sit Tethys et Titea sex Titanum mater. Alii Titan a τιταίνω deducunt, eo quod Titan, id est Sol, quaquaversum radios suos expandat. Porro Titiam esse terram, ex qua prodierit sol et luna fabulantur Poetæ. Terra enim varia habuit nomina. Nam ut ait Varro apud S. Augustinum libro VII De Civitate Dei, terra sive tellus dicta est ops, quod ope et cultura fiat melior; et mater, quod plurima pariat; et alma, quod cibum paret; et Proserpina, quod ex ea proserpant fruges; et Vesta, quod vestiatur herbis, vel, ut alii, quod vi sua stet. Unde exstat Hymnus Titanos apud Orpheum.
Hinc secundo per filios Titan posset accipi Phaeton cum sua sobole, quem Poetæ dicunt esse filium solis; qui, dum equos currumque solis incaute regeret, omnia in terris ardore solis combusserit, q. d. Holofernem non percussit sol aut Phaeton, sed femina Judith.
Tertio nonnulli per Titanes cœli et terræ filios significari putant spiritus et ventos (item procellas et fulmina), qui ex cœlo, id est ab aere in terram demissi, in ea occultantur, a verbo τεταίνω, id est, extendo, eo quod venti extendentes manus suas et vi agentes, injuriam faciunt; unde terræ motus exoritur quo multi pereunt, q. d. Non venti, non procellæ, non fulmina, non terræ motus, sed unica mulier prostravit Holofernem. Huc facit quod Pausanias in Corinth. scribit in Titanis colle apud Sicyonios fuisse aram ventorum positam, in qua quotannis sacerdos sacrificabat ad mitigandam ventorum feritatem. Primus sensus uti communior, ita congruentior est: Titanes enim erant gigantes robustissimi, quibus nemo resistere poterat. Unde proverbia: « Titanicus aspectus, » id est, torvus, ferus et horrendus. « Titanibus et Crono (tempore et Saturno) antiquior, Titanas impleas. » Vide Apollodorum initio lib. I De Origine deorum, Hesiodum in Theogonia, Giraldum et alios.
Nota ex S. Hieronymo in cap. V Amos, vers. 8, et S. Gregorio, IX Mor. cap. VI, interpretes tam Septuaginta quam Nostrum subinde Hebræa nomina, quæ apud eos aliter appellantur vocabulis fabularum Gentilium Græcorum et Latinorum in linguam græcam et latinam transferre, non quasi fabulas narrent aut probent; sed quia non bene nec plene intelligimus id quod dicitur, nisi per ea vocabula quæ usu didicimus, et quasi cum lacte combibimus, ait S. Hieronymus, maxime quando fabula ex S. Scriptura ortum ducunt, uti hic fit. Fabula enim Titanum ex historia gigantum, Genes. VI, 4, et cap. XI, 4, facta est ficta est. Sic Septuaginta Job XLII, 14, pro « cornu stibii » vertunt cornu Amaltheæ, quam Poetæ fingunt esse capram, quæ lacte suo Jovem nutrivit. Sic Thren. IV, 3, Noster vertit « lamias, » cum in Hebræo sit תנכיום Tannium, quæ vox dracones vel inania et terrifica monstra significat, quales sunt lamiæ. Idem est judicium de Arcturo, Orione et similibus, ait S. Hieronymus, quorum mentio fit in Job et Prophetis; de quibus Poeta: Arcturum, pluviasque Hyadas, geminosque Triones, Armatumque auro circumspicit Oriona. Filii ergo Titan vel Titanum sunt filii gigantum, id est, gigantes vastissimi, fortissimi et robustissimi, qui vocantur Raphaim, pro quo Septuaginta vertunt Titanes, II Reg. V, 18. Est metonymia: nam per patrum indolem et fortitudinem significatur indoles et fortitudo filiorum. Ergo per Titanes ex communi vulgi usu non alii intelliguntur quam gigantes.
Posset quoque dici hanc vocem Titan pro gigantibus significandis in usu fuisse ex vulgatis toto orbe fabulis apud Assyrios, Chaldæos, Hebræos aliasque gentes, ut significetur Holofernem et Assyrios sua fortitudine et copiis superbos comparasse se Titanibus, ac dixisse se pares esse Titanibus, aut nihil a Titanibus metuere vel præter Titanes: ita ut cerebro aliquid Titanicum in castris eorum audiretur, ad quod alludens Judith, ait: Assyrii non cecidere manu Titanum suorum, sed manu mea, quæ sum imbellis et inermis femina. Ita Sanchez.
Versus 12: Horruerunt Persae constantiam ejus
12. HORRUERUNT PERSÆ CONSTANTIAM EJUS, ET MEDI AUDACIAM EJUS. — Hinc liquet in castris Holofernis Assyriis mixtos fuisse Persas et Medos; præsertim, quia ipse dux Holofernes erat Persa, ait Cedrenus: ac Medi victo Arphaxad eorum principe, jam subacti erant a Nabuchodonosor, ad quem proinde multi quoque e vicinis Persis transfugerunt ob desidiam et turpem Xerxis regis sui cladem et fugam e Græcia, uti dixi in Proœmio.
Versus 13: Ululaverunt castra Assyriorum
13. TUNC ULULAVERUNT CASTRA ASSYRIORUM, QUANDO APPARUERUNT HUMILES MEI ARESCENTES SITI, — puta cives mei Bethulienses siti pene enecti, quando cæso a me Holoferne, ipsi ejus castra invaserunt, et Assyrios fugientes persecuti sunt.
Versus 14: Filii puellarum compunxerunt eos
14. FILII PUELLARUM, — id est parvi pueri, sive juvenculi: nec enim grandiores aut adultiores esse possunt, quorum matres adhuc sunt puellæ et juvenculæ: hinc patet juvenes et pueros cum viris irruisse in Assyrios fugientes. COMPUNXERUNT EOS — suis cultris et gladiolis.
Versus 17: Misisti spiritum tuum et creata sunt
17. MISISTI SPIRITUM TUUM ET CREATA SUNT. — « Spiritum » intellige oris, hoc est, dictum et jussum quo Deus, Gen. I, dixit jussitque: Fiat sol, luna, aves, pisces, etc., et illico facta sunt. Alludit ad Psalm. XXXII, 6: « Verbo Domini cœli firmati sunt, et spiritu oris ejus omnis virtus eorum. »
Versus 18: Montes a fundamentis movebuntur
18. MONTES A FUNDAMENTIS MOVEBUNTUR, — cum Deus jusserit, q. d. Tanta est Dei potentia, ut solo nutu montes transferre, petras liquare valeat: perinde jam Assyriorum castra, quæ instar altorum montium et durarum petrarum videbantur insuperabilia, per me feminam superavit, et instar ceræ liquando dissipavit.
Versus 21: Dabit ignem et vermes in carnes eorum
21. DABIT ENIM IGNEM ET VERMES IN CARNES EORUM UT URANTUR ET SENTIANT (crucientur) IN SEMPITERNUM. — Hinc S. Hieronymus, Chrysostomus, Augustinus, Theophilus, Haymo, Lyranus, Abulensis, Dionysius, Glossa, Ribera, Maldonatus, Serarius et alii probabiliter censent in inferno esse vermes corporeos, qui carnes damnatorum rodant, uti est verus ignis eos urens: vide dicta Eccles. VII, 19, et X, 13, et Isaiæ cap. ult. vers. 24.
Versus 22: Mox ut purificati sunt
22. MOX UT PURIFICATI SUNT — ab immunditia et irregularitate legali ex cæde Assyriorum et contactu mortuorum contracta, lavando corpora et vestes, juxta legem Numer. XXXI, 24.
23. ANATHEMA OBLIVIONIS. — Hebraice חרם cherem significat anathema, id est donum ab usibus profanis avulsum, totumque Deo separatum et consecratum. To oblivionis non est in Græco: unde aliqui legendum putant oblationis, sed oblivionis habent omnia exemplaria Latina, idque apte huic loco congruit: anathema enim dicitur oblivionis, quia dicatum erat Deo ad arcendam tanti beneficii et victoriæ apud posteros oblivionem. Ita Serarius; aut quia oblivionem afferebat præteritæ famis, sitis et mille ærumnarum, quas ante ab Assyriis passi fuerant Hebræi: ita Sanchez. Sic Joseph filium suum vocavit « Manassem » id est oblivionem, dicens: « Oblivisci me fecit Dominus omnium laborum meorum. » Genes. XLI, 51, et Isaias, cap. LXV, vers. 16: « Oblivioni traditæ sunt angustiæ priores. » In quem locum optime Hieronymus: « Obliviscentur pristina mala, non oblivione memoriæ, sed bonorum successione juxta id quod scriptum est: In die bona oblivio malorum. »
Versus 24: Secundum faciem sanctorum
24. SECUNDUM FACIEM SANCTORUM, — id est ante templum vel ante Synagogam: hæc enim extra Jerusalem habitantibus erat instar templi. In ea enim simul orabant, legemque Dei audiebant.
Versus 28: Mansit in domo viri sui annos centum quinque
28. MANSIT (Græce consenuit) AUTEM IN DOMO VIRI SUI ANNOS CENTUM QUINQUE, — id est usque ad annos ætatis suæ centum et quinque. Simili phrasi Hebræi dicuntur habitasse in Ægypto annos 430, id est usque ad annum 430 ab egressu Abraham ex Chaldæa: nam alioqui Hebræi in Ægypto tantum habitarunt annis 215, Exodi XII, 40. Vide ibi dicta. Quare minus recte aliqui putant Judith, postquam facta est vidua, vixisse annos 105; sic enim moriens fuisset 140 annorum vel amplius, quod illo ævo erat insolitum. Addit Græcus quod Judith, antequam moreretur, diviserit substantiam suis et viri sui cognatis. Unde liquet eam caruisse filiis. Eo mirabilior fuit ejus castitas. Imitentur Juditham Christiani etiam principes, qui, ne familia deficiat, mutant propositum, imo votum cælibatus, ac uxores ducunt ut liberos habeant familiæ hæredes et propagatores. Non ita fuit Judith, imo cælibatum omnibus liberis anteposuit. Hisce enim omnibus nobilior est castitas. Nimirum memor erat illius promissi divini ad eunuchos qui se castraverunt sua voluntate, ob amorem Dei et castitatis: « Dabo eis in domo mea, et in muris meis locum, et nomen melius a filiis et filiabus nomen sempiternum dabo eis quod non peribit. » Isaiæ LVI, 5.
Versus 29: Luxitque illam omnis populus diebus septem
29. LUXITQUE ILLAM OMNIS POPULUS DIEBUS SEPTEM. — Sancta a Patribus habetur Judith. Verum dies mortis ejus in Martyrologio non assignatur, quia ignoratur. Æthiopica tamen Ecclesia Judithæ festum celebrat quarta die mensis sexti, qui dicitur Ebul, ait Serarius.
Versus 31: Dies autem victoriae
31. DIES AUTEM VICTORIÆ. — Judith in Calendario Hebræo assignatur 25 mensis noni qui Casleu dicitur, quo die pariter recolitur memoria dati ignis et Encæniorum Machabæi, teste Genebrardo, Torniello, Signonio et Saliano, qui et hoc elogium quasi epitaphium Judithæ assignat: « Hæc est illa Judith, quæ mellitam linguæ facundiam, quæ Angelicam faciei dignitatem, quæ fulgurantes oculos, quæ frontis hilaritatem, quæ genarum purpuram, quæ corallina labia, quæ totius orbis majestatem in arma et sagittas convertit, quibus barbarus caperetur furor, et irrita potentia sterneretur. Hæc est illa Judith quæ, cum esset formæ prodigium, exstitit nihilominus miraculum castitatis, quam jejuniis, precibus, omnique corporis afflictione ita coluit, itaque adamavit, ut, cum ætate floreret, careret liberis, divitiis abundaret et gloria, ipsos septuaginta quinque annos cælebs atque intaminata fulgeret. Vixit a prostrata Holofernis superbia, et concusso Babyloniorum imperio, annos duos et septuaginta, omnino autem pervenit ad centesimum quintum. »
Allegorice Judith est B. Virgo, quæ urbes et fideles sibi devotos ab hostium obsidione liberat, uti liberavit Constantinopolim sibi dicatam et devotam, anno Domini 717, a triennali Saracenorum oppugnatione, cum illi præsideret S. Germanus Patriarcha Constantinopolitanus, ad quem proinde scripsit Gregorius II Pontifex, epist. 4, ita ait: « Pugnatricis illius sanctæ et omnium Christianorum Dominæ miranda facta, quæ in se declarata sunt, per quæ tu quoque inter hostes servatus es, non sunt reticenda. Illi enim, cum insania multa tumultuarentur, tantum invenerunt in se adversitatis hostilis, quantum eorum causa injustitiæ habuit. Neque hoc tamen mirandum est: nam si Bethulia per manus Judith Israelitis servata est, cujus opus Holofernis erat sublatio, et per ea tempora ob id salus Israelis vocata est: quomodo non oportebat et tuam sanctitatem hujusmodi propugnatrice nitentem hostibus civitatis prævalere, ipsamque victoria coronare, etc. »
Maxime vero B. Virgo quasi vera Judith defendit Bethuliam, quæ Hebraice significat virginitatem. Ipsa enim, cum sit virgo virginum, virgines quasi clientes suos protegit, uti plurimis omni sæculo exemplis ostendit, et nominatim virgines olim a tyrannis ad lupanar damnatas (quod summum eis erat tormentum: malebant enim ad leonem quam ad lenonem damnari, ait Tertullianus in Apolog.) intactas servavit per Angelos, vel leones; uti servavit S. Agnetem, S. Dariam, S. Luciam: adeoque vix ullam ex eis violatam fuisse reperies. Cum ergo sentis tentationes carnis, invoca B. Virginem, et victor evades.
Denique, quam Judith posteris et sæculis omnibus fuerit amabilis et admirabilis liquet, ex eo quod Judithæ nomen et cum nomine virtutis imitationem ambivere Heroinæ et Reginæ. Ita Ludovici Pii Imperatoris qui Caroli Magni fuit filius et successor, uxor fuit Judith Augusta, quæ ab adversariis, ac præsertim a Pipino Ludovici ex Irmingarde priore uxore filio relegata in monasterium S. Radegundis, monasticum ipsa sibi velum imposuit, sed a Gregorio IV Pontifice in imperium una cum Ludovico marito fuit restituta, uti ex Mariano Scoto narrat Baronius anno Christi 834. Judith pariter appellata fuit Caroli Calvi Francorum regis filia, quæ Anglorum regi nubens in Angliam concessit anno Domini 855, teste Baronio.
Judith tertia fuit regina Poloniæ, de qua ita ex Longino scribit Baronius, tom. II, anno Christi 1007 in fine: « Hoc eodem anno Juditha Poloniæ regina, sanctissima femina, conjux Boleslai regis et adjutrix, ad pietatem propagandam ex hac vita, summo omnium dolore decessit, cum superis in perpetuum regnatura. » Hæc de tempore Longinus, qui et res ab ea præclare gestas recenset.
Judith quarta fuit filia Henrici Imperatoris et Hungariæ regina anno Christi 1074, quam inique regno pulsam Gregorius VII Pontifex datis ad eam litteris consolatur, quibus heroicam ejus virtutem dilaudat. Litteræ exstant apud Baronium anno Christi 1074 in fine.
Judith quinta fuit uxor Hermanni Comitis, sanctæ conversationis femina, quæ ex hac vita ad cœlestem migravit anno Domini 1095, uti scribit Baronius.
Juditha, et per crasin Jutta, sexta fuit Saxoniæ ducis filia, quæ nupsit Erico Daciæ regis filio, ut patet ex epist. 412 Gregorii IX Pontificis.
Juditha, sive Jutta, septima fuit virgo famula S. Elisabethæ, quæ miraculis in vita et post mortem claruit.
Juditha, sive Jutta, octava fuit Parthena cujus virtutes et miracula ex Chronicis Poloniæ recenset Abrahamus Bzovius anno Domini 1260, quo diem obiit; ubi inter cætera ait: « Tandem appropinquante vitæ suæ fine, infirmitate correpta (in qua sæpius hæc verba repetebat: O quam multum prodest ad quævis a Deo impetranda adversa valetudo, et miseria, et pauperies, læta his qui confidunt in Domino!) tertio Christum Dominum cum multis Angelis et aliis Sanctis sibi apparentem vidit, qui eam his verbis: « Veni jam, o famula mea, in regnum meum, » ad se invitavit.